Wikipedia tlwiki https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Midya Natatangi Usapan Tagagamit Usapang tagagamit Wikipedia Usapang Wikipedia Talaksan Usapang talaksan MediaWiki Usapang MediaWiki Padron Usapang padron Tulong Usapang tulong Kategorya Usapang kategorya Portada Usapang Portada TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Ilocos Norte 0 1218 2227962 2226872 2026-09-23T04:18:42Z ~2026-51161-41 166656 Kinansela ang pagbabagong 2226872 ni [[Special:Contributions/~2026-48682-52|~2026-48682-52]] ([[User talk:~2026-48682-52|Usapan]]) 2227962 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle = Lalawigan ng Ilocos Norte |sealfile = Ph_seal_ilocos_norte.png |region = [[Ilocos]] (Rehiyon I) |capital = [[Lungsod ng Laoag]] |founded = — |pop2000 = 514241 |pop2000rank = ika-48 pinakamalaki |popden2000 = 151 |popden2000rank = ika-27 pinakamababa |areakm2 = 3399.3 |arearank = ika-27 pinakamaliit |hucities = 0 |componentcities = 2 |municipalities = 21 |barangays = 558 |districts = 2 |area code = 77 |languages = [[Wikang Iloko|Ilokano]], [[Wikang Ingles|Ingles]] |governor = Imee Marcos (kasalukuyan) |locatormapfile = Ph_locator_map_ilocos_norte.png }} Ang '''Ilocos Norte''' ([[Wikang Filipino|Filipino]]: ''Hilagang Ilocos'', Ilokano: Amianan nga Ilocos) ay isang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa rehiyon ng [[Ilocos]] sa [[Luzon]]. Ang kabisera nito ay ang [[Lungsod ng Laoag]] at nakaharap ang lalawigan ng Ilocos Norte sa [[Dagat Luzón]] sa kanluran at sa [[Kipot ng Luzon]] sa hilaga. Matatagpuan ito sa hilagang-kanlurang bahagi ng pulo ng Luzon at ang hangganan nito sa silangan ay ang mga lalawigan ng [[Cagayan]] at [[Apayao]], at sa timog ay ang mga lalawigan ng [[Abra]] at [[Ilocos Sur]]. Kilala ang lalawigan bilang pook kapanganakan ng dating Pangulong [[Ferdinand Marcos|Ferdinand E. Marcos]]. Kilala rin ang lalawigan bilang isang lalawigan panturismo sa hilaga, kung saan matatagpuan ang [[Fort Ilocandia]], isang magarang hotel at ''resort'' na tanyag sa mga banyaga. ==Relihiyon== Bagaman karamihian ng mga mamamayan ng Pilipinas ay tagasunod ng [[Romano Katoliko]], ang karamihan sa lalawigan ay naniniwala sa [[Simbahang Aglipay]], na itinatag ng taal ng [[Batac, Ilocos Norte|Batac]] na si [[Gregorio Aglipay]]. Matatagpuan ang ilang mga tanyag na simbahang Katoliko sa lalawigan ng Ilocos Norte: * Simbahan ng [[Paoay]] Church ([[St. Augustine]] Church) - Napabiliang sa [[UNESCO]] [[World Heritage Site]] noong 1993. * [[St. William's Cathedral]] sa [[Laoag City|Laoag]] - Tanyag dahil sa Lumulubog na Tore ng Kampana * [[St. Monica Parish Church]] sa [[Sarrat, Ilocos Norte|Sarrat]] - Itinalang pinakamalaking simbahan sa rehiyon ng [[Ilokos]]. * Simbahang ng [[Bacarra]] - nasira nang lumindol noong 17 Agosto 1983 ,<ref name=phivolcs>{{cite web |url=http://earthquake.phivolcs.dost.gov.ph/update_SOEPD/Earthquake/1983LaoagEQ/index-laoag.html |title=Laoag Earthquake - 17 Agosto 1983 |publisher=Phivolcs |year=1983 |accessdate=2011-01-02 |archive-date=2011-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815100819/http://earthquake.phivolcs.dost.gov.ph/update_SOEPD/Earthquake/1983LaoagEQ/index-laoag.html |url-status=dead }}</ref> inayos at binuksang muli noong 1984. Sa Ilocos Norte matatagpuan ang Dambana ng Aglipay, kung saan inilibing ang kataastaasang pinuno ng simbahan. == Heograpiya == ==hilagang hemisphere== === Pampolitika === [[File:Ph fil ilocos norte.png|thumb|350px|Mapang pampolitika ng Ilocos Norte]] Nahahati ang lalawigan ng Ilocos Norte sa 558 mga [[barangay]], 21 [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]], at 2 [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]]. ==== Lungsod ==== * [[Lungsod ng Laoag]] * [[Batac, Ilocos Norte|Lungsod ng Batac]] ==== Mga Bayan ==== * [[Adams, Ilocos Norte]] * [[Bacarra, Ilocos Norte]] * [[Badoc, Ilocos Norte]] * [[Bangui, Ilocos Norte]] * [[Banna, Ilocos Norte]] (Espiritu) * [[Burgos, Ilocos Norte]] * [[Carasi, Ilocos Norte]] * [[Currimao, Ilocos Norte]] * [[Dingras, Ilocos Norte]] * [[Dumalneg, Ilocos Norte]] * [[Marcos, Ilocos Norte]] * [[Nueva Era, Ilocos Norte]] * [[Pagudpud, Ilocos Norte]] * [[Paoay, Ilocos Norte]] * [[Pasuquin, Ilocos Norte]] * [[Piddig, Ilocos Norte]] * [[Pinili, Ilocos Norte]] * [[San Nicolas, Ilocos Norte]] * [[Sarrat, Ilocos Norte]] * [[Solsona, Ilocos Norte]] * [[Vintar, Ilocos Norte]] ==Mga Sanggunian== {{reflist|2}} == Kawing Panlabas == * [http://www.ilocosnorte.gov.ph Ilocos Norte] * https://web.archive.org/web/20011116235137/http://www.geocities.com/lppsec/pp/ilocosnor.htm * [http://bacarra89ers.org/ilocosnorte Ilocos Norte in Images] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512151703/http://www.bacarra89ers.org/ilocosnorte/ |date=2008-05-12 }} {{Ilocos Norte}} {{Ilocos}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] 8ili0myfswh6qnmdlx5l4ooewswxvno 2227963 2227962 2026-09-23T04:19:16Z ~2026-51161-41 166656 revert further 2227963 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle = Lalawigan ng Ilocos Norte |sealfile = Ph_seal_ilocos_norte.png |region = [[Ilocos]] (Rehiyon I) |capital = [[Lungsod ng Laoag]] |founded = — |pop2000 = 514241 |pop2000rank = ika-48 pinakamalaki |popden2000 = 151 |popden2000rank = ika-27 pinakamababa |areakm2 = 3399.3 |arearank = ika-27 pinakamaliit |hucities = 0 |componentcities = 2 |municipalities = 21 |barangays = 558 |districts = 2 |area code = 77 |languages = [[Wikang Iloko|Ilokano]], [[Wikang Ingles|Ingles]] |governor = Imee Marcos (kasalukuyan) |locatormapfile = Ph_locator_map_ilocos_norte.png }} Ang '''Ilocos Norte''' ([[Wikang Filipino|Filipino]]: ''Hilagang Ilocos'', Ilokano: Amianan nga Ilocos) ay isang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa rehiyon ng [[Ilocos]] sa [[Luzon]]. Ang kabisera nito ay ang [[Lungsod ng Laoag]] at nakaharap ang lalawigan ng Ilocos Norte sa [[Dagat Luzón]] sa kanluran at sa [[Kipot ng Luzon]] sa hilaga. Matatagpuan ito sa hilagang-kanlurang bahagi ng pulo ng Luzon at ang hangganan nito sa silangan ay ang mga lalawigan ng [[Cagayan]] at [[Apayao]], at sa timog ay ang mga lalawigan ng [[Abra]] at [[Ilocos Sur]]. Kilala ang lalawigan bilang pook kapanganakan ng dating Pangulong [[Ferdinand Marcos|Ferdinand E. Marcos]]. Kilala rin ang lalawigan bilang isang lalawigan panturismo sa hilaga, kung saan matatagpuan ang [[Fort Ilocandia]], isang magarang hotel at ''resort'' na tanyag sa mga banyaga. ==Relihiyon== Bagaman karamihian ng mga mamamayan ng Pilipinas ay tagasunod ng [[Romano Katoliko]], ang karamihan sa lalawigan ay naniniwala sa [[Simbahang Aglipay]], na itinatag ng taal ng [[Batac, Ilocos Norte|Batac]] na si [[Gregorio Aglipay]]. Matatagpuan ang ilang mga tanyag na simbahang Katoliko sa lalawigan ng Ilocos Norte: * Simbahan ng [[Paoay]] Church ([[St. Augustine]] Church) - Napabiliang sa [[UNESCO]] [[World Heritage Site]] noong 1993. * [[St. William's Cathedral]] sa [[Laoag City|Laoag]] - Tanyag dahil sa Lumulubog na Tore ng Kampana * [[St. Monica Parish Church]] sa [[Sarrat, Ilocos Norte|Sarrat]] - Itinalang pinakamalaking simbahan sa rehiyon ng [[Ilokos]]. * Simbahang ng [[Bacarra]] - nasira nang lumindol noong 17 Agosto 1983 ,<ref name=phivolcs>{{cite web |url=http://earthquake.phivolcs.dost.gov.ph/update_SOEPD/Earthquake/1983LaoagEQ/index-laoag.html |title=Laoag Earthquake - 17 Agosto 1983 |publisher=Phivolcs |year=1983 |accessdate=2011-01-02 |archive-date=2011-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815100819/http://earthquake.phivolcs.dost.gov.ph/update_SOEPD/Earthquake/1983LaoagEQ/index-laoag.html |url-status=dead }}</ref> inayos at binuksang muli noong 1984. Sa Ilocos Norte matatagpuan ang Dambana ng Aglipay, kung saan inilibing ang kataastaasang pinuno ng simbahan. == Heograpiya == === Pampolitika === [[File:Ph fil ilocos norte.png|thumb|350px|Mapang pampolitika ng Ilocos Norte]] Nahahati ang lalawigan ng Ilocos Norte sa 558 mga [[barangay]], 21 [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]], at 2 [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]]. ==== Lungsod ==== * [[Lungsod ng Laoag]] * [[Batac, Ilocos Norte|Lungsod ng Batac]] ==== Mga Bayan ==== * [[Adams, Ilocos Norte]] * [[Bacarra, Ilocos Norte]] * [[Badoc, Ilocos Norte]] * [[Bangui, Ilocos Norte]] * [[Banna, Ilocos Norte]] (Espiritu) * [[Burgos, Ilocos Norte]] * [[Carasi, Ilocos Norte]] * [[Currimao, Ilocos Norte]] * [[Dingras, Ilocos Norte]] * [[Dumalneg, Ilocos Norte]] * [[Marcos, Ilocos Norte]] * [[Nueva Era, Ilocos Norte]] * [[Pagudpud, Ilocos Norte]] * [[Paoay, Ilocos Norte]] * [[Pasuquin, Ilocos Norte]] * [[Piddig, Ilocos Norte]] * [[Pinili, Ilocos Norte]] * [[San Nicolas, Ilocos Norte]] * [[Sarrat, Ilocos Norte]] * [[Solsona, Ilocos Norte]] * [[Vintar, Ilocos Norte]] ==Mga Sanggunian== {{reflist|2}} == Kawing Panlabas == * [http://www.ilocosnorte.gov.ph Ilocos Norte] * https://web.archive.org/web/20011116235137/http://www.geocities.com/lppsec/pp/ilocosnor.htm * [http://bacarra89ers.org/ilocosnorte Ilocos Norte in Images] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512151703/http://www.bacarra89ers.org/ilocosnorte/ |date=2008-05-12 }} {{Ilocos Norte}} {{Ilocos}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] 0le3v0z57infsxestorjshacild4v3e Papa Juan Pablo II 0 2061 2228056 2217004 2026-09-23T09:32:46Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228056 wikitext text/x-wiki {{Infobox Christian leader |type=Pope |honorific-prefix=[[Papa]] [[Santo|San]] |English name=Juan Pablo II |Polish Name=Jan Paweł II |title=[[Obispo ng Roma]] |image=Pope John Paul II smile.jpg <!-- Do not change this photo without discussion! --> |caption=Si Juan Pablo II noong 1980 |birth_name=Karol Józef Wojtyła |term_start=16 Oktubre 1978 |term_end=2 Abril 2005 |predecessor=[[Papa Juan Pablo I]] |successor=[[Papa Benedicto XVI]] |ordination=1 Nobyembre 1946 |ordinated_by=[[Adam Stefan Sapieha]] |consecration=28 Setyembre 1958 |consecrated_by=[[Eugeniusz Baziak]] |cardinal=26 Hunyo 1967 |rank= |nationality=Polish |birth_date={{Birth date|1920|5|18|df=yes}} |birth_place=[[Wadowice]], [[Republika ng Poland]] |death_date={{death date and age|2005|4|2|1920|5|18|df=yes}} |death_place=[[Palasyong Apostoliko]], [[Lungsod ng Vatikano]] |other=Juan Pablo |signature=Signature of John Paul II.svg |coat_of_arms=Coat of arms of Ioannes Paulus II.svg |motto={{lang|la|[[Totus Tuus]]}} meaning "lahat ng sa iyo" |feast_day=22 Oktubre |venerated= |saint_title= |beatified_date=1 Mayo 2011 |beatified_place=[[Plaza de San Pedro]], [[Lungsod ng Batikano]] |beatified_by=[[Papa Benedicto XVI]] |canonized_date = 27 Abril 2014 |canonized_place =[[Plaza de San Pedro]], [[Lungsod ng Batikano]] |canonized_by = [[Papa Francisco]] |patronage=[[World Youth Day]] (Co- Patron) |previous_post= {{plainlist | *[[Roman Catholic Archdiocese of Kraków|Auxiliary Bishop of Kraków, Poland]] ''(1958–1964)'' *[[Ombi|Titular Bishop of Ombi]] ''(1958–1964)'' * Archbishop of Kraków, Poland ''(1964–1978)'' * Cardinal-Priest of [[San Cesareo in Palatio]] ''(1967–1978)'' }} }} Si '''Papa San Juan Pablo II''' ({{lang-la|Ioannes Paulus PP. II}}; {{lang-it|Giovanni Paolo II}}, {{lang-pl|Jan Pawel II}}; {{lang-en|John Paul II}}, ipinanganak bilang '''Karol Józef Wojtyła''' {{IPA-pl|'kar?l 'juz?f v?j't?wa|lang}}; 18 Mayo 1920 - 2 Abril 2005), kilala din bilang '''San Juan Pablo Na Dakila''' ang ika-264 na Papa ng [[Simbahang Romano Katoliko]] mula 16 Oktubre 1978 hanggang sa kaniyang pagpanaw noong 2 Abril 2005.<ref>{{cite web|title=John Paul the Great Catholic University|url=http://www.jpcatholic.com}}</ref><ref>{{cite book |last=Evert |first=Jason |title=''Saint John Paul the Great: His Five Loves'' |date=2014 |publisher=Ignatius Press |url=http://www.ignatius.com/Mobile/Products/SJPG-H/saint-john-paul-the-great.aspx |access-date=2014-05-15 |archive-date=2014-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412194740/http://www.ignatius.com/Mobile/Products/SJPG-H/Saint-John-Paul-the-Great.aspx |url-status=dead }}</ref> Siya ang may pangalawa sa pinakamahabang nanilbihang papa sa makabagong kasaysayan matapos kay Papa Pio IX, na nanilbihan ng 31 taon mula 1846 hanggang 1878. Pinanganak sa [[Polonya]], si Papa San Juan Pablo II ang unang papa na hindi Italyano mula kay Papa Adrian VI na isang Olandes na nanilbihan mula 1522 hanggang 1523. Kinilala ang panunungkulan ni Papa San Juan Pablo II sa pagtulong sa pagtatapos ng rehimeng komunismo sa kaniyang tinubuang Polonya at maging sa kabuuan ng Europa.<ref>Lenczowski, John. "Public Diplomacy and the Lessons of the Soviet Collapse", 2002</ref> Ipinagbuti ni Juan Pablo II ang pakikipag-ugnayan ng Simbahang Katoliko sa [[Hudaismo]], [[Islam]], sa [[Simbahang Ortodokso ng Silangan]], at sa [[Simbahang Anglikano]]. Ipinagtibay niya ang katuruan ng Simbahan laban sa [[Pagpigil sa pag-aanak|artipisyal na kontrasepsyon]] at sa pag-oordina sa mga kababaihan, sa pagsuporta sa [[Ikalawang Konsilyong Vaticano]] at sa mga reporma nito. Isa siya sa mga pinuno na pinakadalas na nakapaglakbay sa kasaysayan, na nakabisita sa 129 mga bansa sa kaniyang pagiging papa. Sa kaniyang espesyal na pagdidiin sa pangkalahatang kabanalan, [[Beatipikasyon|naibeatipika]] niya ang 1,340 na katao at 483 ang [[Kanonisasyon|naikanonisa]] niyang mga santo, tumalaga siya ng pinakamaraming mga obispo, at nakapag-ordina siya ng maraming mga kaparian.<ref>{{cite web|author=David M. Cheney |url=http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bWojtyła.html |title=Pope John Paul II (Bl. Karol Józef Wojtyła) |publisher=[Catholic-Hierarchy] |date=29 July 2012 |accessdate=4 August 2012}}</ref> Ang kaniyang layunin sa pagiging Papa ay ang pagbabago at pagpoposisyong muli <!-- reposition --> ng Simbahang Katolika. Ang kaniyang kahilingan ay ang "paglalagay sa kaniyang Iglesia at ang bawat puso ng nga kaalyansa sa relihiyon na magbubuklod sa mga Hudyo, Muslim at Cristiano bilang isang dakilang hukbong relihiyon."<ref>[[Cristina Odone|Odone, Cristina]]&nbsp;— ''[[Catholic Herald]]", 1991''</ref><ref name="JewishTelegraph">[[Uri Geller|Geller, Uri]]&nbsp;— ''[[Jewish Telegraph|The Jewish Telegraph]]'', 7 July 2000</ref> Ang kampaniya upang ikanonisa si Juan Pablo II ay nag-umpisa noong 2005, ilang sandali pagpanaw niya, taliwas sa tradisyunal na limang taong palugit ng paghihintay. Noong 19 Disyembre 2009, ipinroklama si Juan Pablo II bilang ''[[Venerable]]'' ng kaniyang kahaliling si [[Papa Benedicto XVI]] at nabeatipika noong 1 Mayo 2011 matapos iparatang sa kaniya ng ''Kongregasyon ng mga Kadahilanan ng mga Santo'' <!-- Congregation for the Causes of Saints --> ang isang himala: ang pagpapagaling ng isang madreng Pranses mula sa [[Karamdaman ni Parkinson]]. Ang pangalawang himala na ipinaratang sa yumaong papa ay ipinasa noong 2 Hulyo 2013 at pinagtibay ni [[Papa Francisco]] matapos ang dalawang araw. Kinanonisa si Juan Pablo II noong 27 Abril 2014, kasabay ni [[Papa Juan XXIII]]..<ref name="BBC 2013">{{cite news|title=Report: Pope Francis Says John Paul II to Be Canonized April 27|date=3 September 2013|url=http://www.ncregister.com/daily-news/report-pope-francis-says-john-paul-ii-to-be-canonized-april-27/|work=National Catholic Register|accessdate=6 September 2013|archive-date=5 Nobiyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105220855/http://www.ncregister.com/daily-news/report-pope-francis-says-john-paul-ii-to-be-canonized-april-27/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105220855/http://www.ncregister.com/daily-news/report-pope-francis-says-john-paul-ii-to-be-canonized-april-27/ |date=5 Nobiyembre 2013 }}</ref> Tulad ni Juan XXIII, hindi pinagdiriwang ang araw ng kaniyang kapistahan sa petsa ng kaniyang kamatayan tulad ng kinaugalian; sa halip ito ay ginugunita sa anibersaryo ng kaniyang pagkakahirang bilang papa noong 22 Oktubre 1978.<ref>{{cite news |title=Vatican declares Popes John Paul II and John XXIII saints |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-27172118 |newspaper=''BBC News'' |publisher=British Broadcasting Corporation |date=27 April 2014 |accessdate=27 April 2014}}</ref> == Simula ng buhay == Pinanganak si Karol Józef Wojtyła sa bayan ng [[Wadowice]].<ref name="A&E"/><ref name="ShortBio"/> Bunso siya sa tatlong anak ni Karol Wojtyła (1879-1941), isang etnikong Polako,<ref name="CNN6"/> at si Emilia Kaczorowska (1884-1929), kung saan ang dalagang apelyido niya ay Scholz.<ref name="Ancestry">{{cite web |url= http://www.catholic.org/pope/jp2/genealogy.php |title=Family Genealogy of Blessed Pope John Paul II|last=Catholic Online |work=catholic.org |year=2012 |quote=Family Genealogy of Blessed Pope John Paul II |accessdate=3 February 2012}}</ref> Si Emilia, na isang guro, ay namatay sa kapanganakan noong 1929<ref name="CBN"/> noong si Wojtyła ay walong taong gulang pa lamang.{{sfn|Stourton|2006|p=11}} Namatay ang kaniyang nakakatandang kapatid na si Olga bago pa man siya ipinganak, ngunit naging malapit siya sa kaniyang kapatid na si Edmund, na may palayaw na ''Mundek'', na matanda sa kaniya ng 13 taon. Namatay din si Edmund sa sakit na [[scarlet fever]], na nakuha niya sa kaniyang pagiging duktor, na siyang dinamdam ng husto ni Wojtyła.<ref name="CNN6"/>{{sfn|Stourton|2006|p=11}} Aktibo si Wojtyła sa gawaing pisikal sa kaniyang pagkabata. Madalas siyang naglalaro ng putbol bilang ''goalkeeper''.{{sfn|Stourton|2006|p=25}} Sa kaniya ding pagkabata nagkaroon ng ugnayan si Wojtyła sa isang malaking komunidad na Hudyo.<ref name="Svidercoschi">{{cite web | url = http://www.vatican.va/jubilee_2000/magazine/documents/ju_mag_01111997_p-46_en.html | title = The Jewish "Roots" of Karol Wojtyła | accessdate = 3 July 2013 | last = Svidercoschi | first = Gian Franco | publisher = Vatican.Va}}</ref> Karaniwan ang laro ng putbol sa kaniyang paaralan ay sa pagitan ng mga pangkat ng Hudyo at Katoloko, at madalas sumali si Wojtyła sa hanay ng mga Hudyo.<ref name="CNN6"/>{{sfn|Stourton|2006|p=25}} Ayon kay Wojtyła, halos ikatlo sa kaniyang mga kaklase ay mga Hudyo, at ang hinahangaan niya sa kanila ay ang kaniyang pagiging makabayan bilang mga Polako. Noong kalagitnaan ng 1938, lumuwas si Wojtyła at ang kaniyang ama mula Wadowice at nagpunta sa Krakow, kung saan pumasok siya sa Unibersidad ng Jagiellonian. Habang nag-aaral ng [[pilolohiya]] at mga wika, ay nagtatrabaho siya bilang boluntaryong biblyotekaryo<!-- librarian-->. Sapilitan siyang suamli sa pagsasanay militar sa ''Academic Legion'' ngunit hindi siya nagpaputok ng sandata. Gumanap rin siya sa iba't ibang mga grupo sa teatro at nagtrabaho din bilang manunulat.<ref name="Kuhiwczak"/> Sa kapanahunang ito, lumago ang kaniyang talento sa wika, at natutunan niya ang mahigit-kumulang sa 12 mga wika,<ref>{{cite book |last=Grosjean |first=François |title=Life With Two Languages |url=http://books.google.com/books?id=VqGpxZ9pDRgC&pg=PA286 |accessdate=6 July 2013 |year=1982 |publisher=Harvard University Press |location=United States |isbn=978-0-674-53092-8|edition=8 |page=286}}</ref> siyam sa kanila ay kaniyang madalas na ginamit sa kaniyang pagiging santo papa. === Ang pananakop ng mga Nazi sa Polonya at ang Holocaust === Noong 1939, sinakop ng [[Alemanyang Nazi]] ang Polonya at sapilitan nilang pinasara ang mga unibersidad.<ref name="A&E"/> Sapilitan din nilang ipinatrabaho ang mga malalakas na mga kalalakihan, kaya noong 1940 hanggang 1944 nagtrabaho si Wojtyła bilang mensahero ng isang kainan, trabahador sa isang tibagan ng apog at sa pabrika ng kemikal na Solvay, para makaiwas sa pagpapatapon patungong Alemanya.<ref name="ShortBio"/><ref name="Kuhiwczak"/> Noong 1941, namatay ang kaniyang ama, na isang opisyal ng Hukbong Polonya, dahil sa atake sa puso. Dahil dito si Wojtyła lang ang natitirang nabubuhay sa kaniyang pamilya.<ref name="CNN6"/><ref name="CBN"/>{{sfn|Stourton|2006|p=60}} Ayon kay Wojtyła, "sa kaniyang 20 anyos nawala sa kaniya ang mga taong pinakaminamahal niya."{{sfn|Stourton|2006|p=60}} Makaraang pumanaw ang kaniyang ama, pinag-iisipan na niya ng seryoso ang pumasok sa pagpapari.{{sfn|Stourton|2006|p=63}} Noong Oktubre 1942, habang patuloy pa ang digmaan, kumatok siya sa pintuan ng Palasyo ng Obispo sa Krakow, at humiling na mag-aral sa pagkapari.{{sfn|Stourton|2006|p=63}} Matapos noon ay nagsimula siyang mag-aral ng kurso sa lihim na seminaryo na pinapatakbo ng Arsobispo ng Krakow, si Adam Stefan Cardinal Sapieha. Noong 29 Pebrero 1944, nasagasaan si Wojtyła ng isang trak ng Aleman. Pinadala siya ng mga hukbong Aleman sa ospital, at doon siya naratay ng mahigit 2 linggo dahil sa [[pagkaalog ng utak]] at sa sugat sa balikat. Ayon sa kaniya, ang aksidenteng ito at ang kaniyang pagkabuhay ay ang pagpapatibay ng kaniyang bokasyon. Noong 6 Agosto, 1944, sa araw na kinilala bilang 'Itim na Sabado', {{sfn|Weigel|2001|p=71}} itinipon ng mga Gestapo ang mga kalalakihan sa Krakow upang pigilan ang rebelyon{{sfn|Weigel|2001|p=71}}, tulad ng naganap sa Warsaw.{{sfn|Davies|2004|pp=253–254}}{{sfn|Weigel|2001|pp=71–21}} Nakatakas si Wojtyła at nagtago sa silong ng bahay ng kaniyang tiyuhin sa 10 Kalye Tyniecka, habang naghahalughog ang mga hukbong Aleman sa itaas.{{sfn|Stourton|2006|p=63}}{{sfn|Davies|2004|pp=253–254}}{{sfn|Weigel|2001|pp=71–21}} Mahigit walong libong mga kalalakihan ang kinuha noong araw na iyon, habang si Wojtyła ay tumakas tungo sa Palasyo ng Arsobispo,{{sfn|Stourton|2006|p=63}}{{sfn|Weigel|2001|p=71}}{{sfn|Davies|2004|pp=253–254}} at nanatili siya doon hanggang sa paglisan ng mga Aleman.<ref name="CNN6"/>{{sfn|Stourton|2006|p=63}}{{sfn|Davies|2004|pp=253–254}} Matapos lumisan ang mga Aleman noong 17 Enero, 1945, pumunta ang mga estudyante sa nawasak na seminaryo. Nagboluntaryo si Wojtyła at isa pang seminarista para linisin ang mga kasilyas. {{sfn|Weigel|2001|p=75}} Tinulungan din ni Wojtyła ang isang takas na dalagitang Hudyo na nagngangalang Edith Zierer,<ref name="EdithZ"/> na tumakas mula sa isang ''labor camp'' ng Nazi sa Czestochowa.<ref name="EdithZ"/> Hinimatay si Edith sa isang plataporma ng riles, kaya dinala siya ni Wojtyła sa isang tren at sinamahan niya ito sa kanilang paglalakbay sa Krakow. Kinilala ni Edith si Wojtyła na nagligtas sa kaniyang buhay sa araw na iyon.<ref name="CNNLive"/><ref name="archive"/><ref name="IHT"/> Marami pang mga naging kuwento ng pagligtas ni Wojtyła sa mga Hudyo mula sa mga Nazi. == Pagkapari == Sa pagtatapos ng kaniyang pag-aaral sa seminaryo sa Krakow, inordena si Wojtyła bilang pari sa [[Araw ng mga Santo]], 1 Nobyembre 1946,<ref name="CBN"/> ng Arsobispo ng Krakow na si Cardinal Sapieha.<ref name="ShortBio"/>{{sfn|Stourton|2006|p=71}}<ref name="Vatican2"/> Pinadala ni Sapieha si Wojtyła sa ''Pontifical International Athenaeum'' ''Angelicum'', na magiging Pontipikal na Unibersidad ni San Tomas Aquino, para mag-aral sa ilalim ni Padre Reginald Garrigou-Lagrange simula 26 Nobyembre 1946. Nalisensyahan si Wojtyła noong Hulyo 1947, nakapasa sa isang eksaminasyong doktoral noong 14 Hunyo 1948, at matagumpay na naipagtangol ang kaniyang tesis sa doktoral na pinamagatang ''Doctrina de fide apud S. Ioannem a Cruce'' (Ang Doktrina ng Pananampalataya ni San Juan dela Cruz) sa pilosopiya noong 19 Hunyo 1948.<ref>http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/santopadre_biografie/giovanni_paolo_ii_biografia_prepontificato_en.html#1948 Accessed 6 October 2012. Bagaman inaprubahan ang kaniyang gawang doktoral noong Hunyo 1948, tinanggihan siyang bigyan ng ''degree'' dahil hindi siya makapagbayad ng pag-imprenta sa kaniyang teksto batay sa patakarang ''Angelicum''. Noong Disyembre 1948, isang binagong teksto ng kaniyang disertasyon ay inaprubahan ng pakultad ng teolohiya ng Unibersidad ng Jagiellonian, at nabigyan din si Wojtyła ng ''degree'.</ref> Nasa pangangalaga ng ''Angelicum'' ang orihinal na kopya ng tesis ni Wojtyła.<ref>{{cite web |url=http://www.pust.it/index.php/en?start=5 |title=RELAZIONE DEL RETTORE MAGNIFICO A.A. 2011–2012 |publisher=Pust.it |date= |accessdate=23 June 2013 |archive-date=25 Agosto 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825112731/http://www.pust.it/index.php/en?start=5 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825112731/http://www.pust.it/index.php/en?start=5 |date=25 Agosto 2011 }}</ref> Maliban sa kurso ng ''Angelicum'', nag-aral din si Wojtyła ng Hebreo sa ilalim ng Dominikong Olandes na si Pter G. Duncker. Ayon sa kaeskwela ni Wojtyła na si Alfons Stickler na magiging Kardinal ng Austria, noong 1947 habang nasa ''Angelicum'' ay bumisita si Wojtyła kay Padre Pio na duminig sa kaniyang kumpisal, at pinaalam niya na balang araw ay maluluklok siya sa "pinakamataas na katungkulan ng Simbahan."<ref name="kwitny">{{cite book | last=Kwitny | first=Jonathan | title=Man of the Century: The Life and Times of Pope John Paul II | url=https://archive.org/details/manofcenturylife0000kwit | publisher=Henry Holt and Company |date=March 1997 | location=[[New York]] | page=768 | isbn=978-0-8050-2688-7}}</ref> Dagdag pa ni Cardinal Stickler, naniniwala si Wojtyła na ang propesiyang ito ay natupad noong naging Kardinal siya.<ref name="cnn">{{Cite news | last=Zahn | first=Paula | author-link=Paula Zahn | title=Padre Pio Granted Sainthood | newspaper=CNN | date=17 June 2002 | url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0206/17/ltm.04.html | accessdate=19 January 2008 | postscript=<!--None-->}}</ref> Nagbalik si Wojtyła sa Polonya noong tag-init ng 1948 sa kaniyang unang katakdaang pastoral sa bayan ng Niegowic, 15 milya mula sa Krakow, sa Simbahan ng Asuncion. Dumating siya sa bayan ng Niegowic sa panahon ng tag-ani, at ang kaniyang unang aksiyon ay ang pagluhod at paghalik sa lupa.{{sfn|Maxwell-Stuart|2006|p=233}} Itong kilos na ito na hinawig sa santong Pranses na si Jean Marie Baptise Vianney{{sfn|Maxwell-Stuart|2006|p=233}}, ang magiging tatak niyang kilos sa kaniyang pagiging papa. Noong Marso 1949, nilipat si Wojtyła sa parokya ng San Florian sa Krakow. Nagturo siya ng etika sa Unibersidad ng Jagiellonian at sa Katolikong Unibersidad ng Lublin. Habang nagtuturo, tinipon niya ang 20 kabataan, at tinawag ang kanilang sarili bilang ''Rodzinka'' o "maliit na pamilya". Nagtitipon sila para sa panalangin, diskusyong pang-pilosopiya, at para tulungan ang mga bulag at mga may-sakit. Unti-unting lumago ang samahang ito hanggang sa umabot ng mahigit kumulang 200 kasapi, at ang mga gawain ay dumami pa, kasama na dito ang ''skiing'' at pagsakay sa kayak.<ref name="USCCB_Bio"/> Noong 1953, tinanggap ng Pakultad ng Teolohiya ang tesis ni Wojtyła ukol sa [[habilitasyon]] sa Unibersidad ng Jagiellonian. Noong 1954, nakamit niya ang Doktorado ng Sagradong Teolohiya, {{sfn|Stourton|2006|p=97}} ang pagtasa sa pisibilidad ng etikang Katoliko base sa sistemang etika ng penomentologong si Max Sheler na may disertasyong pinamagatang "Muling Paghuhusga ng Posibilidad ng Pagtatatag ng Etikang Katoliko base sa sistemang etika ni Max Scheler".<ref>{{cite web|url=http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/santopadre_biografie/giovanni_paolo_ii_biografia_prepontificato_en.html#1948 |title=Highlights on the life of Karol Wojtiła |publisher=Vatican.va |date= |accessdate=23 June 2013}}</ref> (Ocena możliwości zbudowania etyki chrześcijańskiej przy założeniach systemu Maksa Schelera).<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=2QunKUmsM4kC&pg=PA153&lpg=PA153&dq=Ocena+#v=onepage&q=Ocena&f=false |title=Destined for Liberty: The Human Person in the Philosophy of Karol Wojtyła/John Paul II |publisher=Books.google.com |date= |accessdate=23 June 2013|isbn=9780813209852|year=2000}}</ref> Si Scheler ay isang pilosopong Aleman na nagtatag ng kilusang pilosopiya na nagdidiin sa karanasang may kamalayan. Ngunit binuwag ng Komunistang otoridad ang Pakultad ng Teolohiya sa Unibersidad ng Jagellonian na siyang pumigil kay Wojtyla na makakuha ng ''degree'' hanggang 1957. Kinalaunan binuo ni Wojtyla ang isang pamamaraang teolohikal na pinagsama ang tradisyunal na Tomismong Katoliko at ang mga ideya ng personalismo, isang kaparaanang pilosopikal na humalaw mula sa penomentolohiya, na naging tanyag sa mga Katolikong intelektwal sa Krakow sa mga panahong iyon. Isinalin din ni Wojtyla ang aklat ni Scheler, ang ''Pormalismo at ang Etika ng Tunay Na Asal'' (''Formalism and Ethics of Substantive Values'').<ref>{{cite book|last=Walsh|first=Michael|title=John Paul II: A Biography|url=https://archive.org/details/johnpaulii0000wals|year=1994|publisher=HarperCollins|location=London|isbn=978-0-00-215993-7|pages=[https://archive.org/details/johnpaulii0000wals/page/20 20]–21}}</ref> Sa kapanahunan ding ito, nagsulat si Wojtyła ng mga artikulo sa pahayagang Katoliko sa Krakow, ang ''Tygodnik Powszechny'' (Panglinggong Unibersal), na tumatalakay sa napapanahong isyu ng simbahan.<ref name="Zenit5"/> Tinutukan niya ang paggawa ng orihinal na gawa ng literatura sa loob ng 12 taon niya bilang pari. Naging laman ng kaniyang tula at dula ang patungkol sa digmaan, buhay sa ilalim ng Komunismo, at ang kaniyang responsibilidad bilang pastor. Ginamit ni Wojtyła ang dalawang alyas, ''Andrzej Jawień'' at ''Stanisław Andrzej Gruda''<ref name="Kuhiwczak"/><ref name="Zenit5"/>, para mabukod ang kaniyang mga gawang pangliteratura mula sa kaniyang mga lathalaing panrelihiyon kung saan ginagamit niya ang tunay niyang pangalan.<ref name="Kuhiwczak"/><ref name="Zenit5"/> Noong 1960, nilathala ni Wojtyła ang isang maimpluwensiyang aklat pangtelolohiya, ang ''Pagmamahalan at Responsibilidad'', na siyang depensa sa tradisyunal na katuruan ng Simbahan ukol sa matrimoniya mula sa makabagong pananaw pangpilosopiya.<ref name="Kuhiwczak"/>{{sfn|Wojtyła|1981}} ==="Wujek"=== Habang naninilbihan bilang pari sa Krakow, sinasamahan si Wojtyła ng mga grupo ng mga mag-aaral para sa ''hiking'', pagbibisikleta, pagkakampo at pagkakayak, na sinasamahan ng panalangin, panlabas na Misa, at diskusyong teolohikal. Sa ilalim ng pamamahala ng Komunismo sa Poland, hindi pinapahintulutan ang mga pari na maglakbay kasama ang mga mag-aaral, kaya pinakiusapan ni Wojtyła sa mga kababata niyang kasamahan na tawagin siyang "Wujek", o "Tito" sa wikang Polako. Ito ay para hindi malaman ng mga tagalabas na isa siyang pari. Naging taniyag ang palayaw na ito sa kaniyang mga tagasunod. Noong 1958, noong tinalaga bilang Katulong na Obispo ng Krakow si Wojtyła, nag-alala ang kaniyang mga kakilala baka mabago siya dahil sa kaniyang bagong katalagahan. Sinigurado niya sa kaniyang mga kaibigan na "mananatiling Wujek si Wujek", at mananatili siyang mamuhay ng payak sa kabila ng pagigig obispo niya. Sa nalalabing buhay ni Wojtyła, nakakabit sa kaniya ang palayaw na "Wujek" at patuloy na ginagamit ito partikular na ang mga Polako.<ref>Witness to Hope; The Biography of Pope John Paul II, by George Weigel. New York: Cliff Street Books/Harper Collins, 1999. p. 992.</ref><ref>THEY CALL HIM "WUJEK". Article from: St Louis Post-Dispatch (MO) | 24 January 1999 | Rice, Patricia</ref> == Obispo at Kardinal == Noong 4 Hulyo 1958<ref name="Vatican2"/> , habang nagka-kayak si Wojtyła sa mga lawa ng hilagang Polonya, itinalaga siya ni Papa Pio XII bilang Katulong na Obispo ng Krakow. Ipinatawag siya sa Warsaw para makipagkita sa Primate ng Polonya, si Stefan Cardinal Wyszynski, na siyang nagpaalam sa kaniya sa kaniyang katalagahan.<ref name="Rise"/>{{sfn|Stourton|2006|p=103}} Sumagn-ayon siya na manilbihan bilang Katulong na Obispo sa Arsobispo ng Krakow na si Eugeniusz Baziak, at inordena siya bilang Episcopate (bilang titular na Obispo ng Ombi) noong 28 Setyembre 1958. Si Baziak ang naging pangunahing konsagrante. Ang ibang mga naging konsagrante ay ang mga Katulong na Obispo Boleslaw Kominek ng Sophene at Vaga at ang Katulong na Obispo Franciszek Jop ng Diosesis ng Sandomierz.<ref name="Vatican2"/> Sa edad na 38, naging pinakabatang naging Obispo ng Polonya si Wojtyła. Pumanaw si Baziak noong Hunyo 1962 at noong 16 Hulyo pinili si Wojtyła bilang ''Vicar Capitular'' (pansamantalang tagapamahala) ng Arsodiyosesis hanggang maitalaga ang isang Arsobispo.<ref name="A&E"/><ref name="ShortBio"/> Noong Oktubre 1962, lumahok si Wojtyła sa Pangalawang Konseho ng Vatican (1962-1965),<ref name="A&E"/><ref name="Vatican2"/> kung saan gumawa siya ng ambag sa dalawa sa mga produktong pinakamakasaysayan at pinakamaimpluwensiya, ang ''Kautusan ng Kalayaan sa Relihiyon'' (sa wikang Latin, ''[[Dignitatis Humanae]]''), at ang ''Konstitusyong Pastoral ng Simbahan sa Makabagong Sanlibutan'' (''[[Gaudium et Spes]]'').<ref name="Vatican2"/>. Nag-ambag si Wojtyła at ang mga obispong Polako ng isang burador na teksto sa Konseho para sa ''Gaudium et Spes''. Ayon sa historyador na si John W. O'Malley, ang burador na tekstong ''Gaudium et Spes'' na pinadala ni Wojtyła at iba pang mga delegadong Polako ay nagpadala ng "ilang impluwensya sa mga bersyon na ipinadala sa mga ama ng konseho noong tag-init na iyon ngunit hindi tinanggap bilang batayang teksto".<ref>{{cite book|last=O'Malley|first=John W.|title=What Happened at Vatican II|url=https://archive.org/details/whathappenedatva0000omal|year=2008|publisher=Harvard University press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=978-0-674-03169-2|pages=[https://archive.org/details/whathappenedatva0000omal/page/204 204]–205}}</ref> Ayon kay John F. Crosby, bilang papa, ginamit din kinalaunan ni Juan Pablo II ang mga salita ng ''Gaudium et Spes'' upang ipakilala ang kaniyang sariling sakoobin sa kalikasan ng tao sa pakikipag-ugnayan sa Dios: na ang tao ay ang "tanging lalang ng daigdig na ninais ng Dios para sa kaniyang kapakanan", ngunit "matutuklasan lang ng tao ang kaniyang tunay na sarili sa tapat na pagbibigay ng kaniyang sarili."<ref>{{cite journal |last1=Crosby|first1=John F.|year=2000|title=John Paul II's Vision of Sexuality and Marriage: The Mystery of "Fair Love"|journal=The Legacy of Pope John Paul II: His Contribution to Catholic Thought|page=54|publisher=Crossroad|isbn=978-0-8245-1831-8|editor1-last=Gneuhs|editor1-first=Geoffrey}}</ref> Lumahok din siya sa asambleya ng Kapulungan ng mga Obispo.<ref name="A&E"/><ref name="ShortBio"/> Noong 13 Enero 1964, tinalaga siya ni Papa Pablo VI bilang Arsobispo ng Krakow.<ref name="VaticanNewsService"/> Noong 26 Hunyo 1967, pinahayag ni Paulo VI ang promosyon ni Karol Wojtyła sa Kolehiyo ng mga Kardinal.<ref name="Vatican2"/><ref name="VaticanNewsService"/> Pinangalan si Wojtyła bilang Kardinal-Pari ng ''titulus'' ng San Cesario sa Palatio. Noong 1967, naging instrumental siya sa pagbuo ng ''encyclical'', ang ''Humanae Vitae'' na tumatalakay sa kaparehong isyu sa pagbabawal ng paglalaglag ng bata at sa artipisyal na pagkontrol ng kapanganakan.<ref name="Vatican2"/><ref name="Memory"/><ref name="HV"/> Noong 1970, ayon sa isang makabagong saksi, hindi sang-ayon si Kardinal Wojtyła sa pamamahagi ng liham sa Krakow, na sinasabi na naghahanda ang Episkopado ng Polonya para sa ika-50 anibersaryo ng [[Digmaang Polako–Sobyetiko]]. == Pagkahalal Bilang Papa == Noong Agosto 1978, pagkamatay ni Papa Pablo VI, bumoto si Kardinal Wojtla sa ''papal conclave'', na naghalala kay Papa Juan Pablo I. Ngunit namatay din si Juan Pablo I matapos lamang ang 33 araw bilang papa, na nagbukas mulit ng panibagong ''conclave''.<ref name="ShortBio"/><ref name="Vatican2"/><ref name="Time1978"/> Nagsimula ang pangalawang ''conclave'' ng 1978 noong 14 Oktubre, 10 araw matapos ang libing. Dalawa ang naging matunog na pangalan sa pagkapapa, si Giuseppe Cardinal Siri, na konserbatibong Arsobispo ng Genova, at ang liberal na Arsobispo ng Florencia na si Giovanni Cardinal Benelli, na kinikilala ding malapit na kaibigan ni Juan Pablo I.<ref name="Time1978b"/> Tiwala ang mga tagasuporta ni Benelli na siya ay mahahalal, at sa unang mga balota, si Benelli ang nakakuha ng pinakamaraming boto.<ref name="Time1978b"/> Ngunit sadyang matindi ang labanan sa isa't isa, na waring walang mapipili sa kanila. Dahil dito nagmungkai si Franz Cardinal Konig, Arsobispo ng Vienna, sa mga kapuwa niya tagahalal ng isang kompromisong kandidato: ang Polakong si Karol Josef Wojtyła.<ref name="Time1978b"/> Nanalo si Wojtyła sa ikawalong balota sa ikatlong araw (16 Oktubre), na ayon sa mga pahayagang Italyano, 99 boto mula sa 111 mga tagahalal. Pinili ni Wojtyła ang pangalang Juan Pablo II<ref name="Vatican2"/><ref name="Time1978b"/> bilang pagpupugay sa kaniyang sinundan, at para magbigay pugay din sa yumaong Papa Pablo VI. Lumabas din ang puting usok mula sa tsimniya, na naghuhudyat sa mga taong nagtipon sa Plaza San Pedro na may napili nang papa. <!-- part 1 --> == Pastoral na Paglalakbay == Sa kaniyang paninilbihan bilang Papa, nakapagbiyahe si Papa Juan Pablo II sa 129 na mga bansa,{{sfn|Maxwell-Stuart|2006|p=234}} at mahigit 1,100,000&nbsp;km ang kaniyang kabuuang inilakbay. Madalas siyang dinudumog ng maraming tao; at ang ilan sa mga ito ay dinagsa ng pinakamaraming tao sa kasaysayan ng sangkatauhan. Ang isa sa mga ito, ang [[Pandaigdigang Araw ng Kabataan 1995|Pandaigdigang Araw ng Kabataan (World Youth Day) sa Maynila]], ay naitala bilang pinakamalaking pagtitipong pang-papa <!-- papal gathering --> sa kasaysayan, ayon sa Vatican, kung saan humigit-kumulang apat na milyong katao ang dumagsa.<ref name=BaltimoreSun>{{cite web |url=http://articles.baltimoresun.com/1995-01-16/news/1995016078_1_pope-philippines-papal |title=Biggest Papal Gathering &#124; Millions Flock to Papal Mass in Manila, Gathering is Called the Largest the Pope Has Seen at a Service&nbsp;— Baltimore Sun |last=New York Times News Service |work=articles.baltimoresun.com |year=2012 |accessdate=29 January 2012 |archive-date=2012-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120924125252/http://articles.baltimoresun.com/1995-01-16/news/1995016078_1_pope-philippines-papal |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120924125252/http://articles.baltimoresun.com/1995-01-16/news/1995016078_1_pope-philippines-papal |date=2012-09-24 }}</ref><ref name="AsiaNews"/> Sa panimula ng kaniyang pagiging Papa, bumisita si Juan Pablo II sa Republikang Dominikano at sa Mexico noong Enero 1979.<ref name="CBN2"/> Si Juan Pablo II ang naging kauna-unahang Papa na bumisita sa [[White House]] noong Enero 1979, kung saan malugod siyang binati ni Pangulong [[Jimmy Carter]]. Kauna-unahan din siyang Papa na bumisita sa iilang bansa sa isang taon, na nagsimula sa Mexico<ref name="Mexico"/> at Irlanda<ref name="Ireland"/> noong 1979. Kauna-unahan din siyang papa na bumisita sa Gran Britanya noong 1982, kung saan nakipagkita siya kay Reyna Elizabeth II, na Kataas-taasang Gobernador ng Simbahan ng Inglatera. Habang nasa Inglatera, bumisita rin siya sa Katedral ng Canterbury at lumuhod sa panalangin kasama si [[Robert Runcie]], Arsobispo ng Canterbury, kung saan napatay si Thomas a Becket.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/29/newsid_4171000/4171657.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 29 &#124; 1982: Pope makes historic visit to Canterbury |publisher=''BBC News'' |date= 29 May 1982|accessdate=23 June 2013}}</ref> Naglakbay din siya sa Haiti noong 1983, kung saan nagsalita siya sa wikang Creole sa libu-libong mga dukhang Katoliko na nagtipon upang batiin siya sa paliparan. Ang kaniyang mensahe, na "ang mga bagay sa Haiti ay kailangang magbago", na pumapatungkol sa hindi pagkakapantay-pantay ng mga mahihirap at ng mga mayayaman, ay binati ng malakas na palakpakan.<ref name="Haiti: The Duvalier Years"/> Kauna-unahan din siyang papa sa makabagong panahon na bumisita sa Ehipto,<ref name="PopeEgypt"/> kung saan nakipagkita siya sa papa ng Simbahang Koptiko, si Papa Shenouda III<ref name="PopeEgypt"/> at ang Patriyarkang Ortodoksiyang Griyego ng Alexandria.<!-- Gk Orthodox Patriarch --><ref name="PopeEgypt"/> Kauna-unahan din siyang Katolikong papa na bumisita at manalangin sa isang moskeng Islam, sa [[Damascus]], Syria, noong 2001. Bumisita siya sa Moske ng Umayyad, na isang dating simbahang Cristiano, kung saan pinaniniwalaang piniit si Juan Bautista,<ref name="Mosque"/> kung saan nanawagan siya na magkaisa at sabay na mamuhay ang mga Muslim, Cristiano at Hudyo.<ref name="Mosque"/> Noong 15 Enero, 1995, sa kasagsagan ng Ika-10 Pandaigdigang Araw ng Kabataan, nagdaos siya ng [[Misang Katoliko|Misa]] sa tinatayang lima hanggang pitong milyong katao nagtipon-tipon sa Luneta, Maynila, Pilipinas. Ito ay sinasabing pinakamalaking pagtitipon na naganap sa kasaysayan ng Kristyanismo.<ref name="AsiaNews"/> Noong Marso 2000, habang bumibisita sa [[Jerusalem]], naging kauna-unahan si Juan Pablo II na bumisita at manalangin sa [[Kanlurang Pader]].<ref name="BBCIsrael"/><ref name="ADL2006"/> Noong Setyembre 2001, dahil sa mga suliraning dulot ng Setyembre 11, bumisita siya sa Kazakhstan, kung saan humarap siya sa mga taong karamihan ay mga Muslim, at sa Armenia, para gunitain ang ika-1,700 taon ng Kristyaniso sa Armenia.<ref name="NewYorkTimes3"/> ===Unang Pagbisita sa Polonya=== Noong Hunyo 1979, naglakbay si Papa Juan Pablo II sa Polonya kung saan malugod siyang dinumog ng mga tao.<ref name="OnThisDay"/> Ang una niyang paglalakbay sa Polonya ang pumukaw sa espirito ng bansa at lumunsad sa pagkakabuo ng kilusang ''Solidarity'' noong 1980, kung saan kinalaunan ay nakapagdala ng kalayaan at karapatang pantao sa kaniyang tinubuang lupa.<ref name="Memory"/> Gustong gamitin ng rehimeng Komunista sa Polonya ang pagbisita ng Papa, na bagaman Polako ang papa ay hindi pa rin magbabago ang kanilang kapasidad na mamuno, maniil, at mamahagi ng kabutihan ng lipunan. Umasa din sila na tatalimahin ng Papa ang mga patakarang tinakda nila, na makikita ng mga Polako ang kaniyang halimbawa at kanila itong susundin. Kung bakasakaling magdulot ng kaguluhan ang pagbisita ng Papa, handa ang rehimeng Komunista na supilin ang rebelyon at isisi ang insidenteng ito sa Papa.<ref name="Angelo M. Codevilla 2008">Angelo M. Codevilla, "Political Warfare: A Set of Means for Achieving Political Ends", in Waller, ed., ''Strategic Influence: Public Diplomacy, Counterpropaganda and Political Warfare'' (IWP Press, 2008.)</ref> {{quote|"Nagtagumpay ang Papa sa pakikibakang ito sa pamamagitan ng pangingibabaw sa politika. Siya ay ang tinatawag ni Joseph Nye na 'malambot na kapangyarihan' -- ang kapangyarihan ng pag-aakit at pagtataboy. Nagsimula siya ng may malaking kapakinabangan, at sinamantala niya itong lubos: Namuno siya sa isang insitusyong salungat sa Komunismong paraan ng pamumuhay na kinasusuklaman ng lipunang Polako. Siya ay isang Polako, ngunit hindi marating ng rehimen. Sa pamamagitan ng pagkilala kasama siya, nagkaroon ng pagkakataon ang mga Polako na linisin ang kanilang sarili mula sa mga kompromisong kailangan nilang gawin para mamuhay sa ilalim ng rehimen. At dumating sila ng milyon. At nakinig sila. Nakiusap siya sa kanila na maging mabuti, huwag ikompromiso ang sarili, na magsama-sama, na maging matapang, at ang Dios ang kaisa-isang pinagmumulan ng kabutihan, ang kaisa-isang pamantayan ng asal. 'Huwag kayong matakot', sabi niya. Milyon ang pasigaw na tumugon, 'Gusto namin ang Dios! Gusto namin ang Dios! Gusto namin ang Dios!' Naduwag ang rehimen. Kung hindi pinili ng Papa na patigasin ang kaniyang malambot na kapangyarihan, baka malunod sa dugo ang rehimen. Sa halip, pinamunuan lamang ng Papa ang lipunang Polako na tumanan mula sa mga namumuno sa kanila sa pamamagitan ng matibay na pagkakaisa. Nanatili pa rin sa panunungkulan ang mga Komunista ng isa pang dekada bilang mga despota. Ngunit bilang pampolitika na pinuno, tapos na sila. Sa kaniyang pagbisita sa kaniyang tinubuang Polonya noong 1979, natamaan ni Juan Pablo II ang tinatawag na masidhing suntok sa rehimeng Komunismo, sa Imperyong Sobyet, at kinalaunan, sa Komunismo." ''("The Pope won that struggle by transcending politics. His was what [[Joseph Nye]] calls '[[soft power]]' — the power of attraction and repulsion. He began with an enormous advantage, and exploited it to the utmost: He headed the one institution that stood for the polar opposite of the Communist way of life that the Polish people hated. He was a Pole, but beyond the regime's reach. By identifying with him, Poles would have the chance to cleanse themselves of the compromises they had to make to live under the regime. And so they came to him by the millions. They listened. He told them to be good, not to compromise themselves, to stick by one another, to be fearless, and that God is the only source of goodness, the only standard of conduct. 'Be not afraid,' he said. Millions shouted in response, 'We want God! We want God! We want God!' The regime cowered. Had the Pope chosen to turn his soft power into the hard variety, the regime might have been drowned in blood. Instead, the Pope simply led the Polish people to desert their rulers by affirming solidarity with one another. The Communists managed to hold on as despots a decade longer. But as political leaders, they were finished. Visiting his native Poland in 1979, Pope John Paul II struck what turned out to be a mortal blow to its Communist regime, to the Soviet Empire, [and] ultimately to Communism.")'' <ref name="Angelo M. Codevilla 2008"/> }} Ayon kay John Lewis Gaddis, isa sa mga pinaka-impluwensyal na historyador ng [[Malamig na Digmaan]], ang lakbaying ito ang naglunsad sa pagbuo ng ''Solidarity'' at ng pagsisimula ng pagbagsak ng Komunismo sa [[Silangang Europa]]: <blockquote> Noong paghalik ni Papa Juan Pablo II sa lapag ng Paliparang Warsaw pinasimulan niya ang proseso kung saan ang komunismo sa Polonya -- at kinalaunan sa kabuuan ng Europa -- ay hahantng sa katapusan.<ref>[[John Lewis Gaddis]], ''The Cold War: A New History', p. 193, Penguin Books (2006), ISBN 978-0-143-03827-6''</ref></blockquote> Sa kanyang muling mga pagbisita sa Polonya, nagbigay siya ng suporta sa organisasyong ''Solidarity''.<ref name="Memory"/> Ang kaniyang mga pagbisitang ito ang nagpatibay sa mensaheng ito at nag-ambag sa pagbagsak ng Komunismo sa Silangang Europa na naganap sa mga taong 1989-1990 sa pamamagitan ng pagsisimula muli ng demokrasya sa Polonya, na siyang lumaganap sa Silangang Europa at [[Timog-Silangang Europa]].<ref name="Bottum"/>{{sfn|Maxwell-Stuart|2006|p=234}}<ref name="OnThisDay"/><ref name="CBCNews"/><ref name="Gorbachev"/> ==Papel sa pagbagsak ng Komunismo== Kinikilala si Juan Pablo II bilang isa sa mga may malaking bahagi sa pagbagsak ng Komunismo sa Gitna at Silangang Europa,<ref name="Memory"/><ref name="Bottum"/>{{sfn|Maxwell-Stuart|2006|p=234}}<ref name="CBCNews"/><ref name="Gorbachev"/>{{sfn|Domínguez|2005}} sa pamamagitan ng pagiging espiritwal na inspirasyon sa likod ng pagbagsak nito at siyang nagbigay-sigla sa isang "mapayapang rebolusyon" sa Polonya. Kinilala ni [[Lech Wałęsa]], tagatatag ng kilusang 'Solidarity', si Juan Pablo II dahil sa pagbibigay niya ng lakas loob sa mga Polako na humingi ng pagbabago. Ayon kay Wałęsa, "Bago siya naging papa, nahahati ang mundo sa pagitan ng mga ''block''. Walang nakakaalam kung paano maaalis ang komunismo. Sa Warsaw, noong 1979, payak niyang sinabi: 'Huwag kayong matakot', at nanalangin din: 'Nawa'y ang iyong Espiritu ay dumating at baguhin ang imahe ng kalupaan... ang kalupaang ito'." {{sfn|Domínguez|2005}} May mga bintang pa nga na lihim na pinondohan ng [[Bangko ng Vatican]] ang Solidarity.<ref name="NYTimes"/><ref name="Salinger2005"/> Sa pakikipag-usap ni Pangulong [[Ronald Reagan]] sa Papa, lumitaw ang "patuloy na pagkukumamot para hikayatin<!-- shore up--> ang suporta ng Vatican para sa mga polisiya ng Amerika. Marahil na kataka-taka, lumitaw sa mga papeles na, miski sa mga huling bahagi ng 1984, hindi naniniwala ang papa na maaari pang mabago ang pamahalaang Komunismo sa Polonya."<ref name="nationalreview"/> Kagaya ng pagpapaliwanag ng isang Briton na historyador na si [[Timothy Garton Ash]], na pinahayag ang kaniyang sarili bilang "agnostikong liberal", makaraang pumanaw si Juan Pablo II: <blockquote> Walang makakapatunay na siya ang pangunahing dahilan ng katapusan ng komunismo. Ngunit, ang lahat ng mga malalaking tauhan sa lahat ng panig - hindi lang si Lech Wałęsa, puno ng Polakong Solidarity, kundi rin ang mortal na kalaban ng Solidarity, si Heneral Wojciech Jaruzelski; hindi lang ang dating pangulo ng Amerika na si George Bush Senior kundi rin ang dating pangulong Sobyet na si Mikhail Gorbachev - ay sumasang-ayon na siya nga. Mangangatwiran ako sa makasaysayang kaso sa tatlong hakbang: kung wala ang Polakong Papa, walang rebolusyong Solidarity sa Polonya sa 1980; kung walang Solidarity, walang malaking pagbabago sa polisiyang Sobyet tungo sa silangang Europa sa ilalim ni Gorbachev; kung walang pagbabagong ito, walang rebolusyong pelus sa 1989. ''(No one can prove conclusively that he was a primary cause of the end of communism. However, the major figures on all sides – not just Lech Wałęsa, the Polish Solidarity leader, but also Solidarity's arch-opponent, General Wojciech Jaruzelski; not just the former American president George Bush Senior but also the former Soviet president Mikhail Gorbachev – now agree that he was. I would argue the historical case in three steps: without the Polish Pope, no Solidarity revolution in Poland in 1980; without Solidarity, no dramatic change in Soviet policy towards eastern Europe under Gorbachev; without that change, no velvet revolutions in 1989.)''<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2005/apr/04/catholicism.religion13?INTCMP=SRCH |title=The first world leader |publisher=The Guardian |date=4 April 2005 |accessdate=4 November 2013}}</ref></blockquote> Noong Disyembre 1989, nakipagkita si Juan Pablo II sa lider ng Sobyet na si [[Mikhail Gorbachev]] sa Vatican at nakipagpalitan ng respeto at paghanga sa isa't isa. Minsang sinabi ni Gorbachev na, "Ang pagbasak ng [[Bakal na Telon]] ay maaaring imposible kung wala si Juan Pablo II".<ref name="Bottum"/><ref name="CBCNews"/> Sa pagpanaw ni Juan Pablo II, sinabi ni Mikhail Gorbachev: "Ang malasakit ni Papa Juan Pablo II sa kaniyang mga tagasunod ay isang pambihirang halimbawa para sa ating lahat.<ref name="Gorbachev"/>{{sfn|Domínguez|2005}} Noong 4 Hunyo 2004, ipinakita ng Pangulo ng Estados Unidos sa panahong iyon, si George W. Bush, ang ''[[Presidential Medal of Freedom]]'' (Pampangulong Medalya ng Kalayaan), pinakamataas na karangalang pangsibil sa Amerika, kay Papa Juan Pablo II sa isang seremnoya sa Apostolikong Palasyo. Binasa ng pangulo ang sipi na nakalakip sa medalya, na kumikilala sa "anak ng Polonyang ito" kung saan "nagprinsipyo at nagtaguyod para sa kapayapaan at kalayaan na nagbigay inspirasyon sa milyon at nakibahagi sa pagbagsak ng komunismo at kalupitan."<ref name="Associated Press">{{cite web |url=http://www.cjonline.com/stories/101303/pag_pope.shtml |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040404041319/http://www.cjonline.com/stories/101303/pag_pope.shtml |archivedate=4 April 2004 |title=Poles worried, proud of Pope John Paul II 10/13/03 |last=The Associated Press |work=web.archive.org |year=2012 |accessdate=28 January 2012 |url-status=live }}</ref> Matapos tanggapin ang karangalan, sinabi ni Juan Pablo II, "Nawa'y ang pagnanais ng kalayaan, kapayapaan at isang mundong mas makatao na sinisimbolo sa medalyang ito ang magbigay inspirasyon sa mga kalalakihan at kababaihan ng may magandang kalooban sa lahat ng oras at dako."<ref name="vatican1"/> ===Tangka ng mga komunista na sirain si Juan Pablo II=== Minsan nang tinangka ng rehimeng Komunismo ng Polonya na sirain si Juan Pablo II at paguhuin ang kaniyang popularidad sa pamamagitan ng pagpapahayag na mayroong anak sa labas ang papa. Mayroong aksiyon ang Służba Bezpieczeństwa, isang ahensyang pang-seguridad sa Komunistang Polonya, na nagngangalang "Triangolo", na pinamumunuan ni Heneral Grzegorz Piotrowski, isa sa mga pumaslang kay Jerzy Popiełuszko. Gustong samantalahin ni Piotrowski si Irena Kinaszewska, na kalihim ng magasin ng Katoliko sa Polonya, ang Tygodnik Powszechny, kung saan minsan nang nagtrabaho ang magiging papa, at kinikilalang tagahanga ni Juan Pablo II. Matapos lagyan ng droga ang inumin ni Kinaszewska, tinangka siyang paaminin ng mga opisyal ng Służba Bezpieczeństwa na nagkaroon sila ng relasyong sekswal ni Juan Pablo II. Noong hindi ito nagtagumpay, gumawa ang Służba Bezpieczeństwa ng mga gawa-gawang alaala ni Kinaszewska na nagsasabing nagkaroon sila ng relasyong sekswal sa isa't isa at inilagay sila sa isang apartment ng paring si Andrzej Bardecki, at ang mga alaalang ito ay kukumpiskahin sana ng mga militia sa paghahalughog. Ngunit nabigo ang planong ito, noong napatunayang peke si Piotrowski at nalaman ni Bardecki ang ginawang mga pamemeke, at kaniya itong winasak.<ref>[http://wiadomosci.dziennik.pl/historia/aktualnosci/artykuly/439582,prowokacja-sluzby-bezpieczenstwa-plotki-o-dziecku-papieza.html Nieślubne dziecko Jana Pawła II. Kulisy esbeckiej prowokacji] ''[[Dziennik]]'', 4 October 2013</ref> ==Mga tangkang pagpaslang At Mga plano== Habang papasok siya sa Plaza San Pedro para magsalita sa mga tagapakinig noong 13 Mayo, 1981,<ref>{{cite news |title=1981 Year in Review: Pope John Paul II Assassination (sic) Attempt |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1981/Pope-John-Paul-II-Assasination-Attempt/12311754163167-6/ |publisher=United Press International (UPI) |year=1981}}</ref> binaril at lubhang nasugatan si Papa Juan Pablo II ni Mehmet Al Ağca, isang Turko na kasapi ng militanteng groupong [[pasismo]] na tinatawag na ''Grey Wolves''.<ref name="SanFrancisco"/> Gumamit ang tagapagbaril ng isang semi-awtomatikong pistolang Browning. Tinamaan ang papa sa tiyan at tumagos sa kaniyang mga bituka ng ilang beses.<ref name="Bottum"/> Sinugod si Juan Pablo II sa loob ng mga gusali ng Vatican at sa Ospital ng Gemelli. Habang sinusugod siya sa ospital ay nawalan siya ng malay. Bagaman hindi tinamaan ang kaniyang arterya, halos tatlong-kapat ng kaniyang dugo ang nawala. Inoperahan siya ng limang oras para magamot ang kaniyang mga sugat.{{sfn|Time Magazine 1982-01-25|p=1}} Sa kaniyang dagliang pagbabalik ng malay habang siya'y inooperahan, pinakiusapan niya sa mga duktor na huwag tanggalin ang kaniyang ''Kayumangging Skapular''.<ref name="scapolare"/> Binanggit ng papa na tumulong sa kaniya ang Ina ng Fatima upang mabuhay sa pagsubok na ito.{{sfn|Maxwell-Stuart|2006|p=234}}{{sfn|Dziwisz|2001}}{{sfn|Bertone|2000–2009}} Nahuli si Ağca at pinigilan siya ng isang madre at ng ibang mga tao hanggang sa dumating ang mga pulis. Sinentensiyahan siya ng habangbuhay na pagkakakulong. Dalawang araw matapos ang Kapaskuhan noong 1983, bumisita si Juan Pablo II kay Ağca sa kulungan. Pribadong nakipag-usap si Juan Pablo II at si Agca ng dalawampung minuto.{{sfn|Maxwell-Stuart|2006|p=234}}{{sfn|Dziwisz|2001}} Binanggit ng Papa, "Kung anuman ang napag-usapan namin ay mananatiling lihim sa pagitan niya at ako. Nakipag-usap ako sa kaniya bilang isang kapatid, na siyang pinatawad ko at may lubos kong pagtitiwala." Noong 2 Marso 2006, binanggit ng Komisyong Mitrokhin ng Parlamento ng Italya, na binuo ni Silvio Berlusconi at pinamunuan ng senador ng Forza Italia na si Paolo Guzzanti, na ang Unyong Sobyet ang may kinalaman sa pagtatangka sa buhay ni Juan Pablo II,<ref name="SanFrancisco"/><ref name="ItalianPanel"/> bilang ganti sa suporta ng papa sa ''Solidarity'', na isang kilusan ng mga manggagawa na Katoliko at maka-demokratiko. Matagal na din itong sinasang-ayunan ng ''Central Intelligence Agency'' ng Estados Unidos sa mga panahong iyon. Ang pangalawang pagtatangka sa buhay ng Papa ay naganap noong 12 Mayo, 1982, isang araw lamang matapos ang anibersaryo ng tangkang pagpatay sa kaniya, sa Fatima, Portugal, kung saan tinangka ng isang lalaki na saksakin si Juan Pablo II gamit ang bayoneta.<ref name="Krohn"/><ref name="CBC2"/><ref name="Reuters3"/> Napigilan siya ng mga guwardya, ngunit kinalaunan sinalaysay ni Stanisław Dziwisz na nasugatan si Juan Pablo II sa nasabing pagtatangka ngunit nagawa niyang itago ang hindi-gaanong kalubhang sugat.<ref name="Krohn"/><ref name="CBC2"/><ref name="Reuters3"/> Ang nagtangka sa kaniyang buhay ay isang Paring Kastila na si Juan Maria Fernandez y Krohn,<ref name="Krohn"/> na isang maka-tradisyunal na Katolikong pari, at inordena bilang pari ni Arsobispo Marcel Lefebvre ng [[Kalipunan ni San Pio X]] at tumututol sa mga reporma ng Ikalawang Konseho Ng Vatican, at gumigiit na ang papa ay isang kasabwat ng Komunistang Moscow at Marxismong Silangang Europa.{{sfn|Hebblethwaite|1995|p=95}} Umalis din sa pagkapari si Fernandez at ikinulong din.<ref name="CBC2"/><ref name="Reuters3"/>{{sfn|Hebblethwaite|1995|p=95}} Kinalaunan, ginamot ang dating pari dahil sa sakit sa pag-iisip at pinalayas mula sa Portugal para maging solisitor sa Belhika.{{sfn|Hebblethwaite|1995|p=95}} Naging target din si Papa Juan Pablo II ng [[sabwatang Bojinka]], na pinondohan ng [[Al-Qaeda]], sa kaniyang pagbisita sa Pilipinas noong 1995. Ang unang plano ay ang pagpatay sa kaniya sa Pilipinas sa kasagsagan ng pagdiriwang ng Pandaigdigang Araw ng Kabataan. Ayon sa plano, sa 15 Enero 1995, isang ''suicide bomber'' ang magdadamit bilang hari habang dumadaan ang ''motorcade'' ni Juan Pablo II patungo sa Seminaryo ng San Carlos sa [[Lungsod ng Makati]]. Lalapit ang ''assassin'' sa papa at pasasabugin ang bomba. Ang balak dito, ang gagawing pagpaslang ay upang malihis ang atensyon mula sa susunod na gawain ng operasyon. Subalit natuklasan ang planong ito, noong nagkaroon ng sunog kemikal sa pinagtataguan ng mga terorista. Dahil dito naalerto ang mga pulis, at nadakip ang lahat ng mga kasabwat dito isang linggo bago ang pagbisita ng papa. Umamin ang mga kasabwat sa planong ito.<ref name="ThePlot"/> Noong 2009, nilathala ni John Koehler, isang mamamahayag at dating opisyal ng intelihensya ng hukbo, ang ''Spies of the Vatican: The Soviet Union's Cold War Against The Catholic Church'' (Mga Espiya ng Vatican: Ang Malamig na Digmaan ng Unyong Sobyet Laban Sa Simbahang Katoliko). Sa Sa kaniyang pagsasaliksik sa mga papeles ng mga lihim na pulisya ng [[Polonya]] at [[Silangang Alemanya]], pinahayag ni Koehler na ang mga tangkang pagpaslang ay "may suporta ng KGB" at nagbigay siya ng mga detalye.<ref>''Publishers Weekly'', review of 'Spies in the Vatican', 11 May 2009</ref> Sa panunungkulan ni Juan Pablo II, maraming mga klerigo na nasa loob ng Vatican at may nominasyon ay tumangging magpa-orden, at kinalaunan ay mahiwagang umalis ng simbahan. Maraming mga naghaka-haka na sila talaga ay mga ahente ng KGB. == Paghingi ng Tawad == Humingi ng tawad si Juan Pablo II sa halos lahat ng mga kalipunan na nagdusa sa kamay ng Simbahang Katoliko sa mga nagdaang mga panahon.<ref name="Memory"/>{{sfn|Pope John Paul II|2005|p=1}} Kahit na noong hindi pa siya Papa, isa na siyang tanyag na patnugot at tagasuporta sa mga inisyatiba tulad ng ''Liham ng Pagkakasundong Muli ng mga Obispong Polako at ng mga Obispong Aleman'' noong 1965. Bilang Papa, opisyal siyang humihingi ng tawad sa publiko sa mahigit 100 na pagkakamali, tulad ng:<ref name="Guardian">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2000/mar/13/catholicism.religion |title=Pope says sorry for sins of church|publisher=The Guardian |work=The Guardian |date=13 March 200 | accessdate=14 January 2013 |author=Caroll, Rory |location=London}}</ref><ref name="BBC News 1">{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/pope/johnpaulii_1.shtml | title= Pope issues apology|publisher=BBC | accessdate=14 January 2013 | author=BBC News}}</ref><ref name="BBC News 2">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/674246.stm | title= Pope apologises for Church sins| publisher=BBC News |accessdate=14 January 2013 | author=BBC News | date=12 March 2000}}</ref><ref name="Ontario">{{cite news | url=http://www.religioustolerance.org/popeapo2.htm | title=Apologies by Pope John Paul II | publisher=Ontario Consultants | date=7 March 2000 | accessdate=14 January 2013 | author=Robinson, B A | archive-date=14 Nobiyembre 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121114082949/http://www.religioustolerance.org/popeapo2.htm | url-status=dead }}</ref> * Ang legal na proseso labal sa siyentipoko at pilosopong Italyanong si [[Galileo Galilei]], na isa ding tapat na Katoliko, noong 1633 (31 Oktubre 1992).<ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Adherents"/> * Ang pagkakadawit ng mga Katoliko kasama ang mga punong Aprikano na nagbenta sa kanilang mga nasasakupan sa Kalakalan ng Alipin sa Aprika (9 Agosto 1993). * Ang papel ng pamunuan ng Simbahan sa parusang pagsusunog at sa digmaang panrelihiyon bilang ganti sa Repormasyon ng Protestante (Mayo 1995, sa Republikang Tseko) * Ang mga hindi makatarungang ginawa laban sa mga kababaihan, mga paglabag sa [[karapatan ng kababaihan]] at sa mga paninirang-puring ginagawa laban sa kababaihan sa kasaysayan (10 Hulyo 1995, sa isang liham para sa "bawat kababaihan"). * Ang pananahimik at kawalan ng aksiyon ng maraming Katoliko noong kasagsagan ng ''Holocaust'' (16 Marso, 1998). Noong 20 Nobyembre 2001, gamit ang ''laptop'' sa Vatican, nagpadala si Papa Juan Pablo II ng kaniyang kauna-unahang e-liham, na naghihingi ng kapatawaran ukol sa mga kaso ng ''sex abuse'', ukol sa mga "Ninakaw na Henerasyon" ng mga batang Aborigen ng Australia na suportado ng Simbahan, at sa Tsina ukol sa asal ng mga misyonerong Katoliko noong panahon ng kolonyalismo.<ref name="PopeApologises"/> ==Kalusugan== Noong siya ay naging Papa noong 1978, aktibo pa si Juan Pablo II sa larangan ng isports. Sa edad na 58 taon siya ay napakalusog at napaka-aktibo. Ang ilan sa kaniyang ginagawa ay ang pagdya-''jogging'' sa mga hardin ng Vatican, pagbubuhat, paglalangoy at pagha-''hike'' sa mga kabundukan. Mahilig din siya sa putbol. Pinagsalungat ng midya ang kalakasan ng bagong Papa sa kahinaan nina Juan Pablo II at Paulo VI, ang katabaan ni Juan XXIII at ang pagiging masakitin diumano ni Pio XII. Ang katangi-tanging papa sa makabagong panahon na may tanging sigla ay si Papa Pio XI (1922-1939), kung saan mahilig siyang mamundok.<ref name="Ratti"/><ref name="Ratti2"/> Ngunit, matapos ang mahigit na dalawampu't limang taong pagiging Papa, humina ang kalusugan ni Juan Pablo dahil sa mga tangka sa buhay niya (na isa doon ang nagbigay sa Papa ng matinding kasugatan) ni Mehmet Ali Ağca at ang ilang mga katatakutan sa kanser. Noong 2001, nakitaan siya na may [[Karamdaman ni Parkinson]].<ref name="Parkinsons2001"/> Pinaghihinalaan na ito ng ilang mga dayuhang tagamasid noon pa man, ngunit noon lamang 2003 ito inamin ng Papa. Kahit na hirap magsalita, mahina ang pagdinig at may sakit na ''osteoarthrosis'', pinagpatuloy pa rin niya ang paglalakbay sa buong daigdig bagaman madalang siyang maglakad sa publiko. ===Kamatayan at libing=== Isinugod sa ospital si Papa Juan Pablo II dahil sa kahirapan sa paghinga dulot ng trangkaso noong 1 Pebrero 2005.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4228059.stm |title=Europe &#124; Pope John Paul rushed to hospital |publisher=BBC News |date=2 February 2005 |accessdate=17 February 2013}}</ref> Lumabas siya ng ospital noong 10 Pebrero, ngunit naospital uli siya dahil sa kahirapan sa paghinga dalawang linggo ang lumipas, at doon siya ginawan ng ''tracheotomy''.<ref>{{cite web |url=http://www.catholicnewsagency.com/news/pope_john_paul_resting_breathing_on_own_following_tracheotomy/ |title=Pope John Paul resting; breathing on own following tracheotomy |publisher=Catholic News Agency |date=25 February 2005 |accessdate=17 February 2013 |archive-date=12 Mayo 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512220415/http://www.catholicnewsagency.com/news/pope_john_paul_resting_breathing_on_own_following_tracheotomy/ |url-status=dead }}</ref> Noong 31 Marso 2005, dulot ng [[impeksiyon sa daanan ng ihi]],{{sfn|BBC 2005-04-01}} nagkaroon siya ng ''septic shock'', isang impeksiyon na may kasamang mataas na lagnat at mababang presyon ng dugo. Sa kabila nito, hindi siya inospital. Sa halip, nanatili siya sa kaniyang pribadong tirahan, kung saan binantayang maigi ang kaniyang kalusugan ng isang grupo ng mga kasangguni. Nagbigay ito ng hudyat na naniniwala ang Papa at ang kaniyang mga malapit sa kaniya na nalalapit na ang kaniyang kamatayan. Hiniling ng papa na siya ay bawian ng buhay sa Vatican.{{sfn|BBC 2005-04-01}} Sa araw ding iyon, ipinahayag ng Vatican na binigyan na si Papa Juan Pablo II ng [[Pagpapahid ng Maysakit]]. Sa mga huling araw ng buhay ng Papa, nananatiling nakasindi ang mga ilaw buong gabi sa kaniyang silid kung saan siya ay nakaratay sa pinakatuktok na palapag ng [[Palasyong Apostoliko]]. Mahigit sampung libong mga katao ang dumagsa at nakipagpuyatan sa Plaza San Pedro at sa mga kalapit na mga kalsada ng dalawang araw. Noong nalaman ito ng Papa, di-umanong binanggit niya ang mga katagang ito: "Hinahanap ko kayo, at ngayong pumaroon kayo sa akin, at ako ay nagpapasalamat."<ref name="LastWords"/> Noong Sabado, 2 Abril 2005, bandang 15:30 CEST, nagsalita si Juan Pablo II ng kaniyang mga huling salita sa kanyang mga lingkod sa wikang Polako, , ''"Pozwólcie mi odejść do domu Ojca"'' ("Pabayaan ninyo akong lumisan tungo sa tahanan ng Ama"). Matapos ang apat na oras, siya ay na-comatose.<ref name="LastWords"/><ref name="BBCLastWords"/> Sa loob ng kaniyang silid ay isinagawa ang Misa ng Pangalawang Linggo ng Pagkabuhay, at ang paggunita sa kanonisasyon ni Santa Maria Faustina noong 30 Abril 2000. Kasama sa kaniyang tabi ay isang kardinal galing Ukraina na nakasama ang Papa sa pagsisilbi bilang mga pari sa Polonya, mga madreng Polako na kasapi ng Kongregasyon ng mga Lingkod na Babae ng Pinakabanal na Poso ni Jesus, na siyang nagpapatakbo ng sambahayan ng Papa. Pumanaw si Papa San Juan Pablo II noong 2 Abril 2005, sa kaniyang pribadong silid bandang 21:37 CEST (19:37 UTC), dahil sa atake sa puso dulot ng labis na mababang presyon ng dugo (hypotension) at ang tuluyang pagbagsak ng kaniyang sistema ng sirkulasyon dulot ng ''septic shock'', apatnaput anim na araw bago ang kaniyang ika-85 na kaarawan.<ref name="BBCLastWords"/><ref name="Pisa"/>{{sfn|Navarro-Valls 2 April 2005}} Pinatunayan ang kanyang kamatayan noong ang de koryenteng paraang pagsisiyasat sa puso ay nagpakita ng tuwirang linya sa higit ng dalawampung minuto. Wala ang mga malapit na pamilya ni Juan Pablo noong siya ay pumanaw, at nakalarawan ang kaniyang mga damdamin sa kaniyang isinulat na Huling Habilin noong 2000.{{sfn|Stourton|2006|p=320}} Inamin ni Stanisław Dziwisz na hindi niya sinunog ang mga personal na liham ng papa, taliwas sa pagiging bahagi ito ng huling habilin.<ref>{{Cite news |title=Pope aide 'has not burned papers' |newspaper=''BBC News'' |date=5 June 2005 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4610607.stm |accessdate=12 August 2013}}</ref> Ang mga ritwal at tradisyong ginawa sa pagkamatay ng papa ay ginagawa na noon pa mang gitnang panahon. Ang Seremonya ng Bisitasyon ay ginawa mula 4 hanggang 7 Abril 2005 sa Basilika San Pedro. Nailantad sa Habilin ni Papa Juan Pablo II na inilimbag noong 7 Abril 2005<ref name="Last Will"/> na nais ng Papa na mailibing sa kaniyang tinubuang Polonya, ngunit iniwan niya ang huling desisyon sa Kolehiyo ng mga Kardinal, na siyang nagnanais mailibing ang Papa sa ilalim ng Basilika San Pedro, bilang pagpupugay sa kahilingan ng Papa na mailagay sa "hubad na lupa." Ang Misa ng ''Requiem'' ay idinaos noong 8 Abril 2005, at siyang sinasabi na nakapagtala ng pandaigdig na rekord sa dami ng dumalo at sa mga bumisitang mga puno ng estado sa libing.<ref name="MsnbcNews2"/><ref name="CNN"/><ref name="Independent"/><ref name="BBCMiracle"/> Naging pinakamalaking itong pagtitipon ng mga puno ng estado sa kasaysayan, na nilagpasan ang mga libing ni [[Winston Churchill]] noong 1965 at ni Josip Broz Tito noong 1980. Sumabay sa mga mananampalatayang nakilibing ang apat na hari, limang reyna, humigit-kumulang 70 presidente at punong ministro, at mahigit 14 puno ng relihiyon.<ref name="CNN"/> Marahil ito ang naging pinakamalaking peregrinong Cristiano na idinaos, kung saan tinatayang lagpas apat na libo ang nagtipon sa loob at sa paligid ng Lungsod ng Vatican.<ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Independent"/><ref name="BBCMiracle"/><ref name="Beltway"/> Ang [[Dekano ng Kolehiyo ng mga Kardinal]], si Kardinal Joseph Ratzinger, ang namuno sa seremonya. Inilibing ang labi ni Juan Pablo II sa mga grotto sa ilalim ng basilika, sa Libingan ng mga Papa. Inilagay ang kaniyang mga labi sa kaparehong alkoba na dating kinalalagyan ng mga labi ni Papa Juan XXIII. == Mga postumong pagkilala == === "Ang Dakila" === Pagpanaw ni Juan Pablo II, marami-raming mga klerigo at mga lego sa Vatican at maging sa buong mundo<ref name="Bottum"/><ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Arlington"/> ang nagsimulang bansagin ang yumaong papa bilang "Juan Ang Dakila" o ''"John The Great"''. Siya lang ang pang-apat na papa na may ganoong pagkilala, at kauna-unahan mula ng unang milenyo.<ref name="Bottum"/><ref name="Arlington"/><ref name="OReilly-David"/><ref name="Murphy-Brian"/> Ayon sa mga iskolar ng ''Canon Law'', walang opisyal na proseso ang pagbansag sa isang papa bilang "Dakila"; ang paggamit ng titulong iyon ay siya lamang naitatag mula sa tanyag at patuloy na paggamit,<ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Noonan"/><ref name="Noonan2"/> gaya ng paggamit nito sa mga lider na sekular tulad ni Alexander III ng Macedon na tinawag na ''Alexander Ang Dakila''. Ang tatlong papa na nauna nang binansagang "Dakila" ay si [[Papa Leo I|Leo I]], na namuno noong 440-460 at siyang naghikayat kay Attila ang Hun na umatras mula Roman; si [[Papa Gregorio I|Gregorio I]], 590-604, na siyang ipinangalan ang Awiting Gregoriano; at si [[Papa Nicholas I]], 858-867.<ref name="Arlington"/> Tinawag siya ng kaniyang kahaliling si Papa Emeritus Benedicto XVI bilang "ang dakilang Papa Juan Pablo II" sa kaniyang unang talumpati sa ''loggia'' ng Basilika San Pedro, at binansagan naman ni Angelo Cardinal Sodano si Juan Pablo bilang "Ang Dakila" sa kaniyang inilimbag na isinulat na homiliya para sa misa na idinaos para sa libing ng yumaong papa.<ref name="FirstSpeech"/><ref name="Homily"/> Simula noong kaniyang pagbibigay ng sermon sa libing ni Juan Pablo II, pinagpatuloy ni Papa Benedicto XVI na tawagin si Juan Pablo II bilang "Ang Dakila." Noong [[Pandaigdigang Araw ng Kabataan 2005|Ika-20 Pandaigdigang Araw ng Kabataan]] sa Alemanya noong 2005, sinabi ni Papa Benedicto XVI sa wikang Polako na tinubuang wika ng yumaong papa na, "Gaya ng sasabihin ng Dakilang Papa Juan Pablo II: Panatilihing buhay ang alab ng pananampalataya sa inyong buhay at sa inyong mga tao." Noong Mayo 2006, binisita ni Papa Benedicto XVI ang Polonya, na tinubuang bansa ni Juan Pablo. Sa kaniyang pagbisita, paulit-ulit niyang tinutukoy ang tungkol sa "dakilang Juan Pablo" at "aking dakilang hinalinhan".<ref name="Poland2006"/> Dalawang mga pahayagan ang nagbansag sa kaniya bilang "Ang Dakila" o "Ang Pinakadakila". Tinawag siyang "Ang Pinakadakila" ng ''Corriere della Sera'', isang pahayagang Italyano,{{citation needed|date=April 2014}} habang tinawag naman siyang "Juan Pablo II ang Dakila" ng ''The Southern Cross'' na pahayagang Katoliko naman galing Timog Aprika.<ref name="Southern"/> Dalawang paaralang Katoliko ang ipinangalan sa kaniya gamit ang titulong ito; ang ''John Paul the Great Catholic University'' (Katolikong Unibersidad ng Juan Pablo Ang Dakila) at ang ''John Paul The Great Catholic High School'' (Mataas na Paaralang Katoliko ng Juan Pablo Ang Dakila) sa Virginia, Estados Unidos. === Beatipikasyon === Dahil sa kaniyang pagkapukaw mula sa mga tawag ng ''"Santo Subito!"'' ("Gawin Agad Siyang Santo!") ng mga taong nagtipon sa Misa ng libing na siya niyang pinamunuan,<ref name="Moore1"/><ref name="Hollingshead"/><ref name="Hooper1"/><ref name="Hope"/> agad na sinimulan ni Benedicto XVI ang proseso ng [[beatipikasyon]], taliwas sa kinaugaliang patakaran na kailangang palipasin muna ang limang taon pagkatapos ang pagpanaw ng isang tao bago simulan ang proseso ng kaniyang beatipikasyon.<ref name="Hollingshead"/><ref name="Hooper1"/><ref name="Canonisation"/><ref name="Metro"/> Binanggit ni Camillo Ruini, Vicar General ng Diyosesis ng Roma na siyang responsable sa pagtataguyod ng katuwiran ng kanonisasyon sa sinumang pumanaw sa diyosesis na iyon, na dahil sa isang "bukod-tanging kalagayan" maaaring talikdan ang panahon ng paghihintay.<ref name="ShortBio"/><ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Zenit3"/> Ang nasabing kapasiyahan ay ipinahayag noong 13 Mayo 2005, sa Pista ng [[Ina ng Fatima]] at sa ika-24 anibersaryo ng tangkang pagpatay kay Juan Pablo II sa Plaza San Pedro.<ref name="catholicnewsagency"/> Noong mga unang araw ng 2006, napabalitaan na iniimbestigahan ng Vatican ang posibleng himala na ipinaratang kay Juan Pablo II. Dito napabalitaan si [[Madre Marie Simon-Pierre]], isang madreng Pranses at miyembro ng ''Congregation of Little Sisters of Catholic Maternity Wards'', at nakaratay dahil sa [[Karamdaman ni Parkinson]], ang nakaranas ng "buo at habangbuhay na kagalingan matapos siyang ipanalangin ng mga kasapi ng kaniyang komunidad sa pamamagitan<!--intercession--> ni Papa Juan Pablo II".<ref name="NYTimes"/><ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Moore1"/><ref name="Hooper1"/><ref name="ABC"/><ref name="Trinity"/> Bandang Mayo 2008, nakakapagtrabaho nang muli si Madre Marie-Simon-Pierre, na siyang 46 taong gulang ng mga araw na iyon,<ref name="Moore1"/><ref name="Hooper1"/> sa isang ospital ng paanakan na pinapatakbo ng kaniyang institusyong panrelihiyon.<ref name="Metro"/><ref name="Vicariato"/><ref name="Miracle-americancatholic"/><ref name="Willan"/> "Ako ay may karamdaman at ngayon ay gumaling na", sabi niya sa isang mamamahayag na si Garry Shaw. "Napagaling ako, pero ipapaubaya ko ito sa simbahan kung ituturing nila itong himala o hindi."<ref name="Vicariato"/><ref name="Miracle-americancatholic"/> Noong 28 Mayo 2006, idinaos ni Papa Benedicto XVI ang Misa sa harap ng tinatayang 900,000 katao sa Polonya. Sa kaniyang sermon, naghikayat siya ng panalangin para sa maagang kanonisasyon ni Juan Pablo II at binanggit na umaasa siya na magaganap ang kanonisasyon "sa nalalapit na hinaharap."<ref name="Vicariato"/><ref name="Homily-Blonie-Park"/> Noong Enero 2007, pinahayag ni Stanisław Cardinal Dziwisz ng Kraków at dating kalihim ng yumaong Papa, na ang bahagi ng pakikipagpapanayam sa proseso ng beatipikasyon sa Italya at Polonya ay nalalapit nang magtapos.<ref name="MsnbcNews2"/><ref name="Vicariato"/><ref name="Westcott"/> Noong Pebrero 2007, ang mga relikiya ni Juan Pablo II, na piraso ng puting sutana na madalas suutin ng papa, ay malayang pinamahagi kasama ang mga kard ng panalangin para sa katuwirang ito, gaya ng kinaugalian matapos ang pagpanaw ng isang mala-santong Katoliko.<ref name="MMoore"/><ref name="Cause"/> Noong 8 Marso 2007, pinahayag ng [[Vicariate ng Roma]] na ang bahagi ng diyosesis sa proseso ng beatipikasyon ni Juan Pablo ay nagwakas na. Matapos ang isang seremonya na idinaos noong 2 Abril 2007, na pangalawang anibersaryo ng pagpanaw ng papa, isinunod ang proseso sa masusi at hiwalay na pagsisiyasat ng mga komite mga kasaping lego, klerigo at episkopal ng ''Kongregasyon para sa Katuwiran ng mga Santo''.<ref name="Vicariato"/><ref name="Westcott"/><ref name="Hollingshead ">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2006/apr/01/catholicism.religion|title=Whatever happened to ... canonising John Paul II?|last=Iain Hollingshead |first=Iain Hollingshead |date=1 April 2006|publisher=[[copyright|©]] 2006–2009 [http://www.guardian.co.uk/ Guardian News and Media Limited]|accessdate=1 February 2009|location=London}}</ref> Sa ikaapat na anibersaryo ng pagpanaw ni Papa Juan Pablo II, noong 2 Abril 2009, ipinahayag ni Kardinal Dziwisz sa mga mamamahayag ang ukol sa napabalitang himala na naganap sa puntod ng yumaong papa sa Basilika San Pedro.<ref name="Miracle-americancatholic"/><ref name="MailOnline"/><ref name="ncregister"/><ref name="Catholic"/> Isang siyam na taong gulang na batang lalaki galing Gdańsk, Polonya, na may kanser sa bato at hindi na makalakad, ang bumisita sa puntod kasama ang kaniyang mga magulang. Sa kanilang paglisan mula sa Basilika San Pedro, binanggit ng bata sa kaniyang magulang na, "gusto kong maglakad", at nagsimula nang maglakad ng normal.<ref name="MailOnline"/><ref name="ncregister"/><ref name="Catholic"/><ref name="Miracle-catholicnews"/> Noong 16 Nobyembre 2009, isang lupon ng mga tagapagsuri sa ''Kongregasyon para sa Katuwiran ng mga Santo'' ang nagkaisang bumoto na nagkaroon si Papa Juan Pablo II ng isang buhay na may dakilang kabutihan.<ref name="abcNews"/><ref name="Catholic Culture"/> Noong 19 Disyembre 2009, nilagdaan ni Papa Benedicto XVI ang una sa dalawang batas na kailangan para sa beatipikasyon at idineklara si Juan Pablo II bilang "Benerable", at ipinahayag niya na nabuhay ang yumaong santo na may buhay na dakila at banal.<ref name="abcNews"/><ref name="Catholic Culture"/> Ang pangalawang boto at ang pangalawang lalagdaang batas ay ukol sa pagpapatunay ng unang himala, ang pagpapagaling kay Madre Marie Simon-Pierre, isang madreng Pranses, mula sa Karamdaman ni Parkinson. Sa oras na malagdaan ang pangalawang batas, ang ''positio'' (ang pag-uulat ng katuwiran, kasama ang dokumentasyon ukol sa kaniyang buhay at mga sinulat at kasama ang impormasyon ukol sa katuwiran) ay buo na.<ref name="Catholic Culture"/> Simula dito, maaari na siyang mabeatipika.<ref name="abcNews"/><ref name="Catholic Culture"/> May mga naghaka-haka na maaari siyang mabeatipika sa buwan ng ika-32 anibersaryo ng kaniyang pagkakahalal noong 1978, sa Oktubre 2010. Gaya ng napansin ni Monsignor Oder, ang katuwirang ito ay maaaring maging posible kung malagdaan ng maaga ni Benedicto XVI ang pangalawang batas, at ipinahayag na ang postumong himalang direktang mapaparatang sa kaniyang pamamagitan ay naganap na, na siyang magpapabuo ng positio. Ipinahayag ng Vatican noong 14 Enero 2011 na nakumpirma ni Papa Benedicto XVI ang himalang naganap kay Madre Marie Simon-Pierre, at ang beatipikasyon kay Juan Pablo II ay gaganapin sa 1 Mayo, sa Kapistahan ng Banal na Awa.<ref name="BBC-beatify"/> Ginugunita 1 Mayo sa mga bansang dating komunista, tulad ng Polonya at ilan sa mga bansa sa Kanlurang Europa, bilang Araw ng Mayo, at kinikilala si Papa Juan Pablo II sa kaniyang mga ambag tungo sa mapayapang paglisan ng komunismo.<ref name="Bottum"/><ref name="CBCNews"/> Noong Marso 2011, inilabas ang gintong 1000 złoty (nagkakahalagang US$350 o PhP16,500) na may imahe ng Papa para gunitain ang kaniyang beatipikasyon.<ref name="yahoo"/> Noong 29 Abril 2011, inilabas ang ataul ni Papa Juan Pablo II mula sa mga grotto sa ilalim ng Basilika San Pedro, ilang araw bago ang kaniyang beatipikasyon, habang nagsisidagsaan na ang mahigit sampung libong katao sa Roma para sa isa sa mga pinakamalaking kaganapan mula ng kaniyang libing.<ref name="Pope John Paul II's body exhumed ahead of beatification"/> Ang mga labi ni Juan Pablo II (sa nakasarang ataul) ay inilagay sa pangunahing altar ng Basilika, kung saan maaaring magbigay-galang ang mga mananampalataya bago at pagkatapos ang misa ng batipikasyon sa Plaza San Pedro noong 1 Mayo 2011. Noong 3 Mayo 2011, inilibing muli si Papa Juan Pablo II sa marmol na altar sa Kapilya ng Pier Paolo Cristofari ng San Sebastian, kung saan din inilibing si [[Papa Inocencio XI]]. Ang mas tanyag na lokasyong ito, na katabi ng Kapilya ng Pietà, ang Kapilya ng Pinagpalang Sakramento, at sa mga istatwa ng mga Papang sina [[Papa Pio XI|Pio XI]] at [[Papa Pio XII|Pio XII]], ay sinadya upang mas maraming mga peregrino ang makabisita sa kaniyang bantayog. Pinatotoo ni Marco Fidel Rojas, alkalde ng Huila, Colombia, na "himala siyang pinagaling" mula sa Karamdaman ni Parkinson sa pamamagitan ni Juan Pablo II. Ipinagtibay ng mga duktor ni G. Rojas ang kagalingang ito, at ang dokumentasyong ito ay ipinadala sa opisina ng katuwiran ng pagkasanto sa Vatican, isang kadahilanan na maaaring magdulot ng agarang kanonisasyon ni Juan Pablo.<ref>{{cite web |url=http://www.catholicnewsagency.com/news/healing-of-colombian-man-could-pave-way-for-john-paul-ii-canonization/ |title=Healing of Colombian man could pave way for John Paul II canonization |publisher=Catholic News Agency |accessdate=4 August 2012 |archive-date=23 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120723094123/http://www.catholicnewsagency.com/news/healing-of-colombian-man-could-pave-way-for-john-paul-ii-canonization/ |url-status=dead }}</ref> === Kanonisasyon === Kinakailangan na mayroon ang isang kandidato na dalawang himala na pinaparatang sa kaniya bago siya pumasa sa pagiging santo o kanonisasyon. Ayon sa isang artikulo ng ''Cathonlic News Service'' (CNS) na pinetsa sa 23 Abril 2013, ang pagkakapahayag ng komisyon ng mga manggagamot sa Vatican, na mayroong isang kagalingan na hindi maipaliwanag ng agham, na isang kinakailangan para opisyal na maidokumento ang isang sinasabing himala.<ref>Binanggit sa artikulo ni Cindy Wooden mula sa mga ulat ng mga ahensya ng balitaan sa Italya, at sinama ang mga pahayag ng kalihim ng Papa, ang Kardinal ng Krakow na si Stanislaw Dziwisz, at tagapagsalita ng Vatican na si Padre Federico Lombardi, S.J, na isang Heswita.</ref><ref name="Agence France-Presse"/><ref name="ANSA">{{cite news | first = Christopher | last = Livesay | title = John Paul set for sainthood after second miracle okayed | date = 2 July 2013 | publisher = www.ansa.it | url = http://www.ansa.it/web/notizie/rubriche/english/2013/07/02/-ANSA-John-Paul-set-sainthood-second-miracle-okayed_8965021.html | work = ANSA (Agenzia Nazionale Stampa Associata) | accessdate = 2 July 2013}}</ref> Sinasabing naganap ang isang himala noong katatapos pa lang ibeatipika ang Papa noong 1 Mayo 2011, ng kaniyang kahaliling si [[Papa Benedicto XVI]]. Ito ay ang napaulat na kagalingan ng isang babaeng taga Costa Rica na si Floribeth Mora mula sa ''[[brain aneurysm]]'', kung saan tinaninan na siya ng buhay, at ang kagalingan na ito ay naganap mismo sa araw ng beatipikasyon ni Juan Pablo.<ref name="FNL">[http://latino.foxnews.com/latino/news/2013/07/06/costa-rican-woman-describes-john-paul-miracle-cure/ "Costa Rican Woman Describes John Paul Miracle Cure"], ''Fox News Latino'', 6 July 2013</ref> Pinag-aralan ng isang panel ng mga bihasang teologo sa Vatican ang ebidensya, at natiyak nila na ito ay direktang maipaparatang sa pagpapagitan kay Juan Pablo II, at kinilala nila ito bilang isang himala.<ref name="Agence France-Presse">{{cite news | title = John Paul II's 2nd miracle approved&nbsp;— report | date = 2 July 2013 | publisher = Rappler.com | url = http://www.rappler.com/world/32751-john-paul-ii-miracle-recognized-report | work = Agence France-Presse (AFP)| accessdate = 2 July 2013}}</ref><ref name="ANSA"/> Ang susunod na proseso ay gagawin ng mga Kardinal na kasapi ng [[Kongregasyon para sa Katuwiran ng mga Santo]], kung saan magbibigay sila ng mga palagay kay [[Papa Francisco]], na siyang magpapasiya kung lalagdaan at ipoproklama niya ang dekreto at magtatakda ng petsa para sa kanonisasyon.<ref name="Agence France-Presse"/><ref name="ANSA"/><ref name="CNS">{{cite web |url=http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1301805.htm |title=Italian media report progress in Blessed John Paul's sainthood cause |publisher=Catholic News Service |date=23 April 2013 |accessdate=12 June 2013 |archive-date=23 Abril 2013 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20130423192205/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1301805.htm |url-status=dead }}</ref> Noong 4 Hulyo 2013, kinumpirma ni [[Papa Francisco]] ang kaniyang pag-apruba sa kanonisasyon ni Juan Pablo II, tanda ng kaniyang pagkilala sa pangalawang himala na pinaratang sa pagpapagitan sa yumaong papa. Kinanonisa si Juan Pablo kasabay ni [[Papa Juan XXIII|Juan XXIII]].<ref name="BBC 2013"/><ref name="Reuters">{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2013/07/05/us-vatican-johnpaul-idUSBRE9640BA20130705/|title=Popes John Paul II, John XXIII to be made saints: Vatican|publisher=Reuters|accessdate=9 July 2013|date=5 July 2013|archive-date=8 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708081533/http://www.reuters.com/article/2013/07/05/us-vatican-johnpaul-idUSBRE9640BA20130705|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130708081533/http://www.reuters.com/article/2013/07/05/us-vatican-johnpaul-idUSBRE9640BA20130705 |date=8 Hulyo 2013 }}</ref> Itinakda ang petsa ng kanonisasyon sa 27 Abril 2014, Linggo ng Banal na Awa.<ref name="New York Times 2013">{{cite news |first=Elizabetta |last=Povoledo |author2=Alan Cowell |title=Francis to Canonise John XXIII and John Paul II on Same Day |date=30 September 2013 |publisher=''The New York Times'' |url=http://www.nytimes.com/2013/10/01/world/europe/francis-to-canonize-popes-john-xxiii-and-john-paul-ii-on-same-day.html?_r=0 |accessdate=30 September 2013}}</ref><ref name="BBC News - Easton">{{cite news |first=Adam |last=Easton |title=Date set for Popes John Paul II and John XXIII sainthood |date=30 September 2013 |publisher=The BBC |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-24330204|work=BBC News, Warsaw |accessdate=30 September 2013}}</ref> Noong Lunes, 27 Enero 2014, napaulat na ninakaw ang isang reliko ng yuamong papa, ang isang botelya na may lamang dugo ni Juan Pablo II, mula sa Simbahan ng San Pietro della Ienca sa Rehiyong Abruzzo ng gitnang Italya. Sa rehiyong ito kinagawian ng papa na magbakasyon para sa ''skiing''. Dahil mayron lamang tatlong reliko na naglalaman ng kaniyang dugo, at walang ibang mga gamit ang nagalaw, at halos imposible diumano kung hindi mahirap ang pagbebenta dito, naniwala ang mga nag-iimbestigang kapulisang Italyano na ito ang motibo ng pagnanakaw ay para magamit ang dugo sa isang ritwal ng demonyo.<ref>{{cite web|last=Lavanga |first=Claudio |url=http://worldnews.nbcnews.com/_news/2014/01/27/22464862-vial-of-pope-john-paul-iis-blood-stolen-from-italian-church?lite |title=Vial of Pope John Paul II's blood stolen from Italian church - World News |publisher=Worldnews.nbcnews.com |date=2014-01-27 |accessdate=2014-04-28}}</ref> Dalawang katao ang umamin sa krimen, at isang relikong bakal at isang ninakaw na krus ang nakuha mula sa ''drug treatment facility'' sa L'Aquila, 75 milya silangan ng Roma, noong 30 Enero. Ngunit nawawala pa rin ang mismong reliko mula sa simbahan, 13 milya hilaga ng L'Aquila. Hinalughog ng mga siyentipikong pulis ang lugar. Nabawi din ang dugo, noong nakita ito sa basurahan malapit sa kung saan nakita din ang sisidlan na pinaglagyan ng mga reliko. Ang nagbigay ng botelya sa Simbahan sa L'Aquila ay ang Polakong Kardinal na si Stanislaw Dziwisz, ang kasalukuyang Arsobispo ng Krakow (kung saan nanilbihan si Juan Pablo II bilang Arsobispo bago siya naging papa) at ang dating ''prefect'' at personal na kalihim ng yumaong Papa..<ref>{{cite web |url=http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1400412.htm |title=CNS STORY: Italian police recover stolen relic of Blessed John Paul II |publisher=Catholicnews.com |date=1981-05-13 |accessdate=2014-04-28 |archive-date=2014-02-05 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20140205225800/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1400412.htm |url-status=dead }}</ref> Ang misa para sa kanonisasyon ng mga Papang si Juan Pablo II at Juan XXIII ay pinasinayaan ni [[Papa Francisco]], kasama si Papa Emeritus Benedict XVI, noong Linggo, 27 Abril 2014, Linggo ng Banal na Awa, sa Plaza San Pedro sa Vatican. (Namatay si Papa Juan Pablo sa ''vigil'' ng Linggo ng Banal na Awa noong 2005). Tinatayang 150 mga karinal at 700 mga obispo ang dumalo sa Misa, at humigit kumulang 500,000 katao ang dumalo kasama ang 300,000 na iba pang nanood mula sa mga ''video screen'' na nakakalat sa Roma.<ref>{{cite news|newspaper=Los Angeles Times|url=http://www.latimes.com/world/worldnow/la-fg-wn-pope-francis-canonization-vatican-20140427-story.html|first1=Patrick J.|last1= McDonnell |first2=Tom |last2=Kington|title= |date=27 April 2014|location=Los Angeles, CA|title=Canonization of predecessors provides another boost for Pope Francis|quote=An estimated 800,000 people descended on Rome for the dual canonisation, a Vatican spokesman said. That included the half a million around the Vatican and another 300,000 watching the event on giant TV screens set up throughout the city of Rome.}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist|20em|refs= <ref name="A&E">{{cite web|url=http://www.biography.com/search/article.do?id=9355652|title=John Paul II Biography (1920–2005)|publisher=[[A&E Television Networks]]|accessdate=1 January 2009|archive-date=25 Disyembre 2008|archive-url=https://archive.today/20081225185018/http://www.biography.com/search/article.do?id=9355652|url-status=dead}}</ref> <ref name="abcNews">{{cite web |url=http://blogs.abcnews.com/theworldnewser/2009/11/pope-john-paul-iis-sainthood-on-fast-track.html |title=Pope John Paul II's Sainthood on Fast Track&nbsp;— The World Newser |publisher=blogs.abcnews.com |accessdate=18 November 2009}}</ref> <ref name="ABC">{{cite web |url=http://abc.net.au/news/newsitems/200601/s1558425.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011084853/http://abc.net.au/news/newsitems/200601/s1558425.htm |archivedate=11 Oktubre 2007 |title=Vatican May Have Found Pope John Paul's 'Miracle' |date=31 January 2006 |work=includes material from Agence France-Presse (AFP), APTN, Reuters, CNN and the BBC World Service |publisher=2007 [[Australian Broadcasting Corporation|ABC (Australia)]] |accessdate=1 January 2009 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011084853/http://abc.net.au/news/newsitems/200601/s1558425.htm |date=11 Oktubre 2007 }}</ref> <ref name="Adherents">{{cite web |url=http://www.adherents.com/people/pg/Galileo_Galilei.html |title=The Religion of Galileo Galilei, Astronomer and Scientist |last=Adherents |work=National & World Religion Statistics |year=2011 |accessdate=12 July 2011 |archive-date=29 Hunyo 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629080248/http://www.adherents.com/people/pg/Galileo_Galilei.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629080248/http://www.adherents.com/people/pg/Galileo_Galilei.html |date=29 Hunyo 2011 }}</ref> <ref name="ADL2006">{{cite web|url=http://www.adl.org/interfaith/JohnPaul_II_Visit.pdf|title=Pope John Paul II's Visit to Jordan, Israel and the Palestinian Authority: A Pilgrimage of Prayer, Hope and Reconciliation|last=Klenicki|first=Rabbi Leon|date=13 April 2006|publisher=Anti-Defamation League|accessdate=1 January 2009|archive-date=29 Septiyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929184402/http://archive.adl.org/interfaith/JohnPaul_II_Visit.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929184402/http://archive.adl.org/interfaith/JohnPaul_II_Visit.pdf |date=29 Septiyembre 2013 }}</ref> <!-- <ref name="Aisha">{{cite web|url=http://www.womensordination.org/content/view/121/42/|title=Young Catholic Feminists Compare Legacy of MLK and John Paul II |last=Taylor|first=Aisha|date=4 April 2005|publisher= 2008 Women's Ordination Conference|accessdate=10 January 2009}}</ref> --> <!-- <ref name="Anti-Defamation League">{{cite web |url=http://www.adl.org/pope/Pope_Holocaust9.asp |title=Reflections at the Concert at the Vatican Commemorating the Holocaust |author=Pope John Paul II |work=adl.org |year=2011 |accessdate=22 December 2011}}</ref> --> <ref name="archive">Roberts, Genevieve., [https://web.archive.org/web/20071215035053/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4159/is_20050403/ai_n13509294 "The Death of Pope John Paul II: `He Saved My Life&nbsp;— with Tea & Bread'"], ''[[The Independent]]'', 3 April 2005. Retrieved 17 June 2007.</ref> <ref name="Arlington">{{cite web|url=http://www.catholiceducation.org/articles/religion/re0795.html|title=John Paul the Great|last=Saunders|first=Fr. William|work=CatholicHerald.Com|publisher=2005 Arlington Catholic Herald|accessdate=1 January 2009|archive-date=9 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209152018/http://www.catholiceducation.org/articles/religion/re0795.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="AsiaNews">{{cite web|url=http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=2947&dos=48&size=A|title=The Philippines, 1995: Pope Dreams of "The Third Millennium of Asia"|date=4 April 2005|publisher=AsiaNews|accessdate=1 January 2009|archive-date=22 Oktubre 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022151613/http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=2947&dos=48&size=A|url-status=dead}}</ref> <ref name="BBC-beatify">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12191423|title=Pope Benedict Paves Way to Beatification of John Paul II|work=bbc.news.co.uk|accessdate=14 January 2011|date=14 January 2011}}</ref> <!--ref name="BBC2">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4545585.stm|title=BBC News: '' 'On The Fast Track to Sainthood' '' |accessdate=1 January 2009|publisher=MMVIII BBC |date=13 May 2005 |first=Peter |last=Gould}}</ref--> <ref name="BBCIsrael">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/26/newsid_4168000/4168803.stm|title=2000: Pope Prays for Holocaust Forgiveness|date=26 March 2000|work=BBC News |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="BBCLastWords">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4257994.stm|title=John Paul's Last Words Revealed|date=18 April 2005|publisher=2005–2009 [http://news.bbc.co.uk/ BBC News]|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="BBCMiracle">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4428149.stm|title=City of Rome Celebrates 'Miracle'|last=Holmes|first=Stephanie|date=9 April 2005|work=BBC News |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Beltway">{{cite web |url=http://www.outsidethebeltway.com/archives/pope_john_paul_ii_funeral/|title=''"Pope John Paul II Funeral"''|accessdate=1 January 2009|publisher=2005,2009 Outside the Beltway}}</ref> <ref name="Bottum">{{cite web|url=http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/005/469kzdxb.asp|title=John Paul the Great|last=Bottum|first=Joseph|authorlink=Joseph Bottum (author)|date=18 April 2005|work=Weekly Standard|pages=1–2|accessdate=1 January 2009|archive-date=6 Hulyo 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090706015929/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/005/469kzdxb.asp|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090706015929/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/005/469kzdxb.asp |date=6 Hulyo 2009 }}</ref> <ref name="Cause">{{cite web|url=http://www.vicariatusurbis.org/Beatificazione/English/HomePage.htm|title=Cause for Beatification and Canonization of The Servant of God: ''John Paul II''|publisher=2005–2009 Vicariato di Roma&nbsp;— III Piano Postulazione Piazza San Giovanni in Laterano, 6/A 00184 Roma|accessdate=1 January 2009|archive-date=30 Disyembre 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091230032224/http://www.vicariatusurbis.org/Beatificazione/English/HomePage.htm|url-status=dead}}</ref> <ref name="Canonisation">{{cite web|url=http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/csaints/documents/rc_con_csaints_doc_20050509_rescritto-gpii_en.html|title=Response of His Holiness Benedict XVI for the Examination of the Beatification and Canonization of The Servant of God John Paul II|date=9 May 2005|work=Vatican News|publisher=2005–2009 'Libreria Editrice Vaticana'|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Catholic Culture">{{cite web |url=http://www.catholicculture.org/news/headlines/index.cfm?storyid=4630 |title=Catholic Culture : Latest Headlines : Beatification Looms Closer for John Paul II |publisher=catholicculture.org |accessdate=18 November 2009}}</ref> <ref name="Catholic">{{cite web|url=http://www.archive.catholicherald.co.uk/articles/a0000522.shtml|title=Child 'Able to Walk Again' After Praying at Pope's Tomb|work=Catholic Herald|accessdate=1 May 2011|archive-date=17 Enero 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117035241/http://www.archive.catholicherald.co.uk/articles/a0000522.shtml|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117035241/http://www.archive.catholicherald.co.uk/articles/a0000522.shtml |date=17 Enero 2012 }}</ref> <ref name="catholicnewsagency">[http://www.catholicnewsagency.com/news/pope_benedict_forgoes_waiting_period_begins_john_paul_ii_beatification_process/ "Pope Benedict Forgoes Waiting Period, begins John Paul II Beatification Process"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116110727/http://www.catholicnewsagency.com/news/pope_benedict_forgoes_waiting_period_begins_john_paul_ii_beatification_process/ |date=2014-01-16 }} Catholic News Agency 13 May 2005 Retrieved 1 May 2011</ref> <ref name="CBC2">{{cite news |title="Pope John Paul Injured in 1982 Knife Attack", says Aide |url=http://www.cbc.ca/world/story/2008/10/16/pope-attack.html?ref=rss |publisher=1982–2009 CBC News|accessdate=1 January 2009 |date=16 October 2008}}</ref> <ref name="CBCNews">{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/obit/pope/communism_homeland.html|title=Pope Stared Down Communism in His Homeland&nbsp;— and Won|date=April 2005|author=CBC News Online|publisher=Religion News Service|accessdate=1 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050406174046/http://www.cbc.ca/news/obit/pope/communism_homeland.html|archivedate=6 Abril 2005|url-status=live}}</ref> <ref name="CBN">{{cite web |url=http://www.cbn.com/spirituallife/ChurchAndMinistry/KarolWojtylaPopeJohnPaulTimeline.aspx|title=Karol Wojtyła (Pope John Paul II) Timeline|accessdate=1 January 2009|publisher=[[Christian Broadcasting Network]]}}</ref> <ref name="CBN2">{{cite web |url=http://www.cbn.com/spirituallife/ChurchAndMinistry/PopeJohnPaulIITimeline.aspx |title=CBN Pope John Paul II Timeline&nbsp;— CBN.com Spiritual Life |last=The Associated Press|work=cbn.com |year=2011 |accessdate=28 June 2011}}</ref> <ref name="CNN">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2005/WORLD/europe/04/08/pope.funeral/index.html|title=''"Pope John Paul II Buried in Vatican Crypt-Millions around the World Watch Funeral"''|accessdate=1 January 2009|publisher=CNN|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080613162604/http://www.cnn.com/2005/WORLD/europe/04/08/pope.funeral/index.html|archivedate=13 Hunyo 2008|url-status=live}}</ref> <ref name="CNN6">{{cite news|url=http://edition.cnn.com/SPECIALS/2005/pope/stories/bio1/index.html|title=CNN Report Pope John Paul II 1920–2005|publisher=CNN|accessdate=1 January 2009|archive-date=16 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116090409/http://edition.cnn.com/SPECIALS/2005/pope/stories/bio1/index.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="CNNLive">{{cite news|url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0504/08/se.01.html|title=CNN Live event transcript|date=8 April 2005 |publisher=CNN |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="EdithZ">{{cite web|url=http://voices.iit.edu/Profiles/ziere_p.html|title=Profile of Edith Zierier (1946)|work=Voices of the Holocaust|publisher=2000 Paul V. Galvin Library, Illinois Institute of Technology|accessdate=1 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080419140949/http://voices.iit.edu/Profiles/ziere_p.html|archivedate=19 Abril 2008|url-status=live}}</ref> <!-- <ref name="Fandango">{{cite web|url=http://www.fandango.com/papalconcerttocommemoratetheholocaust_v204415/summary|title=Papal Concert to Commemorate the Holocaust Synopsis |publisher=2009 [http://www.fandango.com/ Fandango]|accessdate=1 January 2009}}</ref> --> <ref name="FirstSpeech">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4462443.stm|title=Text: Benedict XVI's first speech |date=19 April 2005|publisher=2005 BBC|accessdate=1 January 2009|quote=Dear brothers and sisters, after the great Pope John Paul II, the cardinals have elected me, a simple and humble worker in the Lord's vineyard. The fact that the Lord can work and act even with insufficient means consoles me, and above all I entrust myself to your prayers. In the joy of the resurrected Lord, we go on with his help. He is going to help us and Mary will be on our side. Thank you.}}</ref> <ref name="Gorbachev">{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2005/WORLD/europe/04/03/pope.gorbachev/index.html|title=Gorbachev: Pope John Paul II was an 'Example to All of Us'|date=4 April 2005|publisher=CNN |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Haiti: The Duvalier Years">{{cite book |last=Abbott|first=Elizabeth|title=Haiti: The Duvalier Years|url=https://archive.org/details/haitiduvaliersth0000abbo|publisher=McGraw Hill Book Company|year=1988|pages=[https://archive.org/details/haitiduvaliersth0000abbo/page/260 260]–262|isbn=978-0-07-046029-4}}</ref> <ref name="Hollingshead">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2006/apr/01/catholicism.religion|title=Whatever Happened to... Canonising John Paul II?|last=Hollingshead |first=Iain |authorlink=Iain Hollingshead |date=1 April 2006|work=The Guardian |location=UK |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Homily">{{cite web|url=http://www.vatican.va/gpII/documents/sodano-suffragio-jp-ii_20050403_en.html|title=Eucharistic Concelebration for the Repose of the Soul of Pope John Paul II: Homily of Card. '''Angelo Sodano'''|date=3 April 2005|publisher=The Holy See|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Homily-Blonie-Park">{{cite web|title=900,000 Gather for Mass with Pope Benedict|url=http://www.iht.com/articles/2006/05/28/news/web.0528pope.php|date=28 May 2006|accessdate=1 January 2009|work=International Herald Tribune|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131107042727/http://www.iht.com/articles/2006/05/28/news/web.0528pope.php|archivedate=7 Nobiyembre 2013|url-status=live}}</ref> <ref name="Hooper1">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2007/mar/29/catholicism.religion|title=Mystery Nun The Key to Pope John Paul II's Case for Sainthood|last=Hooper|first=John|date=29 March 2007 |publisher=2007–2009 [[Guardian News and Media Limited]]|accessdate=1 January 2009 |location=London}}</ref> <ref name="Hope">{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article5927046.ece |title=Hopes Raised for Pope John Paul II's Beatification -Times Online |work=The Times |location=UK |accessdate=1 January 2009 |first=Richard |last=Owen |archive-date=1 Hunyo 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601012524/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article5927046.ece |url-status=dead }}</ref> <ref name="HV">{{cite web |url=http://www.vatican.va/holy_father/paul_vi/encyclicals/documents/hf_p-vi_enc_25071968_humanae-vitae_en.html |title=Humanae Vitæ |accessdate=1 January 2009|date=25 July 1968}}</ref> <ref name="IHT">{{cite web |url=http://www.dialog.org/hist/JohnPaulII-EdithZierer.htm |title=John Paul II met with Edith Zierer: The Polish Seminary Student and the Jewish Girl He Saved |first=Roger |last=Cohen |work=International Herald Tribune |year=2011 |accessdate=28 January 2012 |archive-date=9 Pebrero 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209190231/http://www.dialog.org/hist/JohnPaulII-EdithZierer.htm |url-status=dead }}</ref> <ref name="Independent">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/millions-mourn-pope-at-historys-largest-funeral-757246.html|title=The Independent:''"Millions Mourn Pope at History's Largest Ever Funeral"''|accessdate=1 January 2009|publisher=2005,2009 Independent News and Media Limited|location=London|date=8 April 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081201121502/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/millions-mourn-pope-at-historys-largest-funeral-757246.html|archivedate=1 Disyembre 2008|url-status=dead}}</ref> <ref name="Ireland">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/4229807.stm|title=Irish Remember the 1979 Papal Visit |date=2 April 2005|work=BBC News |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="ItalianPanel">{{cite web|url=http://www.breitbart.com/article.php?id=D8G3J3J00&show_article=1|title=Italian Panel: Soviets Behind Pope Attack|last=Simpson|first=Victor L.|date=2 March 2006|publisher=2006 The Associated Press|accessdate=1 January 2009|archive-date=12 Disyembre 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212005410/http://www.breitbart.com/article.php?id=D8G3J3J00&show_article=1|url-status=dead}}</ref> <ref name="Krohn">{{cite news |title=Pope John Paul 'Wounded' in 1982 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7673443.stm |work=BBC News |accessdate=1 January 2009 |date=16 October 2008}}</ref> <ref name="Kuhiwczak">{{cite web|url=http://www.thenews.pl/news/artykul21561.html|title=A Literary Pope|last=Kuhiwczak|first=Piotr|date=1 January 2007|publisher=[[Polish Radio]]|accessdate=1 May 2011|archive-date=1 Oktubre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001045511/http://www.thenews.pl/news/artykul21561.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="LastWords">{{cite news|url=http://www.catholicculture.org/news/features/index.cfm?recnum=39699|title=Final Days, Last Words of Pope John Paul II|date=20 September 2005|publisher=Catholic World News (CWN)|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Last Will">{{cite web |url=http://www.zenit.org/article-12691?l=english|title=ZENIT: ''John Paul II's Last Will and Testament''|accessdate=1 January 2009|publisher=2004–2008 Innovative Media, Inc}}</ref> <ref name="MailOnline">{{cite news |url=http://www.dailymail.co.uk/news/worldnews/article-1166858/Wheelchair-boy-miraculously-walks-memorial-visit-tomb-Pope-John-Paul-II.html |title=Wheelchair-Boy 'Miraculously Walks Again' at Memorial Visit to Tomb of Pope John Paul II |work=Daily Mail |location=UK |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Memory">{{cite news|url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2005/pope/stories/legacy/index.html|title=John Paul II: A Strong Moral Vision|date=11 February 2005|publisher=CNN |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Metro">{{cite web |url=http://www.metrowestdailynews.com/homepage/x1864535984 |title=John Paul II on Fast Track for Canonisation&nbsp;— Framingham, Massachusetts&nbsp;— The MetroWest Daily News |publisher=metrowestdailynews.com |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Mexico">{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C06E3D91038F933A05754C0A9649C8B63|title=Pope to Visit a Mexico Divided Over His Teachings |last=Thompson|first=Ginger|date=30 July 2002|work=The New York Times |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Miracle-americancatholic">{{cite web |url=http://www.americancatholic.org/Features/JohnPaulII/JPIInun.asp|title=''French Nun Says Life has Changed since she was Healed, Thanks to Pope John Paul II''|accessdate=1 January 2009|publisher=2007,2009 Catholic News Service/U.S. Conference of Catholic Bishops}}</ref> <ref name="Miracle-catholicnews">{{cite web |url=http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0901522.htm |title=CNS STORY: For Pope John Paul II, Beatification Process may be on Final Lap |publisher=catholicnews.com |accessdate=1 January 2009 |archive-date=14 Abril 2009 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20090414225916/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0901522.htm |url-status=dead }}</ref> <ref name="Moore1">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/2009919/Pope-John-Paul-II-on-course-to-become-saint-in-record-time.html|title=Pope John Paul II on Course to Become Saint in Record Time|last=Moore|first=Malcolm|date=22 May 2008|work=Daily Telegraph |location=UK |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="MMoore">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1564061/Clamour-for-free-Pope-John-Paul-II-relics.html|title=Clamour for free Pope John Paul II Relics|last=Moore|first=Malcolm|date=25 September 2007|publisher=2007–2009 [http://www.telegraph.co.uk/ The Telegraph Media Group Limited]|accessdate=1 January 2009 |location=London}}</ref> <ref name="Mosque">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/1316812.stm|title=Mosque visit crowns Pope's tour|last=Plett|first=Barbara|date=7 May 2001|work=BBC News |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="MsnbcNews2">{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/12083308/|title=Perhaps ‘Saint John Paul the Great?'|last=Weeke|first=Stephen|date=31 March 2006|publisher=msnbc World News|accessdate=1 January 2009|archive-date=2 Nobiyembre 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102105700/http://www.msnbc.msn.com/id/12083308/|url-status=dead}}</ref> <ref name="Murphy-Brian">{{cite news |last=Murphy |first=Brian |title=Faithful hold key to 'the Great' honour for John Paul |agency=Associated Press |date=5 April 2005}}</ref> <ref name="nationalreview">{{cite web |author=Mark Riebling |url=http://article.nationalreview.com/print/?q=NGE5MTJhYWMzODI0NTZiMWFhZmEzYmQwZmZlYmIyZmM= |title=Mark Riebling, "Reagan's Pope: The Cold War Alliance of Ronald Reagan and Pope John Paul II." ',National Review',, 7 April 2005 |publisher=Article.nationalreview.com |accessdate=12 September 2010 |archive-date=1 Hulyo 2012 |archive-url=https://archive.today/20120701123311/http://article.nationalreview.com/print/?q=NGE5MTJhYWMzODI0NTZiMWFhZmEzYmQwZmZlYmIyZmM= |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701123311/http://article.nationalreview.com/print/?q=NGE5MTJhYWMzODI0NTZiMWFhZmEzYmQwZmZlYmIyZmM= |date=1 Hulyo 2012 }}</ref> <ref name="ncregister">{{cite web |url=http://catholic.net/index.php?size=mas&id=2673&option=dedestaca |title=Blessed John Paul II? - Catholic.net |publisher=ncregister.com |accessdate=7 March 2011}}</ref> <ref name="NewYorkTimes3">{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F02E2DA113BF932A1575AC0A9679C8B63|title=Pope to Leave for Kazakhstan and Armenia This Weekend |last=Henneberger|first=Melinda|date=21 September 2001|work=The New York Times|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Noonan">{{cite web|url=http://www.opinionjournal.com/columnists/pnoonan/?id=110002074|title=John Paul the Great: What the 12 Million Know&nbsp;— and I Found Out Too|last=Noonan|first=Peggy|authorlink=Peggy Noonan|date=2 August 2002|work=The Wall Street Journal |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Noonan2">{{cite book|last=Noonan|first=Peggy|authorlink=Peggy Noonan|title=John Paul the Great: Remembering a Spiritual Father|publisher=Penguin Group (USA)|date=November 2005|isbn=978-0-670-03748-3|url=http://us.penguingroup.com/nf/Search/QuickSearchProc/1,,John%20Paul%20the%20Great:%20Remembering%20a%20Spiritual%20Father,00.html?id=John%20Paul%20the%20Great:%20Remembering%20a%20Spiritual%20Father|accessdate=1 January 2009}}{{Dead link|date=Pebrero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="NYTimes">{{cite news |url=http://www.nytimes.com/1982/07/28/world/italy-s-mysterious-deepening-bank-scandal.html?pagewanted=all |title=Italy's Mysterious Deepening Bank Scandal |first=Paul |last=Lewis |work=The New York Times |date=28 July 1982 |issn=0362-4331 |accessdate=25 January 2012}}</ref> <ref name="OnThisDay">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/2/newsid_3972000/3972361.stm|title=1979: Millions Cheer as the Pope Comes Home|work=from "On This Day, 2 June 1979,"|publisher=BBC News |accessdate=1 January 2009 |date=2 June 1979}}</ref> <ref name="OReilly-David">{{cite news |last=O'Reilly |first=David |title=Papal Legacy: Will History use the name John Paul the Great? |work=Knight Ridder Newspapers |publisher=Detroit Free Press |date=4 April 2005 |quote=Pope John Paul the Great was a name suggested by many for Karol Józef Wojtyła. Through all its long history, the Catholic Church has conferred the posthumous title of "Great" on just two popes: Leo I and Gregory I, both of whom reigned in the first thousand years of Christianity}}</ref> <ref name="Parkinsons2001">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1944464.stm |title=Profile: Pope John Paul II |work=BBC News |date=February 2005 |accessdate=29 January 2012}}</ref> <ref name="Pisa">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/1513421/Vatican-hid-Popes-Parkinsons-disease-diagnosis-for-12-years.html|title=Vatican hid Pope's Parkinson's Disease Diagnosis for 12 Years|last=Pisa|first=Nick|date=18 March 2006|work=Daily Telegraph |accessdate=1 January 2009 |location=London}}</ref> <ref name="Poland2006">{{cite web|url=http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/speeches/2006/may/documents/hf_ben-xvi_spe_20060525_poland-clergy_en.html|title=Pastoral Visit by Pope Benedict XVI to Poland 2006: Address by the Holy Father|date=25 May 2006|publisher=Libreria Editrice Vaticana|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="PopeApologises">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1671540.stm |title=Pope Sends His First E-Mail&nbsp;— An Apology |work=BBC News Europe |date=23 November 2001 |quote=from a laptop in the Vatican's frescoed Clementine Hall the 81-year-old pontiff transmitted the message, his first 'virtual' apology.|accessdate=30 January 2012}}</ref> <ref name="Pope John Paul II's body exhumed ahead of beatification">{{cite web|title=Pope John Paul II's Body Exhumed ahead of Beatification|url=http://www.msnbc.msn.com/id/42819424/ns/world_news/?GT1=43001|publisher=MSNBC|accessdate=30 April 2011|archive-date=7 Septiyembre 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110907010238/http://www.msnbc.msn.com/id/42819424/ns/world_news/?GT1=43001|url-status=dead}}</ref> <ref name="PopeEgypt">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/654651.stm|title=Pope Pleads for Harmony between Faiths |date=24 February 2000|work=BBC News |accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Ratti">{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9D02EED61130EE3ABC4F53DFB4668389639EDE|title=Cardinal Ratti New Pope as Pius XI|date=7 February 1922|work=The New York Times|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Ratti2">{{cite news|url=http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9D02EED61130EE3ABC4F53DFB4668389639EDE|title=Cardinal Ratti New Pope as Pius XI, Full Article|format=PDF|date=7 February 1922|work=The New York Times|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Reuters3">{{cite news |title=John Paul was Wounded in 1982 Stabbing, Aide Reveals |url=http://www.reuters.com/article/peopleNews/idUSTRE49E5RM20081015 |agency=Reuters News Release |publisher=1982–2009 [http://www.reuters.com/ Reuters] |accessdate=1 January 2009 |date=15 October 2008}}</ref> <ref name="Rise">{{cite book |first1=Pope |last1=John Paul II |title=Rise, Let Us Be On Our Way |url=https://archive.org/details/riseletusbeonour00john |accessdate=1 January 2009|publisher=2004 Warner Books |isbn=978-0-446-57781-6 |year=2004}}</ref> <ref name="Salinger2005">{{cite book|author=Lawrence M. Salinger|title=Encyclopedia of White-Collar & Corporate Crime|url=http://books.google.com/books?id=AXS6jz6AeQ0C|accessdate=25 January 2012|year=2005|publisher=Sage|isbn=978-0-7619-3004-4}}</ref> <ref name="SanFrancisco">{{cite news|title=The 1981 Assassination Attempt of Pope John Paul II, The Grey Wolves, and Turkish & U.S. Government Intelligence Agencies|last=Lee|first=Martin A.|date=14 May 2001|publisher=2001, 2009 [http://www.sfbg.com/ San Francisco Bay Guardian]|pages=23, 25}}</ref> <ref name="scapolare">''Lo Scapolare del Carmelo'' Published by Shalom, 2005, ISBN 978-88-8404-081-7, page 6</ref> <ref name="ShortBio">{{cite web|url=http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/santopadre_biografie/giovanni_paolo_ii_biografia_breve_en.html|title=His Holiness John Paul II : Short Biography |date=30 June 2005|work=[[Vatican Press Office]]|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Southern">{{cite web |url=http://www.scross.co.za/?s=John+Paul+the+Great |title=The Southern Cross: John Paul the Great|accessdate=1 January 2009|publisher=The Southern Cross 2008 by Posmay Media}}</ref> <ref name="ThePlot">{{cite news|url=http://www.latimes.com/news/specials/911/la-na-plot-1sep01.story|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030412091134/http://www.latimes.com/news/specials/911/la-na-plot-1sep01.story|archivedate=12 Abril 2003|title=The Plot|last=McDermott|first=Terry|date=1 September 2002|publisher=2002–2009 [http://www.latimes.com/ Los Angeles Times]|accessdate=1 January 2009|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030412091134/http://www.latimes.com/news/specials/911/la-na-plot-1sep01.story |date=12 Abril 2003 }}</ref> <ref name="Time1978">{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912229,00.html|title=A "Foreign" Pope|date=30 October 1978|work=Time magazine|page=1|accessdate=1 January 2009|archive-date=4 Nobiyembre 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071104001709/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912229,00.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071104001709/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912229,00.html |date=4 Nobiyembre 2007 }}</ref> <ref name="Time1978b">{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912229-4,00.html|title=A "Foreign" Pope|date=30 October 1978|work=Time magazine|page=4|accessdate=1 January 2009|archive-date=15 Agosto 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070815090521/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912229-4,00.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070815090521/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,912229-4,00.html |date=15 Agosto 2007 }}</ref> <ref name="Trinity">{{cite web|url=http://www.catholicculture.org/news/features/index.cfm?recnum=42131|title=Miracle attributed to John Paul II involved Parkinson's disease|date=30 January 2006|work=Catholic World News (CWN)|publisher=2009 Trinity Communications|accessdate=1 January 2009}}</ref> <!-- <ref name="USA Today">{{cite news|url=http://www.usatoday.com/news/world/2004-02-13-nobel_x.htm|title=Bush, Pope, Jailed Israeli among 2004 Nobel Peace Prize nominees|work=USA Today World, a division of [http://www.gannett.com/ Gannett Co. Inc]|publisher=Copyright 2005 The Associated Press|accessdate=1 January 2009 |date=13 February 2004}}</ref> --> <ref name="USCCB_Bio">{{cite web |url=http://www.usccb.org/comm/popejohnpaulii/biography.shtml |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110624073359/http://www.usccb.org/comm/popejohnpaulii/biography.shtml |archivedate=24 Hunyo 2011 |title=Pope John Paul II: A Light for the World |accessdate=1 January 2009 |publisher=United States Council of Catholic Bishops |year=2003 |url-status=live }}</ref> <ref name="vatican1">[http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/speeches/2004/june/documents/hf_jp-ii_spe_20040604_president-usa_en.html "Address of Pope John Paul II to the Honorable George W. Bush President of the United States of America Friday, 4 June 2004"] Vatican.va 4 June 2004 Retrieved 19 August 2011</ref> <ref name="Vatican2">{{cite web|url=http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/santopadre_biografie/giovanni_paolo_ii_biografia_prepontificato_en.html#1946 |title=His Holiness John Paul II, Biography, Pre-Pontificate|publisher=Holy See |accessdate=1 January 2008}}</ref> <ref name="VaticanNewsService">{{cite web |url=http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/santopadre_biografie/giovanni_paolo_ii_biografia_breve_en.html |title=Short biography |publisher=vatican.va |accessdate=25 October 2009}}</ref> <ref name="Vicariato">[[#Vicariato70|Vicariato di Roma]]:A nun tells her story.... 2009</ref> <ref name="Westcott">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6504233.stm|title=Vatican Under Pressure in Pope John Paul II Push|last=Westcott |first=Kathryn|date=2 April 2007|publisher=2007–2009 [http://news.bbc.co.uk/ BBC News]|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Willan">{{cite web|url=http://www.sundayherald.com/international/shinternational/display.var.1329693.0.no_more_shortcuts_on_pope_john_pauls_road_to_sainthood.php|title=No More Shortcuts on Pope John Paul II's Road to Sainthood|last=Willan|first=Philip|work=Sunday Herald|accessdate=1 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420220822/http://www.sundayherald.com/international/shinternational/display.var.1329693.0.no_more_shortcuts_on_pope_john_pauls_road_to_sainthood.php|archivedate=20 Abril 2007|url-status=live}}</ref> <ref name="yahoo">{{cite news |url=http://www.boston.com/business/articles/2011/03/30/gold_coin_marks_beatification_of_john_paul_ii/ |title=Gold Coin Marks Beatification of John Paul II |work=The Boston Globe |date=30 March 2011 |issn=0743-1791 |accessdate=22 December 2011 |deadurl=yes |archive-date=6 Nobiyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106021948/http://www.boston.com/business/articles/2011/03/30/gold_coin_marks_beatification_of_john_paul_ii/ |url-status=dead }}</ref> <ref name="Zenit3">{{cite web|url=http://www.zenit.org/article-13422?l=english|title=John Paul II's Cause for Beatification Opens in Vatican City|date=28 June 2005|work=ZENIT|publisher=Innovative Media, Inc|accessdate=1 January 2009}}</ref> <ref name="Zenit5">{{cite web|url=http://www.zenit.org/article-6191?l=english|title=John Paul II to Publish First Poetic Work as Pope|date=7 January 2003|publisher=ZENIT Innovative Media, Inc|accessdate=1 January 2009}}</ref> }} ===Mga pinagkunan=== <!-- Please keep references listed alphabetically --> {{Refbegin|30em}} *{{cite web |first=Tarcisio |last=Bertone |authorlink=Tarcisio Bertone |url=http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20000626_message-fatima_en.html |title=The Message of Fátima |accessdate=1 January 2009 |publisher=2000–2009 [http://www.vatican.va/phome_en.htm The Holy See] |ref={{sfnRef|Bertone|2000–2009}} }} *{{cite web|url=http://www.vicariatusurbis.org/Beatificazione/English/HomePage.htm|title=Cause for Beatification and Canonization of The Servant of God: ''John Paul II''|publisher=2005–2009 Vicariato di Roma&nbsp;— 00184 Roma|accessdate=1 January 2009|ref=Vicariato70|archive-date=30 Disyembre 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091230032224/http://www.vicariatusurbis.org/Beatificazione/English/HomePage.htm|url-status=dead}} *{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4253415.stm|title='Cured' Pope Returns to Vatican|date=10 February 2005|publisher=2005–2009 [http://news.bbc.co.uk/ BBC World News]|accessdate=1 January 2009|ref=BBC71}} *{{cite web|url=http://www.religion-cults.com/pope/communism.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040406114902/http://www.religion-cults.com/pope/communism.htm|archivedate=6 April 2004|title=Pope John Paul II and Communism|last=Domínguez|first=Juan|date=4 April 2005|publisher=[[Public domain|Copyright free&nbsp;— Public domain]]|accessdate=1 January 2009|ref=harv|url-status=live}} *{{cite web|url=http://www.catholicculture.org/culture/library/view.cfm?id=3699&repos=1&subrepos=0&searchid=441440|title=13 May 1981 Conference of Bishop Stanisław Dziwisz For Honorary Doctorate, 13 May 2001 to the Catholic University of Lublin|last=Dziwisz|first=Bishop Stanisław|date=13 May 2001|publisher=2001–2009 L'Osservatore Romano, Editorial and Management Offices, Via del Pellegrino, 00120, Vatican City|accessdate=1 January 2009|ref=harv|authorlink=Stanisław Dziwisz}} *{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4399189.stm|title=Frail Pope Suffers Heart Failure|date=1 April 2005|publisher=BBC News|accessdate=1 January 2009|ref={{sfnRef|BBC 2005-04-01}}}} *{{cite news|url=http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,925231,00.html|title=Half Alive: The Pope Vs. His Doctors|accessdate=1 January 2009|date=25 January 1982|work=Time Magazine|publisher=Time Inc|ref={{sfnRef|Time Magazine 1982-01-25}}|archive-date=13 Pebrero 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213220351/http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,925231,00.html|url-status=dead}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213220351/http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,925231,00.html |date=13 Pebrero 2006 }} *{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/7022618/|title=Pope Back at Vatican by Easter? It's Possible.|accessdate=1 January 2009|date=3 March 2005|agency=Associated Press|publisher=2005–2009 [http://www.msnbc.msn.com/ msnbc World News]|archive-date=5 Agosto 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805115413/http://www.msnbc.msn.com/id/7022618/|url-status=dead}} *{{cite web|url=http://www1.voanews.com/policy/editorials/a-41-2005-04-06-voa7-83104472.html|title=Pope John Paul II|work=Editorials|publisher=The Voice Of America|accessdate=2 February 2014|archive-date=2014-02-01|archive-url=https://archive.today/20140201171824/http://www1.voanews.com/policy/editorials/a-41-2005-04-06-voa7-83104472.html|url-status=dead}} *{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4344923.stm|title=Pope Returns to Vatican after Operation|accessdate=1 January 2009|date=13 March 2005|publisher=2001–2009 BBC News}} *{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=703666|title=Papal Fallibility|accessdate=1 January 2009|author=Sean Gannon|date=7 April 2006|publisher=2006–2009 [http://www.haaretz.com/ Haaretz Daily News], Israel|archive-date=21 Hunyo 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621174003/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=703666|url-status=dead}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080621174003/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=703666 |date=21 Hunyo 2008 }} *{{cite web |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,1564,1538173,00.html |title=Stasi Files Implicate KGB in Pope Shooting |accessdate=1 January 2009 |publisher=2001–2009 [http://www.dw-world.de/ Deutsche Welle] }} *{{cite news |title=Pope John Paul II's Final Days |url=http://www.americancatholic.org/news/pope/popehospitalized// |work=St Anthony Messenger Press |publisher=2005–2009 [http://www.americancatholic.org/ American Catholic.Org] |accessdate=1 January 2009 }} <!-- Although this article is written in British English, please do not change the spelling of "hospitalized" (with a "z") to "hospitalised" (with an "s") as this messes up the URL and causes a "dead link"--> *{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article376429.ece|title=Kracow Lights a Candle for its Favourite Son's Last Fight|last=Tchorek|first=Kamil|author2=Roger Boyes|date=2 April 2005|publisher=2005–2009 ''[[The Times]]'' [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/ The Times online]|accessdate=1 January 2009|location=London|archive-date=13 Agosto 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110813185315/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article376429.ece|url-status=dead}} *{{cite news |first=Alessio |last=Vinci |title=Vatican source: Pope Given Last Rites |url=http://www.cnn.com/2005/WORLD/europe/03/31/pope1/index.html |publisher=2005 Cable News Network LP |accessdate=1 January 2009 |date=1 April 2005 }} *{{cite news |author=CNN's Alessio Vinci, Chris Burns, Jim Bittermann, Miguel Marquez, Walter Rodgers, Christiane Amanpour and John Allen contributed to this report |title=World Awaits Word on Pope's Condition |url=http://www.cnn.com/2005/WORLD/europe/04/01/pope1/index.html |publisher=2005 Cable News Network LP |accessdate=1 January 2009 |date=2 April 2005 }} {{Refend}} ===Bibliograpiya=== <!-- Please order books alphabetically by the author's last name --> {{Refbegin|30em}} *{{cite book|last=Berry|first=Jason|authorlink=Jason Berry|author2=Gerald Renner|title=Vows of Silence: The Abuse of Power in the Papacy of John Paul II|url=https://archive.org/details/vowsofsilenceabu00berr|publisher=Free Press|location=New York, London, Toronto, Sydney|year=2004|isbn=978-0-7432-4441-1}} *{{cite book|last=Davies|first=Norman|authorlink=Norman Davies|title=Rising '44: The Battle for Warsaw |url=https://archive.org/details/rising44battlefo0000davi_l9z3|publisher=Viking Penguin |location=London|year=2004|isbn=978-0-670-03284-6|ref=harv}} *{{cite book|last=de Montfort|first=St. Louis-Marie Grignion|others=Mark L. Jacobson (Translator)|title=True Devotion to Mary|publisher=Avetine Press|location=San Diego, California|date=27 March 2007|isbn=978-1-59330-470-6|ref=de Montfort73|authorlink=Louis de Montfort}} *{{cite book|last=Duffy|first=Eamon|authorlink=Eamon Duffy|title=Saints and Sinners, a History of the Popes|url=https://archive.org/details/00book1593273669|publisher=Yale University Press|year=2006|edition=Third|isbn=978-0-300-11597-0|ref=Yale06}} *{{cite book |last1=Hebblethwaite |first1=Peter |authorlink1=Peter Hebblethwaite|title=Pope John Paul II and the Church|publisher=1995 Rowman & Littlefield |location=London|isbn=978-1-55612-814-1|year=1995 |ref=harv}} *{{cite book|last=Maxwell-Stuart|first=P.G.|title=Chronicle of the Popes: Trying to Come Full Circle|url=https://archive.org/details/chronicleofpopes0000maxw|publisher=Thames & Hudson|location=London|year=2006|origyear=1997|isbn=978-0-500-28608-1|ref=harv}} *{{cite web|url=http://www.indianchristianity.com/html/menachery/html/GeorgeMenachery.htm|title=John Paul II Election Surprises|last=Menachery|first=Prof. George|date=11 November 1978}} *{{cite web|url=http://www.indianchristianity.com/html/Books8.htm|title=Last days of pope john paul ii|last=Menachery|first=Prof. George|date=11 April 2005}}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book|last=Meissen|first=Randall|title=Living Miracles: The Spiritual Sons of John Paul the Great|url=http://www.amazon.com/Living-Miracles-Spiritual-Sons-Great/dp/1933271272|publisher=Mission Network|location=Alpharetta, Ga.|year=2011|isbn=978-1-933271-27-9}} *{{cite book|last=Noonan|first=Peggy|authorlink=Peggy Noonan|title=John Paul the Great: Remembering a Spiritual Father|publisher=Penguin Group (USA)|location=New York|date=November 2005|isbn=978-0-670-03748-3|url=http://us.penguingroup.com/nf/Search/QuickSearchProc/1,,John%20Paul%20the%20Great:%20Remembering%20a%20Spiritual%20Father,00.html?id=John%20Paul%20the%20Great:%20Remembering%20a%20Spiritual%20Father|accessdate=1 January 2009}}{{Dead link|date=Pebrero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book |url=http://www.vatican.va/gpII/bulletin/B0183-XX.01.pdf |title=Il Santo Padre è deceduto questa sera alle ore 21.37 nel Suo appartamento privato |last=Navarro-Valls |first=Joaquin |date=2 April 2005 |year=2005–2009 |publisher=[http://www.vatican.va/ The Holy See] |language=Italian |ref={{sfnRef|Navarro-Valls 2 April 2005}} |trans_title='' 'The Holy Father passed away at 9:37 this evening in his private apartment.' '' }} *{{cite book|last=O'Connor|first=Garry|title=Universal Father: A Life of Pope John Paul II|publisher=2005 [http://www.bloomsbury.com/ Bloomsbury Publishing]|location=London|isbn=978-0-7475-8241-0|url=http://www.bloomsbury.com/garryoconnor|accessdate=1 January 2009|year=2006|archive-date=14 Pebrero 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120214121842/http://www.bloomsbury.com/garryoconnor|url-status=dead}} *{{cite book |author=Pope John Paul II|title=[[Memory and Identity|''Memory & Identity''&nbsp;— Personal Reflections]]|publisher=2006 Weidenfeld & Nicolson |location=London |isbn=978-0-297-85075-5|year=2005|ref=harv}} *{{cite book|last1=Renehan|first1=Edward|authorlink1=Edward Renehan|last2=Schlesinger|first2=Arthur Meier (INT)|title=Pope John Paul II|url=http://books.google.com/?id=OT1oHAAACAAJ|accessdate=25 February 2010|date=November 2006|publisher=Chelsea House|isbn=978-0-7910-9227-9|ref=Renehan69}} *{{cite book |first1=Pope |last1=John Paul II |title=Rise, Let Us Be On Our Way |url=https://archive.org/details/riseletusbeonour00john |publisher=2004 Warner Books |isbn=978-0-446-57781-6 |year=2004}} *{{cite book|last=Stanley|first=George E|title=Pope John Paul II: Young Man of the Church|url=http://books.google.com/?id=SD1OPgAACAAJ|accessdate=25 February 2010|date=January 2007|publisher=Fitzgerald Books|isbn=978-1-4242-1732-8|ref=Stanley69}} *{{cite book |last1=Stourton |first1=Edward |authorlink1=Edward Stourton (journalist)|title=John Paul II: Man of History |url=https://archive.org/details/johnpauliimanofh0000stou |publisher=Hodder & Stoughton |location=London |isbn=978-0-340-90816-7|ref=harv |year=2006}} *{{cite book|last=Szulc|first=Tadeusz|authorlink=Tad Szulc |title=Pope John Paul II: The Biography|publisher=2007 Simon & Schuster Adult Publishing Group|location=London|isbn=978-1-4165-8886-3}} *{{cite book|author=The Poynter Institute|authorlink=Poynter Institute|title=Pope John Paul II: 18 May 1920&nbsp;- 2 April 2005|url=http://books.google.com/?id=pXGMNrE015IC|accessdate=25 February 2010|edition=First|date=1 May 2005|publisher=Andrews McMeel Publishing|location=[[St. Petersburg, Florida|St. Petersburg]], Florida|isbn=978-0-7407-5110-3|ref=Poynter69}} *{{cite book|last=Weigel|first=George|authorlink=George Weigel|title=Witness to Hope|url=https://archive.org/details/witnesstohopebio00weig_0|publisher=HarperCollins|location=New York|year=2001|isbn=978-0-06-018793-4|ref=harv}} *{{cite book|last=Wojtyła|first=Karol|year=1981|title=Love and Responsibility|publisher=[[William Collins (publisher)|William Collins Sons & Co. Ltd.]]|location=London|isbn=978-0-89870-445-7|url=http://www.ignatius.com/ViewProduct.aspx?SID=1&Product_ID=450&AFID=12&|accessdate=1 January 2009|ref=harv|archive-date=11 Pebrero 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090211000919/http://www.ignatius.com/ViewProduct.aspx?SID=1&Product_ID=450&AFID=12&|url-status=dead}} *{{cite book|last=Yallop|first=David|title=The Power and the Glory|publisher=Constable & Robinson Ltd|location=London|isbn=978-1-84529-673-5|url=http://www.constablerobinson.com/|accessdate=1 January 2009|year=2007}} {{Refend}} ==Marami pang mga babasahin== *For a comprehensive list of books written by and about Pope John Paul II, please see [[Pope John Paul II bibliography]] *For other references see [[Pope John Paul II in popular culture]] *{{Worldcat id|lccn-n80-55818}} ==Mga panlabas na kawing== {{Sister project links|Pope John Paul II}} *[http://www.jpcatholic.com/ John Paul the Great Catholic University] *[http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/index.htm The Holy See website] *[http://www.johnpaulii.va/en/ A Tribute to Pope John Paul II on the Occasion of his Beatification] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306205748/http://www.johnpaulii.va/en/ |date=2012-03-06 }} *[http://lcweb2.loc.gov/diglib/lcwa/html/papal/papal-overview.html Papal Transition 2005 Web Archive] from the US [[Library of Congress]] <table width = 75% border = 2 align="center"><tr><td width = 35% align="center"> Sinundan ni:<br />[[Juan Pablo I]] (1978)</td> <td width = 30% align="center">[[Kronolohikong tala ng mga Papa]]</td> <td width = 35% align="center"> Humalili:<br />[[Benedicto XVI]] (2005-2013)</td></tr></table> {{Katolisismo}} {{Popes}} {{BD|1920|2005|Juan Pablo 2}} {{Authority control}} [[Kategorya:Mga papa ng Simbahang Katoliko Romano]] [[Kategorya:Mga makata]] [[Kategorya:Penomenolohiya]] [[Kategorya:Mga manunulat mula sa Poland]] 7pdsx7uv0x02f8akoszvdc5stqmret7 Lambak ng Cagayan 0 3150 2227961 2226878 2026-09-23T04:18:20Z ~2026-51161-41 166656 Kinansela ang pagbabagong 2226878 ni [[Special:Contributions/~2026-48682-52|~2026-48682-52]] ([[User talk:~2026-48682-52|Usapan]]) 2227961 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine region |name = Region II<br>CAGAYAN VALLEY |map_file = Ph_locator_region_2.png |center = [[Lungsod ng Tuguegarao]] |population = 2,813,159 |density_km2 = 104.8 |area_km2 = 26,837.0 |provinces = 5 |cities = 4 |municipalities = 89 |barangays = 2,311 |districts = 10 |languages = [[Wikang Ilokano|Ilokano]], [[Wikang Ibanag|Ibanag]], [[Wikang Ivatan|Ivatan]], [[Wikang Itawis|Itawis]], [[Wikang Gaddang|Gaddang]], atbp }} Ang '''Lambak ng Cagayan''' ay isang [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] sa [[Pilipinas]] at tinatawag ding '''Rehiyon II'''. Binubuo ito ng limang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]]: [[Batanes]], [[Cagayan]], [[Isabela]], [[Nueva Vizcaya]], at [[Quirino]]. Ang kabiserang panrehiyon ay ang [[Tuguegarao]]. Ang rehiyon ay matatagpuan sa isang malaking lambak sa hilagang-silangang [[Luzon]], sa pagitan ng kabundukang [[Cordilleras]] at ng [[Sierra Madre]]. Binabagtas ng [[Ilog Cagayan]], ang pinakamahabang [[ilog]] sa bansa, ang gitna ng rehiyon at dumadaloy patungong [[Kipot ng Luzon]] sa hilaga. Pinapaligiran ito ng mga rehiyon ng [[Ilocos]] at [[Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera]] sa kanluran at [[Gitnang Luzon]] sa timog. ==Pagkakahating Pampolitika== [[Talaksan:Ph cagayan valley.png|thumb|Mapang Pampolitika ng Lambak ng Cagayan]] {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! colspan=2 | [[mga lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]]/[[mga lungsod ng Pilipinas|Lungsod]] !! Kabisera !! Populasyon<br>(2000) !! Sukat<br>([[Kilometro Kwadrado|km²]]) !! Densidad<br />(bawat km²) |- |[[Talaksan:Ph seal batanes.png|20px]] |[[Batanes]] |[[Basco, Batanes|Basco]] |16,467 |209.3 |78.7 |- |[[Talaksan:Ph seal cagayan.png|20px]] |[[Cagayan]] |[[Lungsod ng Tuguegarao]] |993,580 |9,002.0 |110.4 |- |[[Talaksan:Ph seal isabela.png|20px]] |[[Isabela]] |[[Ilagan, Isabela|Ilagan]] |1,287,575 |10,664.6 |120.7 |- |[[Talaksan:Ph seal nueva vizcaya.png|20px]] |[[Nueva Vizcaya]] |[[Bayombong, Nueva Vizcaya|Bayombong]] |366,962 |3,903.9 |94.0 |- |[[Talaksan:Ph seal quirino.svg|20px]] |[[Quirino]] |[[Cabarroguis, Quirino|Cabarroguis]] |148,575 |3,057.2 |48.6 |} ===Mga Lungsod=== *[[Lungsod ng Cauayan]], [[Isabela]] *[[Lungsod ng Santiago]]'''¹''', [[Isabela]] *[[Lungsod ng Tuguegarao]], [[Cagayan]] † *[[Ilagan, Isabela|Lungsod ng Ilagan]], [[Isabela]] == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Lambak ng Cagayan}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas]] [[Kategorya:Luzon]] smrwm4j01zdpsdlmnygkd3t5sqf24s5 Bicol 0 3250 2227960 2226887 2026-09-23T04:17:53Z ~2026-51161-41 166656 Kinansela ang pagbabagong 2226887 ni [[Special:Contributions/~2026-48682-52|~2026-48682-52]] ([[User talk:~2026-48682-52|Usapan]]) 2227960 wikitext text/x-wiki {{otheruses|Bikol}} {{Infobox settlement <!-- Basic info -->| name = Bicol | other_name = | settlement_type = [[Regions of the Philippines|Region]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 260 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Mayon Volcano in Albay.jpg | image2 = Façade of St. Gregory the Great Cathedral, Legazpi.jpg | image3 = Calaguas Circa 2014.jpg | image4 = Minalahos Island, Caramoan Peninsula, Philippines (36978170521).jpg | image5 = }} '''Paikot sa kanan mula sa itaas''': [[Mayon Volcano]], [[Calaguas|Calaguas Islands]], [[Ateneo de Naga University|Ateneo de Naga University Church]], [[Caramoan National Park]], [[Legazpi Cathedral]] | image_alt = | image_caption = |<!-- images and maps --> | image_flag = | flag_size = 120x80px | image_seal = | seal_size = 100x80px | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Location in the Philippines <!-- Motto -->| nickname = Home of the Uragons | motto = | anthem = Bicol Regional March <!-- Location -->| coordinates = {{coord|region:PH|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{PHL}} | subdivision_type1 = [[Island groups of the Philippines|Island group]] | subdivision_name1 = [[Luzon]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government -->| seat_type = Regional center<br>{{nobold|and largest city}} | seat = [[Lungsod ng Legazpi]], [[Albay]] <!-- Politics -->| leader_title = | leader_name = <!-- Area --> | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_footnotes = <!-- Population --> | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_footnotes = {{PH census|2015}} | population_density_km2 = auto <!-- General information -->| timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | iso_code = PH-05 <!-- Others -->| blank_name_sec1 = [[Provinces of the Philippines|Provinces]] | blank_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background-color:WhiteSmoke" | title = 6 | [[Albay]] | [[Camarines Norte]] | [[Camarines Sur]] | [[Catanduanes]] | [[Masbate]] | [[Sorsogon]] }} | blank1_name_sec1 = [[Cities of the Philippines|Independent cities]] | blank1_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background-color:WhiteSmoke" | title = 1 | [[Naga, Camarines Sur|Naga]] }} | blank2_name_sec1 = [[Cities of the Philippines|Component cities]] | blank2_info_sec1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background-color:WhiteSmoke" | title = 6 | [[Iriga]] | [[Legazpi, Albay|Legazpi]] | [[Ligao]] | [[Masbate City]] | [[Sorsogon City]] | [[Tabaco]] }} | blank3_name_sec1 = [[Municipalities of the Philippines|Municipalities]] | blank3_info_sec1 = 107 | blank4_name_sec1 = [[Barangay]]s | blank4_info_sec1 = 3,471 | blank5_name_sec1 = [[House of Representatives of the Philippines|Cong. districts]] | blank5_info_sec1 = 16 | blank_name_sec2 = [[Languages of the Philippines|Languages]] | blank_info_sec2 = {{unbulleted list | [[Wikang Bikolano|Bikolano]] {{hlist | ([[Central Bikol]] | [[Bicolano (Albay)|Albayano]] | [[Bicolano (Iriga)|Rinconada]] | [[Pandan Bikol|Northern Catanduanes]] | [[Southern Catanduanes Bikol language|Southern Catanduanes]])}} | [[Mga wikang Bisaya]] {{hlist | ([[Wikang Masbatenyo|Masbateño]] | [[Northern Sorsogon language|Northern Sorsogon]] | [[Southern Sorsogon language|Waray Sorsogon]])}} | [[Wikang Tagalog|Tagalog]] | [[Wikang Ingles|English]] }} | blank1_name_sec2 = [[List of regions of the Philippines by GDP|GDP]] (2023) | blank1_info_sec2 = [[Philippine peso|₱]]701.72 billion<br>[[USD|$]]12.61 billion<ref name="grdp">{{Cite web |title=2021 to 2023 Gross Regional Domestic Product (GRDP)|url=https://psa.gov.ph/statistics/grdp/tables |access-date=April 26, 2024 |publisher=Philippine Statistics Authority|website=openstat.psa.gov.ph}}</ref> | blank2_name_sec2 = Growth rate | blank2_info_sec2 = {{increase}} (4.58%)<ref name="grdp" /> | blank3_name_sec2 = [[Human Development Index|HDI]] | blank3_info_sec2 = {{increase}} 0.687 ({{fontcolor|orange|Medium}}) | blank4_name_sec2 = HDI rank | blank4_info_sec2 = [[List of Philippine provinces and regions by Human Development Index|13th in the Philippines]] (2019) | website = {{URL|dilgbicol.org}} | elevation_max_point = [[Mayon Volcano]] | elevation_max_ft = 8,081 | image_map1 = {{hidden begin|title=OpenStreetMap|ta1=center}}{{Infobox mapframe|frame-width=250|zoom=8}}{{hidden end}} }} Ang '''Bicol''' (binabaybay ding '''Bikol'''; tinatawag ding '''Kabikulan''' at '''Rehiyon 5''') ay isa sa 17 mga [[Rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Pilipinas]]. Binubuo ang Bicol ng anim na lalawigan sa Tangway ng Bikol, ang pinakatimog-silangang bahagi ng pulo ng Luzon, at ng dalawang pulong lalawigan malapit sa tangway. Ang [[Lungsod ng Legazpi]] ang kabisera, sentro ng pulitika at administrasyon ng rehiyon,<ref name="DILG">[http://dilgbicol.org/directory/dilg-regional-office.html "DILG Regional Office No. 5 Directory"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120417175301/http://dilgbicol.org/directory/dilg-regional-office.html |date=2012-04-17 }}. Bicol Region Official website; retrieved 22 May 2012.</ref><ref name=leg>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://bicol.da.gov.ph/Statistics/regional_profile.html |access-date=2014-07-18 |archive-date=2010-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100416052024/http://bicol.da.gov.ph/Statistics/regional_profile.html |url-status=dead }}</ref> samantalang ang [[Lungsod ng Naga]] naman ang sentro ng relihiyon, edukasyon, ekonomiya, industriya at ekonomiya sa rehiyon.<ref name="islandsproperties.com">{{Cite web |url=http://www.islandsproperties.com/places/bicol.htm |title=Archive copy |access-date=2014-07-18 |archive-date=2014-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223070440/http://www.islandsproperties.com/places/bicol.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="ReferenceA">{{Cite web |url=http://naga.gov.ph/news/governance/bongat-bares-state-of-city-hails-naga-as-bicol%E2%80%99s-tiger-economy |title=Archive copy |access-date=2014-07-18 |archive-date=2014-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140421083043/http://naga.gov.ph/news/governance/bongat-bares-state-of-city-hails-naga-as-bicol%e2%80%99s-tiger-economy/ |url-status=dead }}</ref><ref name="businessmirror.com.ph">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://businessmirror.com.ph/index.php/en/news/regions/14477-bicol-region-emerging-as-another-call-center-hub |access-date=2014-07-18 |archive-date=2013-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131223005742/http://businessmirror.com.ph/index.php/en/news/regions/14477-bicol-region-emerging-as-another-call-center-hub |url-status=dead }}</ref><ref name="bicolmail.com">http://www.bicolmail.com/2012/?p=10317</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web |url=http://naga.gov.ph/ecological-profile/education/ |title=Archive copy |access-date=2014-07-18 |archive-date=2014-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102110519/http://naga.gov.ph/ecological-profile/education/ |url-status=dead }}</ref> ==Heograpiya== Matatagpuan ang Kabikulan sa pinakatimog na dulo ng [[Luzon]], ang pinakamalaking pulo sa kapuluan ng Pilipinas. Ang kabuuang sukat ng lupa ng rehiyon ay nasa {{convert|18054.3|km2|sqmi|abbr=on}},<ref>The total land area is derived from the summation of provincial areas from the table below</ref> na 5.9% ng kabuuang sukat ng lupa ng buong bansa. Nasa 69.3% ng kabuuang lupa ay maaaring tirahan samantalang ang nalalabing 30.7% ay binubuo ng mga kagubatan.<ref name="DOA">[http://bicol.da.gov.ph/Statistics/regional_profile.html "Overview of Bicol Region"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100416052024/http://bicol.da.gov.ph/Statistics/regional_profile.html |date=2010-04-16 }}. Department of Agriculture Web Site; retrieved 22 May 2012.</ref> Naghahanggan ang rehiyon sa [[Look ng Lamon]] sa hilaga, sa [[Dagat Pasipiko]] sa silangan, sa [[Dagat Sibuyan]] at [[Golpo ng Lagay]] sa kanluran. Ang pinakahilagang lalawigan ng rehiyon, ang [[Camarines Norte]], ay naghahanggan sa hilaga sa lalawigan ng [[lalawigan ng Quezon|Quezon]], na nag-uugnay sa rehiyon sa ibang bahagi ng Luzon.<ref name="DOA"/> Ang mga lalawigan na bumubuo sa rehiyon ay ang mga sumusunod: * [[Albay]] - [[Wikang Albay Bikol|Albay Bikol]] * [[Camarines Norte]] - [[Wikang Tagalog|Tagalog]] * [[Camarines Sur]] - [[Wikang Gitnang Bikol|Gitnang Bikol]] * [[Catanduanes]] - [[Wikang Gitnang Bikol|Gitnang Bikol]] * [[Masbate]] - [[Wikang Masbatenyo|Masbatenyo]]/[[Bisakol]] * [[Sorsogon]] - [[Bisakol]] Ang Rehiyon V ay isang [[tangway]]. Makikita sa mapa na halos napapalibutan ito ng tubig. Dahil dito, ang mga pamayanang malapit sa tubig ay umaasa nang malaki sa pangingisda. May mga yamang mineral din ang rehiyong ito. Ang paracale sa Camarines Norte ay pangunahing tagapagmina ng ginto at tanso. Minimina rin sa ibang bahagi ng rehiyon ang [[marmol]], [[pilak]], [[bakal]], [[karbon]], [[chromite]], [[manganese]] at [[abaka]]. Mayaman din ito sa mga magagandang tanawin tulad ng [[Bulkang Mayon]] ng Albay. ==Kasaysayan== [[File:Naga City, Camarines Sur 1845.jpg|left|thumb|263x263px|Nueva Cáceres 1854, makabagong [[Naga, Camarines Sur]]]] Ang rehiyon ng Bicol ay kilala bilang ''[[Ibalong]]'', na may iba't ibang interpretasyon na maaaring magmula sa ''ibalio'', na nangangahulugang "dalhin sa kabilang panig"; ibalon, na nangangahulugang "mga tao mula sa kabilang panig" o "mga tao na magiliw at nagbibigay ng mga regalo sa mga bisita upang ipabalik sa kanilang mga tahanan"; o bilang isang pagbabago ng ''Gibal-ong'', isang [[sitio]] ng [[Magallanes, Sorsogon]] kung saan unang dumating ang mga Kastila noong 1567. Ang [[Ilog Bicol]] ay unang binanggit sa mga dokumentong Kastila noong 1572. Tinawag din ang rehiyon bilang ''Los Camarines'' matapos ang mga kubo na natagpuan ng mga Kastila sa [[Camalig, Albay]]. Walang mga fossil ng prehistorikong hayop na natagpuan sa Bicol at ang kasaysayan ng mga unang nanirahan dito ay nananatiling hindi tiyak. Ang mga [[Aeta]] mula sa [[Camarines Sur]] hanggang [[Sorsogon]] ay nagmumungkahi na may mga katutubong nanirahan dito noon pa man, ngunit ang pinakamaagang ebidensya ay mula sa buhay noong kalagitnaan hanggang huling bahagi ng Neolitiko.<ref>{{Cite web |last=Refraccion |first=Mara Angelica |date=June 28, 2011 |title=Bicol (Pre Colonial History) |url=http://maraangelica.blogspot.com/ |access-date=March 11, 2016 |website=maraangelica.blogspot.com}}</ref> Ang sistema ng ''[[barangay]]'' (bayan) ay umiiral na noong 1569. Walang mga tala na nagpapakita ng pagkakaroon ng pamamahala ng Islam o anumang awtoridad na lumampas sa datu (pinuno). Ang pamumuno bago ang kolonisasyon ay nakabatay sa lakas, tapang, at talino. Ang mga katutubo ay tila hindi makialam sa politika. Kaya, ang impluwensya ng datu ay pinakamahalaga sa panahon ng mga krisis tulad ng digmaan. Sa ibang pagkakataon, ang maagang lipunang Bicol ay nanatiling nakasentro sa pamilya, at ang pinuno ay ang pinuno ng pamilya. Ang impluwensiya ng mga Kastila sa Bicol ay pangunahing dulot ng mga pagsusumikap ng mga misyonaryong Kastila mula sa [[Augustinians|Agustino]] at [[Franciscan]] na orden. Ang mga unang simbahan sa Bicol, ang [[San Francisco Church (Intramuros)|Simbahan ng San Francisco]], at ang [[Katedral ng Naga]], parehong nasa [[Naga, Camarines Sur|Lungsod ng Naga]], pati na rin ang [[Nabua Church|Simbahan ng Banal na Krus]] sa [[Nabua, Camarines Sur]], ay itinatag ng Banal na Orden ng mga Pransiskano. Isa sa mga pinakamatandang [[diocese]] sa Pilipinas, ang [[Arsidiyosesis ng Cáceres]], ay itinatag din sa Rehiyon ng Bicol. Sa panahong ito, ang Bicol ay pinalamutian ng maraming ''astilleros'' (mga dockyard) na nakatuon sa paggawa ng mga [[Manila Galleons]], ang pinakamabigat na barko sa kanilang panahon, mula sa mga lokal na kagubatan ng kahoy at ang mga Manila Galleons na ito ay responsable sa kalakalan sa pagitan ng Asya at Amerika.<ref>{{Cite web |last=Bolunia |first=Mary Jane Louise A. |date=n.d. |title=Astilleros: The Spanish Shipyards of Sorsogon |url=http://www.themua.org/collections/files/original/34a74c76efdb951655b9bde1213812dc.pdf |access-date=October 26, 2015 |via=themua.org}}</ref> Ang Bicol ay mayroon ding mga pamayanan at impluwensiya ng Latin-Amerika na karamihan ay nagmula sa Mexico dahil sa kasaganaan ng [[sili]] na taniman sa lugar, na may pinagmulan sa [[Mexico|Mexico]].<ref>{{Cite journal |last1=Kraft |first1=Kraig H. |last2=Brown |first2=Cecil H. |last3=Nabhan |first3=Gary P. |last4=Luedeling |first4=Eike |last5=Luna Ruiz |first5=José de Jesús |last6=Coppens d'Eeckenbrugge |first6=Geo |last7=Hijmans |first7=Robert J. |last8=Gepts |first8=Paul |display-authors=3 |date=2014 |title=Multiple Lines of Evidence for the Origin of Domesticated Chili Pepper, ''Capsicum annuum'', in Mexico |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=111 |issue=17 |pages=6165–6170 |doi=10.1073/pnas.1308933111 |pmc=4035960 |pmid=24753581 |bibcode=2014PNAS..111.6165K |doi-access=free}}</ref> Kilala ang lutuing Bicolano sa pagkahilig nito sa maanghang na pagkain.<ref name="Bicol Native Cuisine">{{Cite web |title=Bicol Native Cuisine |url=http://98.130.222.111/~camgov/cuisine.php |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130628035649/http://98.130.222.111/~camgov/cuisine.php |archive-date=June 28, 2013 |website=Camarines Sur Provincial Government}}</ref> Gayunpaman, sa kabila ng lahat ng ito, ang rehiyon ay naging isa sa pinakamahirap sakupin ng mga Kastila, Amerikano, at Hapones dahil sa matinding pagtutol ng mga tao.<ref name="Bicol Native Cuisine" /> === Mga Lungsod === Ang rehiyon ay may isang [[Lungsod ng Pilipinas|independiyenteng lungsod ng komponente]], ang [[Naga, Camarines Sur|Naga]], at anim na [[Lungsod ng Pilipinas|mga lungsod ng komponente]] – [[Iriga]], [[Legazpi, Albay|Legazpi]], [[Ligao]], [[Lungsod ng Masbate]], [[Lungsod ng Sorsogon]], at [[Tabaco]]. Ang Masbate at Sorsogon ay mga lungsod sa kanilang mga katulad na lalawigan. {{unbulleted list | {{Color box|#BFF5FF|†|border=darkgray}} {{font|Sentro ng rehiyon|size=90%}} }} {| class="wikitable sortable" style="background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;" ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Populasyon {{small|(2020)}}{{PH census|2020}} ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" colspan=2 | Laki<ref name="PSA-CitiesList">{{Cite web |title=PSGC Interactive; List of Cities |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407112230/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp |archive-date=April 7, 2016 |access-date=March 29, 2016 |website=Philippine Statistics Authority}}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" colspan=2 | Densidad ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Uri ng Lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Kategorya ng Kita ! scope="col" style="border-bottom:none" class="unsortable" | Lalawigan |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | km<sup>2</sup> ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|sq mi}} ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | /km<sup>2</sup> ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|/sq mi}} ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Iriga|Lungsod ng Iriga]] | style="text-align:right;" | 114,457 | {{convert|137.35|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|114457/137.35|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 4th | [[Camarines Sur]] |- ! scope="row" style="background-color:#BFF5FF;border-right:0;" |† [[Legazpi, Albay|Lungsod ng Legazpi]] | style="text-align:right;" | 209,533 | {{convert|153.70|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|209533/153.70|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 1st | [[Albay]] |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Ligao]] | style="text-align:right;" | 118,096 | {{convert|246.75|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|118096/246.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 4th | [[Albay]] |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Lungsod ng Masbate]] | style="text-align:right;" | 104,522 | {{convert|188.00|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|104522/188.00|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 4th | [[Masbate]] |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Naga, Camarines Sur|Naga]] | style="text-align:right;" | 209,170 | {{convert|84.48|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|209170/84.48|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Independiyenteng komponente | 1st | [[Camarines Sur]] |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Lungsod ng Sorsogon]] | style="text-align:right;" | 182,237 | {{convert|276.11|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|182237/276.11|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 2nd | [[Sorsogon (lalawigan)|Sorsogon]] |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | [[Lungsod ng Tabaco]] | style="text-align:right;" | 140,961 | {{convert|117.14|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|140961/117.14|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | Komponente | 4th | [[Albay]] |} === Mga Lalawigan === [[File:Ph bicol.png|thumb|300px|{{center|Mga Lalawigan ng Bicol}}]] Ang rehiyon ay binubuo ng anim na lalawigan: [[Albay]], [[Camarines Norte]], [[Camarines Sur]], [[Sorsogon]] at mga pulo-lalawigan ng [[Catanduanes]] at [[Masbate]], 107 Munisipalidad at 3,471 Barangay. Noong 2020, ang [[Camarines Sur]] ang pinakamalaking lalawigan sa rehiyon sa laki ng lupa at populasyon, na may lawak na {{convert|5481.6|km2|sqmi|abbr=on}} o mga 30.4% ng kabuuang lawak ng lupain at populasyon na 2,068,244. Ang [[Catanduanes]] naman ang pinakamaliit sa laki at populasyon, na may lawak na {{convert|1511.5|km2|sqmi|abbr=on}} o 8.4% ng kabuuang rehiyonal na lawak at populasyon na 271,879.{{PH census|2020}} {| class="wikitable sortable" style="background-color:#FDFDFD;text-align:center;font-size:90%;border:1pt solid grey;" |- ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lalawigan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Kabesera ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2020)}}{{PH census|2020}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Lawak<ref name="PSA-NSCB-ProvinceList">{{Cite web |title=PSGC Interactive; List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111015112/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archive-date=January 11, 2013 |access-date=March 29, 2016 |website=[[Philippine Statistics Authority]]}}</ref> ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Densidad ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Mga Lungsod ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Muni.|Munisipalidad}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Barangay|Barangay}} |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km<sup>2</sup> ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km<sup>2</sup> ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Albay}} | style="" | [[Legazpi, Albay|Lungsod ng Legazpi]] | {{percent and number|1374768|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,574.91|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1374768/2,574.91|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 3 | 15 | 720 |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Camarines Norte}} | style="" | [[Daet]] | {{percent and number|629699|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,277.93|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|629699/2,277.93|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 12 | 282 |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Camarines Sur}} | style="" | [[Pili, Camarines Sur|Pili]] | {{percent and number|2068244|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5,511.90|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2068244/5,511.90|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 2 | 35 | 1,063 |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Catanduanes}} | style="" | [[Virac, Catanduanes|Virac]] | {{percent and number|271879|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1,492.16|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|271879/1,492.16|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 0 | 11 | 315 |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Masbate}} | style="" | [[Masbate City]] | {{percent and number|908920|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|4,138.56|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|908920/4,138.56|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 21 | 550 |- ! scope="row" style="background-color:initial;" | {{Flag|Sorsogon}} | style="" | [[Sorsogon City]] | {{percent and number|828655|6082165|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|2,119.01|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|828655/2,119.01|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | 1 | 14 | 541 |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=3 style="" | Kabuuan ! scope="col" style="text-align:right;" style="text-align:right;" | 6,082,165 ! scope="col" style="text-align:right;" | 18,114.47 ! scope="col" | {{convert|18,114.47|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|6082165/18,114.47|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|6082165/18,114.47|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 7 ! scope="col" | 107 ! scope="col" | 3,471 |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | style="padding-left:1em;" colspan=13 | • Kasama sa mga bilang ng Camarines Sur ang ''independent component city'' ng [[Naga, Camarines Sur|Naga]]. |} ==== Mga Gobernador at Bise-Gobernador ==== {| class="wikitable sortable" |- !width=140 |Lalawigan !width=150 |Larawan !width=235 |Gobernador !width=120 colspan=2 |Partido Politikal !width=150 |Bise-Gobernador |- |{{center|[[File:Seal of Albay.svg|75px]]}}{{center|[[Albay]]}} |align=center |[[File:EdcelGrecoLagman.jpg|138x138px]] |[[Edcel Greco Lagman|Edcel Greco Alexander B. Lagman]] | {{party name with colour|Partido Federal ng Pilipinas}} |Baby Glenda O. Bongao |- |{{center|[[File:CamNor Seal.svg|75px]]}}{{center|[[Camarines Norte]]}} |align=center |[[File:Gov Padilla (Camarines Norte).png|138x138px]] |Ricarte "Dong" Padilla | {{party name with colour|Aksyon Demokratiko}} |Joseph Ascutia |- |{{center|}}{{center|[[Camarines Sur]]}} |align=center |[[File:Gov Villafuerte.png|alt=|138x138px]] |[[Luigi Villafuerte|Vincenzo Luigi Villafuerte]] | {{party name with colour|Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan}} |Salvio Patrick Fortuno Jr. |- |{{center|[[File:Official Seal of Catanduanes.svg|75px]]}}{{center |[[Catanduanes]]}} |align=center |[[File:Gov Cua (Catanduanes).png|alt=|138x138px]] |[[Joseph Cua]] | {{party name with colour|Nationalist People's Coalition}} |Peter Cua |- |{{center|[[File:Ph seal masbate.png|75px]]}}{{center|[[Masbate]]}} |align=center |[[File:Gov Kho.png|138x138px]] |[[Antonio Kho]] | {{party name with colour|Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan}} |[[Elisa Olga Kho|Elisa Olga T. Kho]] |- |{{center|[[File:Sorsogon Provincial Seal.png|75px]]}}{{center|[[Sorsogon]]}} |align=center |[[File:Gov Hamor.png|138x138px]] |Boboy Hamor |{{party name with colour|Nationalist People's Coalition}} |Krunimar Antonio Escudero II |} ==Relihiyon== Ang karamihan sa mga Bikolano ay debotong Romano Katoliko dahil sa pananakop ng mga Espanyol at ang kanilang pagpapalaganap ng relihiyon sa bansa. Araw-araw ipinagdiriwang ang Misa Katolika sa maraming simbahan sa Rehiyon ng Bicol.<ref>{{Cite web |title=Religious Affiliation in Bicol Region (2020 Census of Population and Housing) {{!}} Philippine Statistics Authority V - Bicol |url=https://rsso05.psa.gov.ph/content/religious-affiliation-bicol-region-2020-census-population-and-housing |access-date=2025-03-13 |website=rsso05.psa.gov.ph |archive-date=2025-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318071447/https://rsso05.psa.gov.ph/content/religious-affiliation-bicol-region-2020-census-population-and-housing |url-status=dead }}</ref>[https://rsso05.psa.gov.ph/system/files/attachment-dir/Special%20Release_Religious%20Affiliation.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250415220835/https://rsso05.psa.gov.ph/system/files/attachment-dir/Special%20Release_Religious%20Affiliation.pdf |date=2025-04-15 }}<ref>{{Cite journal |last=Mapa-Arriola |last2=Sharon |first2=Maria |date=1970-01-01 |title=Language of Piety and Sympathy: A Reading of the Culture of Spirituality in Bicol Region Through Pasion Bicol |url=https://papers.iafor.org/submission39201/ |language=en-GB}}</ref> Sa kasalukyan panahon ang rehiliyon ng buong rehiyon nananatiling matatag sa pananampalatayang Romano Katoliko, kung saan ang karamihan ng populasyon ay kabilang dito. Ang relihiyong Katoliko ang may pinakamalaking bilang ng mga tagasunod kumpara sa ibang bahagi ng Pilipinas. Lumago ang Simbahang Katoliko sa Rehiyong Bicol sa pamamagitan ng pagsisikap ng mga obispo mula sa Nueva Caceres (Lungsod ng Naga) mula ika-17 siglo hanggang sa Himagsikang Pilipino noong 1898. Ang Lungsod ng Naga ang itinuturing na sentro ng relihiyon sa Rehiyong Bicol at ang luklukan ng isa sa pinakamatandang diyosesis sa Pilipinas, ang Arkidiyosesis ng Caceres. Kasama rin sa iba pang mga diyosesis sa rehiyon ang Diyosesis ng Legazpi, Sorsogon, Daet, Masbate, Libmanan, at Virac.<ref>{{Cite web |title=Naga City: Heart of Bicol – CITY OF NAGA |url=https://www2.naga.gov.ph/naga-city-profile/ |access-date=2025-03-13 |language=en-US}}</ref> Ang mga pista (pista ng mga santo) ay taunang pagdiriwang ng mga parokya, mula sa isang simpleng pista sa baryo bilang parangal sa patron para sa masaganang ani, hanggang sa mas malaking pistang bayan bilang pagpaparangal sa isang himala ng santo. Mayroon ding mga diyosesanong pista tulad ng pista ng Mahal na Birhen ng Kaligtasan, pati na rin ang pang-rehiyong pagdiriwang ng Pista ng Mahal na Birhen ng Peñafrancia—ang pinakamalaking debosyon sa Mahal na Birhen sa buong Asya. Ito ay isang linggong pagdiriwang bilang pagpupugay sa Mahal na Birheng Maria, na kinikilala bilang "Patrona ng Kabikulan." Sa Luzon, ang Rehiyong Bicol ang may pinakamataas na bilang ng mga lalaking pumapasok sa seminaryo upang maging pari, at mga babaeng pumapasok sa buhay relihiyoso bilang madre. Ito ay maaring maiugnay sa mga institusyong tulad ng Holy Rosary Minor Seminary, Daughters of Mary, at Daughters of Charity Convents sa Lungsod ng Naga.<ref>{{Cite journal |last=Mapa-Arriola |last2=Sharon |first2=Maria |date=1970-01-01 |title=Language of Piety and Sympathy: A Reading of the Culture of Spirituality in Bicol Region Through Pasion Bicol |url=https://papers.iafor.org/submission39201/ |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=2006-11-11 |title=History of Catholicism in the Bicol Region |url=https://angkangpilipino.wordpress.com/2006/11/11/history-of-catholicism-in-the-bicol-region/ |access-date=2025-03-13 |website=Angkang Pilipino |language=en}}</ref> ==Sinaunang Paniniwala ng mga Bikolnon== Ang katutubong paniniwalang panrelihiyon ng mga taga Sinaunang Bikol at ng iba't ibang pangkat-etniko sa bansa, ay sumusunod sa animismo. Ang mga katutubong paniniwalang ito ay binubuo ng iba't ibang lokal na tradisyon ng pagsamba na nakatuon sa mga anito (espiritu ng Ninuno) at diwata (mga espiritu ng kalikasan at mga bathala)<ref>{{Cite journal |date=2024 |title=Photographs and Theological Reflection |url=https://doi.org/10.5040/9780567713391.ch-8 |journal=Doing Theology with Photographs |pages=87–98 |doi=10.5040/9780567713391.ch-8}}</ref><ref>{{Citation |last=Sitoy |first=T. V. |title=A history of Christianity in the Philippines. 1: The initial encounter |date=1985 |place=Quezon City |publisher=New Day Publ |isbn=978-971-10-0255-8 |access-date=2025-03-13}}</ref> ==Mga Diwata at mga bathala== Bago pa man dumating ang mga mananakop, ang rehiyon ay mayroon nang sinaunang na sistemang panrelihiyon na kinabibilangan ng iba't ibang diyos at diyosa na kung tawagin ay mga diwata. Kabilang sa mga ito ang mga sumusunod: '''Gugurang''' – Ang kataas-taasang diyos, diwata ng mga diwata. Siya na minsan ay bumababa mula langit at naninirahan sa loob ng Bundok Mayon. Siya ang nagbabantay at nagpoprotekta ng banal na apoy, na palaging sinusubukang nakawin ng kanyang kapatid na si Asuang. Kapag sumusuway ang mga tao sa kanyang mga utos, gumagawa ng kasalanan, o nagiging masama, pinapaputok niya ang lava ng Mayon bilang babala upang ituwid nila ang kanilang landas. May isinagawang ritwal para sa kanya noon ang mga sinaunang Bikolano na tinatawag na Atang.<ref name="ourownvoice.com">{{Cite web |last=Eugenio |first=Damiana L. |date=n.d. |title=Asuang Steals Fire from Gugurang |url=http://www.ourownvoice.com/tales/tales2004a-2.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090526125514/http://www.ourownvoice.com/tales/tales2004a-2.shtml |archive-date=May 26, 2009 |access-date=April 3, 2010 |website=ourownvoice.com}}</ref><ref name="youtube.com">{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=goLgDpSStmc |title=The Aswang Phenomenon |date=2011 |last=Clark |first=Jordan |type=Animation |via=Youtube}}</ref> '''Linti''' - Ang diwata ng kidlat na alagad ni Gugurang.<ref name=":0">{{Citation |title=Coyote Steals Fire |url=https://doi.org/10.2307/j.ctt1d8h9x5.2 |work=Coyote Steals Fire |publisher=Utah State University Press |access-date=2025-03-13}}</ref> '''Dalogdog''' - Ang diwata ng kulog, kapatid ni Linti.<ref name=":0" /> '''Asuang''' – Ang masamang diyos na laging sumusubok nakawin ang banal na apoy ng Bundok Mayon mula kay Gugurang. Minsan siyang tinatawag na Aswang at naninirahan sa loob ng Bundok Malinao. Bilang diyos ng kasamaan, siya ang nagdadala ng mga sakuna at nagtutulak sa mga tao na gumawa ng kasalanan.<ref name="ourownvoice.com" /><ref name="youtube.com" /> '''Haliya''' – Ang diyosa ng liwanag ng buwan at matinding kaaway ni Bakunawa. Siya ang tagapagtanggol ni Bulan, ang diyos ng buwan. Ang kanyang kulto ay binubuo ng mga kababaihan. Mayroon ding ritwal na sayaw na ipinangalan sa kanya, na isinasagawa bilang proteksyon laban kay Bakunawa.<ref name=":3">{{Cite news |last=Soltes |first=Jonas Cabiles |date=September 7, 2009 |title=Bicol Artist Protest Natl. Artist Awardees |work=Inquirer.net |url=http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090907-223978/Bicol-artists-protest-Natl-Artist-awardees |url-status=dead |access-date=April 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090911045425/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/nation/view/20090907-223978/Bicol-artists-protest-Natl-Artist-awardees |archive-date=September 11, 2009}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Paz-Pacheco |first=Elizabeth |last2=Nevado |first2=Jose |last3=Cutiongco-de la Paz |first3=Eva Maria |last4=Jasul |first4=Gabriel |last5=Aman |first5=Aimee Yvonne Criselle |last6=Alejandro-Ribaya |first6=Elizabeth Laurize |last7=Francisco |first7=Mark David |last8=Guanzon |first8=Ma. Luz Vicenta |last9=Uyking-Naranjo |first9=May |last10=Añonuevo - Cruz |first10=Ma. Cecilia |last11=Maningat |first11=Maria Patricia Deanna |date=2023-05-10 |title=Genetic Variants Associated with Poor Responsiveness to Sulfonylureas in Filipinos with Type 2 Diabetes Mellitus |url=https://doi.org/10.15605/jafes.037.s8 |journal=Journal of the ASEAN Federation of Endocrine Societies |volume=38 |issue=S1 |pages=31–40 |doi=10.15605/jafes.037.s8 |issn=0857-1074}}</ref> '''Bulan''' – Ang sinaunang diwata ng Buwan ng mga Bikolano.<ref>{{Citation |title=ACKNOWLEDGEMENTS |date=2019-03-31 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv9hvs8j.2 |work=Bikol Dictionary |pages=vii–vii |publisher=University of Hawaii Press |access-date=2025-03-13}}</ref> Si Bulan ang diyos ng buwan, inilalarawan bilang isang batang lalaki na may pambihirang kagandahan. Dahil sa kanyang anyo, nagpapahinahon siya ng mababangis na hayop at mabagsik na sirena (Magindara). May malalim siyang pagmamahal kay Magindang, ngunit palaging tumatakas upang hindi siya mahuli. Nahihiya siya sa lalaking kanyang iniibig. Kapag nahuli siya ni Magindang, palaging sumasaklolo si Haliya upang palayain siya.<ref name=":3" /> '''Magindang''' – Ang diyos ng dagat at ng lahat ng nilalang dito. Siya ay may malalim na damdamin para kay Bulan at patuloy na hinahabol ito, bagama’t hindi niya kailanman mahuli. Dahil dito, ipinapaliwanag ng mga Bikolano na ito ang dahilan kung bakit tumatataas ang alon upang maabot ang buwan. Sa tuwing mahuhuli niya si Bulan, palaging sumasaklolo si Haliya upang palayain ito. '''Okot''' – Ang diyos ng kagubatan at patron pangangaso. '''Onos''' - diyos ng bagyo, baha at delubyo<ref>{{Citation |title=Un pequeño aldeano en la gran ciudad |date=2018-02-19 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1m0kh6c.7 |work=Crónica del retorno |pages=157–180 |publisher=Universidad Central |access-date=2025-03-13}}</ref> '''Bakunawa''' – Isang higanteng diyos ng dagat na mukhang hito o ahas. Siya ang itinuturing na sanhi ng duyog o eklipse, ang lumalamon sa araw at buwan, at ang matinding kalaban ni Haliya. Layunin niyang lunukin si Bulan, ngunit ipinangako ni Haliya na poprotektahan ang diyos ng buwan magpakailanman.<ref>{{Cite news |last=Abella |first=Jerrie M. |date=January 15, 2010 |title=Eclipse; Bakunawa Eats the Sun Behind a Curtain of Clouds |work=GMANews.TV |url=http://www.gmanews.tv/story/181693/eclipse-bakunawa-eats-the-sun-behind-a-curtain-of-clouds |access-date=April 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323214445/http://www.gmanews.tv/story/181693/eclipse-bakunawa-eats-the-sun-behind-a-curtain-of-clouds |archive-date=March 23, 2010}}</ref> '''Kanlaon''' - Ang masamang diyos ng apoy at pagkawasak kalaban ni Gugurang at batala, siya rin ang masamang diyos ng bulkang Kanlaon<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=Tony |date=2017-10-19 |title=Democracy in the Philippines |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691154923.003.0002 |journal=Princeton University Press |doi=10.23943/princeton/9780691154923.003.0002}}</ref> === Mga Mitolohikal na Bayani at Tao === *'''Baltog''': Si Baltog ang unang puting tao o ''tawong-lipod'' na dumating sa Bicol. Ipinanganak sa [[India]] (bagamat tinatawag na "Boltavara" ang India sa epiko) mula sa matapang na angkan ng Lipod, ipinakilala niya ang [[pagsasaka]] sa Bicol sa pamamagitan ng pagtatanim ng ''linsa'' o ''apay'', na isang katangian ng mga unang mananakop na Indian. Pinatay niya ang Baboy Ramo ng Tandayag sa isang matinding laban.<ref name=Agui1/> *'''Bantong''': Si Bantong ay isang matapang at tusong batang mandirigma na nag-iisa niyang pinatay ang kalahating-tao at kalahating-hayop na si Rabot, bagamat binigyan siya ni Handyong ng 1,000 mandirigma upang tulungan siya.<ref name=Agui1/> *'''Daragang Magayon''' - Ang magandang at anak ni Makusog, ang pinuno ng banwa at tribo. Siya ang pangunahing tauhan sa alamat ng Mayon, at ang kanyang pag-ibig at malungkot na kamatayan ay nauugnay sa pagbuo ng Mt. Mayon.<ref name=":2">{{Cite web |date=2009-10-21 |title=Bundok Philippines - Legend of Magayon (Mayon) |url=http://geocities.com/Yosemite/3712/tmagayon.html |access-date=2025-03-13 |website=web.archive.org |archive-date=2009-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091021093444/http://geocities.com/Yosemite/3712/tmagayon.html |url-status=bot: unknown }}</ref> *'''Panganoron''' - Isang espiritu ng ulap na nagligtas kay Magayon mula sa nalunod. Siya ay naging kasintahan ni Magayon at nakipaglaban kay Pagtuga upang iligtas ang kanyang ama.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |date=2008-09-16 |title=Province of Albay : MAGAYON FESTIVAL 2008 : History |url=http://magayonfestival.albay.gov.ph/history_mf.htm |access-date=2025-03-13 |website=web.archive.org |archive-date=2008-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916185029/http://magayonfestival.albay.gov.ph/history_mf.htm |url-status=dead }}</ref> *'''Dinahong''': Si Dinahong, na nangangahulugang "balot ng mga dahon", ay ang orihinal na potter ng Bicolano na pinaniniwalaang isang [[Aeta people|Agta]] (Negrito). Tumulong siya sa mga tao upang matutong magluto, gumawa ng mga palayok na tinatawag na ''coron'', mga kalan, mga palayok na lupa, at iba pang mga kagamitan sa kusina.<ref name=Agui1/> *'''Makusog''' - Ang pinuno ng banwa at tribo ng Rawis at ama ni Daragang Magayon. *'''Dawani''' - Ina ni Magayon na pumanaw matapos ipanganak si Magayon.<ref>{{Cite web |title=Sayaw Kan Tulong Bulod Summary {{!}} PDF |url=https://www.scribd.com/document/492560497/Sayaw-kan-tulong-bulod-summary |access-date=2025-03-13 |website=Scribd |language=en}}</ref> *'''Malinaw''' - Ang maputi at magandang kapatid ni Magayon, na tinatago o binukot. Siya ang pinagmulan ng bundok Malinaw<ref>{{Cite web |title=Sayaw Kan Tulong Bulod Summary {{!}} PDF |url=https://www.scribd.com/document/492560497/Sayaw-kan-tulong-bulod-summary |access-date=2025-03-13 |website=Scribd |language=en}}</ref> *'''Masaraga''' - Ang masipag at matalinong kapatid ni Magayon. Sa alamat siya ang pinag mulan ng bindok Masaraga<ref>{{Cite web |title=Sayaw Kan Tulong Bulod Summary {{!}} PDF |url=https://www.scribd.com/document/492560497/Sayaw-kan-tulong-bulod-summary |access-date=2025-03-13 |website=Scribd |language=en}}</ref> *'''Ginantong''': Si Ginantong ang gumawa ng araro, pangharrow, at iba pang mga kagamitan sa pagsasaka.<ref name=":1" /> *'''Hablom''': Si Hablom, mula sa pandiwang ''hablon'' na nangangahulugang “maghabi”, ang nag-imbento ng unang paghahabi ng loom at bobbins sa rehiyon ng Bicol, partikular sa paghahabi ng mga [[Abacá|abaca]] na tela.<ref name=Agui1/> *'''Handyong''': Ang pangunahing tauhan sa epiko ay si Handyong. Dumating siya sa Bicol kasama ang kanyang mga tagasunod pagkatapos ni Baltog, at naging pinakakilalang tawong-lipod. Nilinisan niya ang lupa mula sa mga mabagsik na halimaw, nagbigay ng inspirasyon para sa mga imbensyon, muling ipinakilala ang pagsasaka, nagtayo ng mga bahay-puno kung saan itinaguyod ang mga ''[[Anito|anitos]]'' o idolo na tinatawag na ''moog'', at nagtakda ng isang kodigo ng mga batas, na nagtatag ng isang gintong panahon sa kanyang panahon.<ref name=Agui1/> Kilala rin siyang nagtayo ng unang bangka at palaganap ng pagtatanim ng palay sa mga bahaing lugar.<ref>{{cite book|last1=Philippine National Historical Society|title=The Journal of History, Volumes 36-37|date=1998|publisher=University of Michigan|page=94|url=https://books.google.com/books?id=fDpwAAAAMAAJ&q=ibalong|access-date=9 February 2015}}</ref> *'''Kimantong''': Si Kimantong ay itinuturing na ang unang Bicolano na gumawa ng timon (rudder) na tinatawag na ''timon'', layag (sail) na tinatawag na ''layag'', araro (plow) na tinatawag na ''arado'', pangharrow (harrow) na tinatawag na ''surod'', ''ganta'' at iba pang mga sukat, roller, yoke, ''bolo'', at hoe. Isang [[Barangay|barangay]] na tinatawag na Kimantong ay matatagpuan sa [[Daraga, Albay]].<ref name=Agui1/> *'''Sural''': Si Sural, o ''surat'', na nangangahulugang “magsulat” o “liham”, ang unang Bicolano na nakaisip ng isang silabaryo. Inukit niya ito sa isang puting slab ng bato mula sa Libong, na kalaunan ay pinakintab ni Gapon.<ref name=Agui1/> *'''Takay''': Si Takay ay isang magandang dalaga na ayon sa alamat ay nalunod sa malaking baha sa epiko. Pinaniniwalaan na naging bulaklak ng takay siya sa ngayon ay nasa Lawa ng Bato.<ref name=Agui1/> ===Mga Bulkan=== '''Mula Hilaga hanggang Timog''' {| class="wikitable" |- ! scope=col | Larawan ! scope=col | Pangalan |-style="vertical-align:top;" ! scope=row | [[File:A view of Mt. Isarog 03.JPG|200px]] | '''[[Bundok Isarog]]''' ay isang {{convert|1966|m|adj=on}} [[fumarolic]] na bulkan na may {{convert|2.5|km|adj=on}} lawak ng bunganga na nakabukas sa silangan.<ref>{{cite gvp|vn=273042|name=Isarog|access-date=May 22, 2012}}</ref> Ang bundok at paligid nito na may lawak na {{convert|10112|ha}} ay isang [[protektadong lugar]] sa Rehiyon ng Bicol sa ilalim ng pangalang ''Mount Isarog Natural Park''.<ref name="PAWB">{{Cite web |date=March 11, 2010 |title=Region 5 – Protected Areas |url=http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=65:region-5&catid=69:regions |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321103724/http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=65%3Aregion-5&catid=69%3Aregions |archive-date=March 21, 2012 |access-date=May 22, 2012 |website=Bureau of Protected Areas and Wildlife Bureau}}</ref> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row | [[File:Mount Iriga.jpg|200px]] | '''[[Bundok Iriga]]''' ay isang {{convert|1196|m|adj=on}} bulkan na may malaking bungangang hugis-horseshoe na matatagpuan malapit sa [[Lawa ng Buhi]] (nasa harapan).<ref>{{cite gvp|vn=273041|name=Iriga|access-date=May 22, 2012}}</ref> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row | [[File:Mount Malinao.jpg|200px]] | '''[[Bundok Malinao]]''' ay isang {{convert|1548|m|adj=on}} bulkan na may malaking bunganga na may lawak na humigit-kumulang {{convert|3|km|mi}}, na nakabukas sa silangan. Matatagpuan sa mababang silangang bahagi ng bundok ang mga geothermal field ng Tiwi.<ref>{{cite gvp | vn=273801|name=Malinao|access-date=May 22, 2012}}</ref> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row | [[File:Masaraga.jpg|200px]] | '''[[Bundok Masaraga]]''' ay isang matulis na {{convert|1328|m|adj=on}} [[Holocene]] na bulkan na matatagpuan sa hilagang-kanluran ng Mayon.<ref>{{cite gvp|vn=273031|name=Masaraga|access-date=May 22, 2012}}</ref> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row" | [[File:Mt.Mayon tam3rd.jpg|200px]] | '''[[Bulkang Mayon]]''', ang pinakamataas na punto sa rehiyon na may taas na {{convert|2463|m}}, ay kilala rin sa kanyang perpektong hugis apa. Ito rin ang pinaka-aktibong bulkan sa bansa.<ref>{{cite gvp|vn=273030|name=Mayon|access-date=May 22, 2012}}</ref> Ang bulkan ay isa sa mga protektadong lugar ng Rehiyon V sa ilalim ng pangalang ''Mayon Volcano Natural Park'' na may sukat na {{convert|5776|ha}}.<ref name="PAWB" /> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row" | [[File:Pocdolberge.jpg|200px]] | '''[[Kabundukang Pocdol]]''', na may pinakamataas na elebasyon na {{convert|1102|m}}, ay isang pangkat ng mga fumarolic na bulkan na matatagpuan sa pagitan ng mga lalawigan ng Albay at Sorsogon. Dito matatagpuan ang Bac-Man Geothermal Power Plant at ang PNOC Eco-Park, isang {{convert|25100|ha|adj=on}} [[ecotourism]] park na pinangangasiwaan at pinoprotektahan ng [[Philippine National Oil Company]] (PNOC).<ref>{{cite gvp|vn=273020|name=Pocdol Mountains|access-date=May 22, 2012}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jamoralin |first=Reynaldo T. |date=n.d. |title=Places of Interest |url=http://www.sorsogontourism.com/places_of_interest.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314185542/http://www.sorsogontourism.com/places_of_interest.htm |archive-date=March 14, 2012 |access-date=May 22, 2012 |website=sorsogontourism.com}}</ref> |-style="vertical-align:top;" ! scope=row" | [[File:A dormant Mt. Bulusan.jpg|200px]] | '''[[Bulkang Bulusan]]''', ang isa pang aktibong bulkan sa rehiyon, ay may taas na {{convert|1565|m}}. Matatagpuan ito sa labi ng {{convert|11|km|adj=on}} na Irosin Caldera.<ref>{{cite gvp|vn=273010|name=Bulusan|access-date=May 22, 2012}}</ref> Ang bulkan ay isang protektadong lugar at ang pangunahing tampok ng {{convert|3672|ha|adj=on}} na ''Bulusan Volcano Natural Park''.<ref name="PAWB" /> |} ==Ekonomiya== [[File:Bicol_Region_Pili_Nuts2.jpg|200px|thumbnail|left|[[Canarium ovatum|Mga Pili]] (binaon at inihaw)]] Ang Rehiyon ng Bicol ay may malaking bahagi ng mayamang patag na lupa, at ang agrikultura ang pinakamalaking bahagi ng ekonomiya, kasunod ng [[komersyal na pangingisda]]. Ang mga [[niyog]], [[abaca]], saging, kape, at [[langka]] ang limang pangunahing pananim sa rehiyon. Ang palay at mais ay kabilang sa mga pangunahing pananim na pana-panahon. Ang pagmimina ng karbon ay isa rin sa mga kontribyutor sa ekonomiya ng rehiyon. Mahalaga rin ang [[komersyal na pangingisda]] na may labing-tatlong pangunahing pook pangisdaan na nagsusuplay ng isda sa mga pamilihan sa mga lugar tulad ng [[Metro Manila]].<ref>{{Cite web |title=Bicol Regional Profile |url=http://r5.denr.gov.ph/index.php/about-us/regional-profile |archive-url=https://web.archive.org/web/20140827025659/http://r5.denr.gov.ph/index.php/about-us/regional-profile |archive-date=Agosto 27, 2014 |access-date=Agosto 26, 2014 |website=Department of Environment and Natural Resources: Region 5 – Bicol}}</ref> Sa kasalukuyan, mayroong 13,435 magsasaka sa Rehiyon ng Bicol na nagtatanim ng 142,405 [[hektarya]] ng [[Canarium ovatum|pili]] ayon sa datos ng [[Kagawaran ng Agrikultura ng Pilipinas|Kagawaran ng Agrikultura]]-Bicol. Ayon sa DA, 90% ng produksiyon ng pili sa Pilipinas ay mula sa Rehiyon ng Bicol at nagsimula itong [[asexual reproduction]] para sa pag-export ng produkto. Ang matibay na punong ito ay may prutas na 7% kernel, 25% shell, at 68% pulp. Ang Sorsogon Provincial Pili Development Board ay maghahain ng petisyon para ideklara ang Rehiyon bilang "Pili Capital ng Pilipinas".<ref>{{cite news |last1= Calipay|first1=Connie |title=DA readies interventions for farmers eyeing pili milk production|url=https://www.pna.gov.ph/articles/1219643 |accessdate=Mayo 16, 2024 |publisher=[[Philippine News Agency]] |date=Pebrero 27, 2024 }}</ref><ref>{{cite news |last1= Guarin|first1=Lovella |title=Exploring the potential of Bicol's pili nut as an export product|url=https://bicol.da.gov.ph/exploring-the-potential-of-bicols-pili-nut-as-an-export-product/ |accessdate=Mayo 17, 2024 |publisher= [[Department of Agriculture (Philippines)]]|date=Marso 15, 2023}}</ref> Noong Oktubre 2023, inilunsad ng [[Kagawaran ng Kalakalan at Industriya ng Pilipinas|Kagawaran ng Kalakalan at Industriya]] ang "Orgullo kan Bikol" Trade and Travel Fair sa [[Shangri-La Plaza]]. Ang 103 na exhibitors ay mga [[Small and medium-sized enterprises|MSMEs]] na nagpakita ng 253 bagong produkto mula sa 6 na probinsya ng Bikol.<ref>{{cite news |last1= Calipay|first1= Connie|title=103 Bicol MSMEs to showcase top products at Manila fair|url= https://www.pna.gov.ph/articles/1212028|accessdate=Mayo 24, 2024 |publisher=[[Philippine News Agency]] |date=Oktubre 18, 2023}}</ref> ==Edukasyon== {{Main|Edukasyon sa Pilipinas}} [[File:WTNaga BAHALANA A2a.JPG|right|thumb|Ateneo de Naga University]] Mula 1945 hanggang 2011, ang pangunahing sistema ng edukasyon ay binubuo ng anim na taon ng elementarya na nagsisimula sa edad na 6, at apat na taon ng [[high school|mataas na paaralan]] na nagsisimula sa edad na 12. Ang karagdagang edukasyon ay ibinibigay ng mga teknikal o bokasyonal na paaralan, o sa mga institusyong pang-edukasyon tulad ng mga unibersidad. Bagamat sinabi ng [[Saligang Batas ng Pilipinas|Saligang Batas ng 1987]] na ang edukasyong elementarya ay sapilitan, hindi ito naipatupad.{{citation needed|date=Agosto 2014}} Noong 2011, nagsimula ang bansa na lumipat mula sa lumang 10-taong sistema ng edukasyon patungo sa K–12 na sistema ng edukasyon, alinsunod sa mandato ng Kagawaran ng Edukasyon.<ref name="K12">{{Citation |title=[K-12 primer as of 20 December 2011] |url=http://www.deped.gov.ph/cpanel/uploads/issuanceImg/Kto12%20Primer%20as%20of%20Dec%202011.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120522231741/http://www.deped.gov.ph/cpanel/uploads/issuanceImg/Kto12%20Primer%20as%20of%20Dec%202011.pdf |publisher=[[Kagawaran ng Edukasyon ng Pilipinas|Kagawaran ng Edukasyon]] |access-date=Abril 28, 2012 |archive-date=May 22, 2012 |mode=cs1}}</ref> Ang bagong 12-taong sistema ay sapilitan na, kasama na ang paggamit ng bagong kurikulum para sa lahat ng paaralan (tingnan ang [[Edukasyon sa Pilipinas#2010s at ang K–12 program|2010s at ang K–12 program]]). Ang panahon ng paglipat ay magtatapos sa taong pampaaralan 2017–2018, na siyang taon ng pagtatapos para sa unang grupo ng mga mag-aaral na pumasok sa bagong sistema ng edukasyon. Lahat ng pampublikong paaralan sa Pilipinas ay kinakailangang magsimula ng klase sa araw na itinakda ng Kagawaran ng Edukasyon (karaniwang unang Lunes para sa pampubliko, pangalawang Lunes para sa pribado, at pangatlong Lunes para sa ilang kolehiyo ng buwan ng Hunyo) simula noong [[pagkapangulo ni Joseph Estrada]] noong 1999, at kinakailangang magtapos pagkatapos makumpleto ng bawat paaralan ang itinakdang 200-araw na kalendaryo ng paaralan na inayos ng Kagawaran ng Edukasyon (karaniwang mula sa ikatlong linggo ng Marso hanggang ikalawang linggo ng Abril). Ang mga pribadong paaralan ay hindi obligado na sumunod sa isang partikular na araw ngunit kinakailangang magsimula ng klase hindi lalampas sa huling linggo ng Agosto. {| class="wikitable sortable" valign ! Pangalan !! Akronim !! Lalawigan (Pangunahing kampus) !! Lungsod/Munisipyo !! Itinatag |- | [[Ateneo de Naga University]] || {{center|AdNU}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga City, Camarines Sur|Naga City]] || {{center|1940}} |- | [[Bicol State College of Applied Sciences and Technology|Southeast Asian University of Technology]] || {{center|SEAUTech}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga City, Camarines Sur|Naga City]] || {{center|1911}} |- | [[Bicol University]] || {{center|BU}} || [[Albay]] || [[Legazpi, Albay|Legazpi City]] || {{center|1969}} |- | [[Catanduanes State University]] || {{center|CatSU}} || [[Catanduanes]] || [[Virac, Catanduanes|Virac]] || {{center|1961}} |- | [[Central Bicol State University of Agriculture]] || {{center|CBSUA}}|| [[Camarines Sur]] || [[Pili, Camarines Sur|Pili]] || {{center|1918}} |- | [[Divine Word College of Legazpi]] ||{{center|DWCL}} || [[Albay]] || [[Legazpi City]] ||{{center|1947}} |- | [[Dr. Emilio B. Espinosa Sr. Memorial State College of Agriculture and Technology]] || {{center|DEBESMSCAT}} || [[Masbate]] || [[Mandaon, Masbate|Mandaon]] || {{center|1952}} |- | Naga College Foundation, Inc. || {{center|NCF}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga, Camarines Sur|Naga City]] || {{center|1947}} |- | Mariners' Polytechnic Colleges, Inc. ||{{center|MPC}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga, Camarines Sur|Naga City]] ||{{center|1974}} |- | [[Partido State University]] || {{center|PSU}} || [[Camarines Sur]] || [[Goa, Camarines Sur|Goa]] || {{center|2001}} |- | [[Camarines Sur Polytechnic Colleges|Polytechnic State University of Bicol]] || {{center|PSUB}} || [[Camarines Sur]] || [[Nabua, Camarines Sur|Nabua]] || {{center|1983}} |- | [[Sorsogon State University]] || {{center|SorSU}}|| [[Sorsogon]] || [[Sorsogon City]] || {{center|1907}} |- | [[Universidad de Santa Isabel]] || {{center|USI}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga City, Camarines Sur|Naga City]] || {{center|1868}} |- | [[Camarines Norte State College|University of Camarines Norte]] || {{center|CNSC}} || [[Camarines Norte]] || [[Daet, Camarines Norte|Daet]] || {{center|1992}} |- | [[University of Nueva Caceres]] || {{center|UNC}} || [[Camarines Sur]] || [[Naga City, Camarines Sur|Naga City]] || {{center|1948}} |- | [[University of Santo Tomas–Legazpi]] || {{center|UST–Legazpi}} || [[Albay]] || [[Legazpi City]] || {{center|1948}} |- | Bicol University Gubat Campus || {{center|BUGC}} || [[Sorsogon]] || [[Gubat]] || {{center|2000}} |} == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Bicol}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas|Bikol]] [[Kategorya:Bikol]] [[Kategorya:Luzon]] {{pilipinas-stub}} ps4ewz7lvs95cnrgppd0h1m9x82c6qb Usapang Wikipedia:Kapihan 5 3742 2227734 2226107 2026-09-22T15:16:48Z MediaWiki message delivery 49557 /* Your feedback wanted: Remove (Language link added:) and similar edits from Special:RecentChanges */ bagong seksiyon 2227734 wikitext text/x-wiki {{Tagagamit:Maskbot/config |maxarchivesize = 55K |counter = 19 |algo = old(90d) |archive = Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan %(counter)d }} <div style="float:right; padding-left:5px; clear:right;"> {| style="text-align:left; border:1px solid #AAA;margin-bottom:4px; margin-left:1em; width: 293px;" bgcolor="#999999" |-padding:5px;padding-top:0.5em;font-size: 95%; |width="100%" bgcolor="gray" style="color: white;"|'''Usapan''' |- |width="100%" align="center" bgcolor="white"| '''<span class="plainlinks"><font size=3>[{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=edit&section=new}} '''&rArr; Magsimula ng bagong paksang mapag-uusapan.''']</font></span>''' |- |width="100%" bgcolor="gray" style="color: white;"|'''Tuwirang daan''' |- |width="100%" align="center" bgcolor="white"| [[WT:KAPE]], [[UW:KAPE]] ---- <div style="font-size:0.85em;"> __TOC__ </div> |- |width="100%" bgcolor="gray" style="color: white;"|'''Mga sinupan''' |- |width="100%" align="center" bgcolor="white"| <small> [[Wikipedia:Kapihan/Archive 1|01]] | [[Wikipedia:Kapihan/Archive 2|02]] | [[Wikipedia:Kapihan/Archive 3|03]] | [[Wikipedia:Kapihan/Archive 4|04]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 5|05]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 6|06]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 7|07]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 8|08]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 9|09]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 10|10]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 11|11]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 12|12]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 13|13]] | [[Wikipedia:Kapihan/Sinupan 14|14]] | [[Wikipedia:Kapihan/Sinupan 15|15]] | [[Wikipedia:Kapihan/Sinupan 16|16]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 17|17]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 18|18]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 19|19]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 20|20]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 21|21]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 22|22]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 23|23]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 24|24]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 25|25]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 26|26]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 27|27]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 28|28]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 29|29]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 30|30]] <inputbox> type=fulltext prefix=Usapang Wikipedia:Kapihan/ break=yes width=40 searchbuttonlabel=Maghanap mula sa mga sinupan </inputbox> </small> |} </div> <!-- Ipasok ang inyong mga usapin sa kababaan ng pahina at huwag dito. Huwag kalimutang lumagda gamit ang apat na ~~~~ :). --> == Nakaarkibo na ang nakaraang usapan == Hi, inarkibo ko na ang nakaraang usapan dito sa Kapihan. Kung mayroon pa rin nabinbin na usapan sa nakaraan o kaya may pabatid na kailangan pa rin na nakapaskil, gumawa na lamang kayo ng bagong usapan o paskil dito at maari ninyo na lamang tukuyin ang nakaraang usapan o paskil mula sa [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 30|arkibo]]. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:28, 26 Enero 2026 (UTC) == Request for Image Processing == Hello Filipino wiki-users. Meron po pang astronomer dito? Gumawa ako ng bagong artikulo ukol sa isang bulkan sa Io, isang buwan ng Hupiter. Ang bulkang ito ay pinangalanang [[Kanlaon Patera]]. Ang pangalang ito ay galing sa Bulkang Kanlaon sa Negros, Visayas, Pilipinas. Gusto ko po sanang ma-proseso ang mga filter-image greyscale na imahen ng Io sa baba para mapakita ang itsura ng Kanlaon Patera. Meron po bang marunong magprocessos ng mga filter images ng Galileo. [[Talaksan:Io processing request.png|center]] Maraming salamat. [[Tagagamit:IapetusCallistus|IapetusCallistus]] ([[Usapang tagagamit:IapetusCallistus|kausapin]]) 02:17, 12 Pebrero 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Reference Previews – experiment | content = == Reference Previews – experiment == Hi, I’m Johannes from [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Sorry for writing in English, please support us by providing a translation! Our team is currently working on [[:m:WMDE Technical Wishes/References|improvements to references]], e.g. [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]]. In 2021 we developed [[:m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] in order to provide a MediaWiki feature to preview references when hovering over the footnote marker. Over the course of our current work we’ve noticed that using Reference Previews doesn’t seem to be intuitive for some readers and we would like to improve this. <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Problem === <div class="mw-collapsible-content"> In our usability tests, we repeatedly notice desktop readers – unaware of Reference Previews or how to use the feature – clicking on footnotes instead of hovering over them. Many are confused when they end up in the reference list and don’t know how to jump back to the text passage they were previously reading. Many readers seem unaware that both the ↑ arrow in the reference list and the <sup>a b</sup> (for re-used references) can be used to jump back. This makes jumping to the reference list rather unpleasant, especially in long articles. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Assumption === <div class="mw-collapsible-content"> We assume that most readers do not want to jump to the reference list, but rather want to click on the footnote to open Reference Previews, which provide them with the reference information for the text passage they have just read. At the same time, we believe that some readers – e.g. those who want to delve deeper into a topic rather than just quickly researching a piece of information – are still interested in conveniently accessing the reference list. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Idea === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to try adjustments to Reference Previews in order to best meet the needs of different readers. Specifically, we want to prevent readers from accidentally ending up in the individual reference list; jumping there should be a conscious decision. When clicking on a footnote marker, we want to display Reference Previews instead of jumping to the reference list. The pop-up remains permanently visible until clicking on the "x" or anywhere outside the preview to close it. In addition Reference Previews will provide a link to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – current version.png|Reference Previews – current version File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed version when '''clicking on a footnote marker''' </gallery> When hovering over a footnote marker without clicking on it, we want to display a simplified version of Reference Previews – without the settings icon and the resulting empty space. When moving the mouse pointer over the pop-up, a note will appear indicating that you can click for further options. This will open the persistent version of Reference Previews with a link to allow users to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – hover-state.png|Proposed version when '''hovering over the footnote marker''' File:Reference Previews mock-up – hover-state and options.png|Proposed version when '''hovering over the Reference Preview''' File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed (persistent) version when '''clicking on the hover preview''' </gallery> By improving the usability of Reference Previews, we also hope to mitigate the issue that reference lists with a large number of (reused) references (or [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-references]]) can be confusing for some readers. In addition, the proposed version when hovering over a footnote marker is more compact than the current version. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Experiment === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to test the proposed changes in an [[:en:A/B testing|A/B test]] on several wikis. We want to measure how many readers click on a footnote marker and then proceed to jump to the reference list using the proposed version of Reference Previews compared to readers who receive the current version of Reference Previews. In addition, we will measure how many readers in both groups access the reference list via the table of contents. This will give us data-based insights into how many clicks on the footnote unintentionally open the reference list and how many readers only want to use Reference Previews. We would like to run our experiment on the following Wikipedia language versions: de, pl, fr, sv, fa, hu, hi, my, tl, lv, fy, hr. 10% of readers will see our modified version of Reference Previews in order to obtain sufficient data. The experiment is expected to run for 1-2 weeks at the end of March. We'll restore the current version of Reference Previews for all readers until we have evaluated the experiment, discussed the results with the community, and decided on further steps. </div> </div> We look forward to your feedback [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|on our talk page]] – or just reply to this post! Once the experiment is ready to go, we will also provide a link that you can use to test the changes yourself. --[[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 12:23, 20 Pebrero 2026 (UTC) :As indicated on our project page [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/References/Reference_Previews&diff=prev&oldid=30215686], we will only test the proposed change when ''clicking'' on a footnote. Reference Previews will remain ''unchanged when hovering'' over a footnote marker. Reasons for this were concerns that the proposed transition from hover to persistent preview could be disruptive or at least feel unusual when interacting with reference content in the hover preview (e.g. when clicking on links). [[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 13:30, 9 Marso 2026 (UTC) }} == Help == Hello, I recently created [[Pagpatay ng lahi sa Gaza|this]] article. Can someone help me improve it? [[Tagagamit:جودت|جودت]] ([[Usapang tagagamit:جودت|kausapin]]) 15:46, 23 Pebrero 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! | content = == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) | content = == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 17:11, 3 Abril 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> }} == Bagong mungkahi == Hello po. May bagong mungkahi po ako sa [[Usapang Wikipedia:Mga huling idinagdag]]. Salamat! <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 03:14, 6 Abril 2026 (UTC) == Hinggil sa mga salitang siyokoy == Sang-ayon [https://kwfdiksiyonaryo.ph/?query=siy%C3%B3koy sa Komisyon sa Wikang Filipino], ang mga [[Siyokoy (lingguwistika)|salitang siyokoy]] ay "alinman sa mga anyo ng salita na hindi tiyak ang pinagmulang wika (lalo na kung nakahahawig sa pinagsámang Ingles at Espanyol)." Pinauso marahil ng mga mamamahayag sa radyo ang mga salitang ito na mukhang Kastila pero inspirado pala sa ortograpiyang Ingles o sa di-malinaw na pinanggalingang ortograpiya (pero hindi Kastila). Marapat siguro na ipagbawal ang mga salitang siyokoy dito sa Wikipediang Tagalog, kahit na mas talamak ang mga ito sa pang-araw-araw na pananalita ng nakararami. Makikita sa ''userspace page'' kong [[Tagagamit:JWilz12345/Mga salitang siyokoy]] ang talaan ng mga salitang siyokoy at mga naaangkop na salita sa mga ito. Halimbawa: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Imbes na !Naaangkop na (mga) salita |- |adbenturero |abenturero / taong mapagsapalaran |- |aspeto |aspekto / mukha / dako |- |bentahe |bentaha / lamang |- |dayalekto |diyalekto / dayalek / wikain |- |dayalogo |diyalogo / <s>dayalog</s> / salitaan / usapan / pag-uusap |- |endorso |endoso / piliin / pinagtibay / magtagubilin / lumagda / maglipat |- |groserya |groseri / tindahan |- |imahe |imahen / larawan |- |intrigero |intrigante |- |kontemporaryo |kontemporaneo / kontemporanyo / kapanahon / panahong ito |- |konsernado ("''the mother of all ''siyokoy'' words'') |konsernido / nababahala / nababalisa / may kinalaman |- |lebel |nibel / level / antas / taas |- |misyonaryo |misyonero |- |obhektibo |obhetibo |- |parliyamentaryo |parlamentaryo / mambabatas |- |parliyamento |parlamento / batasan |- |pesante |paisano / magbubukid / magsasaka |- |prayoridad |priyoridad / <s>prayoriti</s> / pagkauna / karapatang mauna |- |sirkumstansiya |sirkunstansiya / pangyayari / kalagayan / katayuan / pagkakataon / halimbawa |- |subhektibo |subhetibo |- |subheto |suheto / disiplina |} Ping ko po para sa mga pananaw at ''input'', sina {{ping|Jojit fb|GinawasaHapon|LknFenix}} (ilan sa aktibong mga tagagamit) at sina {{ping|Yivan000|Ysrael214}} (mga nakausap ko po sa [[wiktionary:tl:Wiksiyonaryo:Kapihan/2025/Disyembre#"Kasingkahulugans"]]). <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 12:17, 12 Abril 2026 (UTC) :@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]] Hindi ipagbawal pero dapat iwasan. Dapat may balanse ng kung ano ang irikenomenda at sa maiintindihan pa din ng karamihan. Bagaman buhay ang lengguwahe, hindi ibig sabihin din noon na hahayaan natin ang kolokyalismo ang maging pamantayan. Pero, sana naman sa Tagalog Wikipedia iwasan ang salitang siyokoy sa mga pamagat ng mga konseptongg hindi nagagamit pang-araw-araw lalo na sa mga salitang akademiko. Halimbawa [[Girasyon]], dapat hirasyon kasi ang G ay nagiging H. Siguro mas lenient tayo sa mga madalas gamitin ng media tulad ng responsibilidad o asasinasyon. Basta pag ang salitang siyokoy ay gamit na gamit at maayos ang pagkakabaybay (hal. wag gamitin ang Akkadiano, Akadyano na lang kung maaari), ito ay ayos lang. <span style="color:#330005; font-size:1.65em; vertical-align:middle">𝄽</span> [[User:Ysrael214|ysrael214]] ([[User talk:Ysrael214|kausapin]]) 04:48, 13 Abril 2026 (UTC) {{ping|GinawaSaHapon}} inayos na ping. Pasensiya sa maling baybay. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 12:22, 12 Abril 2026 (UTC) :@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]: Ayos lang. :Hindi ako sang-ayon sa pagbabawal. ''Hindi'' dapat pagbawalan ang mga ganitong baybay, kahit na nagmula ito sa KWF. Likas na bahagi yan ng proseso ng pagbuo ng salita. At isa pa, marami sa mga ito ay madalas na'ng gamitin dahil sa midya. Wala tayo sa posisyon para manduhan ang itatakbo ng wika, hindi tayo ang guwardiya ng wika. Trabaho yan ng KWF. Sa pananaw ng hangarin ng Wikipedia, karaniwang paggamit ang mananaig pagdating sa pagbaybay ng mga salita. :Marami sa mga ito ay talamak na at karaniwan na'ng ginagamit ng madla. Halimbawa, ''responsibilidad'', ''prayoridad'', ''kontemporaryo'', ''endorso'', ''sirkumstansiya'', at mas lalo na sa ''imahe'', na kung tutuusin ay halos ginagamit bilang salin ng salitang Ingles na ''image'' ("larawan") (mas ginagamit sa kasalukuyan ang ''imahen'' sa mga banal na larawan, hal. ''imahen ng Birheng Maria''). Sapat din ang paggamit sa mga mapagkakatiwalaang sanggunian para sa ''dayalogo'', ''aspeto'', at ''lebel''. Magmumukhang hiwalay sa realidad ng kasalukuyang ginagamit na wika kung ipipilit natin na "itama" ang mga ito, kahit na sa totoo lang ay likas na bahagi ito ng kahit anong wika. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 12:45, 12 Abril 2026 (UTC) ::@[[Tagagamit:GinawaSaHapon|GinawaSaHapon]] eh paano po ang ''claim'' ng enWiki article para sa TlWiki ([[w:en:Tagalog Wikipedia]]) na nagsasabing umaasa umano ang TlWiki sa ''UP Diksiyonaryong Filipino'' para sa mga saligang depinisyon? ([https://opinion.inquirer.net/9149/%E2%80%98utak%E2%80%99 Ginamit na sanggunian]). <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 13:56, 12 Abril 2026 (UTC) :::@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]] Hindi sa lahat ng pagkakataon ay ganon ang kaso rito. Pangunahing sanggunian ang UPDF, oo, pero hindi ito ang bibliya o saligang-batas ng wiki na ito. Mas mananaig pa rin ang karaniwang pagbaybay ng mga salitang Tagalog, kahit na hindi ito "tama" sa paningin ng iba. Muli, kailangang isalamin ng Wikipediang Tagalog ang kasalukuyang anyo ng wika upang manatili itong accessible sa mga mambabasa. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 00:39, 13 Abril 2026 (UTC) ::::@[[Tagagamit:GinawaSaHapon|GinawaSaHapon]] Sang-ayon sa dapat manatiling accessible sa mga mambabasa. Huwag ipilit na mag-imbento ng salitang Tagalog rin para lang masabing "naitagalog" ang salita. Ayos lang ang salitang siyokoy, pero kapag neolohismo, ibang usapan na iyon. Ang mga diksiyonaryo ay gabay lamang kung ano ang mas maiintindihan ng mga mambabasa. <span style="color:#330005; font-size:1.65em; vertical-align:middle">𝄽</span> [[User:Ysrael214|ysrael214]] ([[User talk:Ysrael214|kausapin]]) 04:51, 13 Abril 2026 (UTC) :::::Ang nais ko lang sabihin ay kung gagamit ng salitang siyokoy, dapat alam nating gamit din. Hindi tayo mag-iimbento ng bagong salitang siyokoy din. <span style="color:#330005; font-size:1.65em; vertical-align:middle">𝄽</span> [[User:Ysrael214|ysrael214]] ([[User talk:Ysrael214|kausapin]]) 05:51, 13 Abril 2026 (UTC) :Magandang gabi @[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]], :Tulad ni @[[Tagagamit:GinawaSaHapon|GinawaSaHapon]], hindi rin ako sang-ayon sa pagbabawal. :Sa totoo lang, hindi ako sang-ayon sa rekomendasyon ng KWF. Hindi makatotohanang ituring ang mga impluwensiyang Espanyol at Ingles sa ating wika na parang tubig at langis na mapaghihiwalay. Ang mga impluwensyang ito ay matagal nang magkakahabi sa kultura at pagkakakilanlang Pilipino. Tulad ng madalas na pinagsasama sa ating mga kumbensyon sa pagpapangalan ang mga pangalang Ingles at mga apelyidong Espanyol, likas na sumasalamin ang ating wika sa paghahalong ito. Ang tinatawag nilang “salitang siyokoy” ay produkto ng organikong ebolusyon ng wika. :Nakikita ko rin na ang mahigpit na pagsusulong na ibalik sa orihinal na baybay ng Espanyol ang mga salitang hiram mula rito ay hindi praktikal at hindi kinakailangan. Ang nakararaming Pilipino ay hindi nagsasalita ng Espanyol, kaya ang pagpapatupad ng ortograpiyang Espanyol ay nagpapataw ng panlabas na pamantayan na hindi na umaayon sa aktuwal na paggamit ng wika. Nagtataas ito ng tanong: bakit dapat tayong patuloy na sumunod sa mga kumbensyon ng Espanyol na parang isa pa rin tayong kolonya? :Kahit sa mga bansang nagsasalita ng Espanyol sa Amerikang Latino, ang wika ay umunlad sa iba’t ibang paraan na sumasalamin sa mga lokal na konteksto, sa halip na mahigpit na pagsunod sa mga pamantayan ng Espanya. Sa parehong paraan, dapat pahintulutang umunlad ang Filipino sa sarili nitong landas, na hinuhubog ng mga nagsasalita nito, at hindi pinipigilan ng mga lipas na reseta. :Batay sa aking paninindigan, naniniwala ako na dapat payagan ang mga salitang siyokoy kung karaniwang ginagamit ang mga ito. Sa maraming pagkakataon, mas sumasalamin ang mga salitang ito sa likas na paggamit ng wika. :- [[Tagagamit:LknFenix|LknFenix]] ([[Usapang tagagamit:LknFenix|kausapin]]) 14:33, 12 Abril 2026 (UTC) :{{ping|JWilz12345}}, wala na akong maidagdag pa. Sang-ayon ako sa mga argumento nina GinawaSaHapon at LknFenix. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 10:07, 13 Abril 2026 (UTC) :@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]] Ang problema ko dito ay hindi malinaw kung ano ang "siyokoy" (ayon sa Manwal sa Masinop na Pagsulat 4.9) at kung ano ang pwede (ayon sa MMP 4.10). Kahit ako na maigting na binasa ang dokumentong ito ay nalilito pa rin kung ano ang ipinapahiwatig dito — ang "kontemporaryo" ay bawal ("kontemporaneo" dapat) pero ang "siyentista" ay pwede ("siyentipiko" dapat). Walang concrete na definition patungkol sa dalawa, maliban lang sa ilang halimbawng hulapi. Kaya'y ito'y mahirap hustong ipagbawal, dahil maraming lalabas na edge cases. — <span style="font-size:25px">🍕</span> <span style="font-family:'Comic Sans MS';"><span style="color:#FFC83D">Yivan</span><span style="color:#F7894A">000</span> <small><sup>[[User:Yivan000|view]]</sup><sub>[[User_talk:Yivan000|talk]]</sub></small></span> 13:34, 13 Abril 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Request for comment (global AI policy) | content = == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 00:58, 26 Abril 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Program submissions open: Bikol WikiConference 2026 | content = == Program submissions open: Bikol WikiConference 2026 == [[File:Bikol_WikiConference_2026_logo.png|frameless|250px|right]] The '''[[m:Bikol Wikipedia Community/Bikol WikiConference 2026|Bikol WikiConference 2026]]''' will take place '''29–31 May 2026 in Naga City''', under the theme: ''Advancing Language and Culture in the Digital Age''. The Bikol WikiCon is an extraordinary regional gathering that brings together Bikolanos actively supporting and contributing to open educational resources (OERs) with the vibrant Wikimedia communities in the Philippines. Next year, Bikol Wikipedia will be turning 20 years old. Reaching 2 decades is a strong milestone therefore it is also the right moment to ask harder questions about sustainability, quality and direction. The conference will serve as a venue for the participants to exchange and share their experiences, new ideas, and collaboration results, and to discuss the challenges encountered and the solutions adopted. We can’t wait to see you at the event! The conference will cover topics pertaining to Digital Resources, Heritage Advocacy, Cultural Preservation, and Partnerships with various institutional, social, and cultural contexts. You may submit any of the following types of session proposals: * '''Lightning talk:''' One presenter gives a talk with no follow-up by the audience. The total time for a lightning talk will be 10-15 minutes. * '''Lecture:''' One or two presenters offer(s) a presentation followed by questions and comments from the audience. The total time for a lecture (including questions and comments) will be 30-45 minutes. * '''Roundtable:''' A group of 10-15 people discusses a particular topic. The total time for a roundtable discussion will be 60 minutes. * '''Workshop:''' One or two moderators present(s) a topic by actively interacting with the audience. The total time for a workshop will be 60-120 minutes. * '''Meetup:''' A group of people with common interests informally meets to discuss different topics. The total time for a meetup is not pre-determined and depends on the proposer’s preferences. Submissions will be evaluated by the Program Committee based on: * Potential impact and expected outcomes * Relevance to the conference theme or focus areas Sessions may be recorded and made publicly available. If you prefer not to be filmed, you may indicate this during submission. '''→ [[m:Bikol Wikipedia Community/Bikol WikiConference 2026/Program|Submit your proposal on Meta]] or [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd1vYWPvrNltZS2ie51lYK-OB6cfS8E2NQFjH1I213dYl24NQ/viewform?usp=header Google Form]''' on or before '''May 15.''' For more information, or questions, contact: bikolwikicommunity(@)gmail.com Mabalos! On behalf of the Bikol WikiConference Organizing Team,<br> [[Tagagamit:Filipinayzd|Filipinayzd]] ([[Usapang tagagamit:Filipinayzd|kausapin]]) 06:41, 2 Mayo 2026 (UTC) }} == Translation request: [[:translatewiki:MediaWiki:Cite-reference-previews-reflist-link/tl]] == Hi, I'm Johannes from [[:meta:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Our team is currently preparing an [[:meta:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|experiment to test potential changes for Reference Previews]]. Tagalog Wikipedia will be one of the wikis taking part at the ~2 weeks A/B-test [[Usapang Wikipedia:Kapihan#Reference Previews – experiment|as announced]] – but tlwiki is still missing a translation for [[:translatewiki:MediaWiki:Cite-reference-previews-reflist-link/tl]] ([https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&showMessage=cite-reference-previews-reflist-link&group=ext-cite-user&language=tl&filter=&optional=1&action=translate translation interface link] – [[:commons:File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|screenshot for context]]). Could someone help us by providing the translation? Thank you very much! [[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 12:17, 25 Mayo 2026 (UTC) :{{ping|Johannes Richter (WMDE)}} ''Done. I translated it. Thanks.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:28, 26 Mayo 2026 (UTC) ::Thank you! :) [[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 05:19, 26 Mayo 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Vote now in the 2026 U4C election | content = == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:15, 27 Mayo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons | content = == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|usapan]])</bdi> 17:12, 23 Hunyo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> }} == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:30, 25 Hunyo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> :''Done. I translated this last July 4. Thanks for informing the community.'' :-) --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:08, 8 Hulyo 2026 (UTC) == Translation request: Ube latte == Hello fellow Wikipedians, Shalom & Greetings from the Hebrew Wikipedia! I recently wrote an article about [[Ube latte]], which is currently published in Hebrew only. I also prepared a well-sourced draft on the English Wikipedia. Given the strong cultural connection of Ube to the Philippines, I think it would be absolutely wonderful to have this article available on the Tagalog Wikipedia as well. Since I don't speak the language, I wanted to ask if any local editors here might be interested in translating or adapting the article? We already have a dedicated Wikidata item and some great photos uploaded by the community on Wikimedia Commons. Here are the relevant links if anyone wants to take a look>> English Draft (for easy translation): https://en.wikipedia.org/wiki/Draft:Ube_latte Wikidata Item: https://www.wikidata.org/wiki/Q139718640 Maraming salamat po in advance for your time, and feel free to reach out if you have any questions! 💜 [[Tagagamit:Laliv g|Laliv g]] ([[Usapang tagagamit:Laliv g|kausapin]]) 06:58, 9 Hulyo 2026 (UTC) == Proteksyon laban sa pag-e-edit pa ng pahina upang gawing katatawanan == Kumusta po. Humihiling po ako na bigyan po ng proteksyon ang pahina pong ito [[Iglesia ni Cristo]] laban sa mga mali at abuso sa pag-edit. Ang mga edit ngayong July 11, 2026 ay naglalaman ng mga maling impormasyon layuning lituhin at gawing katatawanan ang nasabing pahina. Ito ay patuloy pang ie-edit ngayong ito ay pinag-uusapan at may panghihikayat na mag-edit ng mali: https://www.reddit.com/r/Philippines/comments/1utkoi8/iglesia_ni_cristo_tagalog_wikipedia_page_got/?sort=new. Kung maari po ay i-undo ang mga mali at katatawang pag-edit kung titingnan ang edit history. Maraming salamat po. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-39256-52|&#126;2026-39256-52]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-39256-52|talk]]) 14:42, 11 Hulyo 2026 (UTC) :Naiulat na ni GinawaSaHapon sa akin ito kaninang umaga. Naaksyunan ko na agad pagkatapos ng ulat. Ngayon ko lamang nakita ang abiso mo. Gayunpaman, maraming salamat sa pag-ulat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 13:42, 12 Hulyo 2026 (UTC) == Pagkarga ng fil.wikipedia.org patungong tl.wikipedia.org == Magandang araw po sa inyong lahat. Nais ko pong ipaalam sa pamayanan ng Wikipediang Tagalog na naghain po ako ng mungkahi sa Phabricator upang maikarga ang dominyo (''domain'') ng isang posibleng Wikipediang Filipino (fil.wikipedia.org) patungo sa Wikipediang Tagalog (tl.wikipedia.org). Sang-ayon sa [[Wikipedia:Pagsalin ng mga nilalaman ng Wikipedia na ito sa Filipino|konsensong ating naiabot noong 2005]] tungkol sa wikang ginagamit natin dito sa Wikipedia, naniniwala ako na hindi ito magdudulot ng kontrobersiya. [[:meta:Talk:Language committee#Redirecting fil.wikipedia.org to tl.wikipedia.org|Ipinaalam ko na rin]] ang Komite sa Wika ng Pundasyong Wikimedia tungkol sa mungkahing ito. Inaasahan ko na agaran itong mapapatupad, at maraming salamat po sa inyong lahat. --[[Tagagamit:Sky Harbor|<b style="color: #0066ff">Sky Harbor</b>]] <sup>([[Usapang tagagamit:Sky Harbor|<b style="color:#0066ff">usapan</b>]])</sup> 09:50, 23 Hulyo 2026 (UTC) :Para sa kaalaman ng lahat, ito ang link sa kahilingan ni Sky Harbor sa Phabricator: [[phab:T432946]]. Tatanungin ko sana siya kung saan ang link sa Phabricator, nag-Google na lamang ako at pinaskil ko na lamang dito para mabatid ang pamayanan. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:54, 29 Hulyo 2026 (UTC) ::Maraming salamat, Jojit, na ipinaskil mo rito ang kawing. Kasalukuyan akong bumabiyahe pauwi kaya hindi ko mailagay dito ang mungkahi sa Phabricator. Inaasahan kong agaran itong maitutupad. --[[Tagagamit:Sky Harbor|<b style="color: #0066ff">Sky Harbor</b>]] <sup>([[Usapang tagagamit:Sky Harbor|<b style="color:#0066ff">usapan</b>]])</sup> 15:21, 29 Hulyo 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons | content = == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:25, 24 Hulyo 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> }} == Hiling ng pagbabago sa kategorya == Mismong '''[[Wikipedia:Kapihan]]'''. Pakibaguhin po ang kategorya mula [[:Kategorya:Wikipedia]] sa <s>[[:Kategorya:Pangangasiwa ng Wikipedia]]</s> [[:Kategorya:Wikipedia help]]. Salamat! <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 02:05, 28 Agosto 2026 (UTC) Patunay: sa Wikipediang Ingles, narito po ang kaayusan ng mga kategoryang kaugnay ng [[w:en:Wikipedia:Village pump]]: -> [[w:en:Category:Wikipedia village pump]] / [[w:en:Category:Wikipedia help forums]] -> [[en:Category:Wikipedia help]] <s>-> [[w:en:Category:Wikipedia administration]]</s>. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 02:10, 28 Agosto 2026 (UTC) :Pinalitan na lamang ang kategorya sa [[:Kategorya:Mga talakayang pantulong sa Wikipedia]]. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 17:44, 29 Agosto 2026 (UTC) == Mga napiling larawan na binura sa Wikimedia Commons kalaunan == Hal.: [[:Talaksan:ZAM.jpg]]. Binura ito sa Wikimedia Commons dahil sa paglabag sa karapatang-sipi, ayon sa [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Log&page=File:ZAM.jpg mga tala ng midya na ito]. Katunayan, hindi kailanman naging malaya ang lisensiya nito batay sa ''license history'' ng [https://www.flickr.com/photos/adlaw/125555282/ talaksan sa Flickr]. Maaari po bang i-''delist'' ang katayuan nito bilang "napiling larawan," kung mayroong patakaran hinggil dito? <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 03:01, 28 Agosto 2026 (UTC) Isa pa po: [[:Talaksan:Popebenxvi.jpg]]. Binura sa Wikicommons dahil: [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Log&page=File:Popebenxvi.jpg ''Copyright violation: from website'']. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 03:07, 28 Agosto 2026 (UTC) :Inarkibo ko na lamang ang mga pahinang tumuturo diyan sa mga pahinang iyan dahil sa layuning pangkasaysayan. 'Yung unang larawan nakalista subalit hindi ko tinanggal at sinabi na lamang napili subalit nabura sa Commons dahil uli sa layuning pangkasaysayan, at para malaman na napili iyon ng pamayanan. 'Yung pangalawa, hindi naman nakalista kaya walang aksyong ginawa. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 18:04, 29 Agosto 2026 (UTC) == Kahilingan sa pagbabago ng kategorya 2 == *[[Wikipedia:WikiProyekto]] Mula [[:Kategorya:Wikipedia]] papuntang [[:Kategorya:WikiProyekto]], katulad ng sa enWiki na [[w:en:Wikipedia:WikiProject]]. Iminumungkahi ko pong ''code'': <code><nowiki>[[Kategorya:WikiProyekto| ]]</nowiki></code>. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 04:20, 28 Agosto 2026 (UTC) :Pinalitan ko ang kategorya sa [[:Kategorya:WikiProyekto]], at nagpaskil din ako tungkol sa pagbabagong ito sa [[Usapang Wikipedia:WikiProyekto]]. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 19:33, 29 Agosto 2026 (UTC) == Kahilingan sa pagbabago ng kategorya 3 == * [[Wikipedia:Mga malimit itanong]] Mula sa kasalukuyang [[:Kategorya:Wikipedia]] (na para na lang sa mga paksang tungkol sa Wikipedia, hindi sa administrasyon nito alinsunod sa enWiki) papunta sa [[:Kategorya:Wikipedia help]] ''at'' sa [[:Kategorya:Pangunahing impormasyon tungkol sa Wikipedia]]. Kawangis ng eskema ng katumbas nito sa enWiki ([[w:en:Wikipedia:FAQ]]) na nakakategorya sa [[w:en:Category:Wikipedia FAQs]] na siyang nakakategorya sa kapuwang [[w:en:Category:Wikipedia help]] at [[w:en:Category:Wikipedia basic information]]. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 04:45, 28 Agosto 2026 (UTC) :Pinalitan ko ang kategorya sa [[:Kategorya:Tulong]], at nagpaskil din ako tungkol sa pagbabagong ito sa [[Usapang Wikipedia:Mga malimit itanong]]. Dinagdag din ang [[:Kategorya:Pangunahing impormasyon tungkol sa Wikipedia]]. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 19:27, 29 Agosto 2026 (UTC) == Ikaapat na kahilingan sa pagbabago ng kategorya == *[[Wikipedia:Mga napiling artikulo]] Mula [[:Kategorya:Wikipedia]] papuntang [[:Kategorya:Pangangasiwa ng Wikipedia]]. Patunay: sa bersiyong enWiki: Wikipedia:Featured articles -> Category:Wikipedia featured content (walang katumbas sa tlWiki sa ngayon) -> Category:Wikipedia editorial validation (walang katumbas) -> Category:Wikipedia administration. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 04:49, 28 Agosto 2026 (UTC) :Pinalitan ko ang kategorya sa [[:Kategorya:Pangangasiwa ng Wikipedia]], at nagpaskil din ako tungkol sa pagbabagong ito sa [[Usapang Wikipedia:Mga napiling artikulo#Kahilingan sa pagbago ng kategorya]]. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 19:50, 29 Agosto 2026 (UTC) == Ikalimang kahilingan sa pagbabago ng kategorya == *[[Tulong:Paghahanap]] Mula sa kasalukuyang [[:Kategorya:Wikipedia]] papunta sa [[:Kategorya:Wikipedia help]]. Salamat po. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 05:05, 28 Agosto 2026 (UTC) :Pinalitan ko ang kategorya sa [[:Kategorya:Tulong]], at nagpaskil din ako tungkol sa pagbabagong ito sa [[Usapang tulong:Paghahanap]]. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 19:06, 29 Agosto 2026 (UTC) == Ikaanim na kahilingan sa pagbabago ng kategorya == [[Wikipedia:Pamantayang pangwika]], pakitanggal po ang [[:Kategorya:Wikipedia]]. Dahil itutuon na lang ang Kategorya:Wikipedia sa mga paksang tungkol sa mismong Wikipedia, hindi sa pangangasiwa nito. Gayundin, naniniwala po akong sapat na ang tatlong kategorya nito kaya hindi na kailangang ikategorya ito sa [[:Kategorya:Pangangasiwa ng Wikipedia]]. Salamat. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 05:15, 28 Agosto 2026 (UTC) :Tinanggal ko ang [[:Kategorya:Wikipedia]], at pinaskil ko din ang pagtanggal sa [[Usapang Wikipedia:Pamantayang pangwika#Kahilingan sa pagtanggal ng kategorya]]. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 19:58, 29 Agosto 2026 (UTC) ::@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] maraming salamat po sa mga pagbabago. Ngayon lang po ako tumugon dahil naging abalá po ako sa matrabahong pag-rebyu ng mga larawang talaksan sa Commons hinggil sa ibinalik na mga larawan ng mga gusali sa [[Saudi Arabia]] dahil sa pagbabago ng kanilang batas sa karapatang-sipi. Mayroon na pong [[kalayaan sa panorama]] (FoP) sa KSA subalit para lang sa eksteryor ng mga likhang arkitektural, hindi sa mga disenyong interyor at sa mga bantayog gaya ng mga lilok, estatwa, miyural, at ''graffiti''. ''Regards'', <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 04:21, 30 Agosto 2026 (UTC) == [[:Kategorya:Wikipedia libro]] at [[Padron:Wikipedia-Books]] == Mukhang hindi na ginagamit ang nasabing mga pahina/nilalaman sa Wikipediang Ingles. Batay sa [[w:en:Wikipedia:Templates for discussion/Log/2021 April 7#Template:Wikipedia book]] at [[w:en:Wikipedia:Village pump (proposals)/Archive 177#Deprecate linking to Wikipedia books in templates and articles]], isang palyadong pagpupunyagi ang Wikipedia Books (huwag pong ikalito sa Wikiaklat o ''[[Wikibooks]]''). Ayon sa [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Templates_for_discussion/Log/2021_April_7#Template:Wikipedia_books:~:text=Template%3AWikipedia%20bookedit nagkomentong ''anonymous IP user''], wala umanong interes ang Pundasyong Wikimedia sa pagsuporta ng ''Books extension''. Dagdag pa niya, "''the new PDF rendering engine (Proton) doesn't support books''" at "''it stands there is no point sending readers to an namespace where every page is flagged with a banner saying the service has been withdrawn, and this state of affairs that does not seem likely to change in the future''." Oras na rin po bang alisin na rin ng Wikipediang Tagalog ang anumang padron at kategorya na nagtuturo sa pumalyang eksperimentong "Wikipedia Books"? <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 05:52, 28 Agosto 2026 (UTC) Iba pang konteksto: ang malaking ''boilerplate box'' sa [[w:en:Wikipedia:WikiProject Wikipedia-Books]]. Babanggitin ko po rito ang naglikha ng kategorya at padron na si {{ping|DragosteaDinTei}} para hingan ang kaniyang panig, kahit na [https://guc.toolforge.org/?by=date&user=DragosteaDinTei noong Abril 2022 pa ang huling ambag niya sa buong Wikimedia]. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 05:55, 28 Agosto 2026 (UTC) Marahil, iwan muna po nating bukas ang diskusyon na ito sa loob ng mga 3 buwan? Para may ''consensus'' kung gayahin na rin po natin ang naging pasiya sa enWiki na alisin na ang tampok na "Wikipedia Books"? <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 04:54, 30 Agosto 2026 (UTC) Tila maraming nakaugnay sa Wikipedia Books. [https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Ano_ang_nakakawing_dito/Padron:Wikipedia-Books Siyam na mga artikulo] ang gumagamit ng tampok na ito. Marahil, kailangan ng sapat na ''consensus'' sa pag-alis ng ''feature'' na ito dahil magiging malaki ang epekto kung susunod tayo sa naging pasiya sa Wikipediang Ingles. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 09:39, 18 Setyembre 2026 (UTC) == Mga talakayang nakasama pa rin sa Wikipedia backlog == Magandang araw mga tagapangasiwa. Narito ang apat na mga talakayan na nakabilang pa rin sa [[:Kategorya:Wikipedia backlog]] kahit na maraming taon nang binura ang mga midyang hiniling na burahin. *[[Wikipedia:Images and media for deletion/2007 Enero 28]] *[[Wikipedia:Images and media for deletion/2007 Pebrero 15]] *[[Wikipedia:Images and media for deletion/2007 Marso 25]] *[[Wikipedia:Images and media for deletion/2007 Marso 26]] Pakisara po ang mga talakayan na iyon. Salamat po. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 06:51, 7 Setyembre 2026 (UTC) :{{Done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 09:09, 8 Setyembre 2026 (UTC) == Geography articles contributed by TentingZones1 == {{user|TentingZones1}}. Sample articles: [[Oyem]] and [[Bad Elster]]. For the benefit of the user being referred, I chose English as the main language for this discussion. While they might have good intentions, several of their contributions exhibit apparent reliance on some sophisticated method for machine translation and did not undergo manual human proofreading. I have already noticed their contributions since around April this year. While I initially ignored these contributions, thinking that other users would fix these articles, it appears no one fixed those articles. Here are some indicators of unedited machine translation passages: ;[[Oyem]] *Excessive reliance on Subject-Verb-Object (SVO) despite Tagalog being a mainly Verb-Subject-Object (VSO) language. *''{{xt|...ang Oyem ay naging kabisera ng agrikultura ng Woleu-Ntem...at gumana bilang isang node ng logistik na tumatawid sa hangganan kasama ang Cameroon at Ekwatoryal Guinea.}}''" - indicator of literal translations. "Node of logistics" literally translated instead of either "sentro ng transportasyon" or "sentro ng kalakalan" or "bagsakan ng mga kalakal" depending on the context of the sentence. *''{{xt|...pangangaso ng karne ng puno...}}'' - literally translated from "bushmeat." ;[[Bad Elster]] *''{{xt|...isang bayan ng spa sa distrito ng...}}'' - literal translation for "spa town." *Again, excessive SVO reliance instead of VSO. I have some suspicion that the sophisticated machine translation were made using AI chats. Google Translate does not generate too many "hyperliteral" translations, based from my experience on the extensive usage of it as the ''starting point''. Do note that I manually review and proofread the outputs with help from Glosbe, KWFDiksiyonaryo site, and DiksiyonaryoPH site, as well as my own understanding. Other users should act on these geography articles. With many articles having created, it's a challenge to fix them all. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 06:31, 9 Setyembre 2026 (UTC) :Napag-usapan na ang mga isyu. Gayunpaman, ang heograpiya ang mas pinipili sa ngayon. Dahil sa kakulangan ng mga katutubong salita upang payagan ang pag-konbert sa lokal na bersyon, kailangang magpokus ang diksyunaryo sa ngayon. :Minsan maaaring hindi maintindihan ang mga salita dahil sa kakulangan ng kaalaman sa ilang mga salitang may kaugnayan sa heograpiya bilang pangunahing alalahanin. :Gayunpaman, nagpasya akong huminto muna sa paggawa ng mga artikulo pagkatapos. :(Ang ilang artikulo ay isinalin sa [[:de:Thurmansbang|de]], [[:en:Dormaa Ahenkro|en]], at [[:fr:Larochemillay|fr]] bilang halimbawa. :Gayunpaman, sa susunod ay dapat ko itong maingat na iugnay bilang isang pinagmulan sa ibang mga edisyon ng wika.) :Hanggang sa makarating ang konsensya, maaari ninyo akong i-email, hangga't maaari, upang subukang maunawaan ang pangunahing problema tungkol sa "isyu sa paggamit ng mga salita" sa heograpiya. Salamat. :Sa kasalukuyan, lahat ng plano sa paggawa ng pahina ay itinigil muna. [[Tagagamit:TentingZones1|TentingZones1]] ([[Usapang tagagamit:TentingZones1|kausapin]]) 06:53, 9 Setyembre 2026 (UTC) :Minsan ang kahulugan ang pangunahing problema. Kapag isinasalin ang salita, hindi ito nagiging pangkalahatang termino na may kaugnayan dito. :Dahil kakaunti lamang ang mga salitang Tagalog na nasa humigit-kumulang sampung libo, posibleng makahanap ng ilang mga salitang hiram partikular tulad ng Espanyol (gayunpaman, nawala na ito pagkatapos ng pananakop ng mga Amerikano noong unang bahagi ng ika-20 siglo). :Sa [[Oyem]]: *"bush" = "palumpong" *"meat" = "karne" :Sa [[Bad Elster]]: *"spa town" = "bukal na mineral ng bayan" :Pati na rin ang marami pang mga artikulo na may kaugnayan sa heograpiya (hindi lang iyon, mayroon ding "luto") :Obserbahan ito hangga't maaari kung ang salita ay hindi nauugnay sa mga ibinigay. Suriin ito pagkatapos? [[Tagagamit:TentingZones1|TentingZones1]] ([[Usapang tagagamit:TentingZones1|kausapin]]) 07:00, 9 Setyembre 2026 (UTC) :Gayunpaman, dahil hindi ko pa naiintindihan ang pagkakasunod-sunod ng mga salita, napagpasyahan kong tuluyan nang itigil ang paggawa ng mga bagong artikulo dito sa proyekto maliban na lang kung magagawa ang mga posibleng plano sa hinaharap. Matagal ko pang naintindihan ang lahat ng aking makakaya dahil sa kakulangan ng pagsusuri sa pagkakasunod-sunod ng mga salita bago ko ito naisip para sa paggawa ng artikulo, sa palagay ko. (Maaari kang mag-email kung ayaw mong mabunyag ang ilang mga alalahanin sa privacy bukod pa sa mga ito? Minsan ay hindi na kailangan ang mga kasalukuyang isyu na naunang naobserbahan tungkol sa mga artikulo tungkol sa heograpiya. Babawiin ko ito hanggang sa maging maayos ang mga plano.) [[Tagagamit:TentingZones1|TentingZones1]] ([[Usapang tagagamit:TentingZones1|kausapin]]) 07:15, 9 Setyembre 2026 (UTC) ::Gayunpaman, hindi ako eksperto sa pag-aaral ng isa sa mga salitang literal na nangangahulugang "to". Sa kasalukuyan, nahihirapan akong isipin ang mga salitang "paano kung" na karaniwang ginagamit dahil karaniwang ginagamit ang VSO. Ngunit, sa hinaharap ay hindi pa tiyak kaya umaasa akong mauunawaan at masusuri ko ito sa malapit na hinaharap hangga't maaari. Ito ang aking huling pag-edit, kaya pagkatapos nito ay [[Natatangi:Tagagamit_ng_e-liham/TentingZones1|maaari ninyo akong kontakin sa pamamagitan ng email. / ''This is my final edit, so after that you can contact me by email.'' (Hanggang sa muli sa hinaharap hangga't maaari dito sa proyekto. Paalam. / ''Until I back in the future as possible here in the project. Farewell.'')]] [[Tagagamit:TentingZones1|TentingZones1]] ([[Usapang tagagamit:TentingZones1|kausapin]]) 07:33, 9 Setyembre 2026 (UTC) :::I'll leave to other users on evaluating {{u|TentingZones1}}'s responses. I feel their response isn't "natural." Even if I'm a ''[[Tsinong Pilipino|FilChi/Chinoy]]'', I can guess which Tagalog text is natural to read. Anyway, I made another research on at least one more contribution, '''[[Lalawigan ng Ogooué-Ivindo]]''': :::::1. It bears a tiny slip of English text, alongside excessive SVO usage: "''{{xt|Ang lalawigang ito, na naglalaman ng libu-libong kilometro kuwadrado ng rainforest, ang pinakamalaki at pinakakaunting populasyon at hindi gaanong maunlad kaysa sa ibang bahagi ng bansa. <u>As of 2013 it had a population of 63,293</u> Noong 2013, mayroon itong populasyon na 63,293 katao. Ang pangunahing bayan ay ang Makokou.}}''" :::::2. Using "tahanan" as a literal translation of "home" instead of a more natural word, like lokasyon. Or, altering the entire sentence but not sacrificing the message and context of the original thought: "''{{xt|Ang mga pangunahing kalsadang dumadaan sa probinsya ay ang mga kalsadang RN3 at RN4. Ang Makokou ay tahanan ng Paliparan ng Makokou.}}''" :::::3. Excessive translation of highly technical terms like "yellow fever" even if [https://diksiyonaryo.ph/search/yellow%20fever?page=1 diksiyonaryoPH did not translate it], as well as "sumiklab ang isang pagsiklab ng Ebola...": "{{xt|Noong Enero 1995, sumiklab ang isang pagsiklab ng Ebola virus sa mga kagubatan ng Ogooué-Ivindo. Siyam sa 19 na tao ang namatay sa mga kaso na naitala mula sa populasyon na 350 katao. Noong 2010, naiulat na patuloy na nakakaapekto ang dilaw na lagnat sa probinsya.}}" :::I do not call for the massive deletions of these articles, since they are quite valuable topics. However, I hope several users can help in cleaning up all of the translated articles they created. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 12:24, 9 Setyembre 2026 (UTC) ::::Hi @[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]], I can help with polishing some of these articles during my spare time. They’re certainly valuable enough to keep, so I’d be happy to help clean up the translations and improve the wording where I can. - [[Tagagamit:LknFenix|LknFenix]] ([[Usapang tagagamit:LknFenix|kausapin]]) 10:32, 10 Setyembre 2026 (UTC) :::::@[[Tagagamit:LknFenix|LknFenix]] Thank you for your efforts. Several categorizations need tweaking. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 10:51, 10 Setyembre 2026 (UTC) == Pagpapalit ng serbidor - May parating na panahon na maaari mo lamang basahin ang iyong wiki na hindi tatagal nang masyado == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Basahin ang mensaheng ito sa ibang wika]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] Ililipat ng [[foundation:|Pundasyong Wikimedia]] ang trapikong dumadaloy sa pagitan ng mga sentro ng datos (''data centers'') nito. Sisiguraduhin nito na mananatiling ''online'' ang Wikipedia at ang mga iba pang wiki ng Wikimedia kahit kung lumipas ang isang sakuna. Ililipat ang lahat ng trapiko sa '''{{#time:j xg|2026-09-23|tl}}'''. Magsisimula ang pagpapalit sa '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''. Sa kasamaang palad, dahil sa limitasyon sa [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], kailangan munang ihinto ang lahat ng pagbabago habang ginagawa ang paglilipat. Humihingi po kami ng paumanhin para sa pagkagambalang ito, at sinisikap naming mabawasan ito sa mga susunod na panahon. May ipapakitang bandera sa lahat ng mga wiki 30 minuto bago magsimula ang operasyong ito. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">This banner will remain visible until the end of the operation.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.</span> '''Makababasa ka, nguni hindi makakapagbago, ng lahat ng mga wiki sa loob lamang ng maikling panahon.''' * Hindi ka makakapagbago ng hanggang sa isang oras sa {{#time:l j xg Y|2026-09-23|tl}}. * Kung susubukin mong magbago o maglagak sa mga oras na ito, makakikita ka ng mensahe ng kamalian. Inaasahan namin na walang mawawala na pagbabago sa mga minutong ito, ngunit hindi namin ito maipapangako. Kung nakikita mo ang mensahe ng kamalian, mangyaring maghintay hanggang bumalik sa normal na ang lahat. Pagkatapos niyon ay maaari mo nang mai-save ang iyong edit. Pero, amin namin kayong pinapayuhan na gumawa muna ng kopya ng iyong mga pagbabago, upang makasigurado. ''Mga ibang epekto'': * Babagal ang mga ''background job'' at maaaring tanggalin ang ilan. Maaaring hindi maisasapanahon ang mga pulang kawing ng kasimbilis ng normal. Kung maglilikha ka ng artikulo na nakakawing na sa ibang lugar, mas matagal na mananatiling pula ang kawing. Kailangang pahintuin ang mga ilang pangmatagalang iskrip. * Inaasahan namin na ang mga ''code deployment'' ay mangyayari katulad ng sa anumang ibang mga linggo. Pero, may mga ''case-by-case code freezes'' na mangyayari sa tamang panahon kung kakailanganin nila ito pagkatapos. * Hindi magagamit ang [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] ng mga nasa 90 minutos. Maaaring ipagpaliban ang proyektong ito kung kinakailangan. Maaari mong [[wikitech:Switch_Datacenter|basahin ang iskedyul sa wikitech.wikimedia.org]]. Ihahayag ang anumang pagbabago sa iskedyul. '''Mangyaring ibahagi ang impormasyon sa iyong pamayanan.'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 Setyembre 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 Setyembre 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> jscr3w31bc56miqdqbo2ry75s5ok1uu Unang Pahina/Temp 0 4411 2227824 2112598 2026-09-23T00:10:31Z Jojit fb 38 2227824 wikitext text/x-wiki {{historical}} <!-- ---------- BEGINNING OF HEADER SECTION --------------------------- --> {|style="width:100%; margin-top:+.7em; background-color:#f7e7b2; border: 1px solid #ccc" |style="width:56%;color:#000"| {| width="370px" style="border:solid 0px;background:none" |- | style="width:370px;text-align:center; white-space: nowrap; color:#000" | <h1 style="font-size: 162%; border: none; margin: 0; padding:.1em; color:#000"> Maligayang pagdating sa '''[[Wikipedia]]''',</h1> <div style="top: +0.2em; font-size: 85%">ang '''[[malayang nilalaman|malayang]] [[ensiklopedya]]ng [[Wikipedia:Mabuhay sa mga bagong dating|maaring baguhin&nbsp;ninuman]]'''.</div> <div id="articlecount" style="width:100%;text-align:center:padding:1em;font-size:85%;">[[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] mga artikulong nasa [[Wikang Tagalog|Tagalog]].</div> <div id="dateandtime" style="width:100%;text-align:center:padding:1em;font-size:85%;"><small>[[{{CURRENTDAYNAME}}]], [[{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}]], [[{{CURRENTYEAR}}]]; {{#time:H|+8 hours}}:{{#time:i|{{CURRENTTIME}}}} ([[GMT|GMT+8:00]])</small></div> |- |} <!-- ----------Categories Follow---------------------------- --> |[[Image:Philippines collaboration.png|center|100px]] |style="width:13%;font-size:95%"| *[[:Category:Agham|Agham]] *[[:Category:Pansariling buhay|Buhay-buhay]] *[[:Category:Heograpiya|Heograpiya]] *[[:Category:Kasaysayan|Kasaysayan]] *[[:Category:Kultura|Kultura]] |style="width:13%;font-size:95%"| *[[:Category:Lipunan|Lipunan]] *[[:Category:Matematika|Matematika]] *[[:Category:Pilosopiya|Pilosopiya]] *[[:Category:Sining|Sining]] *[[:Category:Teknolohiya|Teknolohiya]] <!-- -------End Categories----- --> |} {|style="width:100%; background-color: transparent; margin-top:-.8em; margin-bottom:-.7em" |style="font-size:95%; white-space: nowrap; text-align:left"| [[Wikipedia:Patungkol|Patungkol]] '''·''' [[Wikipedia:Konsultasyon|Magtanong]] '''·''' [[Wikipedia:Paano magsimula ng pahina|Mag-ambag]] '''·''' [[Wikipedia:Paano baguhin ang isang pahina|Magbago]] '''·''' [[Wikipedia:Tulong|Tulong]] |style="font-size:95%; padding-top:10px; padding-bottom:10px; white-space: nowrap; margin:0px; text-align:right"| [[Wikipedia:Tingnan ang buod|Paksain]] '''·''' [[Wikipedia:Mabilisang indeks|Indeks mula A hanggang Z]] |} <!-- ---------- END OF HEADER SECTION / BEGINNING OF LEFT-COLUMN ------------------ --> {| style="border-spacing:8px;margin:0px -8px" |class="MainPageBG" style="width: 55%; border:1px solid #cef2e0; background-color:#F0F8FF; vertical-align:top"| {| width="100%" cellpadding="2" cellspacing="5" style="vertical-align:top; background-color:#F0F8FF" ! style="background-color:#fff8dc; font-family: Arial, Helvetica, sans-serif; font-size:120%; border:1px solid #a3bfb1; text-align:left; padding-left: 0.4em" | [[Image:Cscr-featured.svg|14px]] Napiling artikulo |- |{{UnangPahinaArtikulo}} |- ! style="background:#fff8dc; font-family: Arial, Helvetica, sans-serif; font-size:120%; border:1px solid #a3bfb1; text-align:left; padding-left: 0.4em" | [[Image:Gnome globe current event 1.svg|18px]] Mga kasalukuyang kaganapan |- |{{UnangPahinaBalita}} |- |} <!-- -------------------- START OF RIGHT-COLUMN ---------------------------------- --> |class="MainPageBG" style="width: 45%; border:1px solid #cedff2; background-color:#FFE6F8; vertical-align:top"| {| width="100%" cellpadding="2" cellspacing="5" style="vertical-align:top; background-color:#FFE6F8" ! style="background-color:#fff8dc; font-family: Arial, Helvetica, sans-serif; font-size:120%; border:1px solid #a3b0bf; text-align:left; padding-left: 0.4em" | [[Image:Cscr-featured.svg|15px]] Napiling larawan |- |{{Napiling Larawan}} |- ! style="background:#fff8dc ; font-family: Arial, Helvetica, sans-serif; font-size:120%; border:1px solid #a3b0bf; text-align:left; padding-left: 0.4em" | Alam ba ninyo [[Image:Vraagteken.svg|14px]] |- |{{UnangPahinaAlam}} |- |} |} <!-- Noong Unang Panahon --> {| style="border-spacing:0px; margin:0px 0px; width:100%" |class="MainPageBG" style="width:100%; border:1px solid #ddcef2; background:#faf5ff; vertical-align:top; color:#000;"| {| cellpadding="2" cellspacing="5" style="vertical-align:top; background:#faf5ff; color:#000; width:100%" ! <h2 style="margin:0; background:#ddcef2; font-size:120%; font-weight:bold; border:1px solid #afa3bf; text-align:left; color:#000; padding:0.2em 0.4em">[[Image:Nuvola apps date.png|18px]] Sa araw na ito ...</h2> |- |style="color:#000;"| {{NoongUnangPanahon}} |- |} |} <!-- Pamayanan; mga kawing. Layunin: Upang makakalap ng mas maraming Wikipedista sa mga usapan. Kasi dalawang tao na lamang ang nag-uusap ngayon --> <br> {{Pilipino|center|all}} {{lahatWika|center|all}} {{Kaagapay|right|none}} {{Pamayanan|left|none}} <!-- Interwiki at iba pa --> {{:Unang Pahina/Interwiki}} <!-- Embahada --> {{-}} ---- <center><b><i><small> [[Image:Crystal Clear app email.png|25px]] [[Wikipedia:Embahada|Ambasada]] · [[Wikipedia:Embahada|Ambasciata]] · [[Wikipedia:Embahada|Ambassad]] · [[Wikipedia:Embahada|Ambassade]] · [[Wikipedia:Embahada|Botschaft]] · [[Wikipedia:Embahada|Embaixada]] · [[Wikipedia:Embahada|Embajada]] · [[Wikipedia:Embahada|Embassy]] · [[Wikipedia:Embahada|大使館]] </small></i></b></center> <center><b><small> [[Image:Wikimedia-logo.svg|16px]] [[:en:Wikipedia:Multilingual coordination|Pag-uugmang Multilingwal]] · [[:m:Help:How to start a Wikipedia|Paano magsimula ng isang Wikipedia]] </small></b></center> __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ svm0ifithsdhd4o80du8hsqpg5pef34 Mamalya 0 4971 2227810 2199658 2026-09-22T23:17:48Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227810 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | name = Mga Mamalya | fossil_range = {{Fossil range|167|0|225&ndash;0 Ma (Kemp) o 167&ndash;0 Ma (Rowe)| earliest=225|PS= Tignan [[Mammal#variations|ang pagtatalakay ng mga petsa]] sa teksto}} | image = Mammal Diversity 2011.png | image_caption = Halimbawa ng mga iba't-ibang orden ng mamalya, i-klik ang larawan at i-iskrol pababa para sa mga indibidwal na paglalarawan | image_width=275px | display_parents = 6 | taxon = Mammalia | authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | subdivision_ranks = Mga Pangalawang-pangkat | subdivision = *Orden [[Monotreme|Monotremata]] *Klado [[Theriiformes]] **Orden †[[Eutriconodonta]] **Orden †[[Multituberculata]] **Pangalawang-klase [[Theria]] ***Ibabang-klase [[Marsupialia]] ***Ibabang-klase [[Placentalia]] }} [[Talaksan:Humpback Whale fg1.jpg|thumb|Balyenang Kuba.]] [[Talaksan:Dolphins 300.jpg|thumb|[[Lumba-lumba]] o Dolpin.]] Ang mga '''mamalya''' ay ang mga kasapi ng klaseng '''Mammalia'''. Ito ay mga [[bertebrado]] na inilalarawan ng pagkakaroon ng [[Gatas|glandulang pangsuso]] na nagpapahintulot sa paglikha ng [[gatas]] para sa mga [[kababaihan]] upang magkaroon ng pagkain ang supling, ang pagkakaroon ng tatlong mga [[osikulo|gitnang mga buto ng tainga]], ang pagkakaroon ng [[buhok]] o [[balahibo]] at pagkakaroon ng mga endotermikong katawan (''mainit na dugo''). Pinapangasiwaan ng [[neokorteks]] ng [[utak]] ang mga endotermikong katawan nito (mainit na dugo) at [[sistemang sirkulatoryo]] na nagpapakita ng mga [[eythrocyte|pulang dugong selula]] na walang mga [[nukleyus ng selula]] at isang [[apatang-kamarang puso]]. Ang mga mamalya ay kinabibilangan ng pinakamalaking hayop sa planeta, ang mga [[rorkuwal]] at iba pang malaking balyena, gayundin ang ilang mga matatalino, tulad ng mga [[elepante]], ilang [[primata]], [[mga tao]], at ilang mga [[setaseo]]. Ang batayang uri ng katawan ay isang apatang-paang lupang-sinilang na hayop, ngunit ang ilang mamalya ay nakaangkop para sa buhay sa dagat, sa himpapawid, sa mga puno, o sa pamamagitan ng dalawang mga paa. Ang karamihan ng mga mamalya ay nag-aangkin rin ng mga [[Pawis|glandula ng pawis]] at dinalubhasang mga [[ngipin]]. Ang pinakamalaking pangkat ng mga mamalya na [[Eutheria|mga may inunan]] ay may isang [[inunan]] na nagpapakain sa mga anak nito sa [[pagbubuntis]]. Ang mga mamalya ay may sukat mula 30–40 milimetro(1- to 1.5-pulgada) gaya ng [[paniking bubuyog]] hanggang sa 33 metrong(108 talampakan) [[balyenang bughaw]]. Ang salitang "mammal" ay moderno, galing sa [[siyentipikong pangalan]] na ''''Mammalia'' na nilikhang-salita ni [[Carl Linnaeus]] noong 175, na hinango mula sa Latin na ''mamma'' ("utong, suso"). Ang lahat ng mga babaeng mamalya ay nagpapasuso ng kanilang mga supling ng [[gatas]] na inilalabas sa [[Gatas|glandulang pangsuso]]. Ayon sa ''[[Mammal Species of the World]] (Filipino, 'Mamalya Espesye/Uri ng Mundo')'', ang 5,702 espesye o uri ng Mamalya ay napag-alaman noong 2005. Ang mga ito ay ipinangkat sa 1,229 mga sari o henero, 153 mga pamilya, at 29 mga orden.<ref name=MSW3intro>{{MSW3|heading=Preface and introductory material|page=xxvi}}</ref> Sa 2008 kinumpleto ng [[International Union for Conservation of Nature|IUCN]] ang isang limang taong, 17,000 siyentipikong Pandaigdigang Pagtatasa ng Mamalya para sa [[Pulang Talaan ng IUCN]] na bumilang ng mga 5,488 espesyse o uri sa wakas ng panahong iyon.<ref>{{cite web | title=Initiatives | work=The IUCN Red List of Threatened Species | date=April, 2010 | publisher=IUCN | url=http://www.iucnredlist.org/initiatives}}</ref> Sa ilang mga pag-uuri, ang mga mamalya ay nahahati sa dalawang mga pangalawang-klase(hindi kabilang ang mga [[fossil]]): ang [[Protheria]], iyan ay, ang ordeng [[Monotremata]]; at ang [[Theria]], o ang mga ibabang-klaseng [[Metatheria]] at [[Eutheria]]. Ang mga [[marsupiyal]] ay bumubuo ng [[putong na pangkat]] ng Metatheria, at kinabibilangan ng lahat ng mga nabubuhay na metatheriano gayundin ang mga ilang nalipol; ang mga may inunanay ang putong na pangkat ng Eutheria. Maliban sa limang espesye o uri ng mga [[monotreme]] (mga nangingitlog na mamalya), ang lahat ng mga nabubuhay na mamalya ay nanganganak ng buhay na supling. Ang karamihan ng mga mamalya kabilang ang anim na pinakamayaman sa espesye o uring mga ordern ay kabilang sa pangkat na may inunan. Ang tatlong pinakamalalaking orden sa pagkakasunod-sunod na pababa ang [[Rodentia]] (mga [[maliit na daga]], [[daga]], mga [[porkyupayn]], mga [[babera]], mga [[kapibara]] at mga ngumunguyang mga mamalya), [[Chiroptera]] (mga [[paniki]]) at ang [[Soricomorpha]] (mga [[musaranya]], mga [[mowl (hayop)|mowl]] at mga [[solenodon]]). Ang tatlong pinakamalalaking mga orden na depende sa pag-uuring ginagamit ang mga [[primado]] na kinabibilangan ng mga [[tao]], ang [[Cetartiodactyla]] (na kinabibilangan ng mga [[ungguladong may paang patas]] at mga [[balyena]]), at ang [[Carnivora]](mga [[pusa]], mga [[aso]], mga [[musang]], mga [[oso]], mga [[piniped|karnerong-dagat]] at mga kamag-anak nito).<ref name=MSW3intro/> Bagaman ng pag-uuri ng mga mamalya sa antas na pamilya ay kaugnay na matatag, ang mga iba-ibang pagtrato sa mas mataas na mga antas na pangalawang-klase, ibabang-klase at orden ay lumilitaw sa mga panitikang magkakasabay lalo na para sa mga marsupiyal. Ang karamihan ng mga kamakailang pagbabago ay sumasalamin sa mga resulta ng [[pagsusuri na kladistiko]] at [[henetikang molekular]]. Ang mga resulta mula sa henetikang molekular ay halimbawa sa pagtumungo sa pagggamit ng mga bagong pangkat gaya ng [[Afrotheria]] at ang paglisan sa mga tradisyonal na pangkat gaya ng [[Insectivora]]. Ang mga sinaunang ninuno ng mga mamalya na [[sinapsido]] ang mga [[Sphenacodontia|sphenacodont]] na [[pelikosauro]] na isang pangkat na kinabibilangan din ng [[Dimetrodon]]. Sa wakas ng panahong [[Carboniferous]], ang pangkat na ito ay nag-[[ebolusyong naiiba|naiiba]] mula sa hanay ng [[sauropsida]] na tumungo sa mga kasalukuyang nabubuhay na mga [[reptilya]] at [[ibon]]. Ito ay pinangunahan ng maraming mga sari-saring pangkat na mga hindi mamalyang sinapsido(na minsang tinutukoy na mga tulad ng mamalyang reptilya) at ang mga unang mamalya ay unang lumitaw sa Kapanahunana ng Simulang [[Mesosoiko]]. Ang mga modernong orden ng mamalya ay lumitaw sa mga panahong [[Paleoheno]] at [[Neoheno]] ng Kapanahunang [[Senosoiko]]. ==Ebolusyon== Ang [[kladograma]]<ref>{{cite journal |last1=Rougier |first1=G. W. |last2=Wible |first2=J. R. |last3=Hopson |first3=J. A. |year=1996 |title=Basicranial Anatomy of ''Priacodon fruitaensis'' (Triconodontidae, Mammalia) from the Late Jurassic of Colorado, and a Reappraisal of Mammaliaform Interrelationships |journal=American Museum Novitates |issue=3183 |publisher=American Museum of Natural History |issn=0003-0082 |url=http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/handle/2246/3639/N3183.pdf?sequence=1 |access-date=2012-10-07 |archive-date=2013-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622220347/http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/handle/2246/3639/N3183.pdf?sequence=1 |url-status=dead }}</ref> na nagsasaaalang-alang sa Klaseng Mammalia na pangkat korona. <center> {{clade |1={{clade |1=[[Tritylodontidae]] |2={{clade |1=''[[Adelobasileus]]'' |2={{clade |1=''[[Sinoconodon]]'' |label2=[[Mammaliaformes]] |2={{clade |1={{clade |label1=Morganucodontidae&nbsp;&nbsp; |1=''[[Morganucodon]]'' }} |2={{clade |label1=[[Docodonta]]&nbsp;&nbsp; |1=''Haldanon'' |label2='''Mammalia''' |2={{clade |label1=[[Monotremata]] |1={{clade |1=''[[Platypus|Ornithorhychus]]'' (Platipus) |2=[[Tachyglossidae]] (Ekidna) }} |label2=[[Theriiformes]] |2={{clade |1=Triconodonts, Multituberculates,<br>Mga Marsupiyal, at Mga may Inunan }} }} }} }} }} }} }} }} </center> <br>Ang [[Synapsida]] na isang pangkat ng mga hayop na Sinapsido na naglalaman ng mga mamalya at mga nalipol na kamag-anak nito ay nagmula sa panahong [[Pennsylvanian]] nang ang mga ito ay humiwalay mula sa lipi (lineage) na Sauropsida na kinabibilangan ng mga hayop na Sauropsido na tumungo sa mga kasalukuyang [[reptilya]] at [[ibon]]. Ang mga mamalyang putong na korona ay nag-[[ebolusyon|ebolb]] mula sa mas naunang mga [[mammaliaform]] o anyong mamalya sa panahong Simulang [[Jurassic]]. ===Ebolusyon mula sa mga amniota in sa Kapanahunang Paleosoiko=== [[Image:Skull synapsida 1.png|thumb|230 px|Ang orihinal na istraktura ng bungo ng synapsida ay naglalaman ng isang [[temporal fenestrae]] sa likod ng [[butas ng mata]] sa isang katamntamang mababang posisyon sa bungo(mababang kanan). Ito ay maaaring nakatulong sa mga masel ng panga na maaaring nagpataas ng lakas ng pagkagat ng mga ito.]] Ang unang mga buong pang-lupaing [[bertebrado]] ang mga [[amniota]]. Tulad ng mga hinalinhan nitong [[ampibyano]], ang mga ito ay may mga [[baga]] at biyas(hita). Gayunpaman ang mga itlog ng [[amniota]] ay may panloob na mga membrano na pumapayag sa umuunlad na embriyo na huminga ngunit nagpapanitili ng tubig sa loob. Kaya ang mga amniota ang mangitlog sa tuyong lupain, samantalang ang mga ampibyano ay pangkalahatang nangangailangan na mangitlog sa tubig. Ang mga unang amniota ay maliwanag na lumitaw sa [[Pennsylvanian|Pennsylvaniano]] (Huling [[Carboniferous]]). Ang mga ito ay nag-ebolb mula sa higit na naunang mga ampibyano na [[Reptiliomorpha|reptiliomorph]] o anyong reptilya<ref name="AhlbergMilner1994OriginOfTetrapods">{{cite journal | author=Ahlberg, P. E. and Milner, A. R. | month=April | year=1994 | title=The Origin and Early Diversification of Tetrapods | journal= Nature | volume=368 | pages=507–514 | doi=10.1038/368507a0 | url=http://www.nature.com/nature/journal/v368/n6471/abs/368507a0.html | accessdate=2008-09-06 | issue=6471 |bibcode = 1994Natur.368..507A }}</ref> na nabuhay sa lupain na tinitirhan na ng mga insekto at ibang mga imbertebrado at ng mga pako, lumot na moss at iba pang mga halaman. Sa loob ng ilang mga milyong taon, ang dalawang mga mahahalagang lipi ng amniota ay naghiwalay: ang mga [[sinapsido]] na kinabibilangan ng mga mamalya at ang mga [[sauropsido]] na kinabibilangan ng mga [[pagong]], mga [[butiki]], mga [[ahas]], mga [[crocodiliano]], mga [[dinosauro]] at mga [[ibon]].<ref>{{cite web | url = http://palaeos.com/Vertebrates/Units/190Reptilomorpha/190.400.html | title = Amniota – Palaeos | access-date = 2012-10-07 | archive-date = 2010-12-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101220194106/http://palaeos.com/Vertebrates/Units/190Reptilomorpha/190.400.html | url-status = bot: unknown }}</ref> Ang mga sinapsido ay may isang butas ([[temporal fenestra]] o pilipisang bintana) na mababa sa bawat panig ng bungo. Ang isang pangkat sinapsido na mga [[pelikosauro]] ay kinabibilangan ng pinakamalalaki at mababangis na mga hayop ng panahong Simulang [[Permian]].<ref>{{cite web | url=http://palaeos.com/Vertebrates/Units/390Synapsida/390.000.html | title=Synapsida overview – Palaeos | access-date=2012-10-07 | archive-date=2010-12-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101220193822/http://palaeos.com/Vertebrates/Units/390Synapsida/390.000.html | url-status=bot: unknown }}</ref> Ang mga [[therapsida]] ay nag-ebolb mula sa mga [[pelikosauro]] sa panahong Gitnang [[Permian]] mga 265 milyong taon ang nakalilipas at pumalit sa mga ito bilang mga nanaig na bertebradong pang-lupain.<ref name=Kemp2006>{{cite journal |last1=Kemp |first1=T. S. |year=2006 |title=The origin and early radiation of the therapsid mammal-like reptiles: a palaeobiological hypothesis |journal=Journal of Evolutionary Biology |volume=19 |issue=4 |pages=1231–47 |doi=10.1111/j.1420-9101.2005.01076.x |url=http://users.ox.ac.uk/~tskemp/pdfs/jeb2006.pdf |pmid=16780524 |access-date=2012-10-07 |archive-date=2021-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308061139/http://users.ox.ac.uk/~tskemp/pdfs/jeb2006.pdf |url-status=dead }}</ref> Ang mga ito ay iba sa mga pelikosauro sa ilang mga katangian ng bungo at mga panga kabilang ang mas malaking [[temporal fenestrae]] at mga [[Ngiping pamputol|incisor]] na magkatumbas sa sukat.<ref>{{cite web | url=http://www.palaeos.com/Vertebrates/Units/400Therapsida/100.html | title=Therapsida – Palaeos | access-date=2012-10-07 | archive-date=2007-04-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070415120055/http://www.palaeos.com/Vertebrates/Units/400Therapsida/100.html | url-status=dead }}</ref> Ang liping therapsida na tumungo sa mga mamalya ay dumaan sa ilang mga yugto na nagsimula sa mga hayop na labis na katulad ng mga ninuno nitong pelikosauro at nagwakas sa mga [[probainognathia]]n [[cynodont]] na ang ilan ay madaling mapagkakamalang mga mamalya. Ang mga yugtong ito ay inilalarawan ng: *dahan dahang pag-unlad ng ikalawang mabutong matigas na ngala ngala.<ref name="Kermack1984">{{cite book | last=Kermack | last2=Kermack | title=The evolution of mammalian characters | url=https://archive.org/details/evolutionofmamma0000kerm | publisher=Croom Helm | year=1984 | isbn=079915349 |first =D.M.|first2= K.A.}}</ref> *Ang pag-unlad ay nangyari tungo sa isang nakatayong postura ng hita na nagpataas ng stamina ng hayop sa pamamagitan ng paghadlang sa [[hangganan ni Carrier]]. Gayunpaman, ang prosesong ito ay mabagal at paiba iba. Halimbawa, ang lahat ng mga herbiborosong hindi mammaliaform na mga [[therapsida]] ay nagpakita ng mga napanatiling mga nakabukakang mga hita. Ang ilang mga kalaunang anyo ay maaaring may kalahating nakatayong mga likurang hita. Ang mga karniborosong mga therapsida ng panahong [[Permian]] ay may nakabukakang mga harapang hita at ang ilan nito sa Huling Permian ay mayroon ding kalahating nakabukakang likurang hita. Ang katunayan, ang mga modernong [[monotreme]] ay mayroon pa ring mga kalahating nakabukakang mga hita. *Ang [[dentaryo]] ay dahan dahang naging pangunahing buto ng mababang panga at sa panahong [[Triyasiko]] ay umunlad sa isang buong panga ng mamalya(na ang binubuo lamang ng dentraryo) at gitnang tenga(na gawa sa mga buto na nakaraang ginagamit upang buuin ang mga panga ng mga [[reptilya]]. *May ilang ebidensiya ng buhok sa mga [[therapsida]] ng panahong [[Triyasiko]] ngunit wala para sa mga therapsida ng panahong [[Permian]]. *Ang ilang mga therapsia ng panahong Triassic ay nagpakita rin ng mga tanda ng [[laktasyon]](paglalabas ng gatas). Ang mga hindi mamalyang mga [[Sinapsido|sinapsidong]] ito ay minsang tinatawag na mga "tulad ng mamalyang mga reptilya"<ref name=Kemp2006/><ref name=Bennett1986>Bennett, A. F. and Ruben, J. A. (1986) "The metabolic and thermoregulatory status of therapsids"; pp. 207–218 in N. Hotton III, P. D. MacLean, J. J. Roth and E. C. Roth (eds), "The ecology and biology of mammal-like reptiles", Smithsonian Institution Press, Washington.</ref><ref>{{cite journal | last=Estes | first=R. | title=Cranial anatomy of the cynodont reptile ''Thrinaxodon liorhinus'' | url=https://archive.org/details/biostor-824 | journal=Bulletin of the Museum of Comparative Zoology | pages=165–180 |year=1961|issue=1253 }} </ref>. ===Paglitaw ng mga mamalya=== Ang [[pangyayaring ekstinksiyon na Permian-Triasiko]] na isang tumagal na pangyayari sanhi ng pagtitipon ng ilang mga pulsong ekstinksiyon ay nagwakas sa pananaig ng mga karnibora sa mga therapsida. Sa panahong Simulang Triasiko, ang lahat ng mga midyum hanggang malalaking niche ng mga karniborang pang-lupain ay pinalitan ng mga [[arkosauro]] na sa loob ng lumawig na panahon(35 milyong taon) ay kinabilangan ng mga [[Crocodylomorpha|crocodylomorph]], mga [[pterosaur]] at mga [[dinosauro]]. Sa panahong [[Jurassic]], ang mga dinosauro ay nanaig din sa malalaking niche ng mga herbiborang pang-luapin. Ang mga unang mamalya(sa kahulugang ibinigay sa termino nina Kielan-Jawarowska ''et al.'')<ref name=KCL>{{cite book |first1=Zofia |last1=Kielan-Jaworowska |first2=Richard L. |last2=Cifelli |first3=Zhe-Xi |last3=Luo |chapter=Introduction |title=Mammals from the Age of Dinosaurs |url=https://archive.org/details/mammalsfromageof0000kiel |location=New York |publisher=Columbia University Press |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/mammalsfromageof0000kiel/page/1 1]–18 |isbn=0-231-11918-6}}</ref> ay unang lumitaw sa Huling [[Triasiko]] mga 210 milyong taon ang nakalilipas na 60 milyong taon pagktapos ng paglitaw ng mga unang [[therapsida]]. Pinalaganap ng mga ito ang mga pang-gabing niche na insektibora nito mula sa gitnang Jurassic at patuloy nito. Halimbawa, ang ''[[Castorocauda]]'' ay nagkaroon ng mga pag-aangkop para sa paglangyo, paghuhukay at paghuli ng isda.<ref>{{cite web | url=http://news.nationalgeographic.com/news/2006/02/0223_060223_beaver.html | title=Jurassic "Beaver" Found; Rewrites History of Mammals | access-date=2012-10-07 | archive-date=2006-03-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060303071809/http://news.nationalgeographic.com/news/2006/02/0223_060223_beaver.html | url-status=dead}}</ref> Ang karamihan ng mga espesye ng mamalya na umnira sa era na [[Mesosoiko]] ay [[multituberculata]], mga [[Triconodonta|triconodont]] at mga spalacotheriid.<ref>{{cite journal |last1=Luo |first1=Zhe-Xi |year=2007 |title=Transformation and diversification in early mammal evolution |journal=Nature |volume=450 |pages=1011–19 |url=http://carnegiemnh.net/assets/science/vp/Luo%202007%20%28Mesozoic%20mammal%20review%29%5B1%5D.pdf |doi=10.1038/nature06277 |pmid=18075580 |bibcode=2007Natur.450.1011L |access-date=2012-10-07 |archive-date=2012-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121124020009/http://carnegiemnh.net/assets/science/vp/Luo%202007%20%28Mesozoic%20mammal%20review%29%5B1%5D.pdf |url-status=dead }}</ref> Ang pinakaunang mga alam na [[monotreme]] ang ''[[Teinolophos]]'' na nabuhay mga 123 milyong taon ang nakalilipas sa [[Australia]]. Ang mga monotreme ay may ilang mga katangian na maaaring namana mula sa mga orihinal na [[amniota]]: *Ang mga ito ay may bukasan upang umihi, dumumi at magparami(ang "monotreme" ay nangangahulugang "isang butas") gaya ng mga [[butiki]] at [[ibon]] *Ang mga ito ay nangingitlog na makatad at hindi kalsipado tulad ng sa mga butiki, pagong at mga buwaya. Hindi tulad ng ibang mga mamalya, ang mga babaeng monotreme ay walang mga [[utong]] at nagpapakin ng mga batang supling nito sa pamamagitan ng pagpapawis ng mga gatas mula sa mga patse sa mga tiyan nito. Ang pinakaunang alam na [[metatheriano]] ang ''[[Sinodelphys]]'' na natagpuan sa 125 milyong taon na eskisto o pisara ng panahong Simulang [[Kretaseyoso]] sa probinsiyang Liaoning ng hilagang-silanganing Tsina. Ang fossil ay halos kumpleto at kinaibilangan ng mga kumpol ng balahibo at mga bakas ng mga malalambot na tisyu.<ref>{{cite web | url=http://news.nationalgeographic.com/news/2003/12/1215_031215_oldestmarsupial.html | title=Oldest Marsupial Fossil Found in China | date=December 15, 2003 | publisher=National Geographic News | access-date=Oktubre 7, 2012 | archive-date=Disyembre 17, 2003 | archive-url=https://web.archive.org/web/20031217024049/http://news.nationalgeographic.com/news/2003/12/1215_031215_oldestmarsupial.html | url-status=dead}}</ref> Ang pinakamatandang alam na fossil ng [[Eutheria]]("mga tunay na hayop") ang maliit na tulad ng [[shrew]] na ''[[Juramaia| Juramaia sinensis]]'', o "Inang [[Jurassic]] mula sa Tsina" na pinetsahan ng 160 milyong taon ang nakalilipas sa panahong Itaas na [[Jurassic]].<ref name=Juramaia>{{cite journal |last1=Luo |first1=Zhe-Xi |last2=Yuan |first2=Chong-Xi |last3=Meng |first3=Qing-Jin |last4=Ji |first4=Qiang |year=2011 |title=A Jurassic eutherian mammal and divergence of marsupials and placentals |journal=Nature |volume=476 |issue=7361 |pages=442–445 |doi=10.1038/nature10291 |url=http://www.dtabacaru.com/secret.pdf |bibcode=2011Natur.476..442L |access-date=2012-10-07 |archive-date=2012-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510104822/http://www.dtabacaru.com/secret.pdf |url-status=dead }}</ref> Ayon sa mananaliksik ng fossil na ito, ito ay maaaring isang placental na mamalaya at ang petsa nito ay umaayon sa mga analis na [[genome|henomiko]] na naglalagay sa paghihiwalay ng dalawang pangkat ng mamalya na placental at marsupial sa mga 160 milyong taon ang nakalilipas.<ref>http://www.livescience.com/15734-oldest-placental-mammal.html</ref><ref>http://www.nytimes.com/2011/08/30/science/30obmammal.html</ref><ref>http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/news/110901_earlymammals</ref> Ang isang kalaunang eutherian na ''[[Eomaia]]'' na pinetsahan ng 125 milyong taon ang nakaliipas sa Mababang [[Kretaseyoso]] ay nag-aangkin ng ilang mga katangian na karaniwan sa mga [[Marsupialia|marsupiyal]] ngunit hindi mga [[placental]]. Ito ay ebidensiya na ang mga katangiang ito ay umiiral sa huling karaniwang ninuno ng dalawang pangkat ngunit kalaunang naglaho sa liping placental.<ref>{{cite web | url=http://www.evolutionpages.com/Eomaia%20scansoria.htm | title=Eomaia scansoria: discovery of oldest known placental mammal}}</ref> Sa partikular: *Ang mga [[butong epipubiko]] ay lumalawig pasulong mula sa pelvis. Ang mga ito ay hindi matatagpuan sa anumang modernong placental ngunit matatagpuan sa mga [[Marsupialia|marsupiyal]], mga [[monotreme]] at mga hindi therian na mamalya tulad ng mga multituberculata gayundin sa ''[[Ukhaatherium]]'' na isang hayop na lumnitaw sa Itaas na Kretaseyoso sa orden na eutherian na [[Asioryctitheria]].<ref>{{cite journal |author= M. J. Novacek, G. W. Rougier, J. R. Wible, M. C. McKenna, D. Dashzeveg, and I. Horovitz|year=1997 |title=Epipubic bones in eutherian mammals fromthe Late Cretaceous of Mongolia |url= https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-10-02_389_6650/page/482|journal=Nature |volume=389 |pages=483–486 |bibcode = 1997Natur.389..483N |doi = 10.1038/39020 }}</ref> Ang mga ito ay maliwanag na katangiang pang-ninuno ng kalaunang naglaho sa liping placental. Ang mga butong epipubikong ito ay tila gumagana sa pamamagitan ng pagpapatigas ng mga masel sa mga hayop na ito sa lokomosyon nito na nagbabawas ng halaga ng espayo na itinatanghal na kailangan ng mga placental upang ilaman ang mga [[fetus]] nito sa mga yugtong [[hestasyon]]. *Ang isang makitid na labasang pelvis ay nagpapakita na ang bata nito ay napakaliit sa kapanganakan at kaya ay ang pagbubuntis ay maikli gaya ng sa mga modernong marsupial. Ito ay nagmumungkahi na ang placenta ay isang kalaunang pag-unlad. ===Pananaig sa Kapanahunang Senosoiko=== Ang mga mamalya ay nanaig sa medyum hanggang malaking sukat na mga nitsong ekolohikal sa panahong Senosoiko pagkatapos na ang [[pangyayaring pagkalipol na Kretaseyoso-Paleoheno]] ay nag-ubos ng puwang na ekolohikal na minsang pinuno ng mga [[reptilya]].<ref name="SahneyBentonFerry2010LinksDiversityVertebrates">{{cite journal | url=http://rsbl.royalsocietypublishing.org/content/6/4/544.full.pdf+html | author=Sahney, S., Benton, M.J. and Ferry, P.A. | year=2010 | title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land | journal=Biology Letters | doi=10.1098/rsbl.2009.1024 | volume=6 | pages=544–547 | format=PDF | issue=4 | pmid=20106856 | pmc=2936204 | access-date=2012-10-07 | archive-date=2015-11-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151106230121/http://rsbl.royalsocietypublishing.org/content/6/4/544.full.pdf+html | url-status=dead }}</ref> Pagkatapos nito ay mabilis na sumari-sari ang mga mamalya. Ang parehong mga ibon at mamalya ay nagpakita ng isang pagpaparami na pagtaas sa pagkasari-sari.<ref name="SahneyBentonFerry2010LinksDiversityVertebrates"/> Halimbawa, ang pinaka-unang mga alam na paniki ay may petsang mula mga 50 milyong taon ang nakalilipas na mga 15 milyong taon lamang pagktapos ng pagkakalipol ng mga [[dinosauro]].<ref>{{Cite web|url=http://www.newscientist.com/news/news.jsp?id=ns99996647 |title=Rogue finger gene got bats airborne |publisher=Newscientist.com |date= |accessdate=2009-03-08}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mamalya|*]] [[Kategorya:Vertebrata]] 1apbgmrfb9ilyycb5fydx5xtgwzldkm Cagayan 0 5729 2227956 2227484 2026-09-23T04:13:33Z ~2026-51161-41 166656 Kinansela ang pagbabagong 2227484 ni [[Special:Contributions/~2026-51050-79|~2026-51050-79]] ([[User talk:~2026-51050-79|Usapan]]) 2227956 wikitext text/x-wiki {{About|isang lalawigan sa Pilipinas|rehiyong kinabibilangan ng lalawigang ito|Lambak ng Cagayan|ibang gamit|}} {{Infobox Philippine province 2 |infoboxtitle= Lalawigan ng Cagayan |sealfile= Ph_seal_cagayan.png |region= [[Lambak ng Cagayan|Rehiyon II]] |capital= [[Lungsod ng Tuguegarao]] |founded= |pop2000= 993580 |pop2000rank= ika-25 pinakamarami |popden2000= 110 |popden2000rank= ika-16 pinakamababa |areakm2= 9002.7 |arearank= ika-3 pinakamalaki |hucities= 0 |componentcities= 1 |municipalities= 28 |barangays= 820 |districts= 3 |languages= [[Ibanag]], [[Itawes]], [[Iloko]] |governor= Edgar Ramones Lara (2004-2007) |locatormapfile=Ph_locator_map_cagayan.png }} Ang '''Cagayan''' ay isang [[Lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matagpuan sa [[Lambak ng Cagayan]] sa hilagang silangang [[Luzon]]. Ang kabisera nito ay [[Lungsod ng Tuguegarao]]. Kanugnog nito ang mga lalawigan ng [[Ilocos Norte]] at [[Apayao]] sa kanluran, at ang [[Kalinga]] at [[Isabela]] sa timog. Ang [[Cagayan]] ay isa sa mga kauna unahang probinsya na noroon na noong panahon ng pagsakop ng mga Espanyol. Tinawag itong La Provincia De Cagayan, ang mga hangganan nito ay esensyal na sakop ang buong lambak ng Cagayan, kasama na dito ang kasalukuyang lalawigan ng [[Isabela]], [[Quirino]], Nueva Vizcaya, Batanes at mga ilang bahagi ng Kalinga, Apayao, at Aurora. Ang dating kabisera ay [[Lal-lo|Nueva Segovia]], na kung saan ito rin ang nagsilbing upuan ng Diocese ng Nueva Segovia<ref>{{Citation |title=Cagayan |date=2024-08-01 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cagayan&oldid=1237922218 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2024-08-02}}</ref>. Sa ngayon, 9,295.75 kilometro kuwadrado (3,589.11 sq mi)<ref>{{Cite web |date=2013-01-11 |title=NSCB - ActiveStats - PSGC Interactive - List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |access-date=2024-08-02 |website=web.archive.org |archive-date=2016-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912160311/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |url-status=bot: unknown }}</ref> na lamang ang natitira sa dating lawak ng lalawigan. Ang buong rehiyon, gayunpaman, ay tinutukoy pa rin bilang [[Cagayan Valley]]. {{TOC limit|3}} ==Kasaysayan at kultura== == Heograpiya == ===Lungsod=== *[[Lungsod ng Tuguegarao]] ===Mga Bayan=== <table border="0"><tr> <td valign="top"> *[[Abulug, Cagayan|Abulug]] *[[Alcala, Cagayan|Alcala]] *[[Allacapan, Cagayan|Allacapan]] *[[Amulung, Cagayan|Amulung]] *[[Aparri, Cagayan|Aparri]] *[[Baggao, Cagayan|Baggao]] *[[Ballesteros, Cagayan|Ballesteros]] *[[Buguey, Cagayan|Buguey]] *[[Calayan, Cagayan|Calayan]] *[[Camalaniugan, Cagayan|Camalaniugan]] *[[Claveria, Cagayan|Claveria]] *[[Enrile, Cagayan|Enrile]] *[[Gattaran, Cagayan|Gattaran]] *[[Gonzaga, Cagayan|Gonzaga]] </td><td valign="top"> *[[Iguig, Cagayan|Iguig]] *[[Lal-Lo, Cagayan|Lal-Lo]] *[[Lasam, Cagayan|Lasam]] *[[Pamplona, Cagayan|Pamplona]] *[[Peñablanca, Cagayan|Peñablanca]] *[[Piat, Cagayan|Piat]] *[[Rizal, Cagayan|Rizal]] *[[Sanchez-Mira, Cagayan|Sanchez-Mira]] *[[Santa Ana, Cagayan|Santa Ana]] *[[Santa Praxedes, Cagayan|Santa Praxedes]] *[[Santa Teresita, Cagayan|Santa Teresita]] *[[Santo Niño, Cagayan|Santo Niño]] (Faire) *[[Solana, Cagayan|Solana]] *[[Tuao, Cagayan|Tuao]] </td></tr></table> == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Cagayan}} {{Lambak ng Cagayan}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] sxoxx3rn6vcuw0gfz9ppcyzvtmqff9y Lindol sa Kashmir, 2005 0 7787 2227787 2205414 2026-09-22T21:39:15Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227787 wikitext text/x-wiki {{cleanup|date=Hunyo 2009}} [[Talaksan:Magnitude 7 6 - PAKISTAN 20051008035038 globe.jpg|thumb|Mapang nagpapakita ng lokasyon sa globo.]] Ang '''lindol sa Kashmir''' (tinatawag din sa media na '''Kashmir earthquake''', '''Northern Pakistan earthquake''' o '''South Asia earthquake''') ng 2005 ay isang [[lindol]] na naganap bandang 08:50:38 Pakistan Standard Time (03:50:38 [[Coordinated Standard Time|UTC]], 09:20:37 India Standard Time), noong 8 Oktubre 2005 na may [[episentro]], o gitna ng lindol, na matatagpuan sa rehiyong pinangangasiwaan ng [[Pakistan]] sa [[pinagtatalunang teritoryo]] ng [[Kashmir]]. Nakarehistro ang lakas nito na 7.6 sa [[moment magnitude scale]] at nauuri bilang malakas na lindol kahalintulad sa lakas sa lindol sa [[Quetta]] ng 1935, [[lindol sa Gujarat ng 2001]], at ng [[lindol sa San Francisco ng 1906]]. [[Talaksan:8oct05 sasia quake neic.jpg|thumb|440px|Ang lindol ay matatagpuan malapit sa lungsod ng Muzaffarabad; nagkaroon ng mga aftershock sa hilagang-kanluran ([[United States Geological Survey|USGS]]).]] Noong Oktubre 21, ang bilang ng namatay, ayon sa pamahalaang Pakistani, ay 53,182 [http://www.dawn.com/2005/10/22/earthquake.htm] (kabilang sa higit sa 13,000 na namatay sa North West Frontier Province), at naiulat na 1,360 na namatay sa rehiyon ng Kashmir na pinangangasiwaan ng India. Nahuhuli ang bilang ng sentro ng pamahalaan sa Pakitan ng mga taya mula sa mga pang-rehiyon na opisyal, kaya umaabot ang bilang ng mga namatay sa 79,318. [http://news.yahoo.com/s/ap/20051019/ap_on_re_as/pakistan_quake_pk1_22;_ylt=AtKDIsHmlsPI.5bJOQgaSfPGe50v;_ylu=X3oDMTBiMW04NW9mBHNlYwMlJVRPUCUl]. Tinatay ng iba na ang bilang ng mga namatay ay aabot ng 100,000 [http://www.guardian.co.uk/worldlatest/story/0,1280,-5348229,00.html] {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Karamihan sa mga apektadong lugar ay nasa kabundukan at walang nakakapasok dahil sa mga landslide na humaharang sa mga daanan. Tinatayang 3.3 milyon ang nawalan ng tahanan sa Pakitan. Iniulat ng UN na higit sa 4 na milyong katao ang tuwirang apektado. Karamihan sa kanila ay nanganganib na mamatay mula sa pagkalat ng mga sakit. Tinatayang ang halaga ng napinsala ay aabot ng higit sa USD 5 bilyon [http://www.msnbc.msn.com/id/9626146/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051024014502/http://www.msnbc.msn.com/id/9626146/ |date=2005-10-24 }} [http://news.xinhuanet.com/english/2005-10/15/content_3620089.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051031065121/http://news.xinhuanet.com/english/2005-10/15/content_3620089.htm |date=2005-10-31 }} [http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/EGUA-6H2RYT?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051028111931/http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/EGUA-6H2RYT?OpenDocument |date=2005-10-28 }} [http://news.yahoo.com/s/ap/pakistan_quake;_ylt=AiCLA0EuD2jdJ4.1wvoymyDGe50v;_ylu=X3oDMTBiMW04NW9mBHNlYwMlJVRPUCUl]. [[Kategorya:Lindol]] [[Kategorya:Pakistan]] [[Kategorya:India]] [[Kategorya:Afghanistan]] oj8ku7uq1k1rrdp729h7uetviqhagee Panama 0 7830 2228045 2197466 2026-09-23T09:00:39Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228045 wikitext text/x-wiki {{about|bansa|punong lungsod ng bansa|Lungsod ng Panama|ibang gamit|Panama (paglilinaw)}} {{Infobox country |conventional_long_name = Republika ng Panama |common_name = Panama |native_name = {{native name|es|República de Panamá}} |image_flag = Flag of Panama.svg |image_coat = Coat of arms of Panama.svg |national_motto = ''Pro Mundi Beneficio'' ([[Latin]])<br />"Para sa Pakinabang ng Mundo" |national_anthem = {{native phrase|es|Himno Istmeño|nolink=yes}}<br />"Imno ng Istmeño"{{parabr}}{{center|[[File:Panama National Anthem.ogg]]}} |image_map = PAN orthographic.svg |image_map2 = |capital = [[Lungsod ng Panama]] |coordinates = {{Coord|8|58|N|79|32|W|type:city}} |largest_city = Lungsod ng Panama |official_languages = Kastila |ethnic_groups = {{unbulleted list |65.0% Mestiso (halong Puti at Katutubo)||12.3% Katutubo |9.2% Itim |6.8% Mulatto (halong Puti at Itim)|6.7% Puti}} |ethnic_groups_year = 2010<ref name=CIA>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/panama/ |title=Panama |work=CIA World Factbook |date=Pebrero 4, 2022 |language=en |access-date=Oktubre 21, 2022 |archive-date=Enero 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123023447/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/panama/ |url-status=dead }}</ref> |demonym = Panameño |government_type = [[Estadong unitaryo|Unitaryong]] pampanguluhang [[republika|pang-konstitusyong republika]] |leader_title1 = Pangulo |leader_name1 = {{#statements:P1308|from=Q886965}} |legislature = Pambansang Asembliya |sovereignty_type = [[Kalayaan]] |established_event1 = mula sa [[Imperyong Kastila]] |established_date1 = Nobyembre 28, 1821 |established_event2 = unyon sa Gran Colombia |established_date2 = Disyembre 1821 |established_event3 = mula sa Republika ng [[Colombia]] |established_date3 = Nobyembre 3, 1903 |established_event4 = Pumasok sa [[Mga Bansang Nagkakaisa]] |established_date4 = Nobyembre 13, 1945 |established_event5 = Kasalukuyang saligang-batas |established_date5 = Oktubre 11, 1972 |area_km2 = 75,417 |area_footnote = <ref name="unstats08">{{Cite journal|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf|title=Demographic Yearbook – Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density|publisher=United Nations Statistics Division|year=2012|access-date=Setyembre 4, 2017|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm|title=United Nations Statistics Division - Demographic and Social Statistics|website=unstats.un.org|language=en}}</ref> |area_rank = ika-116 |area_sq_mi = 29,119 |percent_water = 2.9 |population_estimate = 4,337,768<ref name=CIA /> |population_estimate_year = 2022 |population_estimate_rank = ika-127 |population_density_km2 = 56 |population_density_sq_mi = 145 |population_density_rank = ika-122 |GDP_PPP = $128.500 bilyon<ref name=imf2>{{cite web|url= https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=32&pr.y=16&sy=2020&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=283&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=Enero 16, 2019|language=en}}</ref> |GDP_PPP_year = 2021 |GDP_PPP_rank = ika-80 |GDP_PPP_per_capita = $29,608<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = ika-57 |GDP_nominal = $59.260 bilyon<ref name=imf2/> |GDP_nominal_year = 2021 |GDP_nominal_rank = ika-70 |GDP_nominal_per_capita = $13,849<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = ika-52 |Gini = 49.9 |Gini_year = 2017 |Gini_change = decrease |Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=PA |title=Gini Index |publisher=World Bank |access-date=Hunyo 16, 2019 |archive-date=Nobiyembre 7, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107015521/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=PA |url-status=dead }}</ref> |Gini_rank = |HDI = 0.815 |HDI_year = 2019 |HDI_change = increase |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=Disyembre 15, 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=Disyembre 16, 2020|language=en}}</ref> |HDI_rank = ika-57 |currency = {{unbulleted list |Balboa ([[ISO 4217|PAB]])|{{nowrap|[[Dolyar ng Estados Unidos]] ([[ISO 4217|USD]])}}}} |time_zone = EST |utc_offset = −5 |date_format = mm/dd/yyyy<br />dd/mm/yyyy |drives_on = kanan |calling_code = +507 |iso3166code = PA |cctld = [[.pa]] | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="2015survey">{{Cite journal|date=Disyembre 2016|title=Segunda Encuesta Nacional de Hogares, Panama 2015|url=http://ministeriopublico.gob.pa/wp-content/multimedia/2017/09/Encuesta-de-Hogares-2015-16-viii-17-publicaci%C3%B3n-digital.pdf|journal=Ministerio Público de la República de Panamá|access-date=Pebrero 17, 2019|archive-date=Pebrero 18, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218081846/http://ministeriopublico.gob.pa/wp-content/multimedia/2017/09/Encuesta-de-Hogares-2015-16-viii-17-publicaci%C3%B3n-digital.pdf|url-status=dead|language=en}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |91.5% [[Kristiyanismo]] |—63.2% [[Romano Katoliko]] |—25.0% [[Protestante]] |—3.3% Ibang [[Kristiyano]] |7.6% Walang [[relihiyon]] |0.9% Iba pa}} |today= }} Ang '''Panama''' ({{IPAc-en|audio=En-us-Panama-2.ogg|ˈ|p|æ|n|ə|m|ɑː}} {{Respell|PAN|ə-mah}}, {{IPAc-en||p|æ|n|ə|ˈ|m|ɑː}} {{Respell|pan-ə|MAH}}; {{lang-es|link=no|Panamá}} {{IPA-es|panaˈma|IPA|ES-pe - Panamá.ogg}}), tatag na '''Republika ng Panama''' ({{lang-es|República de Panamá}}), ay isang bansang transkontinental na sinasaklaw ang [[Gitnang Amerika|gitnang bahagi]]<ref>{{cite web|url=http://education.nationalgeographic.com/education/mapping/outline-map/?map=Panama|title=National Geographic Education|publisher=National Geographic Society|access-date=Mayo 12, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728060745/http://education.nationalgeographic.com/education/mapping/outline-map/?map=Panama|archive-date=Hulyo 28, 2011|url-status=dead|language=en}}<br>{{Cite book|title=National Geographic Atlas (list)|publisher=National Geographic Society|year=2010|page=4}}<br>{{Cite book|title=Webster's New Geographical Dictionary (list and map)|url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.11961|publisher=Merriam-Webster Inc.|year=1984|pages=856, 859|language=en}}<br>[http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#americas "Americas"] ''Standard Country and Area Codes Classifications (M49)'', United Nations Statistics Division (sa Ingles)<br>[https://web.archive.org/web/20061021010223/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view "North America"] ''Atlas of Canada'' (sa Ingles)<br>[http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=nameri&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w North America Atlas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031024172731/http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=nameri&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w |date=2003-10-24 }} National Geographic (sa Ingles)</ref> ng [[Hilagang Amerika]] at ang hilagang bahagi ng [[Timog Amerika]]. Napapaligiran ito ng [[Costa Rica]] sa kanluran, [[Colombia]] sa timog-silangan, ang [[Dagat Karibe]] sa hilaga, at ang [[Karagatang Pasipiko]] sa timog. Ang [[Lungsod ng Panama]] ang pinakamalaking lungsod at ang [[kabisera]] nito, na isang kalakhang lugar na tahanan ng halos kalahati ng {{#expr:{{replace|{{UN Population|Panama}}|,||}}/1e6 round 0}} milyong tao ng bansa.{{UN_Population|ref}} Pinanirahan ang Panama ng mga liping katutubo bago naging kolonya ng mga Kastila na dumating noong [[ika-16 na dantaon]]. Kumalas sila sa [[Espanya]] noong 1821 at umanib sa Republika ng Gran Colombia, isang unyon ng Nueva Granada, [[Ecuador]], at [[Venezuela]]. Pagkatapos mabuwag ang Gran Colombia noong 1831, naging Republika ng Colombia ang Panama at Nueva Granada sa kalaunan. Sa taguyod ng [[Estados Unidos]], humiwalay ang Panama mula sa Colombia noong 1903, na pinahintulot ang konstruksyon ng [[Kanal ng Panama]] upang mabuo ng Hukbong Pulutong ng mga Inhinyero ng Estados Unidos sa pagitan ng 1904 at 1914. Napagkasunduan sa mga Kasunduang Torrijos–Carter noong 1977 na ilipat ang pangangasiwa ng kanal mula Estados Unidos tungong Panama noong Disyembre 31, 1999.<ref name=CIA /> Unang binalik ang palibot na teritoryo noong 1979.<ref name="19770907_usdos_panamacanaltreaty">{{cite book|title=United States Treaties and Other International Agreements|chapter=Panama Canal Treaty|volume=33|page=55|publisher=United States Department of State|chapter-url=https://books.google.com/books?id=n559BTeMBIsC&pg=PA39|author=Department of State, United States of America|date=1987|quote="Upon entry into force of this Treaty, the United States Government agencies known as the Panama Canal Company and the Canal Zone Government shall cease to operate within the territory of the Republic of Panama that formerly constituted the Canal Zone."|orig-year=Pinirmahan sa Washington noong Setyembre 7, 1977. Nagkaroon ng bisa noong Oktubre 1, 1979.|id=33 UST 39; TIAS 10030|language=en}}</ref> Ang kita mula sa mga bayad o ''toll'' sa kanal ay patuloy na kinakatawan ang isang mahalagang bahagi ng [[Gross domestic product|GDP]] ng Panama, bagaman, pangunahin at lumalago ang mga sektor ng komersyo, [[pagbabangko]], at [[turismo]]. Tinuturing itong bilang isang [[ekonomiya]] na may mataas na kita.<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weoselco.aspx?g=2200&sg=All+countries+%2f+Emerging+market+and+developing+economies |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=Setyembre 29, 2019|language=en}}</ref> Noong 2019, nakaantas ang Panama sa ika-57 sa daigdig sa [[Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao]].<ref name="HDI"/> Noong 2018, nakaranggo ang Panama sa ikapitong pinakamatauling ekonomiya sa [[Latinong Amerika]], sang-ayon sa Pandaidigang Indeks sa Pagiging Kompetitibo ng Porong Ekonomiko ng Mundo (''World Economic Forum's Global Competitiveness Index'').<ref>{{Cite web|url=https://wef.ch/2OX9YUm|title=Competitiveness Rankings|website=The Global Competitiveness Report 2018|language=en|access-date=Marso 18, 2019}}{{Dead link|date=Enero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Tahanan ang mga gubat, na tinatakpan ang mga 40 bahagdan ng sukat ng lupain ng Panama, ng saganang tropikal na mga [[halaman]] at [[hayop]] – ilan sa kanila ay hindi natatagpuan saanman sa daigdig.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1229332.stm |work=BBC News |title=Country profile: Panama |date=Hunyo 30, 2010|language=en}}</ref> Isang kasaping nagtatag ng [[Mga Nagkakaisang Bansa]] ang Panama, at ibang samahang internasyunal tulad ng [[Organisasyon ng mga Estadong Amerikano|OAS]], LAIA, G77, [[World Health Organization|WHO]], at NAM. ==Mga paghahating tagapagapaganap== {{Image label begin|image=División Política de Panamá.svg|width=500}} {{Image label small|x=0.11|y=0.05|scale=500|text=Bocas<br />del Toro}} {{Image label small|x=0.43|y=0.19|scale=500|text=Coclé}} {{Image label small|x=0.54|y=0.07|scale=500|text=Colón}} {{Image label small|x=0.07|y=0.19|scale=500|text=Chiriquí}} {{Image label small|x=0.81|y=0.23|scale=500|text=Darién}} {{Image label small|x=0.38|y=0.31|scale=500|text=Herrera}} {{Image label small|x=0.42|y=0.36|scale=500|text=Los Santos}} {{Image label small|x=0.50|y=0.14|scale=500|text=Panamá<br />Oeste}} {{Image label small|x=0.62|y=0.09|scale=500|text=Panamá}} {{Image label small|x=0.28|y=0.28|scale=500|text=Veraguas}} {{Image label small|x=0.78|y=0.05|scale=500|text=Guna Yala}} {{Image label small|x=0.89|y=0.21|scale=500|text=Emberá}} {{Image label small|x=0.81|y=0.32|scale=500|text=Emberá}} {{Image label small|x=0.03|y=0.06|scale=500|text=Naso<br />Tjër Di}} {{Image label small|x=0.18|y=0.18|scale=500|text=Ngäbe-Buglé}} {{Image label small|x=0.74|y=0.10|scale=500|text=Madugandí}} {{Image label small|x=0.82|y=0.13|scale=500|text=Wargandí}} {{Image label end}} Nahahati ang Panama sa sampung lalawigan na may kani-kaniyang lokal na mga awtoridad (mga gobernador). Nahahati ang bawat isa sa mga distrito at mga ''corregimiento'' (kabayanan). Dagdag dito, mayroon din limang ''Comarcas'' (literal: "mga kaunti") na pinaninirahan ng iba't ibang mga pangkat katutubo. '''Mga lalawigan''' {{columns-list|colwidth=30em| * Bocas del Toro * Chiriquí * Coclé * Colón * Darién * Herrera * Los Santos * Panamá * Kanlurang Panamá * Veraguas }} '''Mga Comarcas''' * Emberá * Guna Yala * Naso Tjër Di * Ngäbe-Buglé * Kuna de Madugandí * Kuna de Wargandí == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Central America}} {{Latinunion}} [[Kategorya:Mga bansa sa Hilagang Amerika]] lrlapv8sx1e4giszwg2w901fspdgwtt Philippine Airlines 0 9060 2228072 2224642 2026-09-23T10:24:28Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228072 wikitext text/x-wiki {{update}} {{Kahong-kabatiran airline |airline = Philippine Airlines |image = Philippine Airlines Building.jpg |caption = Ang gusalin ng Philippine Airlines |image_caption = Ang bagong logo ng Philippine Airlines. |image_size = 300px |logo = <!-- Philippine Airlines logo.svg --> |logo_size = 250px |IATA = PR |ICAO = PAL |callsign = PHILIPPINE |founded = *Pebrero 1935 bilang Philippine Aerial Taxi Company *15 Marso 1941 bilang Philippine Airlines |hubs = <div> *[[Paliparang Pandaigdig na Ninoy Aquino]] (Maynila) *[[Paliparang Pandaigdig ng Mactan-Cebu]] </div> |frequent_flyer = Mabuhay Miles |lounge = Mabuhay Lounge |subsidiaries = [[PAL Express]] |fleet_size = 67 |destinations = 73 (kasama ang PAL Express) |parent = PAL Holdings, Inc. |company_slogan = <div> *'''''Mabuhay!''''' *'''''The Heart of the Filipino''''' </div> |headquarters = {{flagicon|Philippines}} [[Lungsod ng Pasay]], [[Pilipinas]] |key_people = <div> *[[Lucio Tan]] ([[Tagapangulo (opisyal)|Tagapangulo]] and [[Punung-opisyal sa tagapagpaganap|CEO]]) *Mariano Tanenglian ([[Tagapangulo (opisyal)|Pangalawang Tagapangulo]]) *Jaime Bautista ([[Pangulo]] and [[Punung-opisyal sa pagpapatakbo|COO]]) </div> |employees = 8,000+ |website = https://www.philippineairlines.com }} Ang '''Philippine Airlines (PAL)''', isang tatak ng PAL Holdings, Inc. ({{Pse|PAL}}), na kilala rin sa kasaysayan (hanggang 1970) bilang '''Philippine Air Lines''', ay ang pambansang [[kompanyang panghimpapawid]] (''airline'') ng [[Pilipinas]]. Itinatag ang kompanyang panghimpapawid noong 1941 bilang una at pinakamatandang kompanyang panghimpapawid sa Asya na kilala pa rin sa ilalim ng orihinal na pangalan nito. Sa kasalukuyan, nakahimpil ang PAL sa PNB Financial Center, ang himpilan ng [[Bangko Nasyonal ng Pilipinas]] (PNB), sa Lungsod ng [[Pasay]] sa [[Kalakhang Maynila]]. Mula sa mga pusod nito sa [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]] sa Maynila, ang [[Paliparang Pandaigdig ng Clark]] sa Angeles, at ang [[Paliparang Pandaigdig ng Mactan-Cebu]] sa [[Lungsod ng Cebu]], naglilingkod ng Philippine Airlines sa 31 destinasyon sa Pilipinas at 41 na destinasyon sa iba't-ibang bansa sa [[Timog-silangang Asya]], [[Silangang Asya]], [[Gitnang Silangan]], Oseanya, [[Hilagang Amerika]] at [[Europa]]. == Kasaysayan == [[Talaksan:Manilajf9595 34.JPG|thumb|Ang logo ng Philippine Airlines mula sa PNB (Financial Headquarters sa Roxas Boulevard]] Ang Philippine Airlines ay naitatag noong 15 Pebrero 1941, dahilan upang ito ay hirangin bilang pinakamatandang tagapagpalipad sa Asya na gamit pa din ang kasalukuyang pangalan. Ang PAL ay binuo ng grupo ng mga negosyante sa pamumuno ni [[Andres Soriano]]. Ang pamumuhunan ng pamahalaan ng Setyembre ng taong din iyon ang nagbigay daan sa pagnanasyonalisa nito. Nagsimula ang operasyon ng PAL ng Marso 1941 gamit ang isang Beech 18 na eroplano na lumilipad ng isang beses araw-araw sa pagitan ng [[Maynila]] at [[Baguio]]. Nahinto ang operasyon ng PAL ng sumiklab ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] na tumagal sa Pilipinas mula 1942 hanggang 1945. Muling nanumbalik sa operasyon ang PAL noong [[Pebrero]] 1946 at lumilipad sa may 15 domestikong destinasyon. Ang fleet nito ay binubuo ng limang [[Douglas DC-3]]. Nang Hulyo ng taong din iyon, inuwi ng PAL ang may 40 Amerikanong tagapaglingkod sa California gamit ang isang inalkila na [[Douglas DC-4]], kaya't ang PAL ang unang Asyanong tagapagpalipad na tinawid ang [[Karagatang Pasipiko]]. Nang [[Disyembre]] din ng taong iyon ay nagsimula ang regular na serbisyo sa [[San Francisco]]. Sinimulan ng PAL ang serbisyo patungo Hong Kong, Bangkok at Taipei gamit ang mga Convair 340 noong Abril 1953, pagkalipas ng isang taon ang PAL ay pumasok na sa pagagamit ng jet kasama ang DC-9 Jetliner. Pinasa ng Gobyerno ang responsibilidad bilang pinuno ng PAL sa kay Benigno Toda, Jr., noong 1965, na naging bahagi na ng PAL noong pang 1962. Pinatuloy ng PAL ang serbisyo sa Cebu, [[Bacolod]] at [[Davao]] gamit ang BAC1-11 noong 1966 at pagsapit ng 1974 ang PAL ay pumasok na sa pagagamit ng mga widebody aircrafts gamit ang DC-10. Sinali ng PAL ang B727 trijet sa kanilang plota sa Hulyo, 1979 at pagsapit ng Desyembre ay nakuha na nila ang kanilang unang B747-200 at pinatuloy ang serbisyo sa Singapurr gamit ang kanilang bagong A300-B4. Nobyembre 1982 ay pinasok na ng PAL ang merkado ng Europa sa simula ng mga lipad pa puntang [[Zurich]] at [[Paris]]. Sinimulan ng PAL ang modernization ng kanilang domestikong plota sa pag-sali ng bagong Shorts SD360 turboprop noong 1987. 1988 nang bumili ang PAL ng Fokker 50 turboprop. Agosto 1989 nang sumali ang B737-300 ang plota ng PAL. <!-- {{Location map+ | World |width=500|float=right|caption=Philippine Airlines' destinations (blue) served from the airline's three hubs (red radar signal), excluding domestic destinations. Charter or seasonal services are green while future destinations are yellow.<ref>{{Cite web|title=Philippine Airlines Winter Timetable (PDF)|url=http://www1.philippineairlines.com/files/5713/8345/9180/International_Winter__as_of30Oct_2013.pdf|website=Philippine Airlines|publisher=Philippine Airlines|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207024648/http://www1.philippineairlines.com/files/5713/8345/9180/International_Winter__as_of30Oct_2013.pdf|archive-date=2013-12-07|url-status=dead|access-date=2026-07-05}}</ref> |places= {{Location map~ | World | lat=-37.48|long=144.57|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Melbourne|label=|position=top|link=Melbourne}} {{Location map~ | World | lat=-33.51|long=151.12|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Sydney|label=|position=top|link=Sydney}} {{Location map~ | World | lat=15.1450|long=120.5887|mark=Locator_Dot2.gif|marksize=4|background=Clark|label=|position=top|link=Angeles City}} {{Location map~ | World | lat=14.626109|long=120.981445|mark=Locator_Dot2.gif|marksize=4|background=Manila|label=|position=top|link=Manila}} {{Location map~ | World | lat=10.28|long=123.90|mark=Locator_Dot2.gif|marksize=4|background=Cebu|label=|position=top|link=Cebu}} {{Location map~ | World | lat=-12.45|long=130.83|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Darwin|label=|position=top|link=Darwin,_Northern Territory}} {{Location map~ | World | lat=-16.5|long=145.46|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Cairns|label=|position=top|link=Cairns}} {{Location map~ | World | lat=43.42|long=-79.24|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Toronto|label=|position=top|link=Toronto}} {{Location map~ | World | lat=49.29|long=-123.6|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Vancouver|label=|position=top|link=Vancouver}} {{Location map~ | World | lat=24.47|long=118.08|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Xiamen|label=|position=top|link=Xiamen}} {{Location map~ | World | lat=24.91|long=118.58|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Quanzhou|label=|position=top|link=Quanzhou}} {{Location map~ | World | lat=16.5|long=108.32|mark=Green_pog.svg|marksize=4|background=Nanning|label=|position=top|link=Nanning}} {{Location map~ | World | lat=3.139|long=101.6869|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Kuala Lumpur|label=|position=top|link=Kuala Lumpur}} {{Location map~ | World | lat=13.5|long=144.08|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Guam|label=|position=top|link=Guam}} {{Location map~ | World | lat=39.54|long=116.23|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Beijing|label=|position=top|link=Beijing}} {{Location map~ | World | lat=23.08|long=113.16|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Guangzhou|label=|position=top|link=Guangzhou}} {{Location map~ | World | lat=31.12|long=121.30|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Shanghai|label=|position=top|link=Shanghai}} {{Location map~ | World | lat=-8.65|long=115.22|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Denpasar|label=|position=top|link=Denpasar}} {{Location map~ | World | lat=29.37|long=47.97|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Kuwait|label=|position=top|link=Kuwait_City}} {{Location map~ | World | lat=22.16|long=114.09|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Hong Kong|label=|position=top|link=Hong Kong}} {{Location map~ | World | lat=-6.12|long=106.48|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Jakarta|label=|position=top|link=Jakarta}} {{Location map~ | World | lat=33.35|long=130.24|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Fukuoka|label=|position=top|link=Fukuoka}} {{Location map~ | World | lat=35.10|long=135.54|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Nagoya|label=|position=top|link=Nagoya}} {{Location map~ | World | lat=34.41|long=135.30|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Osaka|label=|position=top|link=Osaka}} {{Location map~ | World | lat=35.41|long=139.41|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Tokyo|label=|position=top|link=Tokyo}} {{Location map~ | World | lat=22.16|long=113.55|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Macau|label=|position=top|link=Macau}} {{Location map~ | World | lat=-36.84|long=174.74|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Auckland|label=|position=top|link=Auckland}} {{Location map~ | World | lat=-9.47|long=147.15|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Port Moresby|label=|position=top|link=Port Moresby}} {{Location map~ | World | lat=25.28|long=51.53|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Doha|label=|position=top|link=Doha}} {{Location map~ | World | lat=48.48|long=135.06|mark=Green_pog.svg|marksize=4|background=Khabarovsk|label=|position=top|link=Khabarovsk}} {{Location map~ | World | lat=43.13|long=131.90|mark=Green_pog.svg|marksize=4|background=Vladivostok|label=|position=top|link=Vladivostok}} {{Location map~ | World | lat=1.3|long=103.8|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Singapore|label=|position=top|link=Singapore}} {{Location map~ | World | lat=35.10|long=129.04|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Busan|label=|position=top|link=Busan}} {{Location map~ | World | lat=37.33|long=126.58|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Seoul|label=|position=top|link=Seoul}} {{Location map~ | World | lat=25.02|long=121.38|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Taipei|label=|position=top|link=Taipei}} {{Location map~ | World | lat=13.45|long=100.28|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Bangkok|label=|position=top|link=Bangkok}} {{Location map~ | World | lat=25.20|long=55.27|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Dubai|label=|position=top|link=Dubai}} {{Location map~ | World | lat=24.46|long=54.36|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Abu Dhabi|label=|position=top|link=Abu_Dhabi}} {{Location map~ | World | lat=51.30|long=0.7|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=London|label=|position=top|link=London}} {{Location map~ | World | lat=10.46|long=106.40|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Ho Chi Minh City|label=|position=top|link=Ho Chi Minh City}} {{Location map~ | World | lat=21.30|long=-157.81|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Honolulu|label=|position=top|link=Honolulu}} {{Location map~ | World | lat=37.78|long=-122.41|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=San Francisco|label=|position=top|link=San_Francisco}} {{Location map~ | World | lat=34.05|long=-118.25|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Los Angeles|label=|position=top|link=Los_Angeles}} {{Location map~ | World | lat=40.71|long=-74.00|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=New York|label=|position=top|link=New_York_City}} {{Location map~ | World | lat=-27.28|long=153.01|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Brisbane|label=|position=top|link=Brisbane}} {{Location map~ | World | lat=26.28|long=50.20|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Dammam|label=|position=top|link=Dammam}} {{Location map~ | World | lat=21.54|long=39.17|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Jeddah|label=|position=top|link=Jeddah}} {{Location map~ | World | lat=24.63|long=46.71|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Riyadh|label=|position=top|link=Riyadh}} {{Location map~ | World | lat=15.183|long=145.75|mark=Green_pog.svg|marksize=4|background=Saipan|label=|position=top|link=Saipan}} {{Location map~ | World | lat=30.5728|long=104.0668|mark=Blue_pog.svg|marksize=4|background=Chengdu|label=|position=top|Chengdu}} }} --> === Pagsisimula (1935-1941) === === Philippine Aerial Taxi Company === Philippine Aerial Taxi Company Noong 14 Nobyembre 1935, inaprobahan ng Kongreso ng [[Pilipinas]] ang franchise ng Philippine Aerial Taxi Company Incorporated (PATCO) upang magbigay ng serbisyo sa mail, kargamento at pasahero lalo na sa isla ng [[Luzon]]. Ang kumpanya ay nag-iskedyul ng [[Manila]]-[[Baguio]] at Manila-Paracale flight. Ang kumpanya ay naging tulog sa loob ng anim na taon sa naka-iskedyul na operasyon ng pasahero sa ilalim ng mga itinakdang ruta nito. === Philippine Airlines === Philippine Air Lines Noong 26 Pebrero 1941, ang Philippine Air Lines, Inc., ay pormal na isinama ng isang grupo ng mga negosyante na pinangungunahan ni [[Andrés Soriano, Sr]]. Ang huli ay itinuring na isa sa mga nangungunang industriyalisadong industriya ng Pilipinas noong panahong iyon, at nagsilbi bilang pangkalahatang tagapamahala sa hinaharap. Siya, at dating Senador Ramón Fernández, na nagsilbi bilang tagapangulo at pangulo sa hinaharap, ay nakuha ang franchise ng [[Philippine Aerial Taxi Company Incorporated]], na binago ito sa bagong Philippine Airlines. Ang unang paglipad ng airline ay naganap noong 15 Marso 1941 sa isang solong Beechcraft Model 18 NPC-54 sa araw-araw na mga serbisyo sa pagitan ng Manila (mula sa Nielson Field) at Baguio. Nagdala ito ng dalawang piloto at limang pasahero sa kanyang unang flight. Ang limang pasahero ay ang mga tagapagtatag ng PAL - Philippine Air Lines: Andres Soriano, Ramon Fenandez, Juan Elizalde, [[John R. Schultz]] at Ernesto Von Kaufmann. Ang pamumuhunan ng pamahalaan noong Setyembre ay nagbukas ng daan para sa pagsasabansa nito. Noong 23 Oktubre 1941, si John R. Schultz ay inihalal ng Lupon ng mga Direktor bilang Treasurer ng Philippine Air Lines. Ang mga serbisyo ng PAL ay nagambala noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig ([[World War II]]), na tumagal sa Pilipinas mula sa huling bahagi ng 1941 hanggang 1945. Nang sumiklab ang [[Digmaang Pasipiko]] noong 8 Disyembre 1941 ang dalawang Model 18s at ang kanilang mga piloto ay pinilit sa serbisyo militar. Ginamit ang mga ito para lumikas ang mga piloto ng Amerikanong manlalaban sa Australia hanggang sa ang isa ay nahuhulog sa Mindanao at ang iba pa ay nawasak sa lupa sa isang air raid sa [[Surabaya]], [[Indonesia]]. Ang logo noon ay wala pang incarnation sa paglabas hanggang noong 1950. === Pangalawang Expansion === Ang PAL ay privatized muli noong Enero 1992, nang ibenta ng pamahalaan ang 67% na bahagi ng PAL sa isang holding company na tinatawag na PR Holdings. Gayunpaman, ang isang kontrahan kung sino ang mangunguna sa PAL ay humantong sa isang kompromiso noong 1993, nang ang dating Kalihim ng Agrikultura na si [[Carlos G. Dominguez]] ay inihalal bilang pangulo ng PAL sa pamamagitan ng board of directors ng airline. Ang fleet ng BAC1-11s ay nagretiro noong Mayo 1992, matapos ang pagkumpleto ng paghahatid ng Boeing 737s, at ang Maikling 360s noong Setyembre. Noong Nobyembre 1993, nakuha ng PAL ang unang [[Boeing 747]]-400 nito. Ang bagong sasakyang panghimpapawid ay dumating sa [[Subic Bay International Airport]] at nagdadala noon-Pangulong [[Fidel V. Ramos]], na pinangunahan mula sa Estados Unidos pagkatapos ng isang opisyal na pagbisita. === 1997 Financial Crisis === Noong 1997, pinalakas ng PAL ang sarili bilang "sunniest airline ng Asya" upang maiwasto ang bagong marketing at advertising thrust nito. Nagsimula rin ang PAL ng mga serbisyo sa [[New York]] City, gamit ang [[Newark Liberty International Airport]] sa pamamagitan ng [[Vancouver]]. Ang pagkuha ng napakaraming mga sasakyang panghimpapawid na naitugma sa walang kapalit na mga ruta na pinilit ang airline na maging matatag sa pananalapi. Ang malayong programa ay humigit-kumulang sa kalagitnaan nang ang buong epekto ng krisis sa pinansya ng Asya noong 1997 ay umusbong sa industriya ng airline noong maaga noong 1998. Noong 31 Marso 1999, pinabuwag ng PAL ang hub ng [[Mactan-Cebu International Airport]]. Sa paglunsad din ng napakalaking lay-up, ang mga pagtatalo sa pagitan ng mga may-ari ng airline at ng unyon ng empleyado ay humantong sa isang kumpletong pagsasara ng mga operasyon ng PAL noong 23 Setyembre 1998. == Pagmamahala sa Korperasyon == Ang Philippine Airlines ay pag-aari ng PAL Holdings ([[PSE]]: PAL), isang holding company na responsable para sa operasyon ng airline. Ang PAL Holdings ay bahagi ng isang pangkat ng mga kumpanya na pag-aari ng negosyante sa negosyo na si Lucio Tan. Ang PAL ay ang pang-siyam na [[pinakamalaking korporasyon]] sa Pilipinas sa mga tuntunin ng kabuuang kita, tulad ng nakalagay sa Top 1000 Largest Corporations ng Pilipinas sa 2017. Bilang ng Abril 2018, ang PAL ay gumagamit ng kabuuang 8,278 na [[empleyado]], na kinabibilangan ng 1,332 pilot at 3,016 cabin crew. Ang PAL ay ang animnapu-unang pinakamalaking airline sa mundo sa mga tuntunin ng kilometro ng pasahero ng kita, na may higit sa 16 milyon na pinalipad para sa 21 milyon na magagamit na kilometro na kalsada, isang average load factor na 76 porsiyento. Ang PAL ay lumipad ng approx. 12 milyong pasahero sa 2014. at 16 milyon sa 2016. [[Talaksan:Philippine Airlines economy class A330-300.png|thumb|Ang Airbus A330-300 in Tri-class configuration]] [[Talaksan:Economy breakfast onboard a PAL flight.jpg|thumb|Ang breakfast on board ng Philippine Airlines flight MNL-HK.]] [[Talaksan:Philippine Airlines business class A330-300.png|thumb|Ang maka-bagong-reconfigured Airbus A330-300 in Tri-class]] Para sa taon ng pananalapi na nagtatapos noong 31 Marso 2007, iniulat ng Philippine Airlines ang isang netong kita na US $ 140.3 milyon, ang pinakamalaking kita sa kanyang 76-taong kasaysayan. Pinapayagan ito na lumabas sa receivership sa Oktubre. Ang PAL ay nagtaya ng netong kita upang maabot ang $ 32.32 milyon para sa taon ng pananalapi na nagtatapos sa 31 Marso 2008, $ 26.28 milyon noong 2009 at $ 47.41 milyon noong 2010, ngunit ito ay napatunayang mahirap na makamit, na may malaking pagkatalo na inihayag noong unang bahagi ng 2009 na nagiging sanhi ng ilang pag-aalala. Gayunpaman, iniulat ng Philippine Airlines ang kabuuang komprehensibong kita na $ 20.4 milyon para sa 2014, ang unang kita ng kumpanya sa apat na taon. Ipinagpatuloy ng kumpanya ang pinansiyal na turnaround nito, na nag-uulat ng netong paglago ng kita ng 4430.04% para sa taong 2015. Gayunman, iniulat ng PAL ang pagkawala sa 2016, na may netong paglago ng kita na -38.80%.<ref>https://business.inquirer.net/185499/pal-flew-halos-12m-pasahero-sa-2014</ref> == Frequent Flyer Program == Ang [[Mabuhay Miles]] ay ang programang frequent flyer ng Philippine Airlines. Ito ay itinatag noong 2002 sa pamamagitan ng pagsasama ng lahat ng mga umiiral na PAL frequent flyer program [[1997 Asian Financial Crisis|bago ang krisis sa pananalapi ng Asya]]: ang PALSMiles, ang Mabuhay Club at ang Flying Sportsman, kasama ang mga miyembro ng PALsmiles at Mabuhay Club na inilipat sa bagong programa noong 1 Agosto 2002. Ang programa ng Flying Sportsman ay kasunod na binago sa .[[SportsPlus]], isang tatlong-tiered, subscription-based na programa na nagbibigay ng dagdag na mga alok ng bagahe para sa sports equipment. Ang mga miyembro ng Mabuhay Miles ay nakakakuha ng mga milya na maaaring matubos sa halaga ng mukha sa karamihan sa mga flight ng Philippine Airlines, gayundin sa mga code na shared route ng mga airline partner. '''Mabuhay Miles ay nahahati sa maraming mga tier:''' *'''Classic''' - Ang pangunahing antas kung saan nagsisimula ang isang kita ng 'milya', *'''Elite''' - Ang mga pasahero na nakakuha ng 25,000 na milya ng paglipad, na nagdaos ng 30 mga one-way na sektor sa anumang uri ng serbisyo, o pinalipad ang 15 one-way na sektor sa business class na naging miyembro ng Elite. *'''Premiere Elite''' - Ang mga pasahero na nakakuha ng 45,000 milya ng paglipad, na pinalabas ang 50 one-way na sektor sa anumang uri ng serbisyo, o pinalipad ang 25 one-way na sektor sa business class na naging Premiere Elite member. *'''Million Miler''' - Ang mga pasahero na nag-flown ng isang milyong (1,000,000) na kumpletong Tier / Flight Miles sa Philippine Airlines at [[PAL Express]] ay naging Million Milers. == Brand == === Logo === Ang logo ng Philippine Airlines ay nawala sa apat na anyo sa buong haba ng operasyon nito. Ang unang logo ay nagsasama ng isang kulay-asul na hugis-itlog na may "PAL" superimposed sa white letters, isang four-pointed star na ang mga punto ay intersect sa likod ng "A" sa initials ng PAL, at ang isang pakpak na iba-iba ay depende sa lokasyon ng logo tumuturo sa kanan kung matatagpuan sa kaliwang bahagi ng eroplano, iniwan kung sa kanang bahagi). Ang isang variant ng logo na ito ay gumamit ng isang globo sa halip sa asul na hugis-itlog na may superimposed na mga inisyal na PAL. Ang logo na ito ay gagamitin mula sa mga 1950 hanggang sa kalagitnaan ng 1960, kapag ito ay papalitan ng isang pangalawang logo. Ang ikalawang logo ay nagpatibay ng isang asul na tatsulok (na may nawawalang punto na nawawala) at isang pulang tatsulok na ipinakita sa ibabaw nito, kalakip ng isang bilog; ito ay sinadya upang pukawin ang isang patayo-ipinakita pambansang bandila (ang puting nilalang sa pamamagitan ng negatibong espasyo sa pagitan ng dalawang tip ng triangles '). Noong kalagitnaan ng 1970s, isang ikatlong logo, na inalis ang bilog at pinadali ang mga hugis, ay ipinakilala. Ang ginamit na typeface sa ikatlong logo ay inilapat sa ikalawang logo, na nanatili ang opisyal na logo ng PAL hanggang 1986, kung papalitan ito ng kasalukuyang logo. Nagtatampok ang kasalukuyang logo ng PAL sa parehong dalawang asul at pula na naglayag na triangles na ginagamit sa pangalawang at pangatlong logo. Gayunpaman, ang isang walong-rayed yellow sunburst na tinatawag na ang hugis ng Sailboat ay nadaig sa ibabaw ng asul na tatsulok, at ginamit ang isang bagong Helvetica typeface. <gallery heights="65" mode="packed"> [[Talaksan:PAL50.png|thumb|1950-1960 [[Talaksan:PAL60.png|1960-1970]] [[Talaksan:PAL-70.png|1970-1986]] </gallery> == Mga Eroplano == ===Current fleet=== <center> {| class="wikitable" border="1" cellpadding="4" style="border-collapse: collapse;text-align:center" |+ Philippine Airlines Passenger Fleet |- ! rowspan=2 | Aircraft ! rowspan=2 | In Service ! rowspan=2 | Orders ! colspan=4 | Passengers<ref>[https://www.philippineairlines.com/TravelInformation/BeforeYouFly/PALAircraft philippineairlines.com - PAL Aircraft] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220726113700/https://www.philippineairlines.com/TravelInformation/BeforeYouFly/PALAircraft |date=2022-07-26 }} Nakuha noong 25 Oktubre 2017</ref> ! rowspan=2 | Notes |- !<abbr title="Mabuhay (Business) Class">J</span></abbr> !<abbr title="Premium Economy Class">S</span></abbr> !<abbr title="Fiesta (Economy) Class">Y</span></abbr> !<span style="color:black;">Total</span> |- |[[Airbus A320-200]] |10 |&mdash; |12 |&mdash; |144 |156 |Mapapalitan o itatransfer sa [[PAL Express]] at pinagpalit ng [[Airbus A321neo]].<ref>{{cite web|url=http://mabuhay.ink-live.com/html5/reader/production/default.aspx?pubname=&edid=d858dae8-c6e9-41a4-ace0-fdaa1c55ee45|title=Mabuhay Magazine January 2018|accessdate=January 16, 2016}}</ref> |- |[[Airbus A321-200]] |24<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.aircraft.airbus.com/market/orders-deliveries/?eID=maglisting_push&tx_maglisting_pi1%5BdocID%5D=240289|title=Orders and Deliveries Commercial Aircraft|date=Oktubre 31, 2017|website=Airbus|publisher=Airbus SE|access-date=Oktubre 31, 2017|archive-date=Nobyembre 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107055225/http://www.aircraft.airbus.com/market/orders-deliveries/?eID=maglisting_push&tx_maglisting_pi1%5BdocID%5D=240289|url-status=dead}}</ref> |&mdash; |12 |18 |169 |199 | |- | rowspan="2" |[[Airbus A321neo]] |5<ref>{{cite web|url=https://m.planespotters.net/airline/Philippine-Airlines|title=Philippine Airlines' Fleet Details and History}}{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved June 30,2018</ref> |3<ref name=":0">{{cite web|url=http://mabuhay.ink-live.com/html5/reader/production/default.aspx?pubname=&edid=d858dae8-c6e9-41a4-ace0-fdaa1c55ee45|title=Mabuhay Magazine January 2018|accessdate=January 16, 2016}}</ref> |12 |&mdash; |156 |168<ref>{{Cite news|url=http://business.inquirer.net/251809/philippine-airlines-receives-first-a321neo-aircraft|title=Philippine Airlines receives its first A321neo aircraft|last=INQUIRER.net|access-date=2018-06-01|language=Ingles}}</ref> |Nagsimula ang pagdelivery nitong 2018.<ref name=":0" /> |- |&mdash; |15<ref name=":1">{{cite web|url=http://mabuhay.ink-live.com/html5/reader/production/default.aspx?pubname=&edid=d858dae8-c6e9-41a4-ace0-fdaa1c55ee45|title=Mabuhay Magazine January 2018|last=|first=|date=|website=|access-date=January 16, 2016}}</ref> | colspan="4" class="unsortable" |<abbr title="To Be Announced"><div style="text-align: center;">TBA</div></abbr> |Deliveries scheduled to begin in 2019.<br>To replace A320-200.<ref name=":1" /> |- |rowspan="2"|[[Airbus A330-300]] |rowspan="2"|15 |rowspan="2"|&mdash; |rowspan="2"|18 |33 |312 |363 |rowspan="2"| |- |24 |267 |309 |- |[[Airbus A350XWB|Airbus A350-900]] |4 |2 |30 |24 |241 |295 |Upang mapalitan ang Airbus A340-300<ref>{{Cite web|url=https://www.philstar.com/business/2018/03/28/1800900/pal-taking-delivery-1st-a350-900-jet|title=PAL taking delivery of 1st A350-900 jet {{!}} Philstar.com|website=philstar.com|access-date=2018-05-24}}</ref> 1st A350 delivered noong July 14, 2018.<ref name=":2" /> |- |[[Boeing 777-300ER]] |10<ref name=":3">{{cite news|author=Recto Mercene|title=PAL beefing up long-haul fleet with two new B777s|url=http://www.businessmirror.com.ph/p-a-l-beefing-up-long-haul-fleet-with-two-new-b777s|date=March 23, 2017|website=|publisher=Airbus|access-date=January 23, 2018}}</ref> |&mdash; |42 |&mdash; |328 |370 | |- !Total !68 !18 !colspan="6" class="unsortable"| |} </center> [[Talaksan:Philippines A330-300(RP-C3340) (4092086155).jpg|thumb|left|Philippine Airlines' Airbus A330]] [[Talaksan:Philippine Airlines, A321-200, RP-C9903 (24607548629).jpg|thumb|left|Philippine Airlines' A321]] === Airbus A320 === Ang [[Airbus A320]]-200 ay kasalukuyang umaagos sa Southeast at East Asia at domestic na destinasyon. Kinuha ng Philippine Airlines ang unang Airbus A320 nito noong 5 Agosto 1997. Ang airline ay nakatanggap ng 25 Airbus A320s mula pa noong 1997 na may pinakabagong delivery noong 2012. Dahil ang airline ay bumili ng Airbus A321-200s at Airbus A321neos, inihayag nila ang buong pagreretiro ng A320s nang isang beses ang mga order ng Airbus A321neos ay makukumpleto. Ito ay unti-unti na inilipat sa subsidiary nito ng [[PAL Express]]. Sa ngayon inooperate ngayon ng airline and sampung (10) natitirang A320. Yung iba inilipat sa [[PAL Express]]. Ang 156-seater na klaseng eroplano na ito ay nalalaman ng 12 Business Class, At 144 economy class. === Airbus A321 === Ang Airbus A321 ay ang pangunahing sasakyang panghimpapawid para sa mga maikling flight na naghahain ng South East, [[East Asia]], [[Pacific]] ([[Guam]]), at Domestic destinations. Ang mga ito ay kung minsan ay ipinadala sa [[Manila]]-[[Brisbane]] ruta at sa kabaligtaran. Noong 28 Agosto 2012, ang Philippine Airlines ay nag-utos ng 34 Airbus A321-200 na nilagyan ng 2x [[IAE V2533]]-A5 engine, at 10 Airbus A321neos na nilagyan ng 2x Pratt & Whitney PW1133G-JM engine. Ang mga order ay random na binago, kinuha ng PAL ang 11&nbsp;ng 34 na order ng Airbus A321ceo at binago ang mga ito upang mag-order ng 11 A321neos at idinagdag ang isang Airbus A321ceo order sa fleet nito. Ang unang Airbus A321ceo (Kasalukuyang Pagpipilian sa Engine) ay naihatid noong Agosto 2013. Noong 29 Marso 2015, sinabi ng airline na ibibigay nito ang A321neo simula 2017 ngunit sumang-ayon na ipagpaliban ang mga ito at lumipat sa Mayo 2018 dahil sa mga problema sa Pratt & Whitney PW1100G-JM engine. Ang unang 6 A321neos ay magtatapos sa proseso ng paghahatid nito sa 2018 habang ang natitirang 15 sa ACF variant ay ibibigay sa 2019. Magbubukas ang airline ng mas maraming ruta habang dumating ang mga bagong eroplano at nagpasyang buksan ang Maynila sa [[Sapporo]] ruta, ang Manila sa [[New Delhi]] ruta at ang Manila sa ruta ng [[Mumbai]]. Ang una at ikalawang A321neos ay naihatid noong Hunyo 2018<ref name="ReferenceB">http://business.inquirer.net/251809/philippine-airlines-receives-first-a321neo-aircraft</ref> at kasalukuyang lumilipad sa mga ruta ng [[Cebu]], [[Davao]], [[Bangkok]], [[Hong Kong]], [[Brisbane]], [[Sydney]] at [[Port Moresby]].<ref name="ReferenceB"/> Ang A321ceo ay nilalaman ng 199 seats at ang A321neo nilalaman ito ng 168 seats sa unang variant. === Airbus A330 === Ang A330s ay pangunahing inilunsad sa mga ruta ng Middle East, Australia, at Timog Silangan at Silangang Asya tulad ng mga lungsod ng Dubai, Riyadh, [[Singapore]], [[Hong Kong]], [[Sydney]], [[Melbourne]] , [[Tokyo]], at marami pang lungsod. Ang mga ito ay ipinapatupad din sa Honolulu at domestic flights tulad ng [[Puerto Princesa]], [[Lungsod ng General Santos]], [[Davao]] (mga flight na nagsisimula sa 1 (ie PR 1811/1812) at [[Cebu]]. Ipinakilala ng Philippine Airlines ang Airbus A330-300 noong 30 Hulyo 1997, kasama ang paghahatid ng kanilang unang sasakyang panghimpapawid (F-OHZM). Ang Philippine Airlines ay bumili ng walong Airbus A330-300 upang punan ang mga puwang na ang Airbus A300B4 ay umalis sa panahon ng kanyang unti-unting pagreretiro. Noong 2012, ang Philippine Airlines ay nag-utos ng 10 Airbus A330-300HGW, ngunit sa ibang pagkakataon ay nagpapalawak ng mga order sa 15. Ang mas bagong A330 HGWs (8&nbsp;ng 15 A330s ay naayos na may tri class layout) ay gumagamit ng isang pares ng Rolls-Royce Trent 700 engine na hindi katulad ng nakaraang A330s na gumagamit ng isang pares ng General Electric CF6-80E1. Ang huling A330 na nilagyan ng GE engine ay nagretiro noong 31 Agosto 2014. 8 out of 15 na eroplano ay naglalaman ng tri-class 309 seats at ang natitira ay nakalaman ng 2-class na may 363 seats. === Airbus A350 === Noong 2016, inilagay ng Philippine Airlines ang kauna-unahang order ng anim na Airbus A350-900 na [[sasakyang panghimpapawid]]. Ang unang sasakyang panghimpapawid ay ihahatid sa huli 2018. Noong 9 Abril 2016, tinapos ng Philippine Airlines (PAL) ang kasunduan sa pagbili sa Airbus na sumasaklaw sa matatag na order ng anim na A350-900s, kasama ang anim na pagpipilian. Ang mga kompanya ng kontrata ay nagtaguyod ng Memorandum of Understanding na inihayag sa 2016 Singapore Airshow. Ang A350-900, na magkakaroon ng tatlong-klase na pagsasaayos, ay naka-iskedyul na i-deploy sa mga bagong ruta sa North America at Europa. Ang A350-900 ay papalit din sa pag-iipon ng Airbus A340-300. Hanggang sa Pebrero 2018, sinabi ni Jaime Bautista, presidente ng kumpanya ng holding company, PAL Holdings Inc, na interesado rin sila sa mas malaking Airbus A350-1000 na variant. Apat na A350-900 ang mararating sa Manila at ang natitirang dalawa sa susunod na taon. Noong 14 Hulyo 2018, natanggap ng PAL ang una nitong A350-900.<ref>http://lifestyle.inquirer.net/300151/philippine-airlines-accepts-historical-delivery-a350/</ref> === Boeing 777 === Ang Boeing 777-300ER ay pangunahing ginagamit para sa mga destinasyong North American tulad ng Los Angeles, [[San Francisco]], [[Vancouver]], [[Toronto]], at [[New York City]]. Ginagamit din ito para sa destinasyon ng [[Europa]] lamang ng eroplano, [[London]], na pinapalitan ang Airbus A340-300 noong Setyembre 2017. Minsan, inilalaan sila sa mga ruta ng Asyano at Australya tulad ng Bangkok, [[Tokyo]], [[Hong Kong]], [[Sydney]], at [[Melbourne]]. Noong 2009, ang Philippine Airlines ay umarkila ng 2 Boeing 777-300ER upang palitan ang dating punong barko na Boeing 747-400 mula sa [[GECAS]]. Ang unang sasakyang panghimpapawid ay naihatid noong 2009. Noong 12 Marso 2007, tinapos ng Philippine Airlines ang kasunduan sa pagbili sa Boeing na sumasaklaw sa firm order ng 2 Boeing 777-300ER, kasama ang 2 pagpipilian. Ang unang sasakyang panghimpapawid ng PAL ay naihatid noong 20 Hunyo 2012, na ito ang ikatlong Boeing 777-300ER para sa airline. == Mga Destinasyon == [[Talaksan:Countries served by Philippine Airlines.svg|thumb|300px|Philippine Airlines Internasyonal na mga Rota|link=Special:FilePath/Countries served by Philippine Airlines.svg]] Ang Philippine Airlines ay lumilipad mula sa kanilang hub sa Maynila at Cebu. Ang mayorya ng mga lipad ay nago-opera mula sa Maynila. Sa mga biyaheng domestic, ang PAL ay lumilipad sa mga mayoryang mga lungsod ng Pilipinas mula sa Maynila at Cebu habang pang-internasyonal, ito'y lumilipad mula sa Maynila pa puntang Estados Unidos, Australya at Asya-Pasipiko, kung saan may malaking populasyon ng mga manggagawang mga Pilipino. Sa kasalakuyan ang PAL ay nago-opera ng mga rotang hindi nagmumula sa hub tulad ng Singapore - [[Jakarta]] at [[Sydney]] - [[Melbourne]]. Noong dati ang PAL ay nagoopera ng mga lipad na hindi nagmumula sa hub, pati na rin mga non-stop na mga lipad sa Europa at mga Domestikong mga operasyon pero'y hindi na ipinatuloy pag-dating ng Krisis Pinansiyal sa Asya noong 1999. Ang mga lipad paputang Gitnang Silangan rin ay kinansela dahil sa Krisis Pinansiyal sa Asya; subalit ito'y kinansela rin dahil sa mahal ng presyo ng petrolyo at matinding kompetensiya mula sa mga tagapaglipad ng Gitnang Silangan. Hindi ipinatuloy ng PAL ang kanilang serbisyo papuntang Riyadh, ang huling destinasyon nila sa Gitnang Silangan, subalit hanggang ngayon ang Tagapaglipad ay nag-co-codeshare sa ilang mga tagapaglipad sa rehiyon na iyon. Ang PAL ay pinakitaan ng mga interest sa pagtaas ng kanilang mga lipad papuntang Kanada katulad ng Toronto at Tsina at pagkilala ng mga lipad papuntang [[Nepal]], [[Cambodia]], [[Myanmar]] at New Zealand, at gayundin sa [[Timog Amerika]] at [[Aprika]], at pagpapalawak ng kanilang pagkilala sa Estados Unidos sa pagpatuloy ng serbisyo sa Saipan at San Diego pati na rin ibalik ang mga serbisyo papuntang Chicago at Lungsod ng [[New York]], at pagbabalik serbisyo sa Indiya at Europa, pati na rin ang Gitnang Silangan. Nitong 2013, inihayag ng PAL ang muling pagbubukas ng ruta sa Gitnang Silangan at muling inilunsad ang mga ruta tulad ng Abu Dhabi sa [[United Arab Emirates]], [[Dammam]] at [[Riyadh]] sa Saudi Arabia, at [[Doha]] sa [[Qatar]]. Ito ay pangungunahan ng bagong Airbus A330-300. Balak din ng PAL na bumiyahe ng mga bansang Kuweit at Oman. Inilunsad din ng PAL ang mga bagong ruta sa Australya tulad ng Brisbane at Perth (sa pamamagitan ng Darwin) gamit ang Airbus A320. Ngunit noong Setyembre 2013, inihinto ng PAL ang biyaheng Perth. Noong 12 Hulyo 2013, inilais na ng European Union ang pagbabawal sa PAL na makabiyahe sa 28 bansang miyembro ng EU. Kasunod ng pag-aalis ng pagpapabawal ng EU, balak ng PAL na makapaglunsad ng mga ruta sa Europa tulad ng [[London]], [[Paris]], [[Amsterdam]], [[Frankfurt]], [[Roma]], [[Milano]], at [[Madrid]]. Balak din nitong bumiyahe ng Mosku at Istambul. Nitong Setyembre 15, 2013, iniulat na ang PAL ay lilipad patungong London simula 4 Nobyembre 2013. Ito ay pangungunahan ng [[Boeing 777-300ER]] gamit ang Paliparan ng Heathrow. === Listahan === {|class="wikitable" |- |style="background:#FADA5E"| |Hub |- |style="background:#FFE6BD"| |Focus na lalawigan |- |style="background:#FFFF80"| |Future na destinasyon |- |style="background:#FFD1DC"| |Seasonal |- |style="background:#99FFCC"| |Tsarter |- |style="background:#DDDDDD"| |Terminated o inalis na destinasyon |} {|class="sortable wikitable toccolours" |- !style="background-color:;color: black"|Bansa !style="background-color:;color: black"|Lalawigan !style="background-color:;color: black"|Probinsya/State !style="background-color:;color: black;|IATA !style="background-color:;color: black;|ICAO !style="background-color:;color: black"|Paliparan !style="background-color:;color: black" class="unsortable"|Mga Tala/Sanggunian |- |[[Australia]]||[[Brisbane]]||align=center|[[Queensland]]||align=center|BNE||align=center|YBBN||[[Paliparan ng Brisbane]]|| align="center" | |-style="background:#DDDDDD" |[[Australia]]||[[Cairns]]||align=center|[[Queensland]]||align=center|CNS||align=center|YBCS||[[Cairns Airport]]||align=center|<ref>{{cite web|url=http://www.cairnsairport.com.au/pal-announcement/|title=TWO MORE INTERNATIONAL LINKS WELCOMED|work=Cairns Airport|archive-url=https://web.archive.org/web/20150521171644/http://www.cairnsairport.com.au/pal-announcement/|archive-date=2015-05-21|url-status=dead|access-date=2026-07-05}}</ref> |-style="background:#DDDDDD" |[[Australia]]||[[Darwin, Northern Territory|Darwin]]||align=center|[[Northern Territory]]||align=center|DRW||align=center|YPDN||[[Darwin International Airport]]||align=center|<ref>https://www.ausbt.com.au/philippine-airlines-axes-darwin-flights-but-brisbane-to-go-non-stop</ref> |- |[[Australia]]||[[Melbourne]]||align=center|[[Victoria (Australia)|Victoria]]||align=center|MEL||align=center|YMML||[[Melbourne Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |-style="background:#DDDDDD" |[[Australia]]||[[Perth]]||align=center|[[Western Australia]]||align=center|PER||align=center|YPPH||[[Perth Airport]]||align=center| |- |[[Australia]]||[[Sydney]]||align=center|[[New South Wales]]||align=center|SYD||align=center|YSSY||[[Sydney Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |-style="background:#DDDDDD" |[[Bahrain]]||[[Manama]]||align=center|&mdash;||align=center|BAH||align=center|OBBI||[[Bahrain International Airport]]||align=center|<ref name="Timetable1" /> |-style="background:#FFFF80" |[[Brazil]]||[[Rio de Janeiro]]||align=center|[[State of Rio de Janeiro]]||align=center|GIG||align=center|SBGL||[[Rio de Janeiro/Galeão International Airport]]||align=center|<ref>{{cite web|url=http://www.philippineflightnetwork.com/2013/05/philippine-airlines-set-to-land-in.html?m=1|title=Philippine Airlines Set to Land in Brazil via Los Angeles|last=Wilson|first=Darryl|website=Philippine Flight Network|date=2013-05-26}}</ref> |-style="background:#FFFF80" |[[Brazil]]||[[São Paulo]]||align=center|[[State of Sāo Paolo]]||align=center|GRU||align=center|SBGR||[[São Paulo/Guarulhos International Airport]]||align=center|<ref>{{cite web|url=http://www.philippineflightnetwork.com/2013/05/philippine-airlines-flights-to-brazil.html?m=1|title=Philippine Airlines Flights to Brazil Closer to Reality|last=Wilson|first=Darryl|website=Philippine Flight Network|date=2013-05-22}}</ref> |-style="background:#DDDDDD" |[[Brunei]]||[[Bandar Seri Begawan]]||align=center|&mdash;||align=center|BWN||align=center|WBSB||[[Brunei International Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Cambodia]]||[[Phnom Penh]]||align=center|&mdash;||align=center|PNH||align=center|VDPP||[[Phnom Penh International Airport]]||align=center| |- |[[Canada]]||[[Toronto]]||align=center|[[Ontario]]||align=center|YYZ||align=center|CYYZ||[[Toronto Pearson International Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |- |[[Canada]]||[[Vancouver]]||align=center|[[British Columbia]]||align=center|YVR||align=center|CYVR||[[Vancouver International Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |- |[[China]]||[[Beijing]]||align=center|&mdash;||align=center|PEK||align=center|ZBAA||[[Beijing Capital International Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |- |[[China]]||[[Chengdu]]||align=center|[[Sichuan]]||align=center|CTU||align=center|ZUUU||[[Chengdu Shuangliu International Airport]]||align=center|<ref name="PRCC">{{cite web|url=http://www.travelchinaguide.com/news/show.asp?nid=877 |title=Philippine Airlines to Launch Chongqing-Chengdu-Manila Flights as of Mar. 18th 2008 |publisher=Travelchinaguide.com |date=2008-03-18 |access-date=2013-10-17|website=TravelChinaGuide|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014173558/http://www.travelchinaguide.com/news/show.asp?nid=877|archive-date=2013-10-14|url-status=dead}}</ref> |-style="background:#DDDDDD" |[[China]]||[[Chongqing]]||align=center|[[Chongqing]]||align=center|CKG||align=center|ZUCK||[[Chongqing Jiangbei International Airport]]||align=center|<ref name="PRCC" /> |- |[[China]]||[[Guangzhou]]||align=center|[[Guangdong]]||align=center|CAN||align=center|ZGGG||[[Guangzhou Baiyun International Airport]]||align=center|<ref name=autogenerated2>{{cite web |url=http://www1.philippineairlines.com/files/2413/6837/7774/International_Summer_Timetable_as_of_10May_2013.pdf |title=Philippine Airlines : Summer Timetable : Effective 31 March until 26 October 2013 |publisher=Philippineairlines.com |accessdate=2013-10-17 |archive-date=2013-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709092618/http://www1.philippineairlines.com/files/2413/6837/7774/International_Summer_Timetable_as_of_10May_2013.pdf |url-status=dead }}</ref> |-style="background:#DDDDDD" |[[China]]||[[Hangzhou]]||align=center|[[Zhejiang]]||align=center|HGH||align=center|ZSHC||[[Hangzhou Xiaoshan International Airport]]||align=center|<ref>{{cite web|url=http://airlineroute.net/2009/07/28/philippine-air-launch-kalibo-hangzhou/ |title=Philippine Air launch Kalibo – Hangzhou &#124; Airline Route – Worldwide Airline Route Updates |publisher=Airlineroute.net |date=2009-07-28 |accessdate=2013-10-17}}</ref> |- |[[China]]||[[Hong Kong]]||align=center|&mdash;||align=center|HKG||align=center|VHHH||[[Hong Kong International Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |-style="background:#DDDDDD" |[[China]]||[[Hong Kong]]||align=center|&mdash;||align=center|<s>HKG</s>||align=center|<s>VHHH</s>||[[Kai Tak Airport|Kai Tak International Airport]]||align=center| |- |[[China]]||[[Nanning]]||align=center|[[Guangxi]]||align=center|NNG||align=center|ZGNN||[[Nanning Wuxu International Airport]]||align=center|<ref>{{Cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english/2015-07/26/c_134448499.htm |title=Archive copy |access-date=2018-08-04 |archive-date=2015-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005120338/http://news.xinhuanet.com/english/2015-07/26/c_134448499.htm |url-status=dead}}</ref> |- |[[China]]||[[Quanzhou]]||align=center|[[Fujian]]||align=center|JJN||align=center|ZSQZ||[[Quanzhou Jinjiang International Airport]]||align=center|<ref name="philippineairlines.com">http://www.philippineairlines.com/files/9614/2425/4570/International_Summer_Feb_18_2715.pdf</ref> |- |[[China]]||[[Shanghai]]||align=center|&mdash;||align=center|PVG||align=center|ZSPD||[[Shanghai Pudong International Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |- |[[China]]||[[Xiamen]]||align=center|[[Fujian]]||align=center|XMN||align=center|ZSAM||[[Xiamen Gaoqi International Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |- |[[China]] |[[Taipei]] | [[Northern Taiwan|Taiwan]] |TPE |RCTP |[[Taipei Taoyuan International Airport]] | |-style="background:#DDDDDD" |[[Egypt]]||[[Cairo]]||align=center|&mdash;||align=center|CAI||align=center|HECA||[[Cairo International Airport]]||align=center|<ref>[https://s-media-cache-ak0.pinimg.com/236x/0d/71/29/0d712971b423a60a2428801d66cb0965.jpg Philippine Airlines route map 1970s/80s]</ref> |-style="background:#DDDDDD" |[[France]]||[[Paris]]||align=center|[[Île-de-France]]||align=center|CDG||align=center|LFPG||[[Charles de Gaulle Airport]]||align=center|<ref>{{cite web|url=http://www.philippineflightnetwork.com/2014/01/philippine-airlines-flights-to-france.html|title=Philippine Airlines: Flights To France Coming ~ Philippine Flight Network|work=philippineflightnetwork.com}}</ref> |-style="background:#DDDDDD" |[[Germany]]||[[Frankfurt]]||align=center|[[Hesse]]||align=center|FRA||align=center|EDDF||[[Frankfurt Airport]]||align=center|<ref name="Timetable1" /> |-style="background:#DDDDDD" |[[Germany]]||[[Hamburg]]||align=center|&mdash;||align=center|HAM||align=center|EDDH||[[Hamburg Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Greece]]||[[Athens]]||align=center|[[Central Greece]]||align=center|<s>ATH</s>||align=center|LGAT||[[Ellinikon International Airport]]||align=center|<ref name="Timetable1" /> |- |[[Guam]]||[[Guam]]||align=center|&mdash;||align=center|GUM||align=center|PGUM||[[Antonio B. Won Pat International Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |-style="background:#FFFF80" |[[India]]||[[New Delhi]]||align=center|[[Delhi]]||align=center|DEL||align=center|VIDP||[[Indira Gandhi International Airport]]||align=center|<ref>{{cite web|url=http://business.inquirer.net/249307/pal-set-fly-india-sapporo|title=PAL set to fly to India, Sapporo}}</ref> |-style="background:#DDDDDD" |[[India]]||[[Kolkata]]||align=center|[[West Bengal]]||align=center|CCU||align=center|VECC||[[Netaji Subhas Chandra Bose International Airport]]||align=center|<ref name="Timetable49" /> |-style="background:#FFFF80" |[[India]]||[[Mumbai]]||align=center|[[Maharashtra]]||align=center|BOM||align=center|VAPP||[[Chhatrapati Shivaji International Airport]]||align=center|<ref>{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/business/05/22/13/pal-halt-flights-india |title=PAL to halt flights to India |publisher=ABS-CBN News |date= |accessdate=2013-10-17 }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="rappler.com">https://www.rappler.com/business/200307-philippine-airlines-flights-manila-new-york-india-2018</ref> |-style="background:#DDDDDD" |- |[[Indonesia]]||[[Denpasar]]||align=center|[[Bali]]||align=center|DPS||align=center|WADD||[[Ngurah Rai International Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |- |[[Indonesia]]||[[Jakarta]]||align=center|[[Special Capital Region of Jakarta]]||align=center|CGK||align=center|WIII||[[Soekarno–Hatta International Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |-style="background:#DDDDDD" |[[Indonesia]]||[[Surabaya]]||align=center|[[East Java]]||align=center|MDC||align=center|WAMM||[[Juanda International Airport]]||align=center| |-style="background:#FFFF80" |[[Israel]]||[[Tel Aviv]]||align=center|[[Tel Aviv District]]||align=center|TLV||align=center|LLBG||[[Ben Gurion International Airport]]||align=center|<ref>http://business.inquirer.net/249785/pal-likely-open-direct-flight-tel-aviv/</ref> |-style="background:#FFFF80" |[[Italy]]||[[Milan]]||align=center|[[Lombardy]]||align=center|MXP||align=center|LIMC||[[Milan Malpensa Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Italy]]||[[Rome]]||align=center|[[Lazio]]||align=center|FCO||align=center|LIRF||[[Leonardo da Vinci-Fiumicino Airport]]||align=center|<ref name="Timetable1" /> |- |[[Japan]]||[[Fukuoka]]||align=center|[[Kyushu]]||align=center|FUK||align=center|RJFF||[[Fukuoka Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |- |[[Japan]]||[[Nagoya]]||align=center|[[Chubu]]||align=center|NGO||align=center|RJGG||[[Chubu Centrair International Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |-style="background:#DDDDDD" |[[Japan]]||[[Okinawa]]||align=center|[[Kyushu]]||align=center|OKA||align=center|ROAH||[[Naha Airport]]||align=center|<ref name="Timetable49">{{cite web|url=http://www.timetableimages.com/ttimages/complete/pr49/pr49-3.jpg|title=International Timetable 1949|publisher=Timetableimages.com|accessdate=2013-10-17|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224210627/http://www.timetableimages.com/ttimages/complete/pr49/pr49-3.jpg%20|url-status=dead}}</ref><ref>[[Naha Airport]]</ref>{{Better source|reason=per WP:CIRCULAR|date=April 2018}} |- |[[Japan]]||[[Osaka]]||align=center|[[Kansai]]||align=center|KIX||align=center|RJBB||[[Kansai International Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |-style="background:#FFFF80" |[[Japan]]||[[Sapporo]]<br><small>Begins 10 September 2018</small> ||align=center|[[Hokkaido]]||align=center|CTS||align=center|RJCC||[[New Chitose Airport]]||align=center|<ref name="rappler.com"/><ref>https://twitter.com/AGAMogato/status/1014732181342642177</ref> |- |[[Japan]]||[[Tokyo]]||align=center|[[Kantō]]||align=center|HND||align=center|RJTT||[[Haneda Airport]]||align=center|<ref>{{cite web|url=http://airlineroute.net/2014/01/21/pr-hnd-s14/|title=Philippine Airlines to Resume Tokyo Haneda Service from March 2014|publisher=Airline Route|date=21 January 2014|accessdate=23 January 2014}}</ref> |- |[[Japan]]||[[Tokyo]]||align=center|[[Kantō]]||align=center|NRT||align=center|RJAA||[[Narita International Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |-style="background:#DDDDDD" |[[Kuwait]]||[[Kuwait City]]||align=center|&mdash;||align=center|KWI||align=center|OKBK||[[Kuwait International Airport]]||align=center| |- |[[Macau]]||[[Macau]]||align=center|&mdash;||align=center|MFM||align=center|VMMC||[[Macau International Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |-style="background:#DDDDDD" |[[Malaysia]]||[[Kota Kinabalu]]||align=center|[[Sabah]]||align=center|BKI||align=center|WBKK||[[Kota Kinabalu International Airport]]||align=center| |- |[[Malaysia]]||[[Kuala Lumpur]]||align=center|&mdash;||align=center|KUL||align=center|WMKK||[[Kuala Lumpur International Airport]]||align=center|<ref>{{cite web|url=http://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/271052/philippine-airlines-confirms-malaysia-resumption-from-early-june-2017/|title=Philippine Airlines confirms Malaysia resumption from early June 2017|publisher=Routes Online|date=26 January 2017|accessdate=16 May 2017}}</ref><ref>http://ftnnews.com/aviation/32481-philippine-airlines-returns-to-kuala-lumpur.html</ref> |-style="background:#DDDDDD" |[[Malaysia]]||[[Kuching]]||align=center|[[Sarawak]]||align=center|KCH||align=center|WBGG||[[Kuching International Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Malaysia]]||[[Labuan]]||align=center|&mdash;||align=center|LBU||align=center|WBKL||[[Labuan Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Malaysia]]||[[Sandakan]]||align=center|[[Sabah]]||align=center|SDK||align=center|WBKS||[[Sandakan Airport]]||align=center| |-style="background:#FFFF80 |[[Myanmar]]||[[Yangon]]||align=center|[[Yangon Region]]||align=center|RGN||align=center|VYYY||[[Yangon International Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Netherlands]]||[[Amsterdam]]||align=center|[[North Holland]]||align=center|AMS||align=center|EHAM||[[Amsterdam Schiphol Airport]]||align=center|<ref name="Timetable1" /> |- |[[New Zealand]]||[[Auckland]]||align=center|[[Auckland Region]]||align=center|AKL||align=center|NZAA||[[Auckland Airport]]||align=center|<ref>{{cite web|url=http://www.nzherald.co.nz/business/news/article.cfm?c_id=3&objectid=11451916|title=Philippine Airlines to fly to Auckland|work=The New Zealand Herald|access-date=2018-08-04|archive-date=2018-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215180735/https://www.nzherald.co.nz/business/news/article.cfm?c_id=3&objectid=11451916|url-status=dead}}</ref> |-style="background:#FFFF80" |[[Nigeria]]||[[Lagos]]||align=center|[[Lagos State]]||align=center|LOS||align=center|DNMM||[[Murtala Muhammed International Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Pakistan]]||[[Karachi]]||align=center|[[Sindh]]||align=center|KHI||align=center|OPKC||[[Jinnah International Airport]]||align=center|<ref name="Timetable1">{{cite web|url=http://www.timetableimages.com/ttimages/complete/pr80/pr80-2.jpg|title=1980 International Timetable|publisher=Timetablesimages.com|accessdate=2013-10-17|archive-date=2023-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230105180808/http://www.timetableimages.com/ttimages/complete/pr80/pr80-2.jpg|url-status=dead}}</ref> |- |[[Papua New Guinea]]||[[Port Moresby]]||align=center|&mdash;||align=center|POM||align=center|AYPY||[[Jacksons International Airport]]||align=center|<ref>{{cite web|url=http://airlineroute.net/2015/09/02/pr-pom-w15update2/|title=Philippine Airlines Moves Port Moresby Relaunch to late-Dec 2015|publisher=Airline Route|date=September 2, 2015|accessdate=September 2, 2015}}</ref> |-style="background:#FFFF80" |[[Peru]]||[[Lungsod ng Lima|Lima]]||align=center|[[Lima Metropolitan Area]]||align=center|LIM||align=center|SPJC||[[Jorge Chávez International Airport]]||align=center| |-style="background:#FFD1DC" |[[Philippines]]||[[Bacolod]]||align=center|[[Western Visayas]]||align=center|BCD||align=center|RPVB||[[Bacolod-Silay Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Baguio]]||align=center|[[Cordillera Administrative Region]]||align=center|BAG||align=center|RPUB||[[Loakan Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Baler, Aurora|Baler]]||align=center|[[Central Luzon]]||align=center|BQA||align=center|RPUR||[[Dr. Juan C. Angara Airport]]||align=center|<ref name="PAL47">http://www.timetableimages.com/ttimages/pr/pr47/pr47-3.jpg{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Basco, Batanes|Basco]]{{Ref|1|1}}||align=center|[[Cagayan Valley]]||align=center|BSO||align=center|RPUO||[[Basco Airport]]{{Ref|1|1}}||align=center| |-style="background:#DDDDDD" Operated by PAL Express |[[Philippines]]||[[Bislig]]||align=center|[[Caraga]]||align=center|BPH||align=center|RPMF||[[Bislig Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Butuan]]{{Ref|1|1}}||align=center|[[Caraga]]||align=center|BXU||align=center|RPME||[[Bancasi Airport]]{{Ref|1|1}}||align=center| |- |[[Philippines]]||[[Cagayan de Oro]]||align=center|[[Northern Mindanao]]||align=center|CGY||align=center|RPMY||[[Laguindingan Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Calapan]]||align=center|[[Mimaropa]]||align=center|-||align=center|RPUK||[[Calapan Airport]]||align=center|<ref name="PAL47"/> |-style="background:#FADA5E" |[[Philippines]]||[[Cebu City|Cebu]]||align=center|[[Central Visayas]]||align=center|CEB||align=center|RPVM||[[Mactan-Cebu International Airport]]||align=center| |-style="background:#FADA5E" |[[Philippines]]||[[Clark Freeport Zone|Clark]]||align=center|[[Central Luzon]]||align=center|CRK||align=center|RPLC||[[Clark International Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Cotabato City|Cotabato]]{{Ref|1|1}}||align=center|[[Soccsksargen]]||align=center|CBO||align=center|RPMC||[[Awang Airport]]{{Ref|1|1}}||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Daet, Camarines Norte|Daet]]||align=center|[[Bicol Region]]||align=center|DTE||align=center|RPUD||[[Bagasbas Airport]]||align=center| |-style="background:#FADA5E" |[[Philippines]]||[[Davao City|Davao]]||align=center|[[Davao Region]]||align=center|DVO||align=center|RPMD||[[Francisco Bangoy International Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Dipolog]]{{Ref|1|1}}||align=center|[[Zamboanga Peninsula]]||align=center|DPL||align=center|RPMG||[[Dipolog Airport]]{{Ref|1|1}}||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Dumaguete]]{{Ref|1|1}}||align=center|[[Central Visayas]]||align=center|DGT||align=center|RPVD||[[Sibulan Airport]]{{Ref|1|1}}||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Gasan, Marinduque|Gasan]]||align=center|[[Mimaropa]]||align=center|MRQ||align=center|RPUW||[[Paliparan ng Marinduque]]|| align="center" | |- |[[Philippines]]||[[General Santos]]||align=center|[[Soccsksargen]]||align=center|GES||align=center|RPMR||[[General Santos International Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Guiuan, Eastern Samar|Guiuan]]||align=center|[[Eastern Visayas]]||align=center|-||align=center|RPVG||[[Paliparan ng Guiuan]]|| align="center" | |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Hilongos, Leyte|Hilongos]]||align=center|[[Eastern Visayas]]||align=center|-||align=center|RPVH||[[Hilongos Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Iligan]]||align=center|[[Northern Mindanao]]||align=center|IGN||align=center|RPMI||[[Maria Cristina Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Iloilo]]{{Ref|1|1}}||align=center|[[Western Visayas]]||align=center|ILO||align=center|RPVI||[[Iloilo International Airport]]{{Ref|1|1}}||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Ipil, Zamboanga Sibugay|Ipil]]||align=center|[[Zamboanga Peninsula]]||align=center|IPV||align=center|RPMV||[[Ipil Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Jolo, Sulu|Jolo]]{{Ref|1|1}}||align=center|[[Autonomous Region in Muslim Mindanao]]||align=center|JOL||align=center|RPMJ||[[Jolo Airport]]{{Ref|1|1}}||align=center| |-style="background:#FFE6BD" |[[Philippines]]||[[Kalibo, Aklan|Kalibo]]||align=center|[[Western Visayas]]||align=center|KLO||align=center|RPVK||[[Kalibo International Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Laoag]]{{Ref|1|1}}||align=center|[[Ilocos Region]]||align=center|LAO||align=center|RPLI||[[Laoag International Airport]]{{Ref|1|1}}||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Legazpi, Albay|Legazpi]]{{Ref|1|1}}||align=center|[[Bicol Region]]||align=center|LGP||align=center|RPLP||[[Legazpi Airport]]{{Ref|1|1}}||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Lubang, Occidental Mindoro|Lubang]]||align=center|[[Mimaropa]]||align=center|LBX||align=center|RPLU||[[Lubang Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Mamburao]]||align=center|[[Mimaropa]]||align=center|MBO||align=center|RPUM||[[Mamburao Airport]]||align=center| |-style="background:#FADA5E" |[[Philippines]]||[[Manila]]||align=center|[[Metro Manila]]||align=center|MNL||align=center|RPLL||[[Ninoy Aquino International Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Masbate City|Masbate]]{{Ref|1|1}}||align=center|[[Bicol Region]]||align=center|MBT||align=center|RPVJ||[[Moises R. Espinosa Airport]]{{Ref|1|1}}||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Mati, Davao Oriental|Mati]]||align=center|[[Davao Region]]||align=center|MXI||align=center|RPMQ||[[Mati Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Naga, Camarines Sur|Naga]]{{Ref|1|1}}||align=center|[[Bicol Region]]||align=center|WNP||align=center|RPUN||[[Naga Airport]]{{Ref|1|1}}||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Ozamiz]]{{Ref|1|1}}||align=center|[[Northern Mindanao]]||align=center|OZC||align=center|RPMO||[[Labo Airport]]{{Ref|1|1}}||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Pagadian]]||align=center|[[Zamboanga Peninsula]]||align=center|PAG||align=center|RPMP||[[Pagadian Airport]]||align=center| |- |[[Philippines]]||[[Puerto Princesa]]||align=center|[[Mimaropa]]||align=center|PPS||align=center|RPVP||[[Puerto Princesa International Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Roxas City]]{{Ref|1|1}}||align=center|[[Western Visayas]]||align=center|RXS||align=center|RPVR||[[Roxas Airport]]{{Ref|1|1}}||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[San Fernando, La Union|San Fernando]]||align=center|[[Ilocos Region]]||align=center|SFE||align=center|RFUS||[[San Fernando Airport (Philippines)|San Fernando Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[San Jose, Occidental Mindoro|San Jose]]||align=center|[[Mimaropa]]||align=center|SJI||align=center|RPUH||[[San Jose Airport (Occidental Mindoro)|San Jose Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[San Jose de Buenavista, Antique|San Jose de Buenavista]]||align=center|[[Western Visayas]]||align=center|EUQ||align=center|RPVS||[[Evelio Javier Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Siocon, Zamboanga del Norte|Siocon]]||align=center|[[Zamboanga Peninsula]]||align=center|XSO||align=center|RPNO||[[Siocon Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Surallah, South Cotabato|Surallah]]||align=center|[[Soccsksargen]]||align=center|AAV||align=center|RPMA||[[Allah Valley Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Tacloban]]{{Ref|1|1}}||align=center|[[Eastern Visayas]]||align=center|TAC||align=center|RPVA||[[Daniel Z. Romualdez Airport]]{{Ref|1|1}}||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Tagbilaran]]{{Ref|1|1}}||align=center|[[Central Visayas]]||align=center|TAG||align=center|RPVT||[[Tagbilaran Airport]]{{Ref|1|1}}||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Tawi-Tawi]]{{Ref|1|1}}||align=center|[[Autonomous Region in Muslim Mindanao]]||align=center|TWT||align=center|RPMN||[[Sanga-Sanga Airport]]{{Ref|1|1}}||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Tuguegarao]]{{Ref|1|1}}||align=center|[[Cagayan Valley]]||align=center|TUG||align=center|RPUT||[[Tuguegarao Airport]]{{Ref|1|1}}||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Virac, Catanduanes|Virac]]{{Ref|1|1}}||align=center|[[Bicol Region]]||align=center|VRC||align=center|RPUV||[[Virac Airport]]{{Ref|1|1}}||align=center|<ref>{{Cite web|url=https://www.philippineairlines.com/en/about%20us/newsandevents/more-clark-flights|title=PAL adds more flights to Clark hub|website=www.philippineairlines.com|language=Ingles|access-date=2017-12-29|archive-date=2017-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20171230114533/https://www.philippineairlines.com/en/about%20us/newsandevents/more-clark-flights|url-status=dead}}</ref> |-style="background:#DDDDDD" |[[Philippines]]||[[Zamboanga City|Zamboanga]]{{Ref|1|1}}||align=center|[[Zamboanga Peninsula]]||align=center|ZAM||align=center|RPMZ||[[Zamboanga International Airport]]{{Ref|1|1}}||align=center| |-style=“background:#99FFCC” |[[Qatar]]||[[Doha]]||align=center|&mdash;||align=center|DOH||align=center|OTHH||[[Hamad International Airport]]||align=center| |-style="background:#99FFCC" |[[Russia]]||[[Khabarovsk]]||align=center|[[Khabarovsk Krai]]||align=center|KHV||align=center|UHHH||[[Khabarovsk Novy Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Russia]]||[[Moscow]]||align=center|[[Central Federal District]]||align=center|DME||align=center|UUDD||[[Domodedovo International Airport]]||align=center| |-style="background:#99FFCC" |[[Russia]]||[[Vladivostok]]||align=center|[[Primorsky Krai]]||align=center|VVO||align=center|UHWW||[[Vladivostok International Airport]]||align=center|<ref>{{cite news|title=Между Россией и Филиппинами в конце октября откроется прямое авиасообщение|url=http://www.infox.ru/tourism/asia/2013/09/26/Myezhdu_Rossiyey_i_F.phtml|accessdate=26 September 2013|newspaper=Infox.ru|date=26 September 2013}}</ref> |- |[[Saudi Arabia]]||[[Dammam]]||align=center|[[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]||align=center|DMM||align=center|OEDF||[[King Fahd International Airport]]||align=center|<ref name="New Route">{{cite web |author= |url=http://www.rappler.com/business/industries/171-aviation-tourism/27550-philippine-airlines-new-routes |title=PAL adds 12 new routes: Batanes, China, Australia, MidEast |publisher=Rappler.com |date= |accessdate=2013-10-17 |archive-date=2013-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130624191257/http://www.rappler.com/business/industries/171-aviation-tourism/27550-philippine-airlines-new-routes |url-status=dead }}</ref> |-style="background:#DDDDDD" |[[Saudi Arabia]]||[[Dhahran]]||align=center|[[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]]||align=center|DHA||align=center|OEDR||[[King Abdulaziz Air Base|Dhahran International Airport]]||align=center| |- |[[Saudi Arabia]]||[[Jeddah]]<br><small>Ends 18 September 2018</small>||align=center|[[Makkah Province]]||align=center|JED||align=center|OEJN||[[King Abdulaziz International Airport]]||align=center|<ref name="ReferenceA">http://www.philippineairlines.com/files/4114/4945/7961/International_Winter_Dec_03_2015.pdf</ref><ref>https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/279307/philippine-airlines-ends-jeddah-service-in-sep-2018/</ref> |- |[[Saudi Arabia]]||[[Riyadh]]||align=center|&mdash;||align=center|RUH||align=center|OERK||[[King Khalid International Airport]]||align=center|<ref name=autogenerated1 /> |- |[[Singapore]]||[[Singapore]]||align=center|&mdash;||align=center|SIN||align=center|WSSS||[[Singapore Changi Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |-style="background:#FFFF80" |[[South Africa]]||[[Johannesburg]]||align=center|[[Gauteng]]||align=center|JNB||align=center|FAOR||[[O.R. Tambo International Airport]]||align=center|<ref>{{cite web|url=http://www.philippineflightnetwork.com/2013/07/philippine-airlines-wants-south-africa.html|title=Philippine Airlines Wants South Africa|last=Wilson|first=Darryl|website=Philippine Flight Network|date=2013-07-10|access-date=2026-07-05}}</ref> |- |[[South Korea]]||[[Busan]]||align=center|[[Yeongnam]]||align=center|PUS||align=center|RKPK||[[Gimhae International Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |-style="background:#FFD1DC" |[[South Korea]]||[[Jeju City|Jeju]]||align=center|[[Jeju Province]]||align=center|CJU||align=center|RKPC||[[Jeju International Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[South Korea]]||[[Seoul]]||align=center|[[Seoul Capital Area]]||align=center|GMP||align=center|RKSS||[[Gimpo International Airport]]||align=center| |- |[[South Korea]]||[[Seoul]]||align=center|[[Seoul Capital Area]]||align=center|ICN||align=center|RKSI||[[Incheon International Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |-style="background:#FFFF80" |[[Spain]]||[[Madrid]]||align=center|&mdash;||align=center|MAD||align=center|LEMD||[[Adolfo Suárez Madrid-Barajas Airport]]||align=center|<ref name="Timetable49" /> |-style="background:#DDDDDD" |[[Switzerland]]||[[Zürich]]||align=center|[[Kloten]]||align=center|ZRH||align=center|LSZH||[[Zurich Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD" |[[Thailand]]||[[Bangkok]]||align=center|[[Central Thailand]]||align=center|DMK||align=center|VTBD||[[Don Mueang International Airport]]||align=center|<ref name="Timetable1" /> |- |[[Thailand]]||[[Bangkok]]||align=center|[[Central Thailand]]||align=center|BKK||align=center|VTBS||[[Suvarnabhumi Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |- |[[United Arab Emirates]]||[[Abu Dhabi]]||align=center|[[Emirate of Abu Dhabi]]||align=center|AUH||align=center|OMAA||[[Abu Dhabi International Airport]]||align=center|<ref>http://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/273695/philippine-airlines-resumes-abu-dhabi-from-late-oct-2017/</ref><ref name="business.inquirer.net">{{cite web|url=http://business.inquirer.net/110945/pal-launches-new-routes-to-australia-china-middle-east|title=PAL launches new routes to Australia, China, Middle East &#124; Inquirer Business|publisher=Business.inquirer.net|date=2013-03-06|accessdate=2013-10-17}}</ref> |- |[[United Arab Emirates]]||[[Dubai]]||align=center|[[Emirate of Dubai]]||align=center|DXB||align=center|OMDB||[[Dubai International Airport]]||align=center|<ref name="philippineairlines.com"/> |- |[[United Kingdom]]||[[London]]||align=center|[[England]]||align=center|LHR||align=center|EGLL||[[Heathrow Airport|London Heathrow International Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |-style="background:#DDDDDD" |[[United Kingdom]]||[[London]]||align=center|[[England]]||align=center|LGW||align=center|EGKK||[[Gatwick Airport|London Gatwick International Airport]]||align=center|<ref name="Timetable1" /> |-style="background:#FFFF80" |[[United States]]||[[Chicago]]||align=center|[[Illinois]]||align=center|ORD||align=center|KORD||[[O'Hare International Airport]]||align=center|<ref name="rappler.com"/> |- |[[United States]]||[[Honolulu]]||align=center|[[Hawaiii]]||align=center|HNL||align=center|PHNL||[[Daniel K. Inouye International Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |-style="background:#FFFF80" |[[United States]]||[[Houston]]||align=center|[[Texas]]||align=center|IAH||align=center|KIAH||[[George Bush Intercontinental Airport]]||align=center| |-style="background:#DDDDDD |[[United States]]||[[Las Vegas]]||align=center|[[Nevada]]||align=center|LAS||align=center|KLAS||[[McCarran International Airport]]||align=center|<ref>{{cite web|title=PAL drops flights to Las Vegas, eyes expansion in Toronto, Middle East|url=https://business.inquirer.net/86504/pal-drops-flights-to-las-vegas-eyes-expansion-in-toronto-middle-east|last=Montecillo|first=Paolo G.|work=Philippine Daily Inquirer|date=2012-10-11|accessdate=2018-10-28}}</ref> |- |[[United States]]||[[Los Angeles]]||align=center|[[California]]||align=center|LAX||align=center|KLAX||[[Los Angeles International Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |- |[[United States]]||[[New York City]]||align=center|[[New York (state)|New York]]||align=center|JFK||align=center|KJFK||[[John F. Kennedy International Airport]]||align=center|<ref name="PAL to resume JFK">{{cite web|title=Philippine Airlines Returns to New York Market; Toronto Increase from mid-March 2015|url=http://airlineroute.net/2014/09/01/pr-jfkyyz-s15/|website=Airline Route|publisher=Airline Route|accessdate=1 September 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/278011/philippine-airlines-plans-nonstop-new-york-jfk-service-from-oct-2018/|title=Philippine Airlines plans nonstop New York JFK service from Oct 2018|publisher=Routesonline|first=Jim|last=Liu|accessdate=8 July 2018}}</ref> |-style="background:#DDDDDD" |[[United States]]||[[Oakland, California|Oakland]]||align=center|[[California]]||align=center|OAK||align=center|KOAK||[[Oakland International Airport]]||align=center|<ref>{{Cite web|url=https://kahimyang.com/kauswagan/articles/1254/today-in-philippine-history-july-31-1946-philippine-air-lines-became-the-first-asian-airline-to-cross-the-pacific|title=Today in Philippine History, July 31, 1946, Philippine Air Lines became the first Asian airline to cross the Pacific|date=July 30, 2012|access-date=August 7, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.philippineairlines.com/AboutUs/HistoryAndMilestone|title=History and Milestones|website=www.philippineairlines.com|access-date=August 7, 2021|archive-date=Agosto 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814064804/https://www.philippineairlines.com/AboutUs/HistoryAndMilestone|url-status=dead}}</ref> |- |[[United States]]||[[San Francisco]]||align=center|[[California]]||align=center|SFO||align=center|KSFO||[[San Francisco International Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |-style="background:#FFFF80" |[[United States]]||[[Seattle]]||align=center|[[Washington (state)|Washington]]||align=center|SEA||align=center|KSEA||[[Seattle–Tacoma International Airport]]||align=center|<ref name="rappler.com"/> |-style="background:#DDDDDD" |[[Vietnam]]||[[Hanoi]]||align=center|&mdash;||align=center|HAN||align=center|VVNB||[[Noi Bai International Airport]]||align=center| |- |[[Vietnam]]||[[Ho Chi Minh City]]||align=center|&mdash;||align=center|SGN||align=center|VVTS||[[Tan Son Nhat International Airport]]||align=center|<ref name="IntTimetable" /> |} === Mga kasunduan sa Codeshare === Ang codeshares ng Philippine Airlines ay may mga sumusunod na mga airline:<ref>https://centreforaviation.com/data/profiles/airlines/philippine-airlines-pr</ref> *[[Air Macau]] *[[All Nippon Airways]] *[[Cathay Pacific]] *[[China Airlines]] *[[Etihad Airways]] *[[Garuda Indonesia]] *[[Gulf Air]] *[[Hawaiian Airlines]] *[[Malaysia Airlines]] *[[PAL Express]] (Affiliate) *[[Royal Brunei Airlines]] *[[Turkish Airlines]] *[[Vietnam Airlines]] *[[WestJet]] *[[XiamenAir]] == Mga Isyu == === Isyung Financial === Sa pananalapi Nakaranas ng PAL ang malalaking pinansyal na pagkalugi noong huling bahagi ng 2000s. Noong 31 Marso 2006, ang kabuuang mga ari-arian ng PAL ay umabot sa 100,984,477 [[PHP]], isang 11% na pagbawas mula 31 Marso 2005. Noong 31 Marso 2007, ang mga pinagtibay na asset ng kumpanya ay patuloy na bumaba ng 8% na katumbas ng 92,837,849 PHP bilang laban sa 2006 na numero. Ang pagbagsak ng mga ari-arian ng PAL ay dahil lamang sa pagbaba ng net sa ari-arian at kagamitan at mga pagbabayad sa advance sa mga tagagawa ng sasakyang panghimpapawid at engine, kasalukuyang at iba pang hindi kasalukuyang mga ari-arian. Bilang ng 31 Marso 2007, ang iba pang mga kasalukuyang at di-kasalukuyang mga asset ay nahulog sa pamamagitan ng 29% sa 2,960.4 milyong PHP at 20% sa 2,941.7 milyong PHP "dahil sa epekto ng muling pagsukat sa patas na halaga ng ilang mga asset sa pananalapi at derivative instruments". Pagkatapos ng pagdala ng 17% na higit pang mga pasahero noong 2009 dahil sa pagkuha ng karagdagang mga sasakyang panghimpapawid at paglago sa lokal na merkado, ang PAL annual income report ay nagpakita ng isang pagtaas sa mga kita ng US $ 1.634 bilyon mula US $ 1.504 bilyon noong 2008. Sa kabila nito, ang PAL gastos ay tumataas bilang isang resulta ng higit na operasyon ng flight at mas mataas na mga gastos sa pagpapanatili na pinalala ng mga pagbabago sa presyo ng gasolina; apatnapu't apat na porsiyento (44%) ng gastos sa kita ng PAL ang ginagamit para sa pagkonsumo ng gasolina. === Isyung Labor === May kasaysayan ang PAL ng mga problema sa relasyon sa paggawa. Noong 15 Hunyo 1998, pinalagpasan ng PAL ang 5,000&nbsp;ng mga empleyado nito, kabilang ang higit sa 1,400 flight attendants at mga tagapangasiwa sa diumano'y pagbabawas ng mga gastos at pagbawas ng downturn sa pananalapi sa industriya ng airline bilang kinahinatnan ng krisis sa pananalapi ng Asya. Kinakatawan ng mga Attendants at Stewards Association of the Philippines (FASAP), ang mga empleyado ng trabahador lalo na ang 1,400 cabin crews na humingi ng remedyo para sa kanilang problema sa pamamagitan ng proseso ng panghukuman at nag-file ng reklamo sa mga batayan ng hindi patas na praktis sa paggawa at ilegal na pagbabawas. Kinailangan ito ng isang dekada bago ito ayusin. Ipinasa nito ang Labor Arbiter sa National Labor Relations Commission pagkatapos sa Court of Appeals at, sa wakas, sa Korte Suprema. Pinarangalan ng Pinakamataas na Tribunal ng Pilipinas ang nasawi na partido at noong 22 Hulyo 2008, sa 32-pahinang desisyon nito na iniutos ng PAL na "ibalik ang mga tauhan ng cabin crew na saklaw ng pag-aalis ng iskemang at demotion noong 15 Hunyo 1998 na epektibo noong Hulyo 15 , 1998, nang walang pagkawala ng karapatang kanan at iba pang mga pribilehiyo, at upang bayaran sila ng buong backwages, kasama ang mga allowance at iba pang mga benepisyo ng pera na kinuwenta mula sa oras ng kanilang paghihiwalay hanggang sa oras ng aktwal na pagbawi, sa kondisyon na may kinalaman sa mga nakatanggap ng kanilang kaugnay na bayarin sa paghihiwalay, ang halaga ng mga pagbabayad ay dapat ibabawas mula sa kanilang mga backwages. " Ipinaliwanag pa ng Korte Suprema na nagkaroon ng kabiguan sa bahagi ng PAL upang patunayan ang mga claim nito ng aktwal at napipintong malaking pagkalugi. Bagaman ang malubhang pinsala sa pananalapi ng Asya ay napinsala sa airline, ang pagtatanggol ng PAL ng pagkabangkarota at rehabilitasyon ay hindi maituturing; samakatuwid, ang patakaran sa pagbabawas ay hindi makatwiran. === Competition === Sa loob ng mahigit na 20 taon, inilabas ng PAL ang industriya ng air transport sa Pilipinas. Nagtapos ito noong 1995 sa pamamagitan ng pagpasa ng Executive Order No. 219 na nagpapahintulot ng pagpasok ng mga bagong airline sa industriya. Ang liberalisasyon at deregulasyon ng industriya ng airline sa Pilipinas ay nagdulot ng kumpetisyon sa domestic air transport industry na nagreresulta sa pagbaba ng airfare, pagpapabuti sa kalidad ng serbisyo at kahusayan sa industriya sa pangkalahatan. Sa kasalukuyan, ang tatlong mga airline ay nakikipagkumpitensya sa internasyunal at malalaking domestic ruta: PAL, [[Cebu Pacific]] at [[PAL Express]] (dating kilala bilang Air Philippines) at dalawang airline ay naghahain ng mga menor de edad at malalapit na ruta: [[Philippines AirAsia]], [[Cebgo]] (dating SEAIR at Tiger Airways ) at iba pang maliliit na airline. == Mga Patutunguhan == {{Pangunahin|List of Philippine Airlines destinations}} Noong 1980, nagpatakbo ang Philippine Airlines ng mga lipad patungo sa mga maraming destinasyon sa Europa, tulad ng [[:en:Amsterdam_Airport_Schiphol|Amsterdam]], [[:en:Ellinikon_International_Airport|Athens]], [[:en:Frankfurt_Airport|Frankfurt]], [[:en:Gatwick_Airport|London–Gatwick]], at [[:en:Leonardo_da_Vinci–Fiumicino_Airport|Rome–Fiumicino]].<ref>{{Cite web |title=Timetable - Schedules subject to government approval |url=http://www.timetableimages.com/ttimages/complete/pr80/pr80-2.jpg |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105180808/http://www.timetableimages.com/ttimages/complete/pr80/pr80-2.jpg |archive-date=January 5, 2023}}</ref> Susunod ang [[:en:1997_Asian_financial_crisis|1997 Asian financial crisis]], huminto ang PAL ng ilang rutang long-haul. Noong 1998, pansamantalang nagpatakbo ang [[:en:Cathay_Pacific|Cathay Pacific]] ng ilang serbisyong internasyonal ng PAL sa loob ng 14 na araw sa paghinto ng mga operasyon.<ref>{{Cite web |title=CATHAY PACIFIC WEIGHS PHILIPPINE AIRLINES TAKEOVER |url=https://www.joc.com/cathay-pacific-weighs-philippine-air-takeover_19981103.html |url-access=registration |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105180815/https://www.joc.com/cathay-pacific-weighs-philippine-air-takeover_19981103.html |archive-date=January 5, 2023 |access-date=September 4, 2021 |website=joc.com}}</ref> [[Talaksan:Philippine_Airlines_building_in_Sydney-Street_sign.jpg|thumb|Gusali ng Philippine Airlines sa [[Sidney|Sydney]]]] Noong 2010, ipinagbawal ng European Union (EU) ang lahat ng kompanyang panghimpapawid base sa Pilipinas at tinutukoy nila ang mga alalahanin sa regulasyon, kahit may mga magagandang ebalwasyon mula sa International Civil Aviation Organization.<ref>{{Cite news |last1=Clark |first1=Nicola |date=March 30, 2010 |title=E.U. Expands Airline 'Blacklist |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2010/03/31/business/global/31air.html |url-status=live |access-date=September 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604170549/https://www.nytimes.com/2010/03/31/business/global/31air.html |archive-date=June 4, 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=EU Removes Philippine Airlines from Blacklist |url=https://www.businesstraveller.com/news/2013/07/11/eu-removes-philippine-airlines-from-blacklist/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105180813/https://www.businesstraveller.com/news/2013/07/11/eu-removes-philippine-airlines-from-blacklist/ |archive-date=January 5, 2023 |access-date=September 4, 2021 |website=www.businesstravel.com}}</ref> Inalis ang pagbabawal noong 2013 at pinayagan ang Philippine Airlines upang magpatuloy ang mga operasyon sa Europa. Sa parehong 2013, inilunsad ulit ng PAL ang mga lipad patungo sa London-Heathrow noong 2013 gamit ng Boeing 777-30ER. Noong Oktubre 29, 2018, inumpisahan ng kompanyang panghimpapawid ang kaniyang walang tigil na paglipad patungo sa New York—JFK gamit ng Airbus A350-900. Ito ang isa sa mga pinakamahabang lipad na komersyal sa buong mundo noong panahon na iyon. Sa taong 2025, nagpapatakbo ang Philippine Airlines ng 41 internasyonal na ruta at 32 domestikong ruta. Nagpapatakbo ang rehiyonal na subsidiary, PAL Express, ng karamihang lipad sa mga rutang domestiko. === Mga kasunduan sa codeshare === Mga codeshare ng Philippine Airlines sa mga sumusunod na airline: <ref name=":44">{{Cite web |title=Codeshare Partners Accrual |url=https://www.philippineairlines.com/earn-miles/categories-partner/flight/partner-airlines/codeshare-partners-accrual |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515223957/https://www.philippineairlines.com/earn-miles/categories-partner/flight/partner-airlines/codeshare-partners-accrual |archive-date=May 15, 2024 |access-date=June 23, 2024 |website=philippineairlines.com}}</ref> <ref name="CAPA PhilippineAirlines profile">{{Cite web |title=Profile on Philippine Airlines |url=http://centreforaviation.com/profiles/airlines/philippine-airlines-pr |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161029213653/http://centreforaviation.com/profiles/airlines/philippine-airlines-pr |archive-date=October 29, 2016 |access-date=October 29, 2016 |website=CAPA |publisher=Centre for Aviation}}</ref><templatestyles src="Div col/styles.css" />  * Air Macau * Alaska Airlines<ref>{{cite press release|url=https://news.alaskaair.com/mileage-plan/alaska-airlines-welcomes-philippine-airlines/|title=Alaska Airlines welcomes Philippine Airlines, our newest global partner|publisher=Alaska Airlines|date=May 1, 2025}}</ref> * [[All Nippon Airways]] * American Airlines * Bangkok Airways * Cathay Pacific * China Airlines * [[Garuda Indonesia]]<ref>{{Cite web |title=Philippine Airlines Adds Garuda Indonesia Domestic Codeshare in 4Q24 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241202-prgacodeshare |website=AeroRoutes}}</ref> * Gulf Air * Hawaiian Airlines * [[Malaysia Airlines]] * Qatar Airways<ref>{{cite news |last1=Fuentes |first1=Arthur |date=April 24, 2025 |title=PAL, Qatar Airways partner for nonstop flights to Doha |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/news/business/2025/4/24/pal-qatar-airways-partner-for-nonstop-flights-to-doha-1509 |url-status=live |access-date=April 24, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250424071945/https://www.abs-cbn.com/news/business/2025/4/24/pal-qatar-airways-partner-for-nonstop-flights-to-doha-1509 |archive-date=April 24, 2025}}</ref> * Royal Brunei Airlines * Saudia<ref>{{cite web |date=21 January 2025 |title=Saudia/Philippine Airlines begins codeshare service in 1Q25 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250121-svprcodeshare |publisher=AeroRoutes}}</ref> * [[Singapore Airlines]] * Turkish Airlines * Vietnam Airlines * WestJet * XiamenAir === Mga kasunduan sa pagitan ng mga linya === Ang Philippine Airlines ay may kasunduan sa pagitan ng mga linya kasama ang Southwest Airlines . <ref>{{Cite web |date=2025-11-04 |title=SOUTHWEST AIRLINES AND PHILIPPINE AIRLINES LAUNCH PARTNERSHIP |url=https://www.southwestairlinesinvestorrelations.com/news-events/press-releases/detail/1905/southwest-airlines-and-philippine-airlines-launch-partnership |access-date=2026-02-07 |website=Southwest Airlines Co. |language=en}}</ref> == Fleet == [[Talaksan:Philippine_Airlines_maintenance_MNL_2023-08-05.jpg|thumb|Eroplano ng Philippine Airlines na nakaparada sa tabi ng mga maintenance hangar ng Lufthansa Technik Philippines]] Magsimula noong Enero 2026, ang Philippine Airlines mainline aircraft ay may laki ng armada na 50 (hindi kasama ang PAL Express na eroplano) na may halo ng Airbus narrow-body, ang wide-body na eroplano, at wide-body na eroplano ng Boeing<ref>{{Cite web |title=PAL Fleet |url=https://www.philippineairlines.com/en/inflight-experience/airfleet |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230216151745/https://www.philippineairlines.com/en/inflight-experience/airfleet |archive-date=February 16, 2023 |access-date=January 3, 2026 |website=www.philippineairlines.com}}</ref> == Programang madalas-lumilipad == [[File:Mabuhay_Miles_logo.png|thumb|Logo ng Mabuhay Miles]] Ang Mabuhay Miles ay ang [[:en:Frequent_flyer_program|programang madalas-lumilipad]]. Itinatag ito noong 2002 pagkatapos magsama ang lahat ng umiiral na programang madalas lumilipad ng PAL bago ang Asian financial crisis.<ref name="palsmiles">[https://www.mabuhaymiles.com/mabuhayMiles-web/common/faq.jsp Mabuhay Miles FAQ], Philippine Airlines.</ref> Hati ang Mabuhay Miles sa ibang antas: Classic, Elite, Premiere Elite, at Million Miler. Iniisyu ng [[:en:Philippine_National_Bank|Philippine National Bank]] (PNB) ang mga co-branded na credit card, debit card, at prepaid card na nag-aalok ng mga benepisyo tulad ng libreng mileage points, seguro ng pagbibiyahe, priyoridad na check-in, access sa isang Mabuhay Lounge, at mga deskuwento kapag nag-book ng lipad sa website ng Philippine Airlines.<ref>{{Cite web |title=PNB Credit Cards PNB Mabuhay Miles MasterCard |url=https://www.pnbcards.com.ph/index.php/cards/mabuhay |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210102180501/https://www.pnbcards.com.ph/index.php/cards/mabuhay |archive-date=January 2, 2021 |access-date=November 27, 2020}}</ref> Bago sa PNB, inaalok ng HSBC Philippines ang mga co-branded HSBC Philippine Airlines na credit card. === Mabuhay Lounge === <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>{{More citations needed section|date=December 2019}}Ang Mabuhay Lounge ay ang lounge ng paliparan para sa Philippine Airlines. Ang mga Business Class at Elite Members ng Mabuhay Miles ay pwedeng gamitin ang lounge. Ang mga lounge na ito ay may mga malawak na bar, pagkain, Wi-Fi, at saksakan para sa mga personal na elektronikong kagamitan. Noong Hunyo 27, 2018, inilabas ng Philippine Airlines ang bagong Mabuhay Lounge para sa internasyonal na business class, million milers, premier elite, at mga pasaherong elite sa ikalawang terminal sa [[Paliparang Pandaigdig ng Mactan–Cebu|Mactan–Cebu International Airport]] . <ref>{{Cite news |last=Cacho |first=Katlene |date=June 29, 2018 |title=Cebu-US flights likely with T2 opening |language=en-GB |work=SunStar |url=https://www.sunstar.com.ph/article/1750282/Cebu/Business/Cebu-US-flights-likely-with-T2-opening |access-date=July 7, 2018}}</ref> Simula Setyembre 2023, ang Mabuhay Lounge ay matatagpuan sa mga sumusunod na paliparan: [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino|Ninoy Aquino International Airport]] Terminal 1 (Internasyonal) at Terminal 2 (Domestiko), [[Paliparang Pandaigdig ng Puerto Princesa|Puerto Princesa International Airport]], [[Paliparan ng Bacolod-Silay|Bacolod–Silay Airport]], [[Paliparang Pandaigdig ng Mactan–Cebu|Mactan–Cebu International Airport]], Laguindingan Airport, [[Paliparang Pandaigdig ng Francisco Bangoy|Francisco Bangoy International Airport]], [[Paliparang Pandaigdig ng Iloilo|Iloilo International Airport]], at [[Paliparang Pandaigdig ng San Francisco|San Francisco International Airport]] . <ref>{{Cite web |title=International Lounge |url=https://www.philippineairlines.com/ph/en/before-you-fly/at-the-airport/international-lounge.html |website=www.philippineairlines.com}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist|refs= <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.philippineairlines.com/AboutUs/newsandevents/new-a330|title=PAL rolls out tri-class A330 with New Premium Economy|website=www.philippineairlines.com|language=Ingles|access-date=13 Marso 2018|archive-date=13 Marso 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313155400/https://www.philippineairlines.com/AboutUs/newsandevents/new-a330|url-status=dead}}</ref> <ref name="IntTimetable">{{cite web |url=http://www1.philippineairlines.com/files/5713/8345/9180/International_Winter__as_of30Oct_2013.pdf |title=Philippine Airlines: Winter Timetable |publisher=Philippineairlines.com |accessdate=2013-11-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207024648/http://www1.philippineairlines.com/files/5713/8345/9180/International_Winter__as_of30Oct_2013.pdf |archivedate=2013-12-07 }}</ref> }} [[Kategorya:Mga kompanyang panghimpapawid]] [[Kategorya:Mga kompanya sa Pilipinas]] 3y4nnx0e7pskmiv34ez4fguui64w9ue Wikipedia:Mga huling idinagdag 4 9923 2227943 2227139 2026-09-23T03:45:00Z Ryomaandres 8044 /* Setyembre 2026 */ 2227943 wikitext text/x-wiki {{ABNkahon}} Ito ang mga huling bagong artikulo sa [[Wikipedia]] na napili sa [[Unang Pahina]] bilang bahagi ng ''[[Template:UnangPahinaAlam|Alam ba ninyo?]]'' Tingnan ang [[Special:Newpages|mga bagong pahina]] para sa kumpletong tala ng mga bagong pahina. May sinusunod na panuntunan ang Wikipediang Tagalog hinggil sa pagdagdag sa "Alam ba ninyo?", subalit maaaring magdagdag ang kahit sino basta ba susundin ang panuntunan na ito. Maaari mong ilagay o idagdag ang iyong mungkahing '''paksa''' (ito ang pangalan ng pahina o ang pamagat ng artikulo) at '''pamukaw na tanong''' sa '''''[[Wikipedia:Paghahanda at mga mungkahi para sa Alam Ba Ninyo|paghahanda at mga mungkahi para sa Alam Ba Ninyo?]]''''' ng mga maaaring gamitin para sa "Alam ba ninyo?". Doon sa handaang iyon kumuha ng pamalit na pangkat para sa ''Unang Pahina''. Basahin sa ibaba kung ilan ang dapat na laman ng bawat pangkat. Pero, ''inuulit po lamang'', na pakibasa muna ang mga hakbang at panuntunan na nasa ibaba bago ito gawin. O, kaya maaaring magmungkahi muna kayo sa ''[[Usapang Wikipedia:Mga huling idinagdag|Usapan hinggil sa mungkahi at paghahanda para sa Alam Ba Ninyo?]]''. ==Mga hakbang at panuntunan== Ito hakbang at panuntunan sa pagdagdag ng paksa sa "Alam ba ninyo?": ====Unang hakbang: Pumili==== *Tumingin ng mga bagong pahina sa [[Special:Newpages|Natatangi: Mga Bagong Pahina]] (o ''[[Special:Newpages]]'') para maidagdag. *Dapat na may '''sanggunian''' ang artikulo o lathalain. Kung wala pa, pakihanapan at pakilagyan. *Bilang tulong at ambag sa Tagalog na Wikipedia, pumili o magsulat po sana ng artikulong hindi bababa sa '''3,000''' titik o karakter (mga 4 ''kilobyte'') ang nilalaman ng katawan ng artikulo hindi kabilang ang pamagat o pangalan ng pahina, mga pamagat ng seksiyon, mga titik na nasa sanggunian, kawing na panlabas, mga kapsyon ng larawan, mga kahon ng impormasyon (''infobox''), talaan, tabla, kategorya, at mga katulad. Isa lamang pong '''''mungkahi''''' at '''''panukala''''' ang mga ito para sa kapakanan ng mga mambabasa at tagagamit ng Tagalog na Wikipedia. Maaari mong bilangin ang mga nilalamang titik ng iyong artikulo sa pamamagitan ng pagkopya nito patungo sa isang pahinang pandokumento ng ''[[Microsoft Windows|Microsoft Word]]'' sa tulong ng ''Tools'' (kasangkapang-kagamitan) kung saan matatagpuan ang ''word count'' o pambilang. Maaari ka ring gumamit ng ibang programa na [[pangkompyuter]], kung ibig. Sa ibang paraan ng pagpapaliwanag: mas mainam ang mahigit sa isang '''dangkal''' na haba ng lathalain kaysa ''kalahating dangkal'' lamang. Mas lalong nakaaangat ang lampas pa sa dalawang dangkal. *Kung minsan, maaari pa rin kayong makakita ng maiikling artikulo sa "Alam ba ninyo?", depende sa bilang ng mga kandidato sa loob ng isang panahon. Sa kasong iyon, hinihiling po na tumulong kayo sa pagpapahaba, pagpapalawig, at pagpapaunlad ng artikulo hanggang sa maabot o malampasan ang hinihinging bilang, maging ang kalidad. Lalo na kung [[:Category:Stub|usbong]] (''[[:Category:Stub|stub]]'') pa ito. Ngunit talaga pong higit na mas mainam kung umabot na sa bilang at pamantayan ang artikulo bago ito mailagay dito sa ''Alam Ba Ninyo?'' dahil mas nakatutulong na sa tagabasa. *Dapat na nakapupukaw ng pansin ang '''pamukaw na tanong''' na gagamitin (tingnan ang mga halimbawang nasa supnayan na nasa ibaba). *Hindi isang pangkalahatang seksiyon ng tribya (''trivia'') ang "Alam ba ninyo?". *Ninumungkahi na dapat nasa loob ng nakaraang 30 araw (isang buwan) ng [[Special:Newpages|Mga Bagong Pahina]] ang artikulo na idadagdag. Hindi mahigpit ang pagsasali ng lahok sa "Alam ba ninyo?" ayon sa tagal ng pagkakalikha nito basta't hindi ito nauulit. *Nasa artikulo dapat ang binanggit sa "Alam ba ninyo?" *Kung minsan, maaaring '''muling mapili''' ang isang lumang artikulo, lalo na kung napalawig ito ng may ikatlong ulit ang haba (''mungkahi'') o higit pa, at may kahalagahan at nakapupukaw ng isipan ang mga nadagdag na kaalamang maipapamahagi nito sa mambabasa. ====Ikalawang hakbang: Ilagay ang lahok sa Padron ng "Alam ba ninyp?"==== *Kapag handa ka nang idagdag ang lahok, idagdag ito sa [[Padron:Unang Pahina/Alam ba ninyo]]. Sa pangkalahatan, nakalimita lamang sa mula '''TATLO''' hanggang '''LIMANG''' (5) paksa, ngunit kung anumang kaso maaaring mahigit dito ngunit hindi lalampas sa '''WALO''' (8). Siguraduhin lamang na susukat ito sa pahina noong mga panahong iyon. Gamitin ang inyong ''sintido kumon'' o "karaniwang kaisipan". *Kailangang may larawan ang isa sa mga lahok at ipahawatig na ito ay nakalarawan sa pamamagitan ng paglalagay ng teksto ito na naka panaklong – (''nakalarawan''). Nasa 100px lamang ang laki ng larawan. *Dapat naka-<nowiki>'''BOLD'''</nowiki> (<nowiki>'''MAKAKAPAL ANG MGA TITIK'''</nowiki>) ng titulo ng bagong dinagdag na paksa sa "Alam ba ninyo?" ====Ikatlong hakbang: Maglagay ng tag sa usapang pahina==== *Pagkatapos ilagay ang lahok, lagyan ng ''tag'' o tatakan ng {{[[Suleras:AlamBaNinyoUsapan]]}} ang pahina ng usapan ng artikulo bilang rekord. :Halimbawa: <tt><nowiki>{{Suleras:AlamBaNinyoUsapan|Setyembre 3|2007}}</nowiki></tt> ::{{Suleras:AlamBaNinyoUsapan|Setyembre 3|2007}}. ====Ikaapat na hakbang: Magpadala na abiso sa lumikha. Opsyonal kung sariling-gawa==== *Bukod sa itaas, maaari mong padalhan ng isang mensahe ang may-akda o nagsimula ng artikulo sa pamamagitan ng paggamit ng suleras na ito: <tt><nowiki>{{subst:AlamBaNinyoUsapan2|Abril 3|2008|Pangalan ng artikulo}} --~~~~</nowiki></tt> (nagmula sa: {{[[Suleras:AlamBaNinyoUsapan2]]}}), upang maipagbigay-alam sa may-akda ang pagkakapili ng kaniyang artikulo. Kung sakaling wala pang panagutan ang nag-ambag ng artikulo, ipadala pa rin ang mensahe upang mahikayat siyang gumawa ng sariling akawnt. Huwag mong kalimutang lumagda sa pahina ng usapan ng pinagbigyan ng mensahe. Ganito ang mababasa ng pinadalhan ng mensahe: ::{{Suleras:AlamBaNinyoUsapan2|Marso 30|2008}} *Opsyonal ito kung artikulo mo ang nilalahok mo. ====Ikalimang hakbang: Idagdag ang naidagdag sa supnayan==== *Idagdag dito sa '''supnayan''' sa ibaba ang mga paksang tinanggal (ayon sa petsa: buwan at taon) - ''dahil nagamit na'' - para sa "Alam ba ninyo?". Pakiusap, maglagay ng patlang o puwang sa pagitan ng bawat pangungusap. *Nilalagay na sa '''mga sinupan''' (ayon sa taon; nasa ibaba, sa gawing kanan) ang mga dating nasupnay dito sa ibaba kapag tapos na ang kasalukuyang taon, o kung masyado nang mahaba ang tala ng supnayan sa ibaba. == Supnayan ng mga napiling ''Alam ba ninyo?'' == <!--SIMULA NG KAHONG SINUPAN (ARKIBO)--> {| class="infobox plainlinks" style="width:238px; background:#addfad; border:1px solid #4F7942; -moz-border-radius:8px;" | style="padding-top:4px; text-align:center;"| [[file:Replacement filing cabinet.svg|center|30px|]] [[/Sinupan 2025|2025]] · [[/Sinupan 2024|2024]] · [[/Sinupan 2023|2023]] · [[/Sinupan 2022|2022]] · [[/Sinupan 2021|2021]] · [[/Sinupan 2020|2020]] · [[/Sinupan 2019|2019]] · [[/Sinupan 2018|2018]] · [[/Sinupan 2017|2017]] · [[/Sinupan 2015|2015]] · [[/Sinupan 2014|2014]] · [[/Sinupan 2013|2013]] · [[/Sinupan 2012|2012]] · [[/Sinupan 2011|2011]] · [[/Sinupan 2010|2010]] · [[/Sinupan 2009|2009]] · [[/Sinupan 2008|2008]] · [[/Sinupan 2007|2007]] · [[/Sinupan 2006|2006]] · [[/Sinupan 2005|2005]] <!---{{Archive list long}}----> |}<!--TAPOS NG KAHONG SINUPAN--> '''''Alam ba ninyo...''''' <!--SA IBABA NITO IDAGDAG ANG MGA KADARAAN LAMANG NA MGA PANG-ALAM BA NINYO! SALAMAT PO--> === Setyembre 2026 === *...na tinatrato ng '''[[materyalismong istoriko]]''' nina [[Marx]] at [[Friedrich Engels|Engels]] ang [[tunggalian ng uri]] bilang pangunahing mekanismo ng pagbabago sa kasaysayan, kung saan nangyayari ang mga '''[[rebolusyong panlipunan]]''' kapag sa loob ng '''[[moda ng produksiyon]]''', ang umiiral na '''[[mga relasyon sa produksiyon]]''' ay humadlang sa pag-unlad ng '''[[mga puwersa ng produksiyon]]'''? *...na ibinenta ni '''[[Jiro Manio]]''' ang kaniyang tropeo mula sa [[Gawad Urian]], bagay na napanaluhan niya bilang ang pinakabatang nagwagi bilang 'Pinakamahusay na Aktor' sa edad na 12? *...na ang '''[[Ilog Irawadi]]''' ay dumadaloy sa mga makasaysayang [[Talaan ng mga kabesera ng Myanmar|kabeserang Birmano]] gaya ng '''[[Bagan]]''', '''[[Mandalay]]''', '''[[Amarapura]]''' at '''[[Inwa|Ava]]'''? *...na ang mga ''[[comune]]'' ng '''[[Fiumefreddo di Sicilia]]''', '''[[Forza d'Agrò]]''', '''[[Motta Camastra]]''', at '''[[Savoca]]''' ay nagsilbing mga '''[[Pagkuha ng pelikula sa lokasyon|lokasyon]]''' ng '''[[Corleone]]''' para sa pelikulang '''''[[The Godfather]]''''' sa ilalim ng direksiyon ni '''[[Francis Ford Coppola]]'''? *...na ang '''[[Bundok Kenya]]''' ay mahalagang aspekto sa buhay at kultura ng mga pangkat etniko gaya ng '''[[mga Kikuyu|Kikuyu]]''', '''[[mga Meru|Meru]]''', '''[[mga Embu|Embu]]''', at '''[[mga Maasai|Maasai]]'''? === Mayo 2026 === *...na sa '''[[negosasyong pangkapayapaan ng Pamahalaan ng Republika ng Pilipinas–Pambansang Demokratikong Prente ng Pilipinas|negosasyong pangkapayapaan]]''' sa pagitan ng [[Pamahalaan ng Republika ng Pilipinas]] at [[Pambansang Demokratikong Prente ng Pilipinas]], ang unang nakalataga sa talaan ng mga kasunduan ay ang paggalang sa '''[[pandaigdigang makataong batas]]''' ng dalawang panig na [[nagdirigmaan]]? *...na ang mga [[Romanong villa|villa]] gaya ng kanila [[Emperador ng Roma|emperador]] '''[[Villa ni Adriano|Adriano]]''' at '''[[Villa ni Trajano|Trajano]]''' ay bukod sa pampahingahan, ay marahil nagsilbi ring paminsang tanggapan? *...na ang '''[[mga Kipot ng Turkiya]]''', na kinabibilangan ng mga anyong-tubig ng '''[[Dardanelos]]''' at '''[[Bosforo]]''', pati ang '''[[Dagat ng Marmara]]''', ay bumubuo ng isang '''[[Mga hangganan sa pagitan ng mga lupalop|hangganang lupalop]]''' ng [[Asya]] at [[Europa]]? *...na ang '''[[mga Kuweba ng Ajanta]]''', '''[[mga Kuweba ng Ellora]]''', '''[[Muog ng Agra]]''', at [[Tāj Mahal]] ang unang apat na itinala bilang bahagi ng mga [[Talaan ng mga Pandaigdigang Pamanang Pook sa India|Pandaigdigang Pamanang Pook]] sa [[India]]? *...na ang '''[[Templo ng Mundeshwari]]''', matatagpuan sa '''[[mga talampas ng Kaimur]]''' at alay sa diyosang si '''[[Durga]]''' at sa diyos na si [[Shiva]], ay inaangking pinakamatandang gumaganang '''[[templong Hindu]]'''? *...na ang mga [[aktibismo|aktibista]] sa Pilipinas, bilang '''[[Mga protesta laban kay Donald Trump|pagprotesta laban kay Trump]]''', ay nagsunog ng epihiyeng anyong '''[[fidget spinner]]''' na tinawag na ''[[pasismo|fascist]] spinner''? *...na ang '''[[Simbahan ni San Porfirio]]''' at '''[[Dakilang Masjid ng Gaza|Dakilang Masjid]]''' sa '''[[Lungsod Gaza]]''' ay ilan sa maraming pook-sambahang napinsala buhat ng nangyayaring [[Digmaan sa Gaza (2023-kasalukuyan)|digmaan sa Palestina]]? === Abril === *...na ang mga unang nanirahan sa [[Roma]] ay mga '''[[Mga Italiko|Italikong]]''' '''[[Mga Latin (tribung Italiko)|Latin]]'''? *...na ang '''[[Digmaang Daang Taon]]''' ay bunsod ng tunggalian hinggil sa '''[[Dukado ng Aquitania]]'''? *...na ang [[Talaan ng mga Pandaigdigang Pamanang Pook sa Italya|Pandaigdigang Pamanang Pook]] na '''[[Cinque Terre]]''', na nangangahulugang 'Limang Lupain', ay tumutukoy sa mga [[comune|bayan]] at [[frazione|nayon]] ng '''[[Monterosso al Mare]]''', '''[[Vernazza]]''', '''[[Corniglia]]''', '''[[Manarola]]''', at '''[[Riomaggiore]]'''? *...na ang Pilipinas ay ang kauna-unahang bansa sa mundo na nagdeklara ng '''[[Krisis sa enerhiya sa Pilipinas noong 2026|krisis sa enerhiya]]''' bunga ng [[digmaan sa Iran noong 2026]]? === Marso 2026 === *...na ang dating konserbatibo na ang hinaharap na santo na si '''[[Óscar Romero|Padre Óscar Romero]]''' ay tatalima sa '''[[teolohiya ng pagpapalaya]]''' bunsod ng pagpaslang ng militar sa kaniyang kaibigang si '''[[Rutilio Grande|Padre Rutillo Grande]]'''? *...na ang hinihinalang pinagmulan ng [[tiramisù]], ang '''[[Treviso]]''', ay tinirhan ng mga '''[[Mga Veneto|Veneto]]''' bago ang '''[[Pananakop ng mga Romano sa Italya|pananakop ng mga Romano]]'''? *...na ang '''[[Palasyo ng Golestan]]''' sa [[Teheran]] ay isa sa mga '''[[Talaan ng mga Pandaigdigang Pamanang Pook sa Iran|Pandaigdigang Pamanang Pook]]''' na nadamay buhat ng nangyayaring '''[[Digmaan sa Iran noong 2026|Digmaan sa Iran]]'''? *...na naimpluwensiya si '''[[Susenyos I|Haring Susenyos I]]''' ng Etiopia na maging [[Simbahang Katolika|Katoliko]] sa pamamagitan ni Padre '''[[Pedro Páez]]'''? *...na ang '''[[Sundarbans]]''' ay isang '''[[kagubatan ng bakawan]]''' na nabuo sa tagpuan ng mga ilog [[Ilog Ganges|Ganges]], '''[[Ilog Brahmaputra|Brahmaputra]]''', at '''[[Ilog Meghna|Meghna]]'''? <!---Nasa ibaba ang kaurian at mga interwiki--> [[Kaurian:Alam Ba Ninyo ng Wikipedia]] 2j1wwox20kg63lz2c67zwbdhd5zqlq3 2227945 2227943 2026-09-23T03:45:22Z Ryomaandres 8044 /* Setyembre 2026 */ 2227945 wikitext text/x-wiki {{ABNkahon}} Ito ang mga huling bagong artikulo sa [[Wikipedia]] na napili sa [[Unang Pahina]] bilang bahagi ng ''[[Template:UnangPahinaAlam|Alam ba ninyo?]]'' Tingnan ang [[Special:Newpages|mga bagong pahina]] para sa kumpletong tala ng mga bagong pahina. May sinusunod na panuntunan ang Wikipediang Tagalog hinggil sa pagdagdag sa "Alam ba ninyo?", subalit maaaring magdagdag ang kahit sino basta ba susundin ang panuntunan na ito. Maaari mong ilagay o idagdag ang iyong mungkahing '''paksa''' (ito ang pangalan ng pahina o ang pamagat ng artikulo) at '''pamukaw na tanong''' sa '''''[[Wikipedia:Paghahanda at mga mungkahi para sa Alam Ba Ninyo|paghahanda at mga mungkahi para sa Alam Ba Ninyo?]]''''' ng mga maaaring gamitin para sa "Alam ba ninyo?". Doon sa handaang iyon kumuha ng pamalit na pangkat para sa ''Unang Pahina''. Basahin sa ibaba kung ilan ang dapat na laman ng bawat pangkat. Pero, ''inuulit po lamang'', na pakibasa muna ang mga hakbang at panuntunan na nasa ibaba bago ito gawin. O, kaya maaaring magmungkahi muna kayo sa ''[[Usapang Wikipedia:Mga huling idinagdag|Usapan hinggil sa mungkahi at paghahanda para sa Alam Ba Ninyo?]]''. ==Mga hakbang at panuntunan== Ito hakbang at panuntunan sa pagdagdag ng paksa sa "Alam ba ninyo?": ====Unang hakbang: Pumili==== *Tumingin ng mga bagong pahina sa [[Special:Newpages|Natatangi: Mga Bagong Pahina]] (o ''[[Special:Newpages]]'') para maidagdag. *Dapat na may '''sanggunian''' ang artikulo o lathalain. Kung wala pa, pakihanapan at pakilagyan. *Bilang tulong at ambag sa Tagalog na Wikipedia, pumili o magsulat po sana ng artikulong hindi bababa sa '''3,000''' titik o karakter (mga 4 ''kilobyte'') ang nilalaman ng katawan ng artikulo hindi kabilang ang pamagat o pangalan ng pahina, mga pamagat ng seksiyon, mga titik na nasa sanggunian, kawing na panlabas, mga kapsyon ng larawan, mga kahon ng impormasyon (''infobox''), talaan, tabla, kategorya, at mga katulad. Isa lamang pong '''''mungkahi''''' at '''''panukala''''' ang mga ito para sa kapakanan ng mga mambabasa at tagagamit ng Tagalog na Wikipedia. Maaari mong bilangin ang mga nilalamang titik ng iyong artikulo sa pamamagitan ng pagkopya nito patungo sa isang pahinang pandokumento ng ''[[Microsoft Windows|Microsoft Word]]'' sa tulong ng ''Tools'' (kasangkapang-kagamitan) kung saan matatagpuan ang ''word count'' o pambilang. Maaari ka ring gumamit ng ibang programa na [[pangkompyuter]], kung ibig. Sa ibang paraan ng pagpapaliwanag: mas mainam ang mahigit sa isang '''dangkal''' na haba ng lathalain kaysa ''kalahating dangkal'' lamang. Mas lalong nakaaangat ang lampas pa sa dalawang dangkal. *Kung minsan, maaari pa rin kayong makakita ng maiikling artikulo sa "Alam ba ninyo?", depende sa bilang ng mga kandidato sa loob ng isang panahon. Sa kasong iyon, hinihiling po na tumulong kayo sa pagpapahaba, pagpapalawig, at pagpapaunlad ng artikulo hanggang sa maabot o malampasan ang hinihinging bilang, maging ang kalidad. Lalo na kung [[:Category:Stub|usbong]] (''[[:Category:Stub|stub]]'') pa ito. Ngunit talaga pong higit na mas mainam kung umabot na sa bilang at pamantayan ang artikulo bago ito mailagay dito sa ''Alam Ba Ninyo?'' dahil mas nakatutulong na sa tagabasa. *Dapat na nakapupukaw ng pansin ang '''pamukaw na tanong''' na gagamitin (tingnan ang mga halimbawang nasa supnayan na nasa ibaba). *Hindi isang pangkalahatang seksiyon ng tribya (''trivia'') ang "Alam ba ninyo?". *Ninumungkahi na dapat nasa loob ng nakaraang 30 araw (isang buwan) ng [[Special:Newpages|Mga Bagong Pahina]] ang artikulo na idadagdag. Hindi mahigpit ang pagsasali ng lahok sa "Alam ba ninyo?" ayon sa tagal ng pagkakalikha nito basta't hindi ito nauulit. *Nasa artikulo dapat ang binanggit sa "Alam ba ninyo?" *Kung minsan, maaaring '''muling mapili''' ang isang lumang artikulo, lalo na kung napalawig ito ng may ikatlong ulit ang haba (''mungkahi'') o higit pa, at may kahalagahan at nakapupukaw ng isipan ang mga nadagdag na kaalamang maipapamahagi nito sa mambabasa. ====Ikalawang hakbang: Ilagay ang lahok sa Padron ng "Alam ba ninyp?"==== *Kapag handa ka nang idagdag ang lahok, idagdag ito sa [[Padron:Unang Pahina/Alam ba ninyo]]. Sa pangkalahatan, nakalimita lamang sa mula '''TATLO''' hanggang '''LIMANG''' (5) paksa, ngunit kung anumang kaso maaaring mahigit dito ngunit hindi lalampas sa '''WALO''' (8). Siguraduhin lamang na susukat ito sa pahina noong mga panahong iyon. Gamitin ang inyong ''sintido kumon'' o "karaniwang kaisipan". *Kailangang may larawan ang isa sa mga lahok at ipahawatig na ito ay nakalarawan sa pamamagitan ng paglalagay ng teksto ito na naka panaklong – (''nakalarawan''). Nasa 100px lamang ang laki ng larawan. *Dapat naka-<nowiki>'''BOLD'''</nowiki> (<nowiki>'''MAKAKAPAL ANG MGA TITIK'''</nowiki>) ng titulo ng bagong dinagdag na paksa sa "Alam ba ninyo?" ====Ikatlong hakbang: Maglagay ng tag sa usapang pahina==== *Pagkatapos ilagay ang lahok, lagyan ng ''tag'' o tatakan ng {{[[Suleras:AlamBaNinyoUsapan]]}} ang pahina ng usapan ng artikulo bilang rekord. :Halimbawa: <tt><nowiki>{{Suleras:AlamBaNinyoUsapan|Setyembre 3|2007}}</nowiki></tt> ::{{Suleras:AlamBaNinyoUsapan|Setyembre 3|2007}}. ====Ikaapat na hakbang: Magpadala na abiso sa lumikha. Opsyonal kung sariling-gawa==== *Bukod sa itaas, maaari mong padalhan ng isang mensahe ang may-akda o nagsimula ng artikulo sa pamamagitan ng paggamit ng suleras na ito: <tt><nowiki>{{subst:AlamBaNinyoUsapan2|Abril 3|2008|Pangalan ng artikulo}} --~~~~</nowiki></tt> (nagmula sa: {{[[Suleras:AlamBaNinyoUsapan2]]}}), upang maipagbigay-alam sa may-akda ang pagkakapili ng kaniyang artikulo. Kung sakaling wala pang panagutan ang nag-ambag ng artikulo, ipadala pa rin ang mensahe upang mahikayat siyang gumawa ng sariling akawnt. Huwag mong kalimutang lumagda sa pahina ng usapan ng pinagbigyan ng mensahe. Ganito ang mababasa ng pinadalhan ng mensahe: ::{{Suleras:AlamBaNinyoUsapan2|Marso 30|2008}} *Opsyonal ito kung artikulo mo ang nilalahok mo. ====Ikalimang hakbang: Idagdag ang naidagdag sa supnayan==== *Idagdag dito sa '''supnayan''' sa ibaba ang mga paksang tinanggal (ayon sa petsa: buwan at taon) - ''dahil nagamit na'' - para sa "Alam ba ninyo?". Pakiusap, maglagay ng patlang o puwang sa pagitan ng bawat pangungusap. *Nilalagay na sa '''mga sinupan''' (ayon sa taon; nasa ibaba, sa gawing kanan) ang mga dating nasupnay dito sa ibaba kapag tapos na ang kasalukuyang taon, o kung masyado nang mahaba ang tala ng supnayan sa ibaba. == Supnayan ng mga napiling ''Alam ba ninyo?'' == <!--SIMULA NG KAHONG SINUPAN (ARKIBO)--> {| class="infobox plainlinks" style="width:238px; background:#addfad; border:1px solid #4F7942; -moz-border-radius:8px;" | style="padding-top:4px; text-align:center;"| [[file:Replacement filing cabinet.svg|center|30px|]] [[/Sinupan 2025|2025]] · [[/Sinupan 2024|2024]] · [[/Sinupan 2023|2023]] · [[/Sinupan 2022|2022]] · [[/Sinupan 2021|2021]] · [[/Sinupan 2020|2020]] · [[/Sinupan 2019|2019]] · [[/Sinupan 2018|2018]] · [[/Sinupan 2017|2017]] · [[/Sinupan 2015|2015]] · [[/Sinupan 2014|2014]] · [[/Sinupan 2013|2013]] · [[/Sinupan 2012|2012]] · [[/Sinupan 2011|2011]] · [[/Sinupan 2010|2010]] · [[/Sinupan 2009|2009]] · [[/Sinupan 2008|2008]] · [[/Sinupan 2007|2007]] · [[/Sinupan 2006|2006]] · [[/Sinupan 2005|2005]] <!---{{Archive list long}}----> |}<!--TAPOS NG KAHONG SINUPAN--> '''''Alam ba ninyo...''''' <!--SA IBABA NITO IDAGDAG ANG MGA KADARAAN LAMANG NA MGA PANG-ALAM BA NINYO! SALAMAT PO--> === Setyembre 2026 === *...na tinatrato ng '''[[materyalismong istoriko]]''' nina [[Marx]] at [[Friedrich Engels|Engels]] ang [[tunggalian ng uri]] bilang pangunahing mekanismo ng pagbabago sa kasaysayan, kung saan nangyayari ang mga '''[[himagsikang panlipunan]]''' kapag sa loob ng '''[[moda ng produksiyon]]''', ang umiiral na '''[[mga relasyon sa produksiyon]]''' ay humadlang sa pag-unlad ng '''[[mga puwersa ng produksiyon]]'''? *...na ibinenta ni '''[[Jiro Manio]]''' ang kaniyang tropeo mula sa [[Gawad Urian]], bagay na napanaluhan niya bilang ang pinakabatang nagwagi bilang 'Pinakamahusay na Aktor' sa edad na 12? *...na ang '''[[Ilog Irawadi]]''' ay dumadaloy sa mga makasaysayang [[Talaan ng mga kabesera ng Myanmar|kabeserang Birmano]] gaya ng '''[[Bagan]]''', '''[[Mandalay]]''', '''[[Amarapura]]''' at '''[[Inwa|Ava]]'''? *...na ang mga ''[[comune]]'' ng '''[[Fiumefreddo di Sicilia]]''', '''[[Forza d'Agrò]]''', '''[[Motta Camastra]]''', at '''[[Savoca]]''' ay nagsilbing mga '''[[Pagkuha ng pelikula sa lokasyon|lokasyon]]''' ng '''[[Corleone]]''' para sa pelikulang '''''[[The Godfather]]''''' sa ilalim ng direksiyon ni '''[[Francis Ford Coppola]]'''? *...na ang '''[[Bundok Kenya]]''' ay mahalagang aspekto sa buhay at kultura ng mga pangkat etniko gaya ng '''[[mga Kikuyu|Kikuyu]]''', '''[[mga Meru|Meru]]''', '''[[mga Embu|Embu]]''', at '''[[mga Maasai|Maasai]]'''? === Mayo 2026 === *...na sa '''[[negosasyong pangkapayapaan ng Pamahalaan ng Republika ng Pilipinas–Pambansang Demokratikong Prente ng Pilipinas|negosasyong pangkapayapaan]]''' sa pagitan ng [[Pamahalaan ng Republika ng Pilipinas]] at [[Pambansang Demokratikong Prente ng Pilipinas]], ang unang nakalataga sa talaan ng mga kasunduan ay ang paggalang sa '''[[pandaigdigang makataong batas]]''' ng dalawang panig na [[nagdirigmaan]]? *...na ang mga [[Romanong villa|villa]] gaya ng kanila [[Emperador ng Roma|emperador]] '''[[Villa ni Adriano|Adriano]]''' at '''[[Villa ni Trajano|Trajano]]''' ay bukod sa pampahingahan, ay marahil nagsilbi ring paminsang tanggapan? *...na ang '''[[mga Kipot ng Turkiya]]''', na kinabibilangan ng mga anyong-tubig ng '''[[Dardanelos]]''' at '''[[Bosforo]]''', pati ang '''[[Dagat ng Marmara]]''', ay bumubuo ng isang '''[[Mga hangganan sa pagitan ng mga lupalop|hangganang lupalop]]''' ng [[Asya]] at [[Europa]]? *...na ang '''[[mga Kuweba ng Ajanta]]''', '''[[mga Kuweba ng Ellora]]''', '''[[Muog ng Agra]]''', at [[Tāj Mahal]] ang unang apat na itinala bilang bahagi ng mga [[Talaan ng mga Pandaigdigang Pamanang Pook sa India|Pandaigdigang Pamanang Pook]] sa [[India]]? *...na ang '''[[Templo ng Mundeshwari]]''', matatagpuan sa '''[[mga talampas ng Kaimur]]''' at alay sa diyosang si '''[[Durga]]''' at sa diyos na si [[Shiva]], ay inaangking pinakamatandang gumaganang '''[[templong Hindu]]'''? *...na ang mga [[aktibismo|aktibista]] sa Pilipinas, bilang '''[[Mga protesta laban kay Donald Trump|pagprotesta laban kay Trump]]''', ay nagsunog ng epihiyeng anyong '''[[fidget spinner]]''' na tinawag na ''[[pasismo|fascist]] spinner''? *...na ang '''[[Simbahan ni San Porfirio]]''' at '''[[Dakilang Masjid ng Gaza|Dakilang Masjid]]''' sa '''[[Lungsod Gaza]]''' ay ilan sa maraming pook-sambahang napinsala buhat ng nangyayaring [[Digmaan sa Gaza (2023-kasalukuyan)|digmaan sa Palestina]]? === Abril === *...na ang mga unang nanirahan sa [[Roma]] ay mga '''[[Mga Italiko|Italikong]]''' '''[[Mga Latin (tribung Italiko)|Latin]]'''? *...na ang '''[[Digmaang Daang Taon]]''' ay bunsod ng tunggalian hinggil sa '''[[Dukado ng Aquitania]]'''? *...na ang [[Talaan ng mga Pandaigdigang Pamanang Pook sa Italya|Pandaigdigang Pamanang Pook]] na '''[[Cinque Terre]]''', na nangangahulugang 'Limang Lupain', ay tumutukoy sa mga [[comune|bayan]] at [[frazione|nayon]] ng '''[[Monterosso al Mare]]''', '''[[Vernazza]]''', '''[[Corniglia]]''', '''[[Manarola]]''', at '''[[Riomaggiore]]'''? *...na ang Pilipinas ay ang kauna-unahang bansa sa mundo na nagdeklara ng '''[[Krisis sa enerhiya sa Pilipinas noong 2026|krisis sa enerhiya]]''' bunga ng [[digmaan sa Iran noong 2026]]? === Marso 2026 === *...na ang dating konserbatibo na ang hinaharap na santo na si '''[[Óscar Romero|Padre Óscar Romero]]''' ay tatalima sa '''[[teolohiya ng pagpapalaya]]''' bunsod ng pagpaslang ng militar sa kaniyang kaibigang si '''[[Rutilio Grande|Padre Rutillo Grande]]'''? *...na ang hinihinalang pinagmulan ng [[tiramisù]], ang '''[[Treviso]]''', ay tinirhan ng mga '''[[Mga Veneto|Veneto]]''' bago ang '''[[Pananakop ng mga Romano sa Italya|pananakop ng mga Romano]]'''? *...na ang '''[[Palasyo ng Golestan]]''' sa [[Teheran]] ay isa sa mga '''[[Talaan ng mga Pandaigdigang Pamanang Pook sa Iran|Pandaigdigang Pamanang Pook]]''' na nadamay buhat ng nangyayaring '''[[Digmaan sa Iran noong 2026|Digmaan sa Iran]]'''? *...na naimpluwensiya si '''[[Susenyos I|Haring Susenyos I]]''' ng Etiopia na maging [[Simbahang Katolika|Katoliko]] sa pamamagitan ni Padre '''[[Pedro Páez]]'''? *...na ang '''[[Sundarbans]]''' ay isang '''[[kagubatan ng bakawan]]''' na nabuo sa tagpuan ng mga ilog [[Ilog Ganges|Ganges]], '''[[Ilog Brahmaputra|Brahmaputra]]''', at '''[[Ilog Meghna|Meghna]]'''? <!---Nasa ibaba ang kaurian at mga interwiki--> [[Kaurian:Alam Ba Ninyo ng Wikipedia]] tomk9c8cg5r00rl0ya40nj44svftnsv Mitolohiyang Griyego 0 11254 2227933 2163622 2026-09-23T03:38:30Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227933 wikitext text/x-wiki [[File:Greek trinity.png|thumb|300px|Ang Greek trinity at ang pamamahagi ng tatlong mga kaharian ng Daigdig: Zeus God (Langit), Poseidon (Seas at karagatan) at Hades (Underworld). Ang Theos (menor de edad na diyos) ay mga anak ng Trinidad na ito.]] [[File:Zeus Otricoli Pio-Clementino Inv257.jpg|thumb|upright|Busto ni [[Zeus]], [[Otricoli]] (Sala Rotonda, [[Museo Pio-Clementino]], [[Vatican City|Vatican]]).]] {{Greek myth}} Ang '''mitolohiyang Griyego''' ang katawan ng mga [[mito]] at katuruan ng mga [[Sinaunang Griyego]] na nauukol at nagpapaliwanag ng pinagmulan at kalikasan ng mundo at nagtatala ng buhay at pakikipagsapalaran ng kanilang iba't ibang mga [[Griyego diyos|Diyos]] at mga [[Griyegong bayani|Bayani]]. Ang mitolohiyang Griyego ay isang bahagi ng paniniwala sa modernong [[Gresya]] at sa buong daigdig na kilala bilang [[Hellenismos]]. Ang mga makabagong bihasa ay nag-aaral ng mitolohiyang Griyego upang magbigay-linaw sa mga institusyong relihiyoso at pampolitika ng [[Sinaunang Gresya]] at ng kabihasnan nito. Pinag-aaralan rin ito ng mga bihasa upang maunawaan ang kalikasan ng tuwirang pagbuo ng mga [[mito]]. Sa simula, ang mga salaysay na ito ay pinapakalat sa Sinaunang Gresya sa isang [[tradisyong pabigkas|tradisyong tulang-pabigkas]]. Sa kasalukuyan, ang ating mga nanatiling sanggunian ng mga [[mitolohiya]]ng [[Gresya|Griyego]] ay mga gawang pang-[[panitikan]] ng mga kalimitang pagbigkas. Sumasalamin din ang mitolohiyang Griyego sa mga [[artipakto]], ilang mga gawang [[sining]], lalo na iyong mga [[pagpinta|pintor]] ng mga plurera. Tinutukoy ng mga Griyego tuwiran ang mga mitolohiya at mga kaugnay na gawang sining upang magbigay liwanag sa mga kultong pagsasanay at [[ritwal]] na mga kagawian na napakaluma na at minsan hindi ay na nauunawang mabuti. Ang '''mitolohiyang Griyego''' ay pangunahing alam ngayon mula sa [[panitikang Griyego]] at mga representasyon sa mga pamukhang{{efn|visual}} midya na mula pa sa [[Istilong Heometriko|panahong Heometriko]] mula c. 900 hanggang 800 BCE at pasulong.<ref name="Graf200">F. Graf, ''Greek Mythology'', 200</ref> Sa katunayan, ang mga sangguniang pampanitikan at [[arkeolohikal]] ay nagsasama at minsang parehong tumataguyod sa bawat isa at minsan magkasalungat. Gayunpaman, sa maraming mga tagpo, ang pag-iral ng corpus ng datos ay isang malakas na indikasyon na ang marami sa mga elemento ng mitolohiyang Griyego ay may malakas na pinag-ugatang makatotohanan at masaysay{{efn|historical}}.<ref>Anthony Alms. 2007. ''Theology, Trauerspiel, and the Conceptual Foundations of Early German Opera''. City University of New York. 413 pages.</ref> Ang kabilang sa pinakamaagang mga sangguniang pampanitikan ang dalawang mga tulang epiko ni [[Homer]] na [[Iliad]] at [[Odyssey]]. Ang ibang mga manunula ay bumuo ng isang siklong epiko ngunit ang mga kalaunan at mas mababang mga tula ay halos buong nawala. Sa kabila ng kanilang kalimitang pangalan, ang mga imnong Homeriko ay walang tuwirang kaugnayan kay Homer. May mga pang-korong himno mula sa mas maagang bahagi ng tinatawag na panahong Liriko. Si [[Hesiod]] na isang sakaling kontemporaryo ni Homer ay nagbibigay sa kaniyang [[Theogony]] (Pinagmulan ng mga Diyos) ang pinakabuong salaysay ng mga pinakamaagang mitong Griyego na nauukol sa paglikha ng mundo, ang pinagmulan ng mga [[Diyos]], mga [[Titan]], mga [[Higante]] gayundin din ang masalimuot na mga [[henealohiya]], mga kuwentong bayan, at mga mitong etiolohikal. Ang ''Mga Gawa at Araw'' ni Hesiod ay isang didaktikong tula tungkol sa buhay pagsasaka na kinabibilangan rin ng mga mito ni [[Prometheus]], [[Pandora]] at ng [[Mga Apat na Panahon]]. Ang manunula ay nagbibigay ng mahusay na paraan upang magtagumpay sa isang mapanganib na mundo na mas ginawa pang mapanganib ng mga Diyos nito. ==Pagtutuklas{{efn|archeology}}== [[File:RomanVirgilFolio014rVergilPortrait.jpg|thumb|Ang Romanong makata na si [[Virgil]], na inilalarawan dito sa loob ng isang manuskriptong nagmula sa ika-5 daantaon: ang ''[[Vergilius Romanus]]'', na nakapagpreserba ng mga detalye ng mitolohiyang Griyego sa loob ng marami niyang mga sulatin.]] Ang pagkakatuklas ng [[Gresyang Mycenean|kabihasnang Mycenaean]] ng arkeologong baguhang [[Aleman]] na si [[Heinrich Schliemann]] noong ika-19 na siglo at pagkakatuklas ng [[kabihasnang Minoan]] sa [[Creta]] ng arkeologong Britaniko noong ika-20 siglo ay nakatulong sa pagpapaliwanag ng maraming mga umiiral na katanungan tungkol sa mga epiko ni Homer at nagbigay ng patunay na arkeolohikal para sa maraming mga detalyeng mitolohikal tungkol sa mga Diyos at mga bayaning Griyego. Ang [[Digmaang Trojan]] na isa sa pinakamahalagang mga pangyayari sa Mitolohiyang Griyego ay pinaniniwalaan ng karamihan ng mga bihasa na tunay na nangyari at ang [[Troy]] ay isang tunay na lungsod.<ref>{{cite web |title=Evidence of Ancient City of Troy Found, Archaeologist Says |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/05/0514_040514_troy.html |website=National Geographic News |date=14 Mayo 2004 |access-date=26 Pebrero 2013 |archive-date=15 Mayo 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040515123339/http://news.nationalgeographic.com/news/2004/05/0514_040514_troy.html |url-status=dead}}</ref> Ang mga mahugis na itsura ng mga palayok ng ika-8 siglo BCE ay nagpapakita ng mga eksena mula sa siklong Trojano gayundin din ang mga pakikipagsapalaran ni [[Heracles]].<ref name="Br">{{cite encyclopedia|title=Greek Mythology|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|year=2002}}</ref> Ang mitolohiyang Griyego ay nagkaroon ng isang malawak na udyok sa kagawian, sining, at panitikan ng [[sibilisasyong Kanluranin]] at nananatiling bahagi ng pamana at wikang Kanluranin. Ang mga makata at mga alagad ng sining mula noong sinaunang mga kapanahunan hanggang sa pangkasalukuyang panahon ay humango ng udyok mula sa mitolohiyang Griyego at nakatuklas ng kontemporaryong pagpapahalaga at kaugnayan sa mga tema.<ref>J.M. Foley, ''Homer Simpson's Traditional Art'', 43</ref> Ang mga pamukhang pagpapamalas ng mito ay mahalaga sa dalawang dahilan. Marami sa mga mitong Griyego na napatunayan sa mga tangang{{baseng}} lalong maaga sa mga sangguniang pampanitikan. Sa labindalawang mga paggawa ni Heracles halimbawa, ang pakikipagsapalarang [[Cerberus]] ay umiiral sa isang kontemporaryong tekstong pampanitikan.<ref name="HomerIliad366-369">Homer, ''Iliad'', 8. Isang tulang epiko hinggil sa Labanan sa Troy. [https://archive.today/20120526194909/http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin//ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0134&layout=&loc=8.366 366–369]</ref> Sa karagdagan, ang mga sangguniang pamukha ay minsang kumakatwan sa mga mito o mga eksenang mitikal na hindi pinatutunayan sa anumang umiiral na sangguniang pampanitikan. Sa ilang mga tagpo, ang unang alam na pagpapamalas ng isang mito sa isang sining na mahugis ay nauuna sa unang alam na pagpapamalas nito sa huling tulang sinauna ng ilang mga [[siglo]].<ref name="Graf200" /> Sa mga Panahong Arkaiko (c. 750–c. 500 BCE), Klasiko (c. 480–323 BCE), at Helenistiko (323–146 BC), ang Homeriko at iba ibang mga ibang eksenang mitolohikal ay lumilitaw na nagdaragdag sa umiiral na patunay na pampanitikan.<ref name="Br" /> ==Kosmogoniya at kosmolohiya== Ang mga "mito ng pinagmulan" o "[[mito ng paglikha]]" ay kumakatawan sa pagtatangka ng magpaunawa sa [[sanlibutan]] sa mga katawagang pantao at ipaliwanag ang pinagmulan ng daigdig.<ref name="Klattx">Klatt-Brazouski, ''Ancient Greek and Roman Mythology'', 10</ref> Ang pinakamalawak na tinatanggap na bersiyon sa panahong ito bagaman isang pilosopikal na salaysay ng pinagmulan ng mga bagay ang inuulat ni [[Hesiod]] sa kaniyang ''[[Theogony]]''. Kaniyang sinimulan ang isang [[Kaguluhan (kosmogoniya)|Kaguluhan]] na isang nakangangang kawalan. Mula sa kawalan ay lumitaw si [[Gaia (mitolohiya)|Gaia]] (ang mundo) at iba pang mga pangunahing diyos: [[Eros]] (Pag-ibig), [[Kalaliman]] (ang [[Tartarus]]) at [[Erebus]].<ref name="Theogony116-138">Hesiod, ''Theogony'', [[s:Theogony|116–138]]</ref> Nang walang pagtulong ng isang lalake, si Gaia ay nanganak kay [[Uranus (mitolohiya)|Uranus]] (ang Kalangitan) na nagpunlay sa kaniya. Mula sa unyong ito ay ipinanganak ang mga [[Titan (mitolohiya)|Titan]] na mga anim na lalakeng sina [[Coeus]], [[Crius]], [[Cronus]], [[Hyperion (mythology)|Hyperion]], [[Iapetus (mythology)|Iapetus]], at[[Oceanus]] at mga anim na babaeng sina [[Mnemosyne]], [[Phoebe (mythology)|Phoebe]], [[Rhea (mythology)|Rhea]], [[Theia]], [[Themis]], at [[Tethys (mythology)|Tethys]]. Pagkatapos ipanganak si [[Cronus]], sina Gaia at Uranus ay nag-utos na wala nang mga Titan na ipapanganak. Sila ay sinundan ng may isang matang mga [[Cyclop]] at mga [[Hecatonchires]] na parehong inihagis sa [[Tartarus]] ni Uranus. Ito ay nagpagalit kay Gaia. Si Cronus ay hinikayat ni Gaia na kapunin ang kaniyang ama. Kaniyang ginawa ito at naging pinuno ng mga Titan kasama ng kaniyang asawa-kapatid na si [[Rhea]] bilang konsorte. Ang ibang mga Titan ay kaniyang naging korte. Ang isang motif ng alitang ama-laban-sa-anak ay inulit nang labanan ng kaniyang anak na lalakeng si [[Zeus]]. Dahil nagtaksil si Cronus sa kaniyang ama, natakot siya na ang parehong bagay ay gagawin ng kaniyang anak kaya sa bawat panganganak ni Rhea, kaniyang inaagaw ang bata at kinakain ito. Nagalit si Rhea dito at dinaya niya si Cronus sa pamamagitan ng pagtatago kay [[Zeus]] at pagbabalot ng isang bato sa balutan ng sanggol na kinain ni Cronus. Nang lumaki si Zeus, pinakain niya si Cronus ng isang may drogang inumin na nagpasuka sa kaniya na nagsuka sa ibang mga anak ni Rhe at sa bato na nasa tiyan ni Cronus sa simula pa. Hinamon naman ni Zeus si Cronus sa isang [[Titanomachy|digmaan]] para sa paghahari ng mga Diyos. Sa wakas, sa tulong ng mga Cyclop na pinalaya ni Zeus mula sa Tartarus, sina Zeus at ang kanyang mga kapatid ay nagwagi samantalang si Cronus at ang mga Titan ay inihagis sa pagkabilanggo sa [[Tartarus]].<ref name="Theogony713-735">Hesiod, ''Theogony'', [[s:Theogony|713–735]]</ref> [[File:Amphora birth Athena Louvre F32.jpg|thumb|left|Isang ''Attic'' na [[amphora]] na mayroong mga pigurang kulay itim, na naglalarawan ng "muling pagsilang" ni Athena magmula sa ulo ni Zeus, na lumunok sa ina ni Athena na si [[Metis (mythology)|Metis]], na diyosa ng panganganak. Si [[Eileithyia]], na nasa kanan ay tumutulong sa muling pagpapanganak na ito, ''circa'' 550–525 BK ([[Musée du Louvre]], [[Paris]]).]] Si Zeus ay sinalot ng parehong pagkabahala at pagkatapos isang [[hula]] na ang supling ng kaniyang unang asawang si [[Metis (mitolohiya)|Metis]] ay manganganak sa isang Diyos na mas dakila sa kaniya, siya ay nilamon ni Zeus.<ref>{{cite book|author=Guirand, Felix|year=1987|origyear=1959|title=New Larousse Encyclopedia of Mythology|chapter=Greek Mythology|others=Trans. Richard Aldington and Delano Ames|editor=Guirand, Felix|publisher=Hamlyn|isbn=0-600-02350-8|page=98}}</ref> Gayunpaman, siya ay buntis kay [[Athena]] at lumabas mula sa kaniyang ulo na isang buong malaki at nagdamit para sa digmaan.<ref>Guirand, p. 108</ref> Ang pinakamaagang kaisipang Griyego tungkol sa tula ay tumuturing sa mga theogoniya na mga prototipikal na genreng pangtula na prototipikal na mythos na nagtakda ng halos mga kapangyarihang hiwaga dito. Si [[Orpheus]] na manunulang [[arketipal]] ay isa ring mang-aawit na arketipal ng mga theogoniya na kaniyang ginagamit upang patahanin ang mga dagat at bago sa [[Argonautica]] ni [[Apollonius]] at upang ilipat ang mga mabatong puso ng mga diyos ng [[mundong ilalim]] sa [[Hades]]. Nang lalangin ni [[Hermes]] ang [[lira]] sa ''Homerikong Himno kay Hermes'', ang kaniyang unang ginawa ay umawit tungkol sa kapanganakan ng mga Diyos.<ref name="Hermes">''Homeric Hymn to Hermes'', [http://mcllibrary.org/Hesiod/hymns.html 414–435] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025121210/http://mcllibrary.org/Hesiod/hymns.html |date=2008-10-25 }}</ref> ==Griyegong Panteon== Ayon sa klasikong panahong mitolohiya, pagkatapos pabagsakin ang mga Titan, ang bagong [[panteon]] ng mga [[Diyos]] at [[Diyosa]] ay tiniyak. Kabilang sa mga pangunahing Diyos an Griyego ang mga [[Labindalawang mga Olimpiyano]] na nananahan sa tuktok ng [[Bundok Olympus]] sa ilalim ng mata ni Zeus. Ang hangganan ng kanilang bilang sa 12 ay tila isang pahambing na makabagong kabatiran.<ref name="Stoll8">H.W. Stoll, ''Religion and Mythology of the Greeks'', 8</ref> Bukod sa mga Olimpiyano, ang mga [[Sinaunang Griyego]] ay sumamba rin sa mga iba't ibang diyos ng nayon, ang diyos-satyr na si [[Pan (mitolohiya)|Pan]], mga [[Nympha]] (mga espirito ng mga ilog), mga [[Naiad]] (na tumatahan sa mga batis), mga [[Nereid]] (na tumatahan sa dagat), mga diyos na ilog, mga [[Satyr]] at iba pa. Sa karagdagan, ang mga madidilim na kapangyarihan ng [[mundong ilalim]] gaya nina [[Erinyes]] (o Furies) ay sinasabing nagpupursigi sa mga nagkasala laban sa mga dugong kamag-anak.<ref name="BrRel">{{cite encyclopedia|title=Greek Religion|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|year=2002}}</ref> Sa mawalak na iba-ibang mga mito at alamat na bumuo sa mitolohiyang Griyego, ang mga diyos na katutubo sa mga taong sinaunang Griyego ay inilarawan bilang likas na korporeal ngunit mga kanais-nais na katawan. Ayon kay [[Walter Burkert]], ang naglalarawang katangian ng [[antromorpismo]]ng Griyego ay "ang mga diyos na Griyego ay mga tao, hindi mga abstraksiyon, mga kabatiran o mga konsepto".<ref name="Burkert182">W. Burkert, ''Greek Religion'', 182</ref> Ang mga Diyos na Sinaunang Griyego ay maraming mga kakaibang kakayahan. Ang mga diyos na ito ay hindi tinatamaan ng mga sakit at masusugatan lamang sa ilalim ng malaking hindi karaniwang mga sirkumstansiya. Itinuring ng mga Sinaunang Griyego ang [[imortalidad]] bilang isang natatanging katangian ng kanilang mga Diyos gayundin ang hindi kumukupas na kabataan na tiniyak ng patuloy na paggamit ng [[pulot-pukyutan]] at [[ambrosia]] na sa mga ito ang dugong diyos ay muling nababago sa kanilang mga ugat.<ref name="Stoll4">H.W. Stoll, ''Religion and Mythology of the Greeks'', 4</ref> Ang bawat diyos ay nagmumula sa kaniyang sariling henealohiya, nagpupursigi ng iba't ibang mga interes at ay isang sakop ng kabihasaan at pinangangasiwaan ng walang katulad na katauhan. Gayunpaman, ang mga paglalarawan ay lumilitaw mula sa pagiging marami ng mga sinaunang anyong lokal na hindi palaging umaayon sa bawat isa. Kapag tinatawag ang mga diyos na ito sa isang tula, awit o [[kulto]], ang mga ito ay tinutukoy sa isang pagsasama ng kanilang mga pangalan at [[epithet]] na kumikilala sa kanila sa mga pagtatanging ito mula sa ibang mga mukha ng kanilang mga sarili. Sa alternatibo, ang epithet ay maaaring tumukoy ng isang partikular at lokalisadong aspeto ng diyos na minsang pinaniniwalaang sinauna na noong klasikong panahon ng Gresya. Ang karamihan ng mga Diyos na ito ay nauugnay sa mga tuwirang bahagi ng buhay. Halimbawa, si [[Aphrodite]] ang diyosa ng pag-ibig at kagandahan, si [[Ares]] ang diyos ng digmaan, si [[Hades]] ang diyos ng namatay, at si [[Athena]] ang diyosa ng karunungan at katapangan.<ref name="Stoll20">H.W. Stoll, ''Religion and Mythology of the Greeks'', 20ff</ref> Ang ilang mga Diyos gaya nina [[Apollo]] at [[Dionysus]] ay naghahayag ng mga masalimuot na personalidad at mga halo ng tungkulin samantalang ang iba gaya nina [[Hestia]] at [[Helios]] (araw) ay kaunting higit sa mga [[personipikasyon]]. Ang pinakakahanga-hangang mga [[templong Griyego]] ay inaalay sa isang may-hanggang bilang ng mga diyos na pinagtutuunan ng malalaking mga pan-Helenikong kulto. Gayunpaman, karaniwan sa mga rehiyon at nayon na magtalaga ng kanilang mga kulto sa mga maliit na mga diyos. Ang maraming mga lungsod ay nagpaparangal din sa lalong kilalang mga panginoon ng mga hindi karaniwang rito at mga nauuganay na kakaibang mito na hindi alam sa iba. Noong panahong bayani, ang mga kulto ng mga bayani (o mga [[demi-diyos]]) ay nagdagdag sa mga kulto ng mga diyos. ==Panahon ng mga diyos at mga tao== Ang pagtutulay ng panahon nang ang mga diyos ay namuhay nang mag-isa at panahong nang ang panghihimasok ng mga diyos sa mga bagay ng tao ay isang panahong paglipat nang ang mga diyos at namamatay na tao ay magkasamang gumagalaw. Ito ang mga maagang panahon ng mundo nang ang mga pangkat ay nakisalamuha nang mas malaya kaysa sa kalaunan. Ang karamihan ng mga salaysay na ito ay kalaunang isinalaysay sa ''[[Metamorphoses]]'' ni [[Ovid]] at kadalasang nahahati sa dalawang mga tematikong pangkat: mga salaysay ng pag-ibig at mga salaysay ng kaparusahan.<ref name="Mile38">G. Mile, ''Classical Mythology in English Literature'', 38</ref> [[File:Dionysos satyrs Cdm Paris 575.jpg|thumb|left|[[Dionysus]] with [[satyr]]s. Interior of a cup painted by the [[Brygos Painter]], [[Cabinet des Médailles]].]] Ang mga salaysay ng pag-ibig ay kadalasang kinasasangkutan ng [[insesto]], pang-aakit, o panghahalay ng isang lalakeng Diyos sa isang mortal na babae na humahantong sa isang bayaning supling. Ang mga kuwentong ito ay pangkalahatang nagmumungkahi na ang mga ugnayan sa pagitan ng mga diyos at katauhan ay isang bagay na dapat iwasan. Kahit ang mga nagpapahintulot na mga ugnayan ay bihirang may masiyang mga wakas.<ref name="Mile39">G. Mile, ''Classical Mythology in English Literature'', 39</ref> Sa ilang mga tagpo, ang isang babaeng diyos ay nakikipagsiping sa isang mortal na tao gaya sa ''Homerikong Himno kay Aphrodite'' kung saan ang diyosa ay nakipagsiping kay [[Anchises]] upang lumikha kay [[Aeneas]].<ref>''Homeric Hymn to Aphrodite'', [http://courses.dce.harvard.edu/~clase116/txt_aphrodite.html 75–109] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030202153600/http://courses.dce.harvard.edu/~clase116/txt_aphrodite.html |date=2003-02-02 }}</ref> Ang mga salaysay ng kaparusahan ay kinasasangkutan ng pang-aangkop o paglalalang ng isang mahalagang artipaktong kultural gaya nang nakawin ni [[Prometheus]] ang apoy mula sa mga diyos, nang nakawin ni [[Tantalus]] ang pulot-pukyutan at [[ambrosia]] mula sa hapagkainan ni [[Zeus]] at ibigay sa kaniyang mga nasasakupan na naghahayag sa kanila ng mga lihim ng mga diyos, nang lalangin ni [[Prometheus]] o [[Lycaon (mitolohiya)|Lycaon]] ang paghahandog, nang magturo si [[Demeter]] ng [[pagsasaka]] at mga [[Misteryong Eleusiniano|misteryo]] kay [[Triptolemus]] o nang lalangin ni [[Marsiyas]] ang [[aulos]] at pumasok sa isang paligsahang pangtugtog kay [[Apollo]]. Itinuturing ni Ian Morris ang mga pakikipagsapalaran ni Prometheus bilang "isang lugar sa pagitan ng kasaysayan ng mga diyos at ng sa tao".<ref name="Morris291">I. Morris, ''Archaeology As Cultural History'', 291</ref> Ang isang hindi kilalang pragmentong papyrus na nagmula sa ika-3 siglo ay kumakatawan sa kaparusahan ni [[Dionysus]] ng hari ng [[Thrace]], [[Lycurgus (Thrace)|Lycurgus]] na ang pagkilala ng bagong diyos ay dumating ng napakakalaunan, na humantong sa isang horipikong mga parusa na lumawig sa [[kabilang buhay]].<ref name="Weaver335">J. Weaver, ''Plots of Epiphany'', 50</ref> The story of the arrival of Dionysus to establish his cult in Thrace was also the subject of an Aeschylean trilogy.<ref name="Bushnell28">R. Bushnell, ''A Companion to Tragedy'', 28</ref> Sa isang trahedya na ''[[Ang Bacchae]]'' ni [[Euripides]], ang hari ng [[Thebes, Gresya]] na si [[Pentheus]] ay pinarusahan ni [[Dionysus]] dahil sa paglalapastangan at pagmamasid{{efn|spy}} nito sa mga [[Maenada]] na mga mananambang babae ni Dionysus.<ref name="Trobe195">K. Trobe, ''Invoke the Gods'', 195</ref> ==Panahong bayani== Ang panahon nang ang mga [[bayani]] ay nabuhay ay kilala bilang [[Panahong Grieyong Heroiko]].<ref name="Kelsey30">F.W. Kelsey, ''An Outline of Greek and Roman Mythology'', 30</ref> Ang epiko at heneolohikal na tula ay lumikha ng mga siklo ng kuwentong nakakumpol sa partikular na bayani o pangyayari at nagtatag ng mga relasyong pampamilya sa pagitan ng mga bayani ng mga iba't ibang kuwento at kaya ay isinaayos nila ang mga kuwento sa sekwensiya.<ref name="Dowden11">K. Dowden, ''The Uses of Greek Mythology'', 11</ref> Pagkatapos ng paglitaw ng kultong bayani, ang mga diyos at mga bayani ay bumubuo ng sakral na spero at sabay na hinihimok sa mga panata at panalangin na hinimok para sa kanila.<ref name="Raffan-Barket205" /> Salungat sa panahon ng mga diyos, noong panahong heroiko, ang talaan ng mga bayani ay hindi kailanman binigyan ng nakatakda at huling anyo. Ang mga dakilang diyos ay hindi na ipinapanganak ngunit ang mga bagong bayani ay palaging mabubuhay mula sa hukbo ng mga namatay. Ang isa pang pagkakaiba sa pagitan ng kultong bayani at kulto ng mga diyos ay ang bayani ay nagiging lundo ng isang pagkakakilanlan ng lokal na pangkat.<ref name="Raffan-Barket205">;Raffan-Burkert, ''Greek Religion'', 206</ref> Ang mga monumental na pangyayari ni [[Heracles]] ay itinuturing na bukang-liwayway ng panahon ng mga bayani. Sa panahong Heroiko ay itinuturo rin ang mga tatlong dakilang pangyayari: Ang paglalakbay ng mga [[Argonaut]], ang [[siklong Theban]] at [[Digmaang Trojan]].<ref>F.W. Kelsey, ''An Outline of Greek and Roman Mythology'', 30; [[H. J. Rose]], ''A Handbook of Greek Mythology'', 340</ref> ====Heracles at Heracleidae==== {{See also|Heracles|Heracleidae|Hercules}} [[File:Herakles and Telephos Louvre MR219.jpg|thumb|upright|Si [[Heracles]] at kanyang sanggol na si [[Telephus]] ([[Louvre Museum]], [[Paris]]).]] Ang ilang mga skolar ay naniniwalang sa likod ng masalimuot na mitolohiya ni [[Heracles]] ay malamang na isang tunay na indibidwal na tao na marahil ay isang hepeng-basalyo ng kaharian ng [[Argos]].<ref name="Rose10">H. J. Rose, ''A Handbook of Greek Mythology'', 10</ref> Ang ilan ay nagmungkahing ang kuwenton ni Heracles ay isang alegorya para sa taunang pagdaan ng araw sa mga labindalawang konstelasyon ng zodiac.<ref name="Dupuis">C. F. Dupuis, ''The Origin of All Religious Worship'', 86</ref> Ang ilan ay nagturo ng mas maagang mga mito mula sa ibang mga kagawian na nagpapakitang ang salaysay ni Heracles ay isang pag-aangkop na lokal ng mga mitong bayani na mahusay nang naitatag. Sa kaugalian, si Heracles ang anak nina [[Zeus]] at [[Alcmene]] na apo ni [[Perseus]].<ref name="BrHer">{{cite encyclopedia|title=Heracles|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|year=2002}}</ref> Siya ay inilalarawan bilang isang tagapaghandog, binanggit bilang tagapagtatag ng mga dmabana at naisipan na tuwirang matakaw na mangangain. Sa akda na ito na siya ay lumitaw sa komedya samantalang ang wakas na trahiko ay nagbigay ng karamihang materyal para sa trahedya.<ref name="PapadopoulouBurkert">W. Burkert, ''Greek Religion'', 211; T. Papadopoulou, ''Heracles and Euripidean Tragedy'', 1</ref> Si Heracles ay pumasok rin sa mitolohiya at kultong Romano at Etruskano at ang eksklamasyong "mehercule" ay naging kasing kaugnay sa mga Romano gaya ng "Herakleis" sa mga Griyego.<ref name="Burkert211">W. Burkert, ''Greek Religion'', 211</ref> Sa Italya, siya ay sinamba bilang isang diyos ng mga mangangalakal bagaman ang iba ay nananalangin sa kanya dahil sa kanyang mga pagkakaloob ng mga mabuting swerte o pagsagip sa panganib.<ref name="BrHer" /> Nagkamit si Heracles ng pinakamatas na prestihiyong panlipunan sa pamamagitan ng kaniyang pagkahirang bilang opisyal na ninuno ng mga haring [[Dorian]]. Si [[Hyllus]] na eponimosong bayani ng isang [[phyle]] na Doriano ay naging anak ni Heracles at isa sa mga ''Heracleidae'' o ''Heraclids'' (na maraming mga inapo ni Heracles lalo na ang mga inapo ni [[Hyllus]]). Ang ibang Heracleidae ay kinabibilangan ng [[Macaria]], [[Lamos]], [[Manto (Mitolohiyang Griyego)|Manto]], [[Bianor]], [[Tlepolemus]], at [[Telephus]]. Sinakop ng mga Heraclid na ito ang mga kahariang [[Peloponnese|Peloponnesian]] ng [[Mycenae]], [[Sparta]] at [[Argos]] na nag-aangkin ng isang karapatan na mamuno sa kanila sa pamamagitan ng kanilang ninuno. Ang kanilang pag-akyat sa pananaig ay kadalasang tinatawag na [[Pananakop na Dorian]]. Ang mga haring [[Lydia]] at kalaunang mga haring [[Macedonia]]n ng parehong antas ay naging Heracleidae rin.<ref name="BurkertHer">Herodotus, ''The Histories'', I, [http://www.sacred-texts.com/cla/hh/hh1000.htm 6–7]; W. Burkert, ''Greek Religion'', 211</ref> Ang ibang mga kasapi ng pinakamaagang henerasyong ito ng mga bayani gaya nina [[Perseus]], [[Deucalion]], [[Theseus]] at [[Bellerophon]] ay mayroong maraming mga katangian na karaniwan kay Heracles. Tulad niya, ang kanilang mga gawa ay mag-isa, pantastiko, at humahanggan sa isang salaysay na bibit dahil kanilang pinaslang ang mga halimaw gaya nina [[Chimera (mitolohiya)|Chimera]] at si [[Medusa]]. Ang mga pakikipagsapalaran ni Bellerophon ay isang karaniwang mga uri katulad ng kina Heracles at Theseus. Ang pagpapadala ng isang bayani sa kanyang ipinagpapalagay na kamatayan ay isa ring umuulit na tema sa maagang tradisyong heroikong ito na ginamit sa mga kaso nina [[Perseus]] at Bellerophon.<ref>G.S. Kirk, ''Myth'', 183</ref> ====Mga Argonota==== {{Main|Mga argonota}} Ang tanging nakaligtas na epikong Helenistiko na ''[[Argonautica]]'' ni [[Apollonius ng Rhodes]] ay nagsasalaysay ng mito ng paglalakbay ni [[Jason]] at mga [[Argonaut]] upang mabawi ang [[Ginintuang Lana]] mula sa lupaing mitikal ng [[Colchis]]. Sa ''Argonautica'', si Jason ay nahimok sa kanyang paghahanap ni Haring [[Pelias]] na tumanggap ng isang [[hula]] na ang isang tao na may isang tsinelas ay kaniyang magiging [[nemesis (mitolohiya)|nemesis]]. Naiwala ni Jason ang isang tsinelas sa ilog, dumating sa korte ni Pelias at ang epiko ay pinasimulan. Ang halos bawat kasapi ng sumunod na henerasyon ng mga bayani gayundin si Heracles ay sumama kay Jason sa barkong ''[[Argo]]'' upang kunin ang ginintuang lana. Ang henerasyong ito ay kinabibilangan rin nina [[Theseus]] na tumungo sa [[Creta]] upang paslangin ang [[Minotauro]], [[Atalanta]] na babeng bayani, at [[Meleager]] na minsang may isang siklong epiko sa kaniyang sarili upang makipagtungali sa ''[[Iliad]]'' at ''[[Odyssey]]''. Sina [[Pindar]], [[Apollonius ng Rhodes|Apollonius]] at ''[[Bibliotheca (Pseudo-Apollodorus)|Bibliotheca]]'' ay nagsikap na magbigay ng isang buong talaan ng mga Argonaut.<ref name="ApApPin">Apollodorus, ''Library and Epitome'', 1.9.[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0022;query=section%3D%2363;layout=;loc=1.9.17 16]; Apollonius, ''Argonautica'', I, [http://www.sacred-texts.com/cla/argo/argo00.htm 20ff]; Pindar, ''Pythian Odes'', Pythian 4.[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Pind%2e+P%2e+4%2e171ff%2e 1]</ref> Bagaman isinulat ni Apollonius ang kaniyang tula noong ika-3 siglo BCE, ang akda ng salaysay ng mga Argonaut ay mas maaga sa Odyssey na nagpapakita ng mga ugnayan sa mga gawa ni Jason. Ang paggala ni Odysseus ay maaring parsiyal na itinayo dito.<ref name="BrArgGr">{{cite encyclopedia|title=Argonaut|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|year=2002}}; P. Grimmal, ''The Dictionary of Classical Mythology'', 58</ref> Sa mga sinaunang panahon, ang paglalakbay ay itinuring na katotohanang historikal na isang insidente sa pagbubukas ng [[Dagat Itim]] sa komersiyong Griyego at kolonisasyon.<ref name="BrArg">{{cite encyclopedia|title=Argonaut|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|year=2002}}</ref> ====Sambahayan ni Atreus at siklong Theban==== {{See also|Siklong Thebano|Pito Laban sa Thebes}} Sa pagitan ng Argo at Digmaang Trojan, may isang henerasyong pangunahing kilala sa mga horipikong krimen nito. Ito ay kinabibilangan ng mga gawa nina [[Atreus]] at [[Thyestes]] sa Argos. Sa likod ng mito ang sambahayan ni Atreus (na isa sa dalawang mga pangunahing dinastiyang heroiko) ay umiiral ang suliranin ng paglaho ng kapangyarihan at paraan ng pag-akyat sa kasarinlan. Ang mga kambal na sina Atreus at Thyestes at mga inapo ay gumampan ng pasimunong gampan sa trahedya ng paglaho ng kapangyarihan sa [[Mycenae]].<ref name="Bonnefoy103">Y. Bonnefoy, ''Greek and Egyptian Mythologies'', 103</ref> Ang siklong Theban ay nauukol sa mga pangyayaring nauugnay lalo na kay [[Cadmus]] na tagapagtatag ng lungsod at kalaunang mga gawa nina [[Laius]] at [[Oedipus]] sa Thebes. Ang isang dugtong{{efn|serye}} ng mga salaysay na humahantong sa kalaunang pananamsam sa lungsod sa mga kamay ng Pito Laban sa Thebes at [[Epigoni]].<ref name="Hard317">R. Hard, ''The Routledge Handbook of Greek Mythology'', 317</ref> Tungkol kay Oedipus, ang maagang salaysay na epiko ay tila nagpapatuloy sa kaniya sa pamumuno sa Thebes pagkatapos ng pahayag na si [[Jocasta]] ay ang kaniyang ina at kalaunang nagpakasal sa kaniyang ikalawang asawa na naging ina ng kanyang mga anak na iba mula sa salaysay na gaya ng ''[[Oedipus ang Hari]]'' ni Sophocles.<ref name="Hard311">R. Hard, ''The Routledge Handbook of Greek Mythology'', 311</ref> ====Digmaang Troyano at hinatnan==== {{main|Digmaang Troyano}} [[File:The Rage of Achilles by Giovanni Battista Tiepolo.jpeg|thumb|upright|Sa ''The Rage of Achilles'' ni [[Giovanni Battista Tiepolo]] (1757, Fresco, 300 x 300 cm, Villa Valmarana, [[Vicenza]]). Si [[Achilles]] ay nagalit na nagbanta si [[Agamemnon]] na sunggaban ang kaniyang gantimpala ng digmaan na [[Briseis]] at kaniyang hinugot ang kaniyang patalim upang patayin si Agamemnon. Ang biglaang paglitaw ng diyosang si [[Athena]] na sa larawang ito ay sumunggab kay Achilles sa buhok ay pumigil sa karahasan.]] Ang Mitolohiyang Griyego ay nagtatapos sa [[Digmaang Troyano]] na nilabanan sa pagitan ng mga Griyego at [[Troya]] at ang kinalabasan nito. Ang Digmaang Troyano ay pumukaw ng malaking galak sa [[kultura ng Sinaunang Roma|gawi ng Sinaunang Roma]] dahil ang salaysay ni [[Aeneas]] na isang bayaning Troyano na ang paglalakbay mula sa Troy ay humantong sa pagkakatatag ng lungsod na naging [[Roma]] gaya ng isinasalaysay sa [[Aenid]] ni [[Virgil]].<ref name="HeliosBr">{{cite encyclopedia|title=Trojan War|encyclopedia=Encyclopaedia The Helios|year=1952}}; {{cite encyclopedia|title=Troy|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|year=2002}}</ref> Ang [[siklong Epiko]] na isang kalipunan ng mga [[epikong tula]] ay nagsisimula sa mga pangyayari na humahantong sa digmaan: si [[Eris (mitolohiya)|Eris]] at ang [[ginintuang mansanas]] ng [[Mansanas ng Alitan|Kallistik]], ang [[Paghatol ni Paris]], ang pagdukot kay [[Helen ng Troya|Helen]], ang paghahandog ng [[Iphigenia]] sa [[Avlidad|Aulis]]. Ang [[digmaan ng Troya]] ay nanggaling sa kasal nina [[Peleus]] at ng diyosa ng dagat na si [[Thetis]] na hindi nag-anyaya sa [[diyosa]] ng sigalutan na si [[Eris]] na hinarang sa pinto ni [[Hermes]] sa kautusan ng Diyos na si [[Zeus]]. Nagalit si Eris at naghagis ng isang ginintuang mansanas na sinulatan ng "para sa pinakamaganda." Ang mga diyosang sina [[Hera]], [[Athena]] at [[Aphrodite]] ay nagtalo kung sino ang pinakamaganda. Inutos ni Zeus na pangunahan ni Hermes ang tatlong diyosa sa prinsipe ng Troya na si [[Paris (mitolohiya)|Paris]] na napiling maging hukom. Hindi magpagpasyahan ni Paris kung sino ang pinakamaganda at kaya ay bumaling sa panunuhol ang tatlong diyosa. Si Paris ay inalukan ni Athena ng karunungan at kasanayan sa labanan at mga kakayahan ng pinakadakilang mga mandirigma, ni Hera ng kapangyarihang pampulitika at sakop sa lahat ng Asya at ni Aphrodite ng pag-ibig ng pinakamagandang babae sa buong daidig ni Aphrodite. Ang pinakamagandang babae sa buong daigdig ay si [[Helen ng Troya|Helen]] na isa sa mga anak ng Hari ng [[Sparta]] at ang asawa ni [[Menelaus]]. Pinili ni Paris si Aphrodite. Sa pagbabalatkayo ng isang diplomatikong paglalakbay, si Paris ay tumungo sa Sparta upang kunin si Helen at dalhin siya pabalik sa [[Troya]]. Bago makatingin si Helen na makita siyang pumasok sa palasiyo, siya ay tinudlaan ng isang palaso ni [[Eros]] (katumbas ni [[Kupido]] sa mitolohiyang Romano) at si Helen ay napaibig kay Paris gaya ng ipinangako ni Aphrodite. Upang mabawi si Helen, ang mga Griyego ay naglunsad ng isang malaking ekspedisyon sa ilalim ng kabuuang pangangasiwa ng kapatid na lalake ni [[Menelaus]] na si [[Agamemnon]] na hari ng [[Argos]] o [[Mycenae]] ngunit tumanggi ang mga Troyano na ibalik si Helen. Ang [[Iliada]] na inilagay sa ikasampung taon ng digmaan ay nagsasaad ng sagupaan sa pagitan nina Agamemnon at [[Achilles]] na pinakamahusay na mandirigmang Griyego at ang kinalabasang kamatayan ni minamahal na kasama ni Achilles na si [[Patroclous]] at pinakamatandang anak na lalake ni [[Priam]] na si [[Hector]]. Pagkatapos mamatay ni Hector, ang mga Troyano ay sinalihan ng mga dalawang eksotikong kaalyado na si [[Penthesilea]] na Reyna ng mga [[Amazon]], at [[Memnon (mitolohiya)|Memnon]] na hari ng mga [[Ethiopia]]n at anak na lalake ng diyosa ng bukang-liwayway na si [[Eos]].<ref name="TrBr">{{cite encyclopedia|title=Troy|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|year=2002}}</ref> Parehong pinatay ni Achilles ang mga ito ngunit nagawa ni Paris na mapatay si Achilles gamit ang isang palaso sa sakong. Ang [[sakong ni Achilles]] ang tanging bahagi ng kanyang katwan na marupok sa pinsala ng sandatang pantao. Bago nila makuha ang Troy, kinailangang nakawin ng mga Griyego mula sa [[citadel]] ang isang larawang kahoy ni [[Pallas Athena]] (ang [[Palladium (mitolohiya)|Palladium]]). Sa huli, sa tulong ni Athena, kanilang itinayo ang [[Kabayong Trojan]]. Sa kabila ng mga babala ng anak na babae ni Priam na si [[Cassandra]], ang mga Troyano ay nahikayat ni [[Sinon]] na isang Griyegong nagpanggap ng pag-aabandona na kunin ang kabayo sa loob ng mga pader ng Troy bilang handog kay Athena. Ang [[saserdote]]ng si [[Laocoon]] na nagtangkang magpawasak ng kabayo ay pinatay ng mga [[serpiyente ng dagat]]. Sa gabi, ang armadang Griyego ay bumalik at binuksan ng mga Griyego mula sa kabayo ang mga bakuran ng Troy. Sa kabuang pananamsam na sumunod, sina Priam at ang kaniyang mga natitirang anak na lalake ay pinaslang. Ang mga babaeng Trojano ay [[pang-aalipin|inalipin]] sa iba't ibang mga lungsod ng Giresiya.<ref name="HeliosTr">{{cite encyclopedia|title=Trojan War|encyclopedia=Encyclopaedia The Helios|year=1952}}</ref> Ang siklong Troyano ay kinabibilangan rin ng mga pakikipagsapalaran ng mga anak ng henerasyong Troyano (e.g., [[Orestes (mythology)|Orestes]] at [[Telemachus]]).<ref name="TrBr" /> Ang Digmaang Trojan ay nagbigay ng iba't ibang mga tema at naging pangunahing pinagkunan ng udyok para sa mga magsisining{{efn|artist}} na Griyego (e.g. mga [[metope (architecture)|metope]] sa [[Parthenon]] na nagpapakita ng pananamsam sa Troy). Ang preperensiyang artistikong para sa mga temang hinango mula sa siklong Trojan ay nagpapakita ng kahalagahan nito sa kabihasnang Sinaunang Grriyego.<ref name="HeliosTr" /> Ang parehong siklong mitolohikal ay nagbigay udyok din sa isang dugtong{{efn|serye}} ng mga posterior na kasulatang pampanitikan na Yuropeyo.<ref>D. Kelly, ''The Conspiracy of Allusion'', 121</ref> ==Mga kabatiran ng Griyego at Romano sa mito== Ang [[mitolohiya]] ay nasa puso ng araw-araw na pamumuhay sa [[Sinaunang Griyego]].<ref name="Johnson15">Albala-Johnson-Johnson, ''Understanding the Odyssey'', 15</ref> Itinuring ng mga sinaunang Griyego ang mitolohiya bilang isang bahagi ng kanilang kasaysayan. Kanilang ginamit ang mga mito upang ipaliwanag ang mga natural na phenomena, mga pagkakaibang kultura, mga tradisyonal na kaaway at kaibigan. Isang pinagkukunan ng pagmamalaki ang mabakas ang ninuno ng isang pinuno mula sa isang mitolohikal na Griyegong Diyos o Bayani. Kaunti ang kailanmang nagduda na may katotohanan sa likod ng salaysay ng [[Digmaang Trojan]] sa [[Iliad]] at [[Odyssey]]. Ayon sa militar na mananaysay{{efn|historian}} na si [[Victor Davis Hanson]] at sa kaugnay na propesor ng Klasiko na si John Heath, ang malalim na kaalaman ng mga [[epikong tula|epos]] na Homeriko ay itinuturing ng mga Griyego na saligan ng kanilang [[akulturasyon]]. Si [[Homer]] ang "edukasyon ng Gresya" (Ἑλλάδος παίδευσις) at ang kaniyang tula "ang Aklat"<ref name="Hanson37">Hanson-Heath, ''Who Killed Homer'', 37</ref> == Tingnan din == * [[Mitolohiyang Romano]] * [[Mitolohiyang Etruskano]] ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} {{Greek religion}} {{Greek mythology (deities)}} ==Mga pananda== {{notelist}} [[Kategorya:Mitolohiyang Griyego|*]] [[Kategorya:Relihiyon]] 8o21f70h76py4h4n95qulrcbutemj8i Lino Brocka 0 13243 2227791 2087249 2026-09-22T21:52:25Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227791 wikitext text/x-wiki {{Kahong-kabatiran pambansang alagad sining | sagisag = National Artist of the Philippines.svg | lakingsagisag = 150px | larangan = [[Pelikula]] at [[Sining Pambrodkast]] | taon = 1997 | bgcolour = | name = Lino O. Brocka | image = Lino Brocka.jpg | imagesize = 200px | caption = | birthname = Catalino Ortiz Brocka | birthdate = 7 Abril 1939 | location = [[Pilar, Sorsogon|Pilar]], [[Sorsogon]] | deathdate = 21 Mayo 1991 | deathplace = [[Lungsod ng Quezon]] | nationality = Pilipino | field = Pelikula at Sining Pambrodkast | training = [[Unibersidad ng Pilipinas|Pamantasan ng Pilipinas]] | movement = | famous works = | patrons = | influenced by = | influenced = | awards = }} Si '''Catalino Ortiz Brocka''', na mas nakilala bilang '''Lino Brocka''', ay isa sa mga pinakamahusay na direktor sa [[Pilipinas]] na pinarangalan at kinilala, maging sa ibang bansa. Tinalakay niya sa kanyang mga pelikula ang mga paksa na pilit iniiwasan sa lipunan. Ipinamalas niya rin ang pagiging diretso sa kanyang mga ideya at opinyon na malinaw ring matutunghayan sa kanyang mga pelikula. Kung kaya't hanggang ngayon ay patuloy na pinapanood at hinahangaan ng mga tao mula sa iba't ibang henerasyon dahil na rin sa mga sitwasyon at ideyang tumutugma sa kahit anong panahon dito sa bansa.<ref>Hernando, Mario A., ''Lino Brocka: the Artist and His Times'', Sentrong Pangkultura ng Pilipinas, 1993</ref> ==Talambuhay== Ipinanganak sa [[Pilar, Sorsogon|Pilar]], [[Sorsogon]] noong 7 Abril 1939, at supling nina Regino Brocka at Pilar Ortiz. Nang mamatay ang kanyang ama, lumipat sila sa tirahan ng kanyang ina sa [[San Jose, Nueva Ecija]]. Mula sa kanyang pagkabata ay nagsimula na ang kanyang pagkahilig sa sining nang mag-aral siya at maging isa sa pinakamahusay pagdating sa pagtula sa kanilang lugar. Mula rito ay naisipan niyang bumuo ng isang organisasyon na aarte at magtatanghal sa kanilang komunidad. Nang kumuha siya ng Batsyiler ng Sining sa Pantitikang Inggles sa [[Unibersidad ng Pilipinas|Pamantasan ng Pilipinas]], naging aktibo pa rin siya sa pag-arte ng sumali siya sa [[UP Dramatic Club|Pangkat Dramatiko ng UP]]. Ngunit nahirapan siyang makakuha ng mga gaganapin dahil na rin sa kanyang pagsasalita at sa punto at sa kanyang kaliitan. Kaya naman para manatili pa rin sa samahang ito, nagpaubaya na siya at pinili na lamang na asikasuhin ang pag-aayos sa pagtatanghalan at pati na rin ang pag-iilaw. Pagkatapos nito, naging misyonaryo siya sa Mormon sa loob ng dalawang taon at namalagi sa Hawaii. ==Larangan ng sining== ===Mga pelikula=== Ang pinakaunang pelikula na ginawa niya ay ang ''Wanted: Perfect Mother'', ang ipinanlaban ng [[Lea Productions]] sa [[Paligsahan ng mga Pelikula ng Maynila]].<ref>Tiongson, Nicanor G., ''CCP Encyclopedia of Philippine Art'', Sentrong Pangkultura ng Pilipinas, 1994</ref> Ang pelikulang ito ay naging matagumpay, sa takilya at maging sa nilalaman. Nasundan ito agad ng ''Santiago'' (1970), na nagbigay kay [[Hilda Koronel]] ng kanyang unang pagkilala bilang isang aktres, at ''Tubog sa Ginto'' (1970), na naglayo kay [[Eddie Garcia]] sa mga kontrabidang karakter nang gumanap siya rito bilang isang bakla. Sa mga sumunod na dalawang taon, si Brocka ay naging direktor ng iba pang pelikula para sa Lea: ''[[Stardoom]]'' (1971); ''Lumuha Pati mga Anghel'' (1971); ''Cadena de Amor'' (1971); ''Now'' (1971); ''Villa Miranda'' (1972); at ''Cherry Blossoms'' (1972). Noong 1974, nagtayo siya ng sarili niyang kompanya, ang [[Cinemanila]], na kahati ang kanyang mga kaibigan. Siya ang prodyuser at direktor ng ''[[Tinimbang Ka Ngunit Kulang]]'' (1974) at ''[[Tatlo, Dalawa, Isa]]'' (1974). Hindi naging malakas ang pagpoprodyus kaya naisipan niyang ipagpatuloy na lamang ang pagiging direktor para sa ibang kompanya ng pelikula, kabilang na ang ''[[Maynila: Sa mga Kuko ng Liwanag]]'' (1975), ''Inay'' (1977), ''Hayop sa Hayop'' (1978), ''Init'' (1978), ''Rubia Servios'' (1978), ''[[Ina, Kapatid, Anak]]'' (1979), ''Kontrobersiyal'' (1981), ''Hello, Young Lovers'' (1981), ''Caught in the Act'' (1981), ''PX'' (1982), at ''Cain at Abel'' (1982). Taong 1977 nang siya ay maanyayahan na ipakita ang kanyang pelikulang ''[[Insiang]]'' sa [[Directors' Fortnight]] sa [[Paligsahan ng mga Pelikula ng Cannes]] sa Pransiya. Nasundan ito ng ''Jaguar'' sa 1980 Cannes, at ng ''Bona'', muli sa 1981 Directors' Fortnight. Ang pelikula naman niyang ''[[Angela Markado]]'' ay inilaban at nagwagi bilang Best Picture sa ginanap na [[Paligsahan ng mga Pelikula sa Nantes]]. Noong 1984 nang ipakita ang ''Bayan Ko: Kapit sa Patalim'' sa Paligsahan ng mga Pelikula ng Cannes, at nanalo bilang Pinakamahusay na Pelikula ng British Film Institute. Ang isa pa niyang pelikula, ''[[Orapronobis]]'' (1989), na nagtalakay ng pang-aabuso ng militar matapos ang [[Rebolusyong EDSA ng 1986]]. Ginawa niya rin ang ''How are the Kids?'', isang malawakang pelikula kasama ang isang Pranses na direktor, [[Jean-Luc Godard]], at iba pa. Naging isa rin siya sa mga hurado sa [[Paligsahan ng mga Pelikula ng Bagong Delhi]] at sa Paligsahan ng mga Pelikula ng Cannes noong 1986. Bukod dito, napili rin siya bilang isa sa sampung pinakamahusay na direktor ng dekada 80's sa 1986 [[Paligsahan ng mga Pelikula ng Toronto]]. ===Mga pagtatanghal=== Sa kanyang pagbabalik sa Pilipinas, sumali siya sa [[Kapisanan ng Tanghalang Pang-edukasyon ng Pilipinas]] (PETA). Dito ay gumanap siya sa ilang mga pagtatanghal ng organisasyon, nagsulat, naging kanang kamay ng direktor, at bandang huli ay naging direktor na rin. Kabilang sa kanyang mga naidirek na pagtatanghal ay ''Tatlo'' (1973); ''Mga Ama, Mga Anak'' (1977); ''Larawan'' (1969 at 1979); at ''Pusa sa Yerong Bubong'' (1980). Gumanap din siyang bida sa pagtatanghal na idinirek ni Orlando Nadres, and ''Hanggang Dito na Lamang at Maraming Salamat'' (1975). Noong 1974, naging ehekutibong direktor siya ng PETA. ===Sa telebisyon=== Isinulat niya at idinerek ang ilang mga bahagi ng ''Balintataw'' na pinangunahan ng malalaking artista. Nagkaroon din siya ng iba pang mga palabas sa telebisyon tulad ng ''Lino Brocka Presents''; ''Hilda, Tanghalan''; ''Maalaala Mo Kaya?''; at ''Biktima ng Ligaw na Sandali''. ==Malayang Pagsasalita== Ang kanyang pagtuligsa laban sa pagpapatigil sa malayang pagpapahayag ng kanilang ideya ang nagtulak sa kanya na dalhin pa hanggang sa lansangan at sumali sa panibagong samahan, ang Free the Artist Movement, na nang kalaunan ay mas nakilala bilang [[Mga Nag-aalalang Artista ng Pilipinas]] (CAP). Bilang kritiko ng administrasyong Marcos, walang takot niyang ipinarinig ang kanyang boses at saloobin. Noong 1985, naaresto siya kasama ang kapwa direktor na si [[Behn Cervantes]] dahil sumali sila sa pag-aaklas na ginawa ng mga tsuper ng [[dyipni]]. Nang italaga naman siya ng dating [[Corazon Aquino|Pangulong Corazon Aquino]] bilang kasapi ng 1986 [[Kumbensiyong Konstitusyonal]], mas pinili niyang iwanan ito at sumama sa protesta laban sa naging pasiya ng Kumbensiyon patungkol sa isyu ng [[reporma sa lupa]]. ==Mga pagkilala== [[File:NAAW-Lino-Brocka.jpg|thumb|300px|''Cultural profile'' ni Lino Brocka mula sa Ayos ng mga [[Pambansang Alagad ng Sining]]]] Nasama si Brocka sa Bulwagan ng Katanyagan ng [[FAMAS|Filipino Academy of Movie Arts and Sciences]] (FAMAS) noong 1990 matapos siyang mabigyan ng ''Gumapang Ka sa Lusak'' ng panlimang gawad bilang pinakamahusay na direktor. Nagkamit siya ng apat pang karangalan para sa ''Tubog sa Ginto''; ''Tinimbang Ka Ngunit Kulang''; ''Maynila, Sa mga Kuko ng Liwanag'' (1975); at ''Jaguar'' (1979). Ang [[Manunuri ng Pelikulang Pilipino]] (MPP) ay binigyan siya ng karangalan mula sa [[Gawad Urian]] bilang pinakamahusay na direktor para sa ''Jaguar''. Nagkaroon siya ng dalawa pang karangalan bilang pinakamahusay na direktor mula sa [[Akademiya ng Pelikula ng Pilipinas]] (FAP) para sa ''Bayan Ko: Kapit sa Patalim'' at ''Gumapang Ka sa Lusak''. Ang [[Katolikong Gawad para sa Mediang Pangmadla]] (CMMA) ay napili rin siya bilang pinakamahusay na direktor para sa pelikula niyang ''Miguelito'', ''Ang Batang Rebelde'' (1985). Ang [[Pangkat ng Pamamahayag sa Pelikulang Pilipino]] (PMPC) ay ipinarangal sa kanya ang 1990 Director of the Year Star Award para sa ''Gumapang Ka sa Lusak''. Nanalo rin siya ng dalawang pinakamahusay na direktor na karangalan sa taunang [[Paligsahan ng mga Pelikula ng Kalakhang Maynila]] (MMFF) para sa ''Ina Ka ng Anak Mo'' (1979) at ''Ano ang Kulay ng Mukha ng Diyos?'' (1985). Tumanggap rin si Brocka ng 1985 [[Gawad Ramon Magsaysay|Gawad Ramon Magsaysay para sa Pamamahayag, Panitikan, at Sining sa Malikhaing Komunikasyon]]<ref>{{cite web |title=Pagpuri ng Gawad Ramon Magsaysay para sa Pamamahayag, Panitikan, at Sining sa Malikhaing Komunikasyon para kay Lino Brocka |url=http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Citation/CitationBrockaLino.htm |accessdate=2008-04-15 |archive-date=2008-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080424095032/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Citation/CitationBrockaLino.htm |url-status=dead }}</ref>; 1989 [[Gawad CCP para sa Sining Pampelikula]]; at 1990 [[Gawad Pang-alaala kay Lamberto Avellana]]. Ilang taon mula ng kanyang pagpanaw sa isang aksidente noong 21 Mayo 1991 sa [[Lungsod Quezon]], binigyan siya ng 1992 [[Gawad na Pambuung Buhay ng Tagumpay ng FAP]]. Bukod pa rito ang postumong pagkilala sa kanya bilang isang [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas|Pambansang Alagad ng Sining]] para sa Pelikula. ==Mga sanggunian== {{Reflist}} ==Mga panlabas na kawing== * [http://www.kabayancentral.com/video/brocka.html Lino Brocka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518073744/http://www.kabayancentral.com/video/brocka.html |date=2008-05-18 }} * [http://www.imdb.com/name/nm0110653 Kabatiran sa IMDb tungkol kay Lino Brocka] * [https://web.archive.org/web/20040908071028/http://www.geocities.com/sinupan/brocka.htm Ang malawakang talambuhay mula sa pahina ni Lino Brocka] (en) * [http://www.affirmation.org/memorial/lino_brocka.shtml Ang pagbabalik-tanaw ukol sa pagiging Mormon nang isang beses at diwa ng direktor ng Pilipinong pelikulang pambalaki] (en) * [http://www.upd.edu.ph/~film_institute/UPFI%20archives/philmovies/filmmakers/brocka/brocka.html Ang pahina ni Lino Brocka sa Kalinangan ng Pelikula ng Pamantasan ng Pilipinas] (en) * [http://www.spaziocultura.it/gallery/cecudine/fe_2001/ENG/filippine_s_eng.htm Mission Impossible 1: Filmmaking in the Philippines 1896-1986] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050405161832/http://www.spaziocultura.it/gallery/cecudine/fe_2001/ENG/filippine_s_eng.htm |date=2005-04-05 }} (malawakang pananaw na pangkasaysayan) * [http://film.guardian.co.uk/Century_Of_Films/Front/0,,30401,00.html Guardian Unlimited (UK) feature on Derek Malcolm's Century of Films, which includes Brocka's "Maynila: Sa mga Kuko ng Liwanag"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060504015006/http://film.guardian.co.uk/Century_Of_Films/Front/0,,30401,00.html |date=2006-05-04 }} (en) {{Mga Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas}}Note Kasinungalingan lahat ng ito {{BD|1939|1991|Brocka, Lino}} [[Kategorya:Mga pambansang alagad ng sining ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga nagtapos sa Pamantasan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Lino Brocka|*]] [[Kategorya:Mga direktor ng pelikula mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga taga-Nueva Ecija]] [[Kategorya:Mga indibidwal na hinirang sa Bantayog ng mga Bayani]] e0d2x6y0bqap3hd641umscoacc878hv Aklat 0 19447 2227829 2227671 2026-09-23T00:15:18Z Jojit fb 38 /* Gitnang Panahon sa Silangang Asya */ 2227829 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''[[Sangjeong Gogeum Yemun]]'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si [[Choe Yun-Ui]] na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng [[limbagan|limbagang]] gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa [[Pambansang Aklatan ng Pransiya]], sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''[[Jikji]]''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa [[Haeju]] sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang [[nagagalaw na uri]] ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay [[Tsien Tsuen-Hsien]] sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni [[Joseph Needham]]: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa [[Museo ng Sining ng Cleveland]] sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga [[monasteryo]]. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''[[scriptorium]]''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga [[pinaliwanag na manuskrito]] ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa [[Marrakesh]] sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng [[Bibliyang Gutenberg]] sa [[Pampublikong Aklatan ng New York]]. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na [[limbagan]]. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang [[Bibliyang Gutenberg]], noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inosente VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''[[95 Tisis]]'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''[[Mga Kuwento sa Canterbury]]'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Espanya]] sa [[Madrid]] at ang [[Aklatan ng Britanya]] sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang [[Estatutong Anna]], ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si [[Aldus Manutious]] ang mga ''pocketbook''. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''[[hardcover]]'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng [[silograpiya]] at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] [[Perez Dasmariñas]] sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''[[audiobook]]'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting [[digitalisasyon|pagsasa-digital]] ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga [[dyanrang pampanitikan|dyanra]], tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng [[imahinasyon]]. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming [[dyanrang pampanitikan|dyanra]] ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''[[Historikal na piksyon|Historikal]]''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. [[Historikal na pantasya]] at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''[[All the Light We Cannot See]]'' (2014) ni [[Anthony Doerr]] at ''[[The Nightingale]]'' (2015) ni [[Kristin Hannah]] ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''[[Makatotohanang panitikan|Makatotohanan]]''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa [[realidad|tunay na buhay]]. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Anne of Green Gables]]'' (1908) ni [[Lucy Maud Montgomery]] at ''[[The Outsiders]]'' (1967) ni [[S.E. Hinton]].<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. [[Thriller]], [[horror]], at [[krimen (panitikan)|krimen]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''[[And There Were None]]'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''[[Nobelang nakaguhit|Nakaguhit]]''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Maus (nobelang nakaguhit)|Maus]]'' (1980–1991) ni [[Art Spiegelman]], ''[[A Contract with God]]'' (1978) ni [[Will Eisner]], ''[[Akira]]'' (1982–1990) ni [[Katsuhiro Otomo]], at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni [[Eiichiro Oda]].<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang [[mataas na pantasya]] at [[realismong mahikal]]. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''[[The Lord of the Rings]]'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''[[Frankenstein]]'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''[[Foundation (nobela ni Asimov)|Foundation]]'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''[[Kuwentong tradisyonal|Tradisyonal]]''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''[[In Cold Blood]]'' (1966) ni [[Truman Capote]].<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], [[tesawro]], at [[almanac]]. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[aklat-panluto]] at [[field guide]]. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''[[hardcover]]'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga [[ebook]]) at nang tunog (mga [[audiobook]]). ==== Hardcover ==== {{main|Hardcover}} [[Hardcover]] (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga [[kodeks]] na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang [[chapbook]] sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga [[dime novel]] sa Estados Unidos at [[dime dreadful]] sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa [[Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag]] (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== {{main|Ebook}} [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang [[ebook]] na binabasa gamit ang isang [[e-reader]].|alt=Ebook na nasa e-reader.]] [[Ebook]] ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang [[e-reader]]. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong domain]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at [[Play Books]] ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang [[Pamimirata online|pamimirata]] sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== {{main|Audiobook}} [[Audiobook]] ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o [[vinyl]]. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o [[entertainment system]]. Binebenta ang mga ito sa mga online na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng [[Audible]].<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === {{main|Sukat ng aklat}} Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=on|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=on}}+}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng [[Proyektong Gutenberg]]. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang [[Aklatang Briton]] at ang [[Aklatan ng Kongreso]] ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng [[Cosimo de' Medici]] at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == {{main|Klasipikasyon sa aklatan}} Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang [[Pinakes]] na ginamit ng iskolar na si [[Callimachus]] sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si [[Gabriel Naudé]] ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni [[Jacques Charles Brunet]] ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni [[Melville Dewey]] noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng [[klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] at ng [[klasipikasyong tutuldok]].<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * [[Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal]] ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * [[Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * [[Klasipikasyong Tutuldok]] ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Moys]] para sa larangan ng [[abogasya]] (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at [[Klasipikasyong Harvard-Yenching]] para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Desimal ng Hapon]], [[Klasipikasyong Desimal ng Korea]] (sa [[Timog Korea]]), [[Klasipikasyon ng Aklatang Tsino]] (sa [[Tsina]]), at ang [[Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino]] (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] 7karfvutspkhzakuvgmczzowx5hwd9f 2227830 2227829 2026-09-23T00:17:17Z Jojit fb 38 /* Gitnang Panahon sa Silangang Asya */ 2227830 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''[[Jikji]]''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay [[Tsien Tsuen-Hsien]] sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni [[Joseph Needham]]: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa [[Museo ng Sining ng Cleveland]] sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga [[monasteryo]]. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''[[scriptorium]]''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga [[pinaliwanag na manuskrito]] ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa [[Marrakesh]] sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng [[Bibliyang Gutenberg]] sa [[Pampublikong Aklatan ng New York]]. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na [[limbagan]]. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang [[Bibliyang Gutenberg]], noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inosente VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''[[95 Tisis]]'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''[[Mga Kuwento sa Canterbury]]'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Espanya]] sa [[Madrid]] at ang [[Aklatan ng Britanya]] sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang [[Estatutong Anna]], ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si [[Aldus Manutious]] ang mga ''pocketbook''. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''[[hardcover]]'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng [[silograpiya]] at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] [[Perez Dasmariñas]] sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''[[audiobook]]'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting [[digitalisasyon|pagsasa-digital]] ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga [[dyanrang pampanitikan|dyanra]], tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng [[imahinasyon]]. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming [[dyanrang pampanitikan|dyanra]] ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''[[Historikal na piksyon|Historikal]]''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. [[Historikal na pantasya]] at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''[[All the Light We Cannot See]]'' (2014) ni [[Anthony Doerr]] at ''[[The Nightingale]]'' (2015) ni [[Kristin Hannah]] ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''[[Makatotohanang panitikan|Makatotohanan]]''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa [[realidad|tunay na buhay]]. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Anne of Green Gables]]'' (1908) ni [[Lucy Maud Montgomery]] at ''[[The Outsiders]]'' (1967) ni [[S.E. Hinton]].<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. [[Thriller]], [[horror]], at [[krimen (panitikan)|krimen]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''[[And There Were None]]'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''[[Nobelang nakaguhit|Nakaguhit]]''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Maus (nobelang nakaguhit)|Maus]]'' (1980–1991) ni [[Art Spiegelman]], ''[[A Contract with God]]'' (1978) ni [[Will Eisner]], ''[[Akira]]'' (1982–1990) ni [[Katsuhiro Otomo]], at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni [[Eiichiro Oda]].<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang [[mataas na pantasya]] at [[realismong mahikal]]. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''[[The Lord of the Rings]]'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''[[Frankenstein]]'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''[[Foundation (nobela ni Asimov)|Foundation]]'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''[[Kuwentong tradisyonal|Tradisyonal]]''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''[[In Cold Blood]]'' (1966) ni [[Truman Capote]].<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], [[tesawro]], at [[almanac]]. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[aklat-panluto]] at [[field guide]]. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''[[hardcover]]'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga [[ebook]]) at nang tunog (mga [[audiobook]]). ==== Hardcover ==== {{main|Hardcover}} [[Hardcover]] (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga [[kodeks]] na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang [[chapbook]] sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga [[dime novel]] sa Estados Unidos at [[dime dreadful]] sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa [[Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag]] (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== {{main|Ebook}} [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang [[ebook]] na binabasa gamit ang isang [[e-reader]].|alt=Ebook na nasa e-reader.]] [[Ebook]] ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang [[e-reader]]. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong domain]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at [[Play Books]] ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang [[Pamimirata online|pamimirata]] sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== {{main|Audiobook}} [[Audiobook]] ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o [[vinyl]]. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o [[entertainment system]]. Binebenta ang mga ito sa mga online na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng [[Audible]].<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === {{main|Sukat ng aklat}} Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=on|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=on}}+}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng [[Proyektong Gutenberg]]. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang [[Aklatang Briton]] at ang [[Aklatan ng Kongreso]] ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng [[Cosimo de' Medici]] at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == {{main|Klasipikasyon sa aklatan}} Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang [[Pinakes]] na ginamit ng iskolar na si [[Callimachus]] sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si [[Gabriel Naudé]] ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni [[Jacques Charles Brunet]] ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni [[Melville Dewey]] noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng [[klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] at ng [[klasipikasyong tutuldok]].<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * [[Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal]] ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * [[Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * [[Klasipikasyong Tutuldok]] ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Moys]] para sa larangan ng [[abogasya]] (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at [[Klasipikasyong Harvard-Yenching]] para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Desimal ng Hapon]], [[Klasipikasyong Desimal ng Korea]] (sa [[Timog Korea]]), [[Klasipikasyon ng Aklatang Tsino]] (sa [[Tsina]]), at ang [[Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino]] (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] a7u37txcaxqg0pus5kgrdi3saw0wzxd 2227831 2227830 2026-09-23T00:19:10Z Jojit fb 38 /* Gitnang Panahon sa Silangang Asya */ 2227831 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa [[Museo ng Sining ng Cleveland]] sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga [[monasteryo]]. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''[[scriptorium]]''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga [[pinaliwanag na manuskrito]] ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa [[Marrakesh]] sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng [[Bibliyang Gutenberg]] sa [[Pampublikong Aklatan ng New York]]. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na [[limbagan]]. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang [[Bibliyang Gutenberg]], noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inosente VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''[[95 Tisis]]'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''[[Mga Kuwento sa Canterbury]]'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Espanya]] sa [[Madrid]] at ang [[Aklatan ng Britanya]] sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang [[Estatutong Anna]], ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si [[Aldus Manutious]] ang mga ''pocketbook''. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''[[hardcover]]'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng [[silograpiya]] at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] [[Perez Dasmariñas]] sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''[[audiobook]]'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting [[digitalisasyon|pagsasa-digital]] ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga [[dyanrang pampanitikan|dyanra]], tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng [[imahinasyon]]. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming [[dyanrang pampanitikan|dyanra]] ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''[[Historikal na piksyon|Historikal]]''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. [[Historikal na pantasya]] at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''[[All the Light We Cannot See]]'' (2014) ni [[Anthony Doerr]] at ''[[The Nightingale]]'' (2015) ni [[Kristin Hannah]] ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''[[Makatotohanang panitikan|Makatotohanan]]''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa [[realidad|tunay na buhay]]. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Anne of Green Gables]]'' (1908) ni [[Lucy Maud Montgomery]] at ''[[The Outsiders]]'' (1967) ni [[S.E. Hinton]].<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. [[Thriller]], [[horror]], at [[krimen (panitikan)|krimen]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''[[And There Were None]]'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''[[Nobelang nakaguhit|Nakaguhit]]''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Maus (nobelang nakaguhit)|Maus]]'' (1980–1991) ni [[Art Spiegelman]], ''[[A Contract with God]]'' (1978) ni [[Will Eisner]], ''[[Akira]]'' (1982–1990) ni [[Katsuhiro Otomo]], at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni [[Eiichiro Oda]].<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang [[mataas na pantasya]] at [[realismong mahikal]]. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''[[The Lord of the Rings]]'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''[[Frankenstein]]'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''[[Foundation (nobela ni Asimov)|Foundation]]'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''[[Kuwentong tradisyonal|Tradisyonal]]''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''[[In Cold Blood]]'' (1966) ni [[Truman Capote]].<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], [[tesawro]], at [[almanac]]. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[aklat-panluto]] at [[field guide]]. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''[[hardcover]]'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga [[ebook]]) at nang tunog (mga [[audiobook]]). ==== Hardcover ==== {{main|Hardcover}} [[Hardcover]] (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga [[kodeks]] na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang [[chapbook]] sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga [[dime novel]] sa Estados Unidos at [[dime dreadful]] sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa [[Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag]] (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== {{main|Ebook}} [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang [[ebook]] na binabasa gamit ang isang [[e-reader]].|alt=Ebook na nasa e-reader.]] [[Ebook]] ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang [[e-reader]]. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong domain]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at [[Play Books]] ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang [[Pamimirata online|pamimirata]] sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== {{main|Audiobook}} [[Audiobook]] ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o [[vinyl]]. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o [[entertainment system]]. Binebenta ang mga ito sa mga online na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng [[Audible]].<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === {{main|Sukat ng aklat}} Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=on|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=on}}+}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng [[Proyektong Gutenberg]]. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang [[Aklatang Briton]] at ang [[Aklatan ng Kongreso]] ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng [[Cosimo de' Medici]] at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == {{main|Klasipikasyon sa aklatan}} Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang [[Pinakes]] na ginamit ng iskolar na si [[Callimachus]] sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si [[Gabriel Naudé]] ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni [[Jacques Charles Brunet]] ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni [[Melville Dewey]] noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng [[klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] at ng [[klasipikasyong tutuldok]].<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * [[Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal]] ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * [[Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * [[Klasipikasyong Tutuldok]] ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Moys]] para sa larangan ng [[abogasya]] (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at [[Klasipikasyong Harvard-Yenching]] para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Desimal ng Hapon]], [[Klasipikasyong Desimal ng Korea]] (sa [[Timog Korea]]), [[Klasipikasyon ng Aklatang Tsino]] (sa [[Tsina]]), at ang [[Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino]] (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] 5rreh11a654dlalhu5eistrqc0ciz2y 2227832 2227831 2026-09-23T00:19:46Z Jojit fb 38 /* Gitnang Panahon sa Europa */ 2227832 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng [[Bibliyang Gutenberg]] sa [[Pampublikong Aklatan ng New York]]. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na [[limbagan]]. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang [[Bibliyang Gutenberg]], noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inosente VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''[[95 Tisis]]'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''[[Mga Kuwento sa Canterbury]]'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Espanya]] sa [[Madrid]] at ang [[Aklatan ng Britanya]] sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang [[Estatutong Anna]], ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si [[Aldus Manutious]] ang mga ''pocketbook''. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''[[hardcover]]'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng [[silograpiya]] at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] [[Perez Dasmariñas]] sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''[[audiobook]]'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting [[digitalisasyon|pagsasa-digital]] ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga [[dyanrang pampanitikan|dyanra]], tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng [[imahinasyon]]. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming [[dyanrang pampanitikan|dyanra]] ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''[[Historikal na piksyon|Historikal]]''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. [[Historikal na pantasya]] at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''[[All the Light We Cannot See]]'' (2014) ni [[Anthony Doerr]] at ''[[The Nightingale]]'' (2015) ni [[Kristin Hannah]] ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''[[Makatotohanang panitikan|Makatotohanan]]''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa [[realidad|tunay na buhay]]. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Anne of Green Gables]]'' (1908) ni [[Lucy Maud Montgomery]] at ''[[The Outsiders]]'' (1967) ni [[S.E. Hinton]].<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. [[Thriller]], [[horror]], at [[krimen (panitikan)|krimen]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''[[And There Were None]]'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''[[Nobelang nakaguhit|Nakaguhit]]''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Maus (nobelang nakaguhit)|Maus]]'' (1980–1991) ni [[Art Spiegelman]], ''[[A Contract with God]]'' (1978) ni [[Will Eisner]], ''[[Akira]]'' (1982–1990) ni [[Katsuhiro Otomo]], at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni [[Eiichiro Oda]].<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang [[mataas na pantasya]] at [[realismong mahikal]]. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''[[The Lord of the Rings]]'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''[[Frankenstein]]'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''[[Foundation (nobela ni Asimov)|Foundation]]'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''[[Kuwentong tradisyonal|Tradisyonal]]''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''[[In Cold Blood]]'' (1966) ni [[Truman Capote]].<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], [[tesawro]], at [[almanac]]. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[aklat-panluto]] at [[field guide]]. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''[[hardcover]]'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga [[ebook]]) at nang tunog (mga [[audiobook]]). ==== Hardcover ==== {{main|Hardcover}} [[Hardcover]] (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga [[kodeks]] na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang [[chapbook]] sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga [[dime novel]] sa Estados Unidos at [[dime dreadful]] sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa [[Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag]] (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== {{main|Ebook}} [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang [[ebook]] na binabasa gamit ang isang [[e-reader]].|alt=Ebook na nasa e-reader.]] [[Ebook]] ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang [[e-reader]]. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong domain]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at [[Play Books]] ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang [[Pamimirata online|pamimirata]] sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== {{main|Audiobook}} [[Audiobook]] ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o [[vinyl]]. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o [[entertainment system]]. Binebenta ang mga ito sa mga online na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng [[Audible]].<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === {{main|Sukat ng aklat}} Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=on|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=on}}+}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng [[Proyektong Gutenberg]]. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang [[Aklatang Briton]] at ang [[Aklatan ng Kongreso]] ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng [[Cosimo de' Medici]] at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == {{main|Klasipikasyon sa aklatan}} Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang [[Pinakes]] na ginamit ng iskolar na si [[Callimachus]] sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si [[Gabriel Naudé]] ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni [[Jacques Charles Brunet]] ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni [[Melville Dewey]] noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng [[klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] at ng [[klasipikasyong tutuldok]].<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * [[Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal]] ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * [[Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * [[Klasipikasyong Tutuldok]] ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Moys]] para sa larangan ng [[abogasya]] (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at [[Klasipikasyong Harvard-Yenching]] para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Desimal ng Hapon]], [[Klasipikasyong Desimal ng Korea]] (sa [[Timog Korea]]), [[Klasipikasyon ng Aklatang Tsino]] (sa [[Tsina]]), at ang [[Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino]] (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] ml4e9rwhwgm9aq1w143tqtdilvli7ng 2227833 2227832 2026-09-23T00:20:54Z Jojit fb 38 /* Johannes Gutenberg */ 2227833 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inosente VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''[[95 Tisis]]'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''[[Mga Kuwento sa Canterbury]]'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Espanya]] sa [[Madrid]] at ang [[Aklatan ng Britanya]] sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang [[Estatutong Anna]], ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si [[Aldus Manutious]] ang mga ''pocketbook''. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''[[hardcover]]'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng [[silograpiya]] at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] [[Perez Dasmariñas]] sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''[[audiobook]]'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting [[digitalisasyon|pagsasa-digital]] ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga [[dyanrang pampanitikan|dyanra]], tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng [[imahinasyon]]. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming [[dyanrang pampanitikan|dyanra]] ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''[[Historikal na piksyon|Historikal]]''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. [[Historikal na pantasya]] at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''[[All the Light We Cannot See]]'' (2014) ni [[Anthony Doerr]] at ''[[The Nightingale]]'' (2015) ni [[Kristin Hannah]] ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''[[Makatotohanang panitikan|Makatotohanan]]''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa [[realidad|tunay na buhay]]. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Anne of Green Gables]]'' (1908) ni [[Lucy Maud Montgomery]] at ''[[The Outsiders]]'' (1967) ni [[S.E. Hinton]].<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. [[Thriller]], [[horror]], at [[krimen (panitikan)|krimen]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''[[And There Were None]]'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''[[Nobelang nakaguhit|Nakaguhit]]''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Maus (nobelang nakaguhit)|Maus]]'' (1980–1991) ni [[Art Spiegelman]], ''[[A Contract with God]]'' (1978) ni [[Will Eisner]], ''[[Akira]]'' (1982–1990) ni [[Katsuhiro Otomo]], at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni [[Eiichiro Oda]].<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang [[mataas na pantasya]] at [[realismong mahikal]]. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''[[The Lord of the Rings]]'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''[[Frankenstein]]'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''[[Foundation (nobela ni Asimov)|Foundation]]'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''[[Kuwentong tradisyonal|Tradisyonal]]''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''[[In Cold Blood]]'' (1966) ni [[Truman Capote]].<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], [[tesawro]], at [[almanac]]. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[aklat-panluto]] at [[field guide]]. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''[[hardcover]]'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga [[ebook]]) at nang tunog (mga [[audiobook]]). ==== Hardcover ==== {{main|Hardcover}} [[Hardcover]] (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga [[kodeks]] na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang [[chapbook]] sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga [[dime novel]] sa Estados Unidos at [[dime dreadful]] sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa [[Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag]] (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== {{main|Ebook}} [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang [[ebook]] na binabasa gamit ang isang [[e-reader]].|alt=Ebook na nasa e-reader.]] [[Ebook]] ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang [[e-reader]]. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong domain]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at [[Play Books]] ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang [[Pamimirata online|pamimirata]] sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== {{main|Audiobook}} [[Audiobook]] ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o [[vinyl]]. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o [[entertainment system]]. Binebenta ang mga ito sa mga online na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng [[Audible]].<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === {{main|Sukat ng aklat}} Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=on|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=on}}+}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng [[Proyektong Gutenberg]]. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang [[Aklatang Briton]] at ang [[Aklatan ng Kongreso]] ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng [[Cosimo de' Medici]] at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == {{main|Klasipikasyon sa aklatan}} Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang [[Pinakes]] na ginamit ng iskolar na si [[Callimachus]] sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si [[Gabriel Naudé]] ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni [[Jacques Charles Brunet]] ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni [[Melville Dewey]] noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng [[klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] at ng [[klasipikasyong tutuldok]].<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * [[Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal]] ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * [[Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * [[Klasipikasyong Tutuldok]] ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Moys]] para sa larangan ng [[abogasya]] (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at [[Klasipikasyong Harvard-Yenching]] para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Desimal ng Hapon]], [[Klasipikasyong Desimal ng Korea]] (sa [[Timog Korea]]), [[Klasipikasyon ng Aklatang Tsino]] (sa [[Tsina]]), at ang [[Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino]] (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] pmhfjhaidcuddab5prml0k5b00fw2kw 2227834 2227833 2026-09-23T00:22:18Z Jojit fb 38 /* Ika-16 hanggang ika-19 na siglo */ 2227834 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''[[Mga Kuwento sa Canterbury]]'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Espanya]] sa [[Madrid]] at ang [[Aklatan ng Britanya]] sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang [[Estatutong Anna]], ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si [[Aldus Manutious]] ang mga ''pocketbook''. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''[[hardcover]]'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng [[silograpiya]] at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] [[Perez Dasmariñas]] sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''[[audiobook]]'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting [[digitalisasyon|pagsasa-digital]] ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga [[dyanrang pampanitikan|dyanra]], tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng [[imahinasyon]]. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming [[dyanrang pampanitikan|dyanra]] ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''[[Historikal na piksyon|Historikal]]''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. [[Historikal na pantasya]] at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''[[All the Light We Cannot See]]'' (2014) ni [[Anthony Doerr]] at ''[[The Nightingale]]'' (2015) ni [[Kristin Hannah]] ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''[[Makatotohanang panitikan|Makatotohanan]]''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa [[realidad|tunay na buhay]]. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Anne of Green Gables]]'' (1908) ni [[Lucy Maud Montgomery]] at ''[[The Outsiders]]'' (1967) ni [[S.E. Hinton]].<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. [[Thriller]], [[horror]], at [[krimen (panitikan)|krimen]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''[[And There Were None]]'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''[[Nobelang nakaguhit|Nakaguhit]]''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Maus (nobelang nakaguhit)|Maus]]'' (1980–1991) ni [[Art Spiegelman]], ''[[A Contract with God]]'' (1978) ni [[Will Eisner]], ''[[Akira]]'' (1982–1990) ni [[Katsuhiro Otomo]], at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni [[Eiichiro Oda]].<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang [[mataas na pantasya]] at [[realismong mahikal]]. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''[[The Lord of the Rings]]'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''[[Frankenstein]]'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''[[Foundation (nobela ni Asimov)|Foundation]]'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''[[Kuwentong tradisyonal|Tradisyonal]]''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''[[In Cold Blood]]'' (1966) ni [[Truman Capote]].<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], [[tesawro]], at [[almanac]]. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[aklat-panluto]] at [[field guide]]. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''[[hardcover]]'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga [[ebook]]) at nang tunog (mga [[audiobook]]). ==== Hardcover ==== {{main|Hardcover}} [[Hardcover]] (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga [[kodeks]] na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang [[chapbook]] sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga [[dime novel]] sa Estados Unidos at [[dime dreadful]] sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa [[Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag]] (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== {{main|Ebook}} [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang [[ebook]] na binabasa gamit ang isang [[e-reader]].|alt=Ebook na nasa e-reader.]] [[Ebook]] ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang [[e-reader]]. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong domain]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at [[Play Books]] ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang [[Pamimirata online|pamimirata]] sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== {{main|Audiobook}} [[Audiobook]] ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o [[vinyl]]. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o [[entertainment system]]. Binebenta ang mga ito sa mga online na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng [[Audible]].<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === {{main|Sukat ng aklat}} Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=on|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=on}}+}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng [[Proyektong Gutenberg]]. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang [[Aklatang Briton]] at ang [[Aklatan ng Kongreso]] ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng [[Cosimo de' Medici]] at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == {{main|Klasipikasyon sa aklatan}} Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang [[Pinakes]] na ginamit ng iskolar na si [[Callimachus]] sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si [[Gabriel Naudé]] ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni [[Jacques Charles Brunet]] ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni [[Melville Dewey]] noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng [[klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] at ng [[klasipikasyong tutuldok]].<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * [[Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal]] ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * [[Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * [[Klasipikasyong Tutuldok]] ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Moys]] para sa larangan ng [[abogasya]] (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at [[Klasipikasyong Harvard-Yenching]] para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Desimal ng Hapon]], [[Klasipikasyong Desimal ng Korea]] (sa [[Timog Korea]]), [[Klasipikasyon ng Aklatang Tsino]] (sa [[Tsina]]), at ang [[Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino]] (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] oyrja0d7kb1dz42rx1xaqaqnayatgot 2227835 2227834 2026-09-23T00:23:53Z Jojit fb 38 /* Ika-16 hanggang ika-19 na siglo */ 2227835 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng [[silograpiya]] at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] [[Perez Dasmariñas]] sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''[[audiobook]]'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting [[digitalisasyon|pagsasa-digital]] ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga [[dyanrang pampanitikan|dyanra]], tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng [[imahinasyon]]. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming [[dyanrang pampanitikan|dyanra]] ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''[[Historikal na piksyon|Historikal]]''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. [[Historikal na pantasya]] at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''[[All the Light We Cannot See]]'' (2014) ni [[Anthony Doerr]] at ''[[The Nightingale]]'' (2015) ni [[Kristin Hannah]] ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''[[Makatotohanang panitikan|Makatotohanan]]''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa [[realidad|tunay na buhay]]. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Anne of Green Gables]]'' (1908) ni [[Lucy Maud Montgomery]] at ''[[The Outsiders]]'' (1967) ni [[S.E. Hinton]].<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. [[Thriller]], [[horror]], at [[krimen (panitikan)|krimen]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''[[And There Were None]]'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''[[Nobelang nakaguhit|Nakaguhit]]''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Maus (nobelang nakaguhit)|Maus]]'' (1980–1991) ni [[Art Spiegelman]], ''[[A Contract with God]]'' (1978) ni [[Will Eisner]], ''[[Akira]]'' (1982–1990) ni [[Katsuhiro Otomo]], at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni [[Eiichiro Oda]].<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang [[mataas na pantasya]] at [[realismong mahikal]]. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''[[The Lord of the Rings]]'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''[[Frankenstein]]'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''[[Foundation (nobela ni Asimov)|Foundation]]'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''[[Kuwentong tradisyonal|Tradisyonal]]''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''[[In Cold Blood]]'' (1966) ni [[Truman Capote]].<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], [[tesawro]], at [[almanac]]. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[aklat-panluto]] at [[field guide]]. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''[[hardcover]]'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga [[ebook]]) at nang tunog (mga [[audiobook]]). ==== Hardcover ==== {{main|Hardcover}} [[Hardcover]] (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga [[kodeks]] na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang [[chapbook]] sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga [[dime novel]] sa Estados Unidos at [[dime dreadful]] sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa [[Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag]] (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== {{main|Ebook}} [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang [[ebook]] na binabasa gamit ang isang [[e-reader]].|alt=Ebook na nasa e-reader.]] [[Ebook]] ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang [[e-reader]]. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong domain]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at [[Play Books]] ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang [[Pamimirata online|pamimirata]] sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== {{main|Audiobook}} [[Audiobook]] ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o [[vinyl]]. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o [[entertainment system]]. Binebenta ang mga ito sa mga online na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng [[Audible]].<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === {{main|Sukat ng aklat}} Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=on|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=on}}+}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng [[Proyektong Gutenberg]]. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang [[Aklatang Briton]] at ang [[Aklatan ng Kongreso]] ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng [[Cosimo de' Medici]] at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == {{main|Klasipikasyon sa aklatan}} Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang [[Pinakes]] na ginamit ng iskolar na si [[Callimachus]] sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si [[Gabriel Naudé]] ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni [[Jacques Charles Brunet]] ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni [[Melville Dewey]] noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng [[klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] at ng [[klasipikasyong tutuldok]].<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * [[Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal]] ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * [[Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * [[Klasipikasyong Tutuldok]] ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Moys]] para sa larangan ng [[abogasya]] (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at [[Klasipikasyong Harvard-Yenching]] para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Desimal ng Hapon]], [[Klasipikasyong Desimal ng Korea]] (sa [[Timog Korea]]), [[Klasipikasyon ng Aklatang Tsino]] (sa [[Tsina]]), at ang [[Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino]] (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] iei9b7qo213iuyplo3sxw17akpm7itb 2227836 2227835 2026-09-23T00:24:22Z Jojit fb 38 /* Sa Pilipinas */ 2227836 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''[[audiobook]]'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting [[digitalisasyon|pagsasa-digital]] ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga [[dyanrang pampanitikan|dyanra]], tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng [[imahinasyon]]. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming [[dyanrang pampanitikan|dyanra]] ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''[[Historikal na piksyon|Historikal]]''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. [[Historikal na pantasya]] at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''[[All the Light We Cannot See]]'' (2014) ni [[Anthony Doerr]] at ''[[The Nightingale]]'' (2015) ni [[Kristin Hannah]] ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''[[Makatotohanang panitikan|Makatotohanan]]''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa [[realidad|tunay na buhay]]. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Anne of Green Gables]]'' (1908) ni [[Lucy Maud Montgomery]] at ''[[The Outsiders]]'' (1967) ni [[S.E. Hinton]].<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. [[Thriller]], [[horror]], at [[krimen (panitikan)|krimen]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''[[And There Were None]]'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''[[Nobelang nakaguhit|Nakaguhit]]''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Maus (nobelang nakaguhit)|Maus]]'' (1980–1991) ni [[Art Spiegelman]], ''[[A Contract with God]]'' (1978) ni [[Will Eisner]], ''[[Akira]]'' (1982–1990) ni [[Katsuhiro Otomo]], at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni [[Eiichiro Oda]].<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang [[mataas na pantasya]] at [[realismong mahikal]]. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''[[The Lord of the Rings]]'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''[[Frankenstein]]'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''[[Foundation (nobela ni Asimov)|Foundation]]'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''[[Kuwentong tradisyonal|Tradisyonal]]''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''[[In Cold Blood]]'' (1966) ni [[Truman Capote]].<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], [[tesawro]], at [[almanac]]. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[aklat-panluto]] at [[field guide]]. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''[[hardcover]]'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga [[ebook]]) at nang tunog (mga [[audiobook]]). ==== Hardcover ==== {{main|Hardcover}} [[Hardcover]] (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga [[kodeks]] na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang [[chapbook]] sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga [[dime novel]] sa Estados Unidos at [[dime dreadful]] sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa [[Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag]] (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== {{main|Ebook}} [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang [[ebook]] na binabasa gamit ang isang [[e-reader]].|alt=Ebook na nasa e-reader.]] [[Ebook]] ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang [[e-reader]]. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong domain]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at [[Play Books]] ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang [[Pamimirata online|pamimirata]] sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== {{main|Audiobook}} [[Audiobook]] ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o [[vinyl]]. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o [[entertainment system]]. Binebenta ang mga ito sa mga online na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng [[Audible]].<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === {{main|Sukat ng aklat}} Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=on|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=on}}+}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng [[Proyektong Gutenberg]]. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang [[Aklatang Briton]] at ang [[Aklatan ng Kongreso]] ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng [[Cosimo de' Medici]] at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == {{main|Klasipikasyon sa aklatan}} Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang [[Pinakes]] na ginamit ng iskolar na si [[Callimachus]] sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si [[Gabriel Naudé]] ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni [[Jacques Charles Brunet]] ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni [[Melville Dewey]] noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng [[klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] at ng [[klasipikasyong tutuldok]].<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * [[Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal]] ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * [[Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * [[Klasipikasyong Tutuldok]] ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Moys]] para sa larangan ng [[abogasya]] (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at [[Klasipikasyong Harvard-Yenching]] para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Desimal ng Hapon]], [[Klasipikasyong Desimal ng Korea]] (sa [[Timog Korea]]), [[Klasipikasyon ng Aklatang Tsino]] (sa [[Tsina]]), at ang [[Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino]] (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] i3m795g2zeael719b9h9jja9fb0bcld 2227837 2227836 2026-09-23T00:24:50Z Jojit fb 38 /* Modernong panahon */ 2227837 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga [[dyanrang pampanitikan|dyanra]], tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng [[imahinasyon]]. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming [[dyanrang pampanitikan|dyanra]] ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''[[Historikal na piksyon|Historikal]]''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. [[Historikal na pantasya]] at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''[[All the Light We Cannot See]]'' (2014) ni [[Anthony Doerr]] at ''[[The Nightingale]]'' (2015) ni [[Kristin Hannah]] ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''[[Makatotohanang panitikan|Makatotohanan]]''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa [[realidad|tunay na buhay]]. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Anne of Green Gables]]'' (1908) ni [[Lucy Maud Montgomery]] at ''[[The Outsiders]]'' (1967) ni [[S.E. Hinton]].<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. [[Thriller]], [[horror]], at [[krimen (panitikan)|krimen]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''[[And There Were None]]'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''[[Nobelang nakaguhit|Nakaguhit]]''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Maus (nobelang nakaguhit)|Maus]]'' (1980–1991) ni [[Art Spiegelman]], ''[[A Contract with God]]'' (1978) ni [[Will Eisner]], ''[[Akira]]'' (1982–1990) ni [[Katsuhiro Otomo]], at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni [[Eiichiro Oda]].<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang [[mataas na pantasya]] at [[realismong mahikal]]. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''[[The Lord of the Rings]]'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''[[Frankenstein]]'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''[[Foundation (nobela ni Asimov)|Foundation]]'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''[[Kuwentong tradisyonal|Tradisyonal]]''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''[[In Cold Blood]]'' (1966) ni [[Truman Capote]].<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], [[tesawro]], at [[almanac]]. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[aklat-panluto]] at [[field guide]]. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''[[hardcover]]'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga [[ebook]]) at nang tunog (mga [[audiobook]]). ==== Hardcover ==== {{main|Hardcover}} [[Hardcover]] (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga [[kodeks]] na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang [[chapbook]] sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga [[dime novel]] sa Estados Unidos at [[dime dreadful]] sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa [[Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag]] (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== {{main|Ebook}} [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang [[ebook]] na binabasa gamit ang isang [[e-reader]].|alt=Ebook na nasa e-reader.]] [[Ebook]] ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang [[e-reader]]. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong domain]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at [[Play Books]] ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang [[Pamimirata online|pamimirata]] sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== {{main|Audiobook}} [[Audiobook]] ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o [[vinyl]]. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o [[entertainment system]]. Binebenta ang mga ito sa mga online na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng [[Audible]].<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === {{main|Sukat ng aklat}} Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=on|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=on}}+}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng [[Proyektong Gutenberg]]. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang [[Aklatang Briton]] at ang [[Aklatan ng Kongreso]] ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng [[Cosimo de' Medici]] at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == {{main|Klasipikasyon sa aklatan}} Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang [[Pinakes]] na ginamit ng iskolar na si [[Callimachus]] sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si [[Gabriel Naudé]] ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni [[Jacques Charles Brunet]] ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni [[Melville Dewey]] noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng [[klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] at ng [[klasipikasyong tutuldok]].<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * [[Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal]] ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * [[Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * [[Klasipikasyong Tutuldok]] ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Moys]] para sa larangan ng [[abogasya]] (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at [[Klasipikasyong Harvard-Yenching]] para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Desimal ng Hapon]], [[Klasipikasyong Desimal ng Korea]] (sa [[Timog Korea]]), [[Klasipikasyon ng Aklatang Tsino]] (sa [[Tsina]]), at ang [[Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino]] (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] eecf8v9k5c8vchnzkwfiffjhph9ufea 2227838 2227837 2026-09-23T00:25:39Z Jojit fb 38 /* Ayon sa nilalaman */ 2227838 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming [[dyanrang pampanitikan|dyanra]] ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''[[Historikal na piksyon|Historikal]]''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. [[Historikal na pantasya]] at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''[[All the Light We Cannot See]]'' (2014) ni [[Anthony Doerr]] at ''[[The Nightingale]]'' (2015) ni [[Kristin Hannah]] ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''[[Makatotohanang panitikan|Makatotohanan]]''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa [[realidad|tunay na buhay]]. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Anne of Green Gables]]'' (1908) ni [[Lucy Maud Montgomery]] at ''[[The Outsiders]]'' (1967) ni [[S.E. Hinton]].<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. [[Thriller]], [[horror]], at [[krimen (panitikan)|krimen]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''[[And There Were None]]'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''[[Nobelang nakaguhit|Nakaguhit]]''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Maus (nobelang nakaguhit)|Maus]]'' (1980–1991) ni [[Art Spiegelman]], ''[[A Contract with God]]'' (1978) ni [[Will Eisner]], ''[[Akira]]'' (1982–1990) ni [[Katsuhiro Otomo]], at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni [[Eiichiro Oda]].<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang [[mataas na pantasya]] at [[realismong mahikal]]. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''[[The Lord of the Rings]]'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''[[Frankenstein]]'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''[[Foundation (nobela ni Asimov)|Foundation]]'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''[[Kuwentong tradisyonal|Tradisyonal]]''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''[[In Cold Blood]]'' (1966) ni [[Truman Capote]].<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], [[tesawro]], at [[almanac]]. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[aklat-panluto]] at [[field guide]]. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''[[hardcover]]'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga [[ebook]]) at nang tunog (mga [[audiobook]]). ==== Hardcover ==== {{main|Hardcover}} [[Hardcover]] (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga [[kodeks]] na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang [[chapbook]] sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga [[dime novel]] sa Estados Unidos at [[dime dreadful]] sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa [[Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag]] (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== {{main|Ebook}} [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang [[ebook]] na binabasa gamit ang isang [[e-reader]].|alt=Ebook na nasa e-reader.]] [[Ebook]] ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang [[e-reader]]. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong domain]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at [[Play Books]] ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang [[Pamimirata online|pamimirata]] sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== {{main|Audiobook}} [[Audiobook]] ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o [[vinyl]]. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o [[entertainment system]]. Binebenta ang mga ito sa mga online na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng [[Audible]].<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === {{main|Sukat ng aklat}} Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=on|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=on}}+}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng [[Proyektong Gutenberg]]. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang [[Aklatang Briton]] at ang [[Aklatan ng Kongreso]] ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng [[Cosimo de' Medici]] at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == {{main|Klasipikasyon sa aklatan}} Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang [[Pinakes]] na ginamit ng iskolar na si [[Callimachus]] sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si [[Gabriel Naudé]] ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni [[Jacques Charles Brunet]] ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni [[Melville Dewey]] noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng [[klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] at ng [[klasipikasyong tutuldok]].<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * [[Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal]] ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * [[Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * [[Klasipikasyong Tutuldok]] ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Moys]] para sa larangan ng [[abogasya]] (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at [[Klasipikasyong Harvard-Yenching]] para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Desimal ng Hapon]], [[Klasipikasyong Desimal ng Korea]] (sa [[Timog Korea]]), [[Klasipikasyon ng Aklatang Tsino]] (sa [[Tsina]]), at ang [[Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino]] (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] dqmanzu3nvzmdi7hzl4t6nxs8vhu4a2 2227839 2227838 2026-09-23T00:28:01Z Jojit fb 38 /* Piksyon */ 2227839 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang [[mataas na pantasya]] at [[realismong mahikal]]. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''[[The Lord of the Rings]]'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''[[Frankenstein]]'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''[[Foundation (nobela ni Asimov)|Foundation]]'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''[[Kuwentong tradisyonal|Tradisyonal]]''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''[[In Cold Blood]]'' (1966) ni [[Truman Capote]].<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], [[tesawro]], at [[almanac]]. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[aklat-panluto]] at [[field guide]]. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''[[hardcover]]'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga [[ebook]]) at nang tunog (mga [[audiobook]]). ==== Hardcover ==== {{main|Hardcover}} [[Hardcover]] (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga [[kodeks]] na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang [[chapbook]] sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga [[dime novel]] sa Estados Unidos at [[dime dreadful]] sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa [[Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag]] (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== {{main|Ebook}} [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang [[ebook]] na binabasa gamit ang isang [[e-reader]].|alt=Ebook na nasa e-reader.]] [[Ebook]] ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang [[e-reader]]. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong domain]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at [[Play Books]] ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang [[Pamimirata online|pamimirata]] sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== {{main|Audiobook}} [[Audiobook]] ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o [[vinyl]]. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o [[entertainment system]]. Binebenta ang mga ito sa mga online na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng [[Audible]].<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === {{main|Sukat ng aklat}} Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=on|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=on}}+}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng [[Proyektong Gutenberg]]. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang [[Aklatang Briton]] at ang [[Aklatan ng Kongreso]] ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng [[Cosimo de' Medici]] at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == {{main|Klasipikasyon sa aklatan}} Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang [[Pinakes]] na ginamit ng iskolar na si [[Callimachus]] sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si [[Gabriel Naudé]] ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni [[Jacques Charles Brunet]] ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni [[Melville Dewey]] noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng [[klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] at ng [[klasipikasyong tutuldok]].<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * [[Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal]] ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * [[Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * [[Klasipikasyong Tutuldok]] ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Moys]] para sa larangan ng [[abogasya]] (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at [[Klasipikasyong Harvard-Yenching]] para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Desimal ng Hapon]], [[Klasipikasyong Desimal ng Korea]] (sa [[Timog Korea]]), [[Klasipikasyon ng Aklatang Tsino]] (sa [[Tsina]]), at ang [[Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino]] (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] cu9e9uh7ljrls5pyb62xv7h29d0mgz9 2227840 2227839 2026-09-23T00:30:05Z Jojit fb 38 /* Piksyon */ 2227840 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''[[In Cold Blood]]'' (1966) ni [[Truman Capote]].<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], [[tesawro]], at [[almanac]]. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[aklat-panluto]] at [[field guide]]. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''[[hardcover]]'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga [[ebook]]) at nang tunog (mga [[audiobook]]). ==== Hardcover ==== {{main|Hardcover}} [[Hardcover]] (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga [[kodeks]] na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang [[chapbook]] sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga [[dime novel]] sa Estados Unidos at [[dime dreadful]] sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa [[Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag]] (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== {{main|Ebook}} [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang [[ebook]] na binabasa gamit ang isang [[e-reader]].|alt=Ebook na nasa e-reader.]] [[Ebook]] ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang [[e-reader]]. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong domain]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at [[Play Books]] ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang [[Pamimirata online|pamimirata]] sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== {{main|Audiobook}} [[Audiobook]] ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o [[vinyl]]. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o [[entertainment system]]. Binebenta ang mga ito sa mga online na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng [[Audible]].<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === {{main|Sukat ng aklat}} Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=on|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=on}}+}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng [[Proyektong Gutenberg]]. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang [[Aklatang Briton]] at ang [[Aklatan ng Kongreso]] ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng [[Cosimo de' Medici]] at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == {{main|Klasipikasyon sa aklatan}} Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang [[Pinakes]] na ginamit ng iskolar na si [[Callimachus]] sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si [[Gabriel Naudé]] ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni [[Jacques Charles Brunet]] ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni [[Melville Dewey]] noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng [[klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] at ng [[klasipikasyong tutuldok]].<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * [[Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal]] ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * [[Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * [[Klasipikasyong Tutuldok]] ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Moys]] para sa larangan ng [[abogasya]] (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at [[Klasipikasyong Harvard-Yenching]] para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Desimal ng Hapon]], [[Klasipikasyong Desimal ng Korea]] (sa [[Timog Korea]]), [[Klasipikasyon ng Aklatang Tsino]] (sa [[Tsina]]), at ang [[Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino]] (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] c2y5hb3tdftfb8ha51kyfvmrqyfh7rm 2227846 2227840 2026-09-23T00:32:10Z Jojit fb 38 /* Di-piksyon */ 2227846 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''[[hardcover]]'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga [[ebook]]) at nang tunog (mga [[audiobook]]). ==== Hardcover ==== {{main|Hardcover}} [[Hardcover]] (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga [[kodeks]] na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang [[chapbook]] sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga [[dime novel]] sa Estados Unidos at [[dime dreadful]] sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa [[Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag]] (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== {{main|Ebook}} [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang [[ebook]] na binabasa gamit ang isang [[e-reader]].|alt=Ebook na nasa e-reader.]] [[Ebook]] ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang [[e-reader]]. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong domain]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at [[Play Books]] ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang [[Pamimirata online|pamimirata]] sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== {{main|Audiobook}} [[Audiobook]] ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o [[vinyl]]. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o [[entertainment system]]. Binebenta ang mga ito sa mga online na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng [[Audible]].<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === {{main|Sukat ng aklat}} Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=on|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=on}}+}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng [[Proyektong Gutenberg]]. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang [[Aklatang Briton]] at ang [[Aklatan ng Kongreso]] ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng [[Cosimo de' Medici]] at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == {{main|Klasipikasyon sa aklatan}} Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang [[Pinakes]] na ginamit ng iskolar na si [[Callimachus]] sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si [[Gabriel Naudé]] ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni [[Jacques Charles Brunet]] ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni [[Melville Dewey]] noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng [[klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] at ng [[klasipikasyong tutuldok]].<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * [[Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal]] ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * [[Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * [[Klasipikasyong Tutuldok]] ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Moys]] para sa larangan ng [[abogasya]] (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at [[Klasipikasyong Harvard-Yenching]] para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Desimal ng Hapon]], [[Klasipikasyong Desimal ng Korea]] (sa [[Timog Korea]]), [[Klasipikasyon ng Aklatang Tsino]] (sa [[Tsina]]), at ang [[Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino]] (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] 3lxkxwkqc696s4fdh6eb6fwxb5766ci 2227847 2227846 2026-09-23T00:34:04Z Jojit fb 38 /* Ayon sa pormat */ 2227847 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang [[chapbook]] sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga [[dime novel]] sa Estados Unidos at [[dime dreadful]] sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa [[Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag]] (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== {{main|Ebook}} [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang [[ebook]] na binabasa gamit ang isang [[e-reader]].|alt=Ebook na nasa e-reader.]] [[Ebook]] ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang [[e-reader]]. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong domain]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at [[Play Books]] ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang [[Pamimirata online|pamimirata]] sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== {{main|Audiobook}} [[Audiobook]] ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o [[vinyl]]. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o [[entertainment system]]. Binebenta ang mga ito sa mga online na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng [[Audible]].<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === {{main|Sukat ng aklat}} Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=on|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=on}}+}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng [[Proyektong Gutenberg]]. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang [[Aklatang Briton]] at ang [[Aklatan ng Kongreso]] ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng [[Cosimo de' Medici]] at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == {{main|Klasipikasyon sa aklatan}} Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang [[Pinakes]] na ginamit ng iskolar na si [[Callimachus]] sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si [[Gabriel Naudé]] ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni [[Jacques Charles Brunet]] ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni [[Melville Dewey]] noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng [[klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] at ng [[klasipikasyong tutuldok]].<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * [[Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal]] ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * [[Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * [[Klasipikasyong Tutuldok]] ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Moys]] para sa larangan ng [[abogasya]] (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at [[Klasipikasyong Harvard-Yenching]] para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Desimal ng Hapon]], [[Klasipikasyong Desimal ng Korea]] (sa [[Timog Korea]]), [[Klasipikasyon ng Aklatang Tsino]] (sa [[Tsina]]), at ang [[Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino]] (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] 6rkxnj6ska9w09h94mbwsbhcko77er0 2227848 2227847 2026-09-23T00:37:02Z Jojit fb 38 /* Paperback */ 2227848 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang ''chapbook'' sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga ''dime novel'' sa Estados Unidos at ''dime dreadful'' sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== {{main|Ebook}} [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang [[ebook]] na binabasa gamit ang isang [[e-reader]].|alt=Ebook na nasa e-reader.]] [[Ebook]] ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang [[e-reader]]. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong domain]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at [[Play Books]] ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang [[Pamimirata online|pamimirata]] sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== {{main|Audiobook}} [[Audiobook]] ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o [[vinyl]]. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o [[entertainment system]]. Binebenta ang mga ito sa mga online na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng [[Audible]].<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === {{main|Sukat ng aklat}} Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=on|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=on}}+}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng [[Proyektong Gutenberg]]. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang [[Aklatang Briton]] at ang [[Aklatan ng Kongreso]] ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng [[Cosimo de' Medici]] at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == {{main|Klasipikasyon sa aklatan}} Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang [[Pinakes]] na ginamit ng iskolar na si [[Callimachus]] sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si [[Gabriel Naudé]] ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni [[Jacques Charles Brunet]] ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni [[Melville Dewey]] noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng [[klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] at ng [[klasipikasyong tutuldok]].<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * [[Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal]] ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * [[Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * [[Klasipikasyong Tutuldok]] ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Moys]] para sa larangan ng [[abogasya]] (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at [[Klasipikasyong Harvard-Yenching]] para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Desimal ng Hapon]], [[Klasipikasyong Desimal ng Korea]] (sa [[Timog Korea]]), [[Klasipikasyon ng Aklatang Tsino]] (sa [[Tsina]]), at ang [[Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino]] (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] 59hauaok1v7n0ymwhxcz1gt0is6zu3n 2227849 2227848 2026-09-23T00:38:01Z Jojit fb 38 /* Ebook */ 2227849 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang ''chapbook'' sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga ''dime novel'' sa Estados Unidos at ''dime dreadful'' sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang ebook na binabasa gamit ang isang e-reader.|alt=Ebook na nasa e-reader.]] Ebook ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang e-reader. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong dominyo]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at Play Books ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang pamimirata sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== {{main|Audiobook}} [[Audiobook]] ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o [[vinyl]]. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o [[entertainment system]]. Binebenta ang mga ito sa mga online na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng [[Audible]].<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === {{main|Sukat ng aklat}} Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=on|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=on}}+}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng [[Proyektong Gutenberg]]. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang [[Aklatang Briton]] at ang [[Aklatan ng Kongreso]] ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng [[Cosimo de' Medici]] at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == {{main|Klasipikasyon sa aklatan}} Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang [[Pinakes]] na ginamit ng iskolar na si [[Callimachus]] sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si [[Gabriel Naudé]] ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni [[Jacques Charles Brunet]] ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni [[Melville Dewey]] noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng [[klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] at ng [[klasipikasyong tutuldok]].<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * [[Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal]] ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * [[Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * [[Klasipikasyong Tutuldok]] ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Moys]] para sa larangan ng [[abogasya]] (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at [[Klasipikasyong Harvard-Yenching]] para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Desimal ng Hapon]], [[Klasipikasyong Desimal ng Korea]] (sa [[Timog Korea]]), [[Klasipikasyon ng Aklatang Tsino]] (sa [[Tsina]]), at ang [[Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino]] (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] iwo1t67ihgta01tvue11kh40mkgu319 2227850 2227849 2026-09-23T00:39:12Z Jojit fb 38 /* Audiobook */ 2227850 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang ''chapbook'' sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga ''dime novel'' sa Estados Unidos at ''dime dreadful'' sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang ebook na binabasa gamit ang isang e-reader.|alt=Ebook na nasa e-reader.]] Ebook ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang e-reader. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong dominyo]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at Play Books ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang pamimirata sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== ''Audiobook'' ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o ''vinyl''. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o ''entertainment system'' (o sistema ng libangan). Binebenta ang mga ito sa mga ''online'' na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng Audible.<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === {{main|Sukat ng aklat}} Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=on|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=on}}+}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng [[Proyektong Gutenberg]]. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang [[Aklatang Briton]] at ang [[Aklatan ng Kongreso]] ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng [[Cosimo de' Medici]] at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == {{main|Klasipikasyon sa aklatan}} Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang [[Pinakes]] na ginamit ng iskolar na si [[Callimachus]] sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si [[Gabriel Naudé]] ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni [[Jacques Charles Brunet]] ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni [[Melville Dewey]] noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng [[klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] at ng [[klasipikasyong tutuldok]].<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * [[Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal]] ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * [[Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * [[Klasipikasyong Tutuldok]] ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Moys]] para sa larangan ng [[abogasya]] (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at [[Klasipikasyong Harvard-Yenching]] para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Desimal ng Hapon]], [[Klasipikasyong Desimal ng Korea]] (sa [[Timog Korea]]), [[Klasipikasyon ng Aklatang Tsino]] (sa [[Tsina]]), at ang [[Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino]] (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] 6ccu4dpug67dzi7asfss2xmazhwsbj2 2227851 2227850 2026-09-23T00:39:33Z Jojit fb 38 /* Ayon sa sukat */ 2227851 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang ''chapbook'' sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga ''dime novel'' sa Estados Unidos at ''dime dreadful'' sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang ebook na binabasa gamit ang isang e-reader.|alt=Ebook na nasa e-reader.]] Ebook ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang e-reader. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong dominyo]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at Play Books ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang pamimirata sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== ''Audiobook'' ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o ''vinyl''. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o ''entertainment system'' (o sistema ng libangan). Binebenta ang mga ito sa mga ''online'' na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng Audible.<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=on|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=on}}+}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng [[Proyektong Gutenberg]]. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang [[Aklatang Briton]] at ang [[Aklatan ng Kongreso]] ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng [[Cosimo de' Medici]] at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == {{main|Klasipikasyon sa aklatan}} Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang [[Pinakes]] na ginamit ng iskolar na si [[Callimachus]] sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si [[Gabriel Naudé]] ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni [[Jacques Charles Brunet]] ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni [[Melville Dewey]] noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng [[klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] at ng [[klasipikasyong tutuldok]].<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * [[Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal]] ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * [[Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * [[Klasipikasyong Tutuldok]] ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Moys]] para sa larangan ng [[abogasya]] (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at [[Klasipikasyong Harvard-Yenching]] para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Desimal ng Hapon]], [[Klasipikasyong Desimal ng Korea]] (sa [[Timog Korea]]), [[Klasipikasyon ng Aklatang Tsino]] (sa [[Tsina]]), at ang [[Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino]] (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] co2fv0gdvga1tn4aramjry0gwrpx7r0 2227853 2227851 2026-09-23T00:40:43Z Jojit fb 38 /* Ayon sa sukat */ 2227853 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang ''chapbook'' sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga ''dime novel'' sa Estados Unidos at ''dime dreadful'' sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang ebook na binabasa gamit ang isang e-reader.|alt=Ebook na nasa e-reader.]] Ebook ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang e-reader. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong dominyo]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at Play Books ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang pamimirata sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== ''Audiobook'' ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o ''vinyl''. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o ''entertainment system'' (o sistema ng libangan). Binebenta ang mga ito sa mga ''online'' na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng Audible.<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=off|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=on}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=on}}+}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng [[Proyektong Gutenberg]]. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang [[Aklatang Briton]] at ang [[Aklatan ng Kongreso]] ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng [[Cosimo de' Medici]] at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == {{main|Klasipikasyon sa aklatan}} Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang [[Pinakes]] na ginamit ng iskolar na si [[Callimachus]] sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si [[Gabriel Naudé]] ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni [[Jacques Charles Brunet]] ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni [[Melville Dewey]] noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng [[klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] at ng [[klasipikasyong tutuldok]].<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * [[Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal]] ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * [[Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * [[Klasipikasyong Tutuldok]] ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Moys]] para sa larangan ng [[abogasya]] (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at [[Klasipikasyong Harvard-Yenching]] para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Desimal ng Hapon]], [[Klasipikasyong Desimal ng Korea]] (sa [[Timog Korea]]), [[Klasipikasyon ng Aklatang Tsino]] (sa [[Tsina]]), at ang [[Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino]] (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] 6k8fwsz6jetp7586flbccgsk22q2xh2 2227854 2227853 2026-09-23T00:42:13Z Jojit fb 38 /* Ayon sa sukat */ 2227854 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang ''chapbook'' sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga ''dime novel'' sa Estados Unidos at ''dime dreadful'' sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang ebook na binabasa gamit ang isang e-reader.|alt=Ebook na nasa e-reader.]] Ebook ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang e-reader. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong dominyo]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at Play Books ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang pamimirata sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== ''Audiobook'' ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o ''vinyl''. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o ''entertainment system'' (o sistema ng libangan). Binebenta ang mga ito sa mga ''online'' na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng Audible.<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=off|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=off}}+}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng [[Proyektong Gutenberg]]. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang [[Aklatang Briton]] at ang [[Aklatan ng Kongreso]] ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng [[Cosimo de' Medici]] at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == {{main|Klasipikasyon sa aklatan}} Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang [[Pinakes]] na ginamit ng iskolar na si [[Callimachus]] sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si [[Gabriel Naudé]] ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni [[Jacques Charles Brunet]] ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni [[Melville Dewey]] noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng [[klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] at ng [[klasipikasyong tutuldok]].<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * [[Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal]] ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * [[Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * [[Klasipikasyong Tutuldok]] ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Moys]] para sa larangan ng [[abogasya]] (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at [[Klasipikasyong Harvard-Yenching]] para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Desimal ng Hapon]], [[Klasipikasyong Desimal ng Korea]] (sa [[Timog Korea]]), [[Klasipikasyon ng Aklatang Tsino]] (sa [[Tsina]]), at ang [[Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino]] (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] dh5zjibry8xmgh6y687kl9l7z4y2mxm 2227855 2227854 2026-09-23T00:42:39Z Jojit fb 38 /* Ayon sa sukat */ 2227855 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang ''chapbook'' sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga ''dime novel'' sa Estados Unidos at ''dime dreadful'' sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang ebook na binabasa gamit ang isang e-reader.|alt=Ebook na nasa e-reader.]] Ebook ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang e-reader. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong dominyo]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at Play Books ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang pamimirata sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== ''Audiobook'' ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o ''vinyl''. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o ''entertainment system'' (o sistema ng libangan). Binebenta ang mga ito sa mga ''online'' na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng Audible.<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=off|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng [[Proyektong Gutenberg]]. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang [[Aklatang Briton]] at ang [[Aklatan ng Kongreso]] ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng [[Cosimo de' Medici]] at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == {{main|Klasipikasyon sa aklatan}} Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang [[Pinakes]] na ginamit ng iskolar na si [[Callimachus]] sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si [[Gabriel Naudé]] ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni [[Jacques Charles Brunet]] ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni [[Melville Dewey]] noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng [[klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] at ng [[klasipikasyong tutuldok]].<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * [[Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal]] ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * [[Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * [[Klasipikasyong Tutuldok]] ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Moys]] para sa larangan ng [[abogasya]] (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at [[Klasipikasyong Harvard-Yenching]] para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Desimal ng Hapon]], [[Klasipikasyong Desimal ng Korea]] (sa [[Timog Korea]]), [[Klasipikasyon ng Aklatang Tsino]] (sa [[Tsina]]), at ang [[Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino]] (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] 3slysbmpmgd77v26ezu1jzxcbbax329 2227857 2227855 2026-09-23T00:44:05Z Jojit fb 38 /* Aklatan */ 2227857 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang ''chapbook'' sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga ''dime novel'' sa Estados Unidos at ''dime dreadful'' sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang ebook na binabasa gamit ang isang e-reader.|alt=Ebook na nasa e-reader.]] Ebook ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang e-reader. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong dominyo]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at Play Books ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang pamimirata sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== ''Audiobook'' ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o ''vinyl''. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o ''entertainment system'' (o sistema ng libangan). Binebenta ang mga ito sa mga ''online'' na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng Audible.<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=off|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng Proyektong Gutenberg. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang Aklatang Briton at ang Aklatan ng Kongreso ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang Dakilang Aklatan ng Alexandria ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng Cosimo de' Medici at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == {{main|Klasipikasyon sa aklatan}} Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang [[Pinakes]] na ginamit ng iskolar na si [[Callimachus]] sa [[Dakilang Aklatan ng Alexandria]] noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si [[Gabriel Naudé]] ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni [[Jacques Charles Brunet]] ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni [[Melville Dewey]] noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng [[klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] at ng [[klasipikasyong tutuldok]].<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * [[Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal]] ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * [[Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * [[Klasipikasyong Tutuldok]] ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Moys]] para sa larangan ng [[abogasya]] (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at [[Klasipikasyong Harvard-Yenching]] para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Desimal ng Hapon]], [[Klasipikasyong Desimal ng Korea]] (sa [[Timog Korea]]), [[Klasipikasyon ng Aklatang Tsino]] (sa [[Tsina]]), at ang [[Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino]] (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] 8diyopxftglfrzzto74m8lrxcxywhap 2227858 2227857 2026-09-23T00:44:45Z Jojit fb 38 /* Klasipikasyon */ 2227858 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang ''chapbook'' sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga ''dime novel'' sa Estados Unidos at ''dime dreadful'' sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang ebook na binabasa gamit ang isang e-reader.|alt=Ebook na nasa e-reader.]] Ebook ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang e-reader. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong dominyo]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at Play Books ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang pamimirata sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== ''Audiobook'' ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o ''vinyl''. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o ''entertainment system'' (o sistema ng libangan). Binebenta ang mga ito sa mga ''online'' na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng Audible.<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=off|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng Proyektong Gutenberg. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang Aklatang Briton at ang Aklatan ng Kongreso ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang Dakilang Aklatan ng Alexandria ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng Cosimo de' Medici at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang Pinakes na ginamit ng iskolar na si Callimachus sa Dakilang Aklatan ng Alexandria noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si Gabriel Naudé ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni Jacques Charles Brunet ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni [[Melville Dewey]] noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng [[klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] at ng [[klasipikasyong tutuldok]].<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * [[Klasipikasyong Desimal ni Dewey]] ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * [[Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal]] ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * [[Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso]] ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * [[Klasipikasyong Tutuldok]] ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Moys]] para sa larangan ng [[abogasya]] (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at [[Klasipikasyong Harvard-Yenching]] para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang [[Klasipikasyong Desimal ng Hapon]], [[Klasipikasyong Desimal ng Korea]] (sa [[Timog Korea]]), [[Klasipikasyon ng Aklatang Tsino]] (sa [[Tsina]]), at ang [[Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino]] (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] 2lo3oi7oudczz0y1wjjmsk2xhc23pvj 2227859 2227858 2026-09-23T00:45:48Z Jojit fb 38 /* Klasipikasyon */ 2227859 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang ''chapbook'' sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga ''dime novel'' sa Estados Unidos at ''dime dreadful'' sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang ebook na binabasa gamit ang isang e-reader.|alt=Ebook na nasa e-reader.]] Ebook ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang e-reader. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong dominyo]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at Play Books ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang pamimirata sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== ''Audiobook'' ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o ''vinyl''. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o ''entertainment system'' (o sistema ng libangan). Binebenta ang mga ito sa mga ''online'' na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng Audible.<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=off|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng Proyektong Gutenberg. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang Aklatang Briton at ang Aklatan ng Kongreso ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang Dakilang Aklatan ng Alexandria ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng Cosimo de' Medici at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang Pinakes na ginamit ng iskolar na si Callimachus sa Dakilang Aklatan ng Alexandria noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si Gabriel Naudé ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni Jacques Charles Brunet ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang Klasipikasyong Desimal ni Dewey ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni Melville Dewey noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso at ng klasipikasyong tutuldok.<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * Klasipikasyong Desimal ni Dewey ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * Klasipikasyong Tutuldok ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang Klasipikasyong Moys para sa larangan ng abogasya (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at Klasipikasyong Harvard-Yenching para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang Klasipikasyong Desimal ng Hapon, Klasipikasyong Desimal ng Korea (sa [[Timog Korea]]), Klasipikasyon ng Aklatang Tsino (sa [[Tsina]]), at ang Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''[[The Stanford Daily]]'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa [[pagtingin sa mundo]].<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa [[Pamantasan sa Buffalo]], napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa [[Pamantasan ng Toronto]], napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''[[Dama s sobachkoy]]'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong [[dokumentaryo]]. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay [[Keith Oatley]], isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] 4i1yla04ffgzn5hnfk4q1msidmt5pn0 2227860 2227859 2026-09-23T00:46:36Z Jojit fb 38 /* Epekto */ 2227860 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang ''chapbook'' sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga ''dime novel'' sa Estados Unidos at ''dime dreadful'' sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang ebook na binabasa gamit ang isang e-reader.|alt=Ebook na nasa e-reader.]] Ebook ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang e-reader. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong dominyo]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at Play Books ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang pamimirata sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== ''Audiobook'' ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o ''vinyl''. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o ''entertainment system'' (o sistema ng libangan). Binebenta ang mga ito sa mga ''online'' na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng Audible.<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=off|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng Proyektong Gutenberg. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang Aklatang Briton at ang Aklatan ng Kongreso ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang Dakilang Aklatan ng Alexandria ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng Cosimo de' Medici at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang Pinakes na ginamit ng iskolar na si Callimachus sa Dakilang Aklatan ng Alexandria noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si Gabriel Naudé ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni Jacques Charles Brunet ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang Klasipikasyong Desimal ni Dewey ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni Melville Dewey noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso at ng klasipikasyong tutuldok.<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * Klasipikasyong Desimal ni Dewey ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * Klasipikasyong Tutuldok ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang Klasipikasyong Moys para sa larangan ng abogasya (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at Klasipikasyong Harvard-Yenching para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang Klasipikasyong Desimal ng Hapon, Klasipikasyong Desimal ng Korea (sa [[Timog Korea]]), Klasipikasyon ng Aklatang Tsino (sa [[Tsina]]), at ang Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''The Stanford Daily'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa pagtingin sa mundo.<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa Pamantasan sa Buffalo, napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa Pamantasan ng Toronto, napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''Dama s sobachkoy'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong dokumentaryo. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay Keith Oatley, isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == {{main|Pagpepreserba sa mga aklat}} [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga [[Pamanang pangkultura|itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan]]. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni [[Peter Waters]].<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] 5voded0zbuzto7p1j1p8wrwst06cis1 2227861 2227860 2026-09-23T00:47:04Z Jojit fb 38 /* Pagpepreserba */ 2227861 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng [[Sutra]]', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang ''chapbook'' sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga ''dime novel'' sa Estados Unidos at ''dime dreadful'' sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang ebook na binabasa gamit ang isang e-reader.|alt=Ebook na nasa e-reader.]] Ebook ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang e-reader. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong dominyo]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at Play Books ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang pamimirata sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== ''Audiobook'' ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o ''vinyl''. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o ''entertainment system'' (o sistema ng libangan). Binebenta ang mga ito sa mga ''online'' na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng Audible.<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=off|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng Proyektong Gutenberg. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang Aklatang Briton at ang Aklatan ng Kongreso ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang Dakilang Aklatan ng Alexandria ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng Cosimo de' Medici at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang Pinakes na ginamit ng iskolar na si Callimachus sa Dakilang Aklatan ng Alexandria noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si Gabriel Naudé ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni Jacques Charles Brunet ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang Klasipikasyong Desimal ni Dewey ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni Melville Dewey noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso at ng klasipikasyong tutuldok.<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * Klasipikasyong Desimal ni Dewey ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * Klasipikasyong Tutuldok ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang Klasipikasyong Moys para sa larangan ng abogasya (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at Klasipikasyong Harvard-Yenching para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang Klasipikasyong Desimal ng Hapon, Klasipikasyong Desimal ng Korea (sa [[Timog Korea]]), Klasipikasyon ng Aklatang Tsino (sa [[Tsina]]), at ang Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''The Stanford Daily'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa pagtingin sa mundo.<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa Pamantasan sa Buffalo, napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa Pamantasan ng Toronto, napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''Dama s sobachkoy'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong dokumentaryo. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay Keith Oatley, isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni Peter Waters.<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] glz4e0rtv7xx8kaci2xgtqwrd91dmfu 2227862 2227861 2026-09-23T00:49:00Z Jojit fb 38 /* Gitnang Panahon sa Silangang Asya */ 2227862 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = [[Anvil Publishing]]| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng Sutra', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang ''chapbook'' sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga ''dime novel'' sa Estados Unidos at ''dime dreadful'' sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang ebook na binabasa gamit ang isang e-reader.|alt=Ebook na nasa e-reader.]] Ebook ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang e-reader. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong dominyo]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at Play Books ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang pamimirata sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== ''Audiobook'' ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o ''vinyl''. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o ''entertainment system'' (o sistema ng libangan). Binebenta ang mga ito sa mga ''online'' na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng Audible.<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=off|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng Proyektong Gutenberg. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang Aklatang Briton at ang Aklatan ng Kongreso ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang Dakilang Aklatan ng Alexandria ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng Cosimo de' Medici at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang Pinakes na ginamit ng iskolar na si Callimachus sa Dakilang Aklatan ng Alexandria noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si Gabriel Naudé ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni Jacques Charles Brunet ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang Klasipikasyong Desimal ni Dewey ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni Melville Dewey noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso at ng klasipikasyong tutuldok.<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * Klasipikasyong Desimal ni Dewey ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * Klasipikasyong Tutuldok ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang Klasipikasyong Moys para sa larangan ng abogasya (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at Klasipikasyong Harvard-Yenching para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang Klasipikasyong Desimal ng Hapon, Klasipikasyong Desimal ng Korea (sa [[Timog Korea]]), Klasipikasyon ng Aklatang Tsino (sa [[Tsina]]), at ang Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''The Stanford Daily'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa pagtingin sa mundo.<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa Pamantasan sa Buffalo, napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa Pamantasan ng Toronto, napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''Dama s sobachkoy'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong dokumentaryo. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay Keith Oatley, isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni Peter Waters.<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] 386thitne9l76sjcwn2lfym6pjuttgk 2227863 2227862 2026-09-23T00:50:29Z Jojit fb 38 2227863 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = Anvil Publishing| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |author-link=Tsien Tsuen-hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |editor-link=Joseph Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng Sutra', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang ''chapbook'' sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga ''dime novel'' sa Estados Unidos at ''dime dreadful'' sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang ebook na binabasa gamit ang isang e-reader.|alt=Ebook na nasa e-reader.]] Ebook ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang e-reader. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong dominyo]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at Play Books ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang pamimirata sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== ''Audiobook'' ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o ''vinyl''. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o ''entertainment system'' (o sistema ng libangan). Binebenta ang mga ito sa mga ''online'' na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng Audible.<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=off|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng Proyektong Gutenberg. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang Aklatang Briton at ang Aklatan ng Kongreso ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang Dakilang Aklatan ng Alexandria ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng Cosimo de' Medici at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang Pinakes na ginamit ng iskolar na si Callimachus sa Dakilang Aklatan ng Alexandria noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si Gabriel Naudé ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni Jacques Charles Brunet ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang Klasipikasyong Desimal ni Dewey ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni Melville Dewey noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso at ng klasipikasyong tutuldok.<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * Klasipikasyong Desimal ni Dewey ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * Klasipikasyong Tutuldok ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang Klasipikasyong Moys para sa larangan ng abogasya (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at Klasipikasyong Harvard-Yenching para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang Klasipikasyong Desimal ng Hapon, Klasipikasyong Desimal ng Korea (sa [[Timog Korea]]), Klasipikasyon ng Aklatang Tsino (sa [[Tsina]]), at ang Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''The Stanford Daily'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa pagtingin sa mundo.<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa Pamantasan sa Buffalo, napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa Pamantasan ng Toronto, napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''Dama s sobachkoy'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong dokumentaryo. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay Keith Oatley, isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni Peter Waters.<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] dqlj1qvamqwdmpooczuij3xplhler3w 2227865 2227863 2026-09-23T00:55:16Z Jojit fb 38 2227865 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = Anvil Publishing| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng Sutra', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name=Schopen>{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| author-link = Gregory Schopen| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang ''chapbook'' sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga ''dime novel'' sa Estados Unidos at ''dime dreadful'' sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang ebook na binabasa gamit ang isang e-reader.|alt=Ebook na nasa e-reader.]] Ebook ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang e-reader. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong dominyo]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at Play Books ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang pamimirata sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== ''Audiobook'' ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o ''vinyl''. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o ''entertainment system'' (o sistema ng libangan). Binebenta ang mga ito sa mga ''online'' na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng Audible.<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=off|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng Proyektong Gutenberg. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang Aklatang Briton at ang Aklatan ng Kongreso ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang Dakilang Aklatan ng Alexandria ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng Cosimo de' Medici at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang Pinakes na ginamit ng iskolar na si Callimachus sa Dakilang Aklatan ng Alexandria noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si Gabriel Naudé ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni Jacques Charles Brunet ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang Klasipikasyong Desimal ni Dewey ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni Melville Dewey noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso at ng klasipikasyong tutuldok.<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * Klasipikasyong Desimal ni Dewey ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * Klasipikasyong Tutuldok ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang Klasipikasyong Moys para sa larangan ng abogasya (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at Klasipikasyong Harvard-Yenching para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang Klasipikasyong Desimal ng Hapon, Klasipikasyong Desimal ng Korea (sa [[Timog Korea]]), Klasipikasyon ng Aklatang Tsino (sa [[Tsina]]), at ang Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''The Stanford Daily'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa pagtingin sa mundo.<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa Pamantasan sa Buffalo, napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa Pamantasan ng Toronto, napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''Dama s sobachkoy'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong dokumentaryo. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay Keith Oatley, isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni Peter Waters.<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] dpu9ywv6920jbuqx47nkwaq0lav6kjm 2227867 2227865 2026-09-23T00:57:00Z Jojit fb 38 /* Gitnang Panahon sa Silangang Asya */ 2227867 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = Anvil Publishing| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng Sutra', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name="Schopen">{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 }}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng [[Goryeo]] sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang ''chapbook'' sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga ''dime novel'' sa Estados Unidos at ''dime dreadful'' sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang ebook na binabasa gamit ang isang e-reader.|alt=Ebook na nasa e-reader.]] Ebook ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang e-reader. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong dominyo]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at Play Books ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang pamimirata sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== ''Audiobook'' ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o ''vinyl''. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o ''entertainment system'' (o sistema ng libangan). Binebenta ang mga ito sa mga ''online'' na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng Audible.<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=off|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng Proyektong Gutenberg. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang Aklatang Briton at ang Aklatan ng Kongreso ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang Dakilang Aklatan ng Alexandria ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng Cosimo de' Medici at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang Pinakes na ginamit ng iskolar na si Callimachus sa Dakilang Aklatan ng Alexandria noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si Gabriel Naudé ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni Jacques Charles Brunet ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang Klasipikasyong Desimal ni Dewey ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni Melville Dewey noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso at ng klasipikasyong tutuldok.<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * Klasipikasyong Desimal ni Dewey ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * Klasipikasyong Tutuldok ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang Klasipikasyong Moys para sa larangan ng abogasya (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at Klasipikasyong Harvard-Yenching para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang Klasipikasyong Desimal ng Hapon, Klasipikasyong Desimal ng Korea (sa [[Timog Korea]]), Klasipikasyon ng Aklatang Tsino (sa [[Tsina]]), at ang Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''The Stanford Daily'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa pagtingin sa mundo.<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa Pamantasan sa Buffalo, napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa Pamantasan ng Toronto, napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''Dama s sobachkoy'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong dokumentaryo. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay Keith Oatley, isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni Peter Waters.<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] glxvfkj7m78b9tpzl91owmqrpgi3spk 2228044 2227867 2026-09-23T08:55:18Z Jojit fb 38 /* Gitnang Panahon sa Silangang Asya */ 2228044 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = Anvil Publishing| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng Sutra', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name="Schopen">{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 |language=en}}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng Goryeo sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|author-link=Ambeth Ocampo|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang ''chapbook'' sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga ''dime novel'' sa Estados Unidos at ''dime dreadful'' sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang ebook na binabasa gamit ang isang e-reader.|alt=Ebook na nasa e-reader.]] Ebook ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang e-reader. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong dominyo]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at Play Books ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang pamimirata sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== ''Audiobook'' ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o ''vinyl''. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o ''entertainment system'' (o sistema ng libangan). Binebenta ang mga ito sa mga ''online'' na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng Audible.<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=off|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng Proyektong Gutenberg. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang Aklatang Briton at ang Aklatan ng Kongreso ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang Dakilang Aklatan ng Alexandria ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng Cosimo de' Medici at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang Pinakes na ginamit ng iskolar na si Callimachus sa Dakilang Aklatan ng Alexandria noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si Gabriel Naudé ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni Jacques Charles Brunet ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang Klasipikasyong Desimal ni Dewey ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni Melville Dewey noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso at ng klasipikasyong tutuldok.<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * Klasipikasyong Desimal ni Dewey ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * Klasipikasyong Tutuldok ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang Klasipikasyong Moys para sa larangan ng abogasya (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at Klasipikasyong Harvard-Yenching para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang Klasipikasyong Desimal ng Hapon, Klasipikasyong Desimal ng Korea (sa [[Timog Korea]]), Klasipikasyon ng Aklatang Tsino (sa [[Tsina]]), at ang Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''The Stanford Daily'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa pagtingin sa mundo.<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa Pamantasan sa Buffalo, napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa Pamantasan ng Toronto, napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''Dama s sobachkoy'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong dokumentaryo. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay Keith Oatley, isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni Peter Waters.<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] 2kapfy0usj2hwhu6ij0w80m30b4yeve 2228046 2228044 2026-09-23T09:11:23Z Jojit fb 38 /* Gitnang Panahon sa Silangang Asya */ 2228046 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = Anvil Publishing| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng Sutra', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name="Schopen">{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 |language=en}}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng Goryeo sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=[[NPR]]}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=[[NPR]]|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=[[Wired]]|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang ''chapbook'' sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga ''dime novel'' sa Estados Unidos at ''dime dreadful'' sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang ebook na binabasa gamit ang isang e-reader.|alt=Ebook na nasa e-reader.]] Ebook ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang e-reader. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong dominyo]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at Play Books ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang pamimirata sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== ''Audiobook'' ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o ''vinyl''. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o ''entertainment system'' (o sistema ng libangan). Binebenta ang mga ito sa mga ''online'' na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng Audible.<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=off|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng Proyektong Gutenberg. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang Aklatang Briton at ang Aklatan ng Kongreso ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang Dakilang Aklatan ng Alexandria ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng Cosimo de' Medici at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang Pinakes na ginamit ng iskolar na si Callimachus sa Dakilang Aklatan ng Alexandria noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si Gabriel Naudé ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni Jacques Charles Brunet ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang Klasipikasyong Desimal ni Dewey ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni Melville Dewey noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso at ng klasipikasyong tutuldok.<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * Klasipikasyong Desimal ni Dewey ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * Klasipikasyong Tutuldok ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang Klasipikasyong Moys para sa larangan ng abogasya (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at Klasipikasyong Harvard-Yenching para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang Klasipikasyong Desimal ng Hapon, Klasipikasyong Desimal ng Korea (sa [[Timog Korea]]), Klasipikasyon ng Aklatang Tsino (sa [[Tsina]]), at ang Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''The Stanford Daily'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa pagtingin sa mundo.<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa Pamantasan sa Buffalo, napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa Pamantasan ng Toronto, napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''Dama s sobachkoy'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong dokumentaryo. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay Keith Oatley, isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni Peter Waters.<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] cfocw1ow5adqeoij7qiqx4n2okc8nv9 2228047 2228046 2026-09-23T09:14:04Z Jojit fb 38 /* Gitnang Panahon sa Silangang Asya */ 2228047 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = Anvil Publishing| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng Sutra', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name="Schopen">{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 |language=en}}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng Goryeo sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=NPR}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=NPR|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=Wired|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang ''chapbook'' sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga ''dime novel'' sa Estados Unidos at ''dime dreadful'' sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang ebook na binabasa gamit ang isang e-reader.|alt=Ebook na nasa e-reader.]] Ebook ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang e-reader. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong dominyo]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at Play Books ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang pamimirata sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== ''Audiobook'' ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o ''vinyl''. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o ''entertainment system'' (o sistema ng libangan). Binebenta ang mga ito sa mga ''online'' na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng Audible.<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=off|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng Proyektong Gutenberg. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang Aklatang Briton at ang Aklatan ng Kongreso ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang Dakilang Aklatan ng Alexandria ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng Cosimo de' Medici at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang Pinakes na ginamit ng iskolar na si Callimachus sa Dakilang Aklatan ng Alexandria noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si Gabriel Naudé ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni Jacques Charles Brunet ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang Klasipikasyong Desimal ni Dewey ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni Melville Dewey noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso at ng klasipikasyong tutuldok.<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * Klasipikasyong Desimal ni Dewey ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * Klasipikasyong Tutuldok ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang Klasipikasyong Moys para sa larangan ng abogasya (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at Klasipikasyong Harvard-Yenching para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang Klasipikasyong Desimal ng Hapon, Klasipikasyong Desimal ng Korea (sa [[Timog Korea]]), Klasipikasyon ng Aklatang Tsino (sa [[Tsina]]), at ang Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''The Stanford Daily'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa pagtingin sa mundo.<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa Pamantasan sa Buffalo, napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa Pamantasan ng Toronto, napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''Dama s sobachkoy'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong dokumentaryo. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay Keith Oatley, isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni Peter Waters.<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] 9db67o3lpmvw5cyrrirmtn3rt6fc5ld 2228051 2228047 2026-09-23T09:21:45Z Jojit fb 38 /* Di-piksyon */ 2228051 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = Anvil Publishing| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng Sutra', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name="Schopen">{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 |language=en}}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng Goryeo sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=NPR}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=NPR|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=Wired|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302175501/https://melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|archive-date=2020-03-02}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang ''chapbook'' sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga ''dime novel'' sa Estados Unidos at ''dime dreadful'' sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang ebook na binabasa gamit ang isang e-reader.|alt=Ebook na nasa e-reader.]] Ebook ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang e-reader. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong dominyo]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at Play Books ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang pamimirata sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== ''Audiobook'' ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o ''vinyl''. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o ''entertainment system'' (o sistema ng libangan). Binebenta ang mga ito sa mga ''online'' na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng Audible.<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=off|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng Proyektong Gutenberg. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang Aklatang Briton at ang Aklatan ng Kongreso ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang Dakilang Aklatan ng Alexandria ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng Cosimo de' Medici at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang Pinakes na ginamit ng iskolar na si Callimachus sa Dakilang Aklatan ng Alexandria noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si Gabriel Naudé ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni Jacques Charles Brunet ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang Klasipikasyong Desimal ni Dewey ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni Melville Dewey noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso at ng klasipikasyong tutuldok.<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * Klasipikasyong Desimal ni Dewey ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * Klasipikasyong Tutuldok ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang Klasipikasyong Moys para sa larangan ng abogasya (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name=IALS>{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead}}</ref> at Klasipikasyong Harvard-Yenching para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang Klasipikasyong Desimal ng Hapon, Klasipikasyong Desimal ng Korea (sa [[Timog Korea]]), Klasipikasyon ng Aklatang Tsino (sa [[Tsina]]), at ang Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''The Stanford Daily'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa pagtingin sa mundo.<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa Pamantasan sa Buffalo, napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa Pamantasan ng Toronto, napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''Dama s sobachkoy'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong dokumentaryo. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay Keith Oatley, isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni Peter Waters.<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] la01jwntjq6zmqhl8uwq9sqs8218d02 2228052 2228051 2026-09-23T09:27:18Z Jojit fb 38 /* Di-piksyon */ 2228052 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = Anvil Publishing| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng Sutra', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name="Schopen">{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 |language=en}}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng Goryeo sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=NPR}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=NPR|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=Wired|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302175501/https://melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|archive-date=2020-03-02}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang ''chapbook'' sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga ''dime novel'' sa Estados Unidos at ''dime dreadful'' sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang ebook na binabasa gamit ang isang e-reader.|alt=Ebook na nasa e-reader.]] Ebook ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang e-reader. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong dominyo]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at Play Books ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang pamimirata sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== ''Audiobook'' ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o ''vinyl''. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o ''entertainment system'' (o sistema ng libangan). Binebenta ang mga ito sa mga ''online'' na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng Audible.<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=off|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng Proyektong Gutenberg. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang Aklatang Briton at ang Aklatan ng Kongreso ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang Dakilang Aklatan ng Alexandria ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng Cosimo de' Medici at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang Pinakes na ginamit ng iskolar na si Callimachus sa Dakilang Aklatan ng Alexandria noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si Gabriel Naudé ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni Jacques Charles Brunet ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang Klasipikasyong Desimal ni Dewey ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni Melville Dewey noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso at ng klasipikasyong tutuldok.<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * Klasipikasyong Desimal ni Dewey ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * Klasipikasyong Tutuldok ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang Klasipikasyong Moys para sa larangan ng abogasya (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name="IALS">{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead|language=en}}</ref> at Klasipikasyong Harvard-Yenching para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang Klasipikasyong Desimal ng Hapon, Klasipikasyong Desimal ng Korea (sa [[Timog Korea]]), Klasipikasyon ng Aklatang Tsino (sa [[Tsina]]), at ang Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''The Stanford Daily'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=[[The Stanford Daily]]|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa pagtingin sa mundo.<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa Pamantasan sa Buffalo, napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa Pamantasan ng Toronto, napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''Dama s sobachkoy'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong dokumentaryo. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay Keith Oatley, isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni Peter Waters.<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] s98zrw6rwq0tjrkuhunrcpnrbwzrdn2 2228054 2228052 2026-09-23T09:30:25Z Jojit fb 38 /* Epekto */ 2228054 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = Anvil Publishing| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng Sutra', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name="Schopen">{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 |language=en}}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng Goryeo sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=NPR}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=NPR|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=Wired|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302175501/https://melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|archive-date=2020-03-02}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/amp/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang ''chapbook'' sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga ''dime novel'' sa Estados Unidos at ''dime dreadful'' sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang ebook na binabasa gamit ang isang e-reader.|alt=Ebook na nasa e-reader.]] Ebook ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang e-reader. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong dominyo]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at Play Books ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang pamimirata sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== ''Audiobook'' ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o ''vinyl''. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o ''entertainment system'' (o sistema ng libangan). Binebenta ang mga ito sa mga ''online'' na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng Audible.<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=off|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng Proyektong Gutenberg. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang Aklatang Briton at ang Aklatan ng Kongreso ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang Dakilang Aklatan ng Alexandria ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng Cosimo de' Medici at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang Pinakes na ginamit ng iskolar na si Callimachus sa Dakilang Aklatan ng Alexandria noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si Gabriel Naudé ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni Jacques Charles Brunet ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang Klasipikasyong Desimal ni Dewey ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni Melville Dewey noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso at ng klasipikasyong tutuldok.<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * Klasipikasyong Desimal ni Dewey ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * Klasipikasyong Tutuldok ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang Klasipikasyong Moys para sa larangan ng abogasya (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name="IALS">{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead|language=en}}</ref> at Klasipikasyong Harvard-Yenching para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang Klasipikasyong Desimal ng Hapon, Klasipikasyong Desimal ng Korea (sa [[Timog Korea]]), Klasipikasyon ng Aklatang Tsino (sa [[Tsina]]), at ang Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''The Stanford Daily'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=The Stanford Daily|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa pagtingin sa mundo.<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa Pamantasan sa Buffalo, napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa Pamantasan ng Toronto, napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''Dama s sobachkoy'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong dokumentaryo. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay Keith Oatley, isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni Peter Waters.<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] pptai0ozyyc7c2thndfvxh0bqp3bj6g 2228066 2228054 2026-09-23T10:02:38Z KiranBOT 150615 inalis ang pagsubaybay sa AMP sa mga URL ([[:m:User:KiranBOT/AMP|mga detalye]]) ([[User talk:Usernamekiran|mag-ulat ng error]]) v3.1.1-current 2228066 wikitext text/x-wiki {{Kandid-NA}} [[File:Latin dictionary.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Mga aklat.|alt=Mga aklat.]] '''Aklát''' o '''libró''' ang tawag sa katipunan ng mga [[Paglilimbag|nilimbag]] na akda.<ref name="McFarland2017">{{cite book | last = McFarland | first = Curtis | author2 = [[Komisyon sa Wikang Filipino]] | year = 2017 | title = Diksyunaryong Monolingwal sa Filipino | publisher = Anvil Publishing| isbn = 9789712727443 | url = https://books.google.com/books?id=tzSWDwAAQBAJ}}</ref> Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa [[Bibliya]]. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga ''ebook'', samantalang ''audiobook'' naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. ''Dahon'' ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang ''pahina'' naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. ''Lomo'' naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis.<ref name=JETE>{{cite-JETE|Lomo}}</ref> Ayon sa isang dokumento ng [[UNESCO]] noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa.<ref>{{cite web|title=Recomendacion sobre la Normalizacion internacional de las Estadisticas relativas a la Edicion de Libros y Publicaciones Periodicas|trans-title=Mungkahi Ukol sa Pandaigdigang Pamantayan ng Estadistika na may Kinalaman sa Paglalathala ng mga Aklat at Periodical|lang=es|date=19 Nobyembre 1964|access-date=11 Hulyo 2022|publisher=[[UNESCO]]|url=http://portal.unesco.org/es/ev.php-URL_ID=13068&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html}}</ref> Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng [[Google]].<ref>{{cite web|last=Taycher|first=Leonid|title=Books of the world, stand up and be counted! All 129,864,880 of you.|trans-title=Mga aklat ng mundo, tumindig at mabilang! Lahat kayong 129,864,880.|lang=en|date=5 Agosto 2010|access-date=11 Hulyo 2022|url=https://booksearch.blogspot.com/2010/08/books-of-world-stand-up-and-be-counted.html?m=1|website=Inside Google Books}}</ref> == Etimolohiya == Ayon sa [[Lingguwistika|lingguwistang]] si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang ''aklat'' mula sa mga [[Salitang-ugat|monosilabikong ugat]] na ''ak'' ([[panitikan]], tulad sa ''akda'') at ''lat'' ([[:en:wikt:tala|talâ]], tulad sa ''sulat'').<ref name="portet1995">{{cite journal |last=Portet |first=Jean-Paul G. |date=Disyembre 1995 |title=Tagalog Monosyllabic Roots |trans-title=Mga Monosilabikong Ugat ng Tagalog |url=https://www.jstor.org/stable/3623048 |journal=Oceanic Linguistics |publisher=University of Hawai'i Press |volume=34 |issue=2 |pages=354-355 |url-access=subscription |access-date=23 Abril 2025 |via=JSTOR |lang=en}}</ref> Lumabas ito sa ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' (1754) bilang ''aclat''. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.<ref name="tagala">{{cite book|title=Vocabulario de la lengua tagala|trans-title=Bokabularyo ng wikang Tagalog|last=De Noceda|first=Juan José|editor-last=De Sanlucar|editor-first=Pedro|lang=es|date=1754|access-date=21 Hulyo 2022|publisher=Imprenta de la compañia de Jesus|page=3|url=https://books.google.com.ph/books/about/Vocabulario_de_la_lengua_tagala.html}}</ref> Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang [[Espanyol]] ang salitang ''libro''.<ref name="tgllang">{{cite web|website=Tagalog Lang|lang=en|title=libro|url=https://www.tagaloglang.com/libro/|access-date=21 Hulyo 2022}}</ref> Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. [[pelikula]] o [[kanta]]).<ref name="tgllang"/> == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === [[File:Xerxes_Cuneiform_Van.JPG|300px|thumb|upright=1.2|Isang kunipormeng ginawa noong panahon ni [[Xerxes I]] ng [[Imperyong Achaemenid]], sa lalawigan ng Armenia (ngayo'y [[Lalawigan ng Van]], [[Turkiye]]).|alt=Kuniporme (cuneiform sa Ingles) sa bansang Turkiye, noong panahon ni Xerxes I.]] May mga ebidensiya na may [[wika]] na'ng ginagamit ang mga sinaunang tao simula pa noong tinatayang {{BCE|35000|link=y}}. Gayunpaman, lumitaw lang ang [[pagsusulat]] noong tinatayang {{BCE|3500–3000|link=y}} sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite web|last=Mark|first=Joshua J.|title=Writing|trans-title=Pagsusulat|date=28 Abril 2011|access-date=21 Hulyo 2022|url=https://www.worldhistory.org/writing/|website=World History Encyclopedia|lang=en}}</ref> Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa [[luwad]], na tinatawag na mga kuniporme ({{lang-en|cuneiform}}). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa [[Ehipto]], kung saan naimbento naman ang mga [[hiroglipo]] ({{lang-en|hieroglyphics}}). Ginamit ang mga tableta mula [[Panahon ng Bronse]] hanggang [[Panahon ng Bakal|Bakal]]. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa [[pagkit]].<ref name="booktrust"/> Gayunpaman, maraming mananalaysay ang nagtuturo sa pinagmulan ng mga aklat sa mga papiro ({{lang-en|papyrus}}) ng mga taga-Ehipto.<ref name="kasaysayan">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=History of Books|trans-chapter=Kasaysayan ng mga Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=24 Mayo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524162743/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-2-history-of-books/|url-status=dead}}</ref> Tinatayang unang nagawa noong {{BCE|3000|link=y}}, ginagawang mga ''scroll'' ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang [[tambo]], na laganap sa mga dalampasigan ng [[Ilog Nile]].<ref name="booktrust"/> [[File:ancientlibraryalex.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Isang pagguhit noong ika-19 na siglo na nagpapakita sa Dakilang Aklatan ng Alexandria. Ang naturang aklatan ang kinikilala bilang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon.|alt=Pagguhit sa Dakilang Aklatan ng Alexandria.]] Lumaganap ang paggamit ng mga scroll na papiro pagsapit ng {{BCE|ika-6 na siglo|link=y}} sa mga bansa sa [[Dagat Mediteraneo]], partikular na sa mga Griyego at Romano. Sa panahong ito, tinatayang nasa kalahating milyong scroll ang nasa Dakilang Aklatan ng Alexandria, mga 30 hanggang 70% ng lahat ng mga nagawang aklat nung panahong yon ayon sa ilang mga iskolar.<ref name="kasaysayan"/> Ang monopolyo ng Ehipto sa papiro ang isa sa mga dahilan kung bakit naghanap ang mga karatig-bansa nito ng ibang alternatibong pagsusulatan. Gawa sa balat ng hayop na pinanipis ang mga pergamino ({{lang-en|parchment}}). Kumpara sa papiro, mas madali itong sulatan, at nasusulatan ang harap at likod nito. Pagsapit ng ika-2 hanggang {{CE|ika-4 na siglo|link=y}}, naisipan ng mga Romano na pagsamahin ang papiro at pergamino, at lagyan ng isang pabalat na gawa sa kahoy. Ang imbensiyong ito, na tinatawag na kodeks ({{lang-en|codex}}, maramihan ''codices''), ang itinuturing ng mga eksperto bilang ang tunay na ninuno ng mga modernong aklat. Mabilis na tinangkilik ito ng mga tao, dahil na rin sa ginhawang hatid nito sa pagbabasa. Gayunpaman, nanatiling ginagamit pa rin ang mga scroll sa mga sekular na gawain, nang ilang siglo. Ang paglaganap ng [[Kristiyanismo]] noong {{CE|ika-6 na siglo|link=y}}, sa pamamagitan ng pagtangkilik ng mga Kristiyanong manunulat sa kodeks, ang naging dahilan upang unti-unting lumaos ang mga scroll.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang tumagal ang paggamit sa mga ito hanggang noong {{CE|ika-8 siglo|link=y}}.<ref name="booktrust"/> === Gitnang Panahon sa Silangang Asya === Ang proseso ng paggawa sa [[papel]] ay nagsimula sa [[Tsina]]. May mga nahukay na bahagi ng mga sinaunang papel na tinatayang nagawa noong {{BCE|ikalawang milenyo|link=y}}.<ref name="kasaysayan"/> Samantala, ang [[eunuch]] na si [[Cai Lun]] ang itinuturing na nag-imbento sa proseso ng paggawa sa papel noong {{CE|ikalawang siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book |last=Tsien |first=Tsuen-Hsuin |editor-first=Joseph |editor-last=Needham |title=Paper and Printing | trans-title=Papel at Pag-imprenta|series=Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology|lang=en|volume=V.1|publisher=Cambridge University Press |date=1985}}</ref> Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa [[Islam|mga Muslim]] noong bandang {{CE|751|link=y}}, sa rehiyon ng [[Samarkand]].<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=7qseCAAAQBAJ&pg=PA66 |title=The Perfection of the Paper Clip: Curious Tales of Invention, Accidental Genius, and Stationery Obsession|trans-title=Ang Pagkaperpekto sa Clip ng Papel: Mga Kakaibang Kuwento ng Imbensyon, Aksidenteng Pagkahenyo, at Kaadikan sa Stationery|lang=en|first= James |last=Ward |publisher=Atria Books |date=2015|isbn= 978-1476799865 }}</ref> Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo.<ref>{{Cite book| last = Burns| first = Robert I.| editor-last = Lindgren| editor-first = Uta| contribution = Paper comes to the West, 800–1400| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation|trans-title=Teknolohiyang Europeo sa Gitnang Panahon. 800 hanggang 1400. Tradisyon at Inobasyon| lang=de|edition = 4| date = 1996| publisher = Gebr. Mann Verlag| location = [[Berlin]] | isbn = 978-3-7861-1748-3| pages = 413–422 }}</ref> Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng [[Baghdad]] noon, tinawag itong ''bagdatikos''.<ref>{{cite book|last=Murray|first= Stuart A. P.|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|publisher=Skyhorse Publishing|year=2009|page=[https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr/page/56 57]|lang=en|trans-title=Ang Aklatan: Isang Nakaguhit na Kasaysayan}}</ref> [[File:Jingangjing.jpg|300px|thumb|upright=1.2|Harapan ng ''Diamond Sutra'' sa wikang Tsino, ang pinakamatandang napetsahang aklat sa mundo.|alt=Diamond Sutra, nakasulat sa wikang Tsino.]] Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya ({{lang-en|woodblock printing}}). Tinatayang nagsimula ito sa [[Dinastiyang Tang]] noong {{CE|700|link=y}}. Noong {{CE|764|link=y}}, nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng [[Hapón]] ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa [[Budismo]], isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na ''Diamond Sutra'',{{efn|'Diyamanteng Sutra', {{lang-sa|Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra}}, literal na 'Ang Pagperpekto ng Teksto ng Karunungan na Mala-kidlat na Humahati'}}<ref name="Schopen">{{cite encyclopedia| title = Diamond Sutra| encyclopedia = MacMillan Encyclopedia of Buddhism| last = Schopen| first = Gregory| pages = 227–28| year = 2004| publisher = MacMillan Reference USA| location = New York, Estados Unidos| isbn = 0-02-865719-5| volume = 1 |language=en}}</ref> inilimbag noong {{CE|868|link=y}}, ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.<ref name="kasaysayan"/><ref>{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/Five-things-to-know-about-diamond-sutra-worlds-oldest-dated-printed-book-180959052/|work=Smithsonian Magazine|access-date=15 Hulyo 2022|date=11 Mayo 2016|last=Daley|first=Jason|title=Five Things to Know About the Diamond Sutra, the World’s Oldest Dated Printed Book|trans-title=Limang Bagay na Dapat Malaman Tungkol sa Diamond Sutra, ang Pinakamatandang Napetsahang Nalimbag na Aklat sa Mundo|lang=en}}</ref> Tinatayang noong {{CE|971|link=y}}, nilimbag rin sa lalawigan ng [[Zhejiang]] sa Tsina ang ''Tripitaka'', isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina.<ref name="lithub">{{cite web|title=So, Gutenberg Didn’t Actually Invent Printing As We Know It: On the Unsung Chinese and Korean History of Movable Type|lang=en|date=19 Hunyo 2019|last=Newman|first=M. Sophia|website=Literary Hub|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://lithub.com/so-gutenberg-didnt-actually-invent-the-printing-press/|trans-title=So Di Pala si Gutenberg ang Nag-imbento sa Paglilimbag Tulad ng Alam Natin: Ukol sa Nakatagong Kasaysayan ng mga Tsino at Koreano sa Nagagalaw na Uri}}</ref> Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga [[wikang Tsino]] ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng Goryeo sa [[tangway ng Korea]] ng sarili nitong ''Tripitaka'' noong 1087.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle">{{cite web|title=The Buddhist History of Moveable Type|last=Newman|first=M. Sophia|year=2016|website=Tricycle|access-date=19 Hulyo 2022|url=https://tricycle.org/magazine/buddhist-history-moveable-type/|trans-title=Ang Budismong Kasaysayan ng Nagagalaw na Uri|lang=en|url-access=subscription}}</ref> Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng [[Imperyong Mongol]] sa pangunguna ni [[Ögedei Khan]].<ref name="tricycle"/> Pinasunog ng mga Mongol ang ''Tripitaka'' noong 1232, kaya naman naglimbag muli sila ng bago.<ref name="tricycle"/> Hindi ito matatapos hanggang 1251, kaya naman nagpalimbag rin sila ng iba pang mga aklat. Isa sa mga ito ang aklat na ''Sangjeong Gogeum Yemun'',{{efn|{{lang-ko|상정고금예문}}, [[Hanja]]: 詳定古今禮文, literal na 'Ang Ibinigay na Tekstong Pangritwal ng Nakaraan at Hinaharap'.}}<ref name="lithub"/> na may mahigit 50 bolyum.<ref name="tricycle"/> Inatasan ng hari noong 1234 ang ministrong si Choe Yun-Ui na ilimbag ito, at alam niya na kakailanganin nila ng napakaraming bloke ng kahoy para mailimbag ito.<ref name="lithub"/><ref name="tricycle"/> Kaya naman, gumawa ng alternatibong paraan si Choe para solusyunan ito, na halos kapareho sa konsepto ng limbagang gagawin ni [[Johannes Gutenberg]] dalawang siglo sa hinaharap.<ref name="tricycle"/> [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|Ang ''Jikji'', ang pinakalumang aklat na nalimbag gamit ang isang nagagalaw na uri. Kasalukuyan itong nasa Pambansang Aklatan ng Pransiya, sa [[Paris]].|alt=Jikji, isang lang aklat mula sa Timog Korea.]] Nawala na sa kasaysayan ang aklat ni Choe.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, noong 1377, inilimbag rin sa Goryeo ang ''Baegun Hwasang Chorok Buljo Jikji Simche Yojeol'',{{efn|{{lang-ko|백운화상초록불조직지심체요절}}, [[Hanja]]: 白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節, literal na 'Mga Direktang Utos ni [[Buddha]] sa Kaisipan ni Monghe Baegun'.}} mas kilala sa pinaiksing tawag na ''Jikji''.<ref name="tricycle"/> Isinulat ito noong 1372 ng mongheng si Baegun, ang punong pari ng Templo ng Anguk at Shinwang sa Haeju sa ngayo'y Timog Korea. Namatay si Baegun noong 1374, tatlong taon bago ang paglimbag ng mga mag-aaral niya sa ''Jikji'' sa Templo ng Heungdeok sa [[Cheongju]]. May dalawang bolyum ito, pero tanging ang ikalawang bolyum lang ang nananatili hanggang ngayon. Ito ang itinuturing na pinakamatandang aklat na nailimbag gamit ang isang nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}).<ref name="lithub"/> Bagamat mas nauna ang Goryeo at Tsina sa paggawa sa unang limbagan kesa kay Gutenberg, hindi nila naipakalat ang paggamit nito sa mas makakarami, dahil na rin sa mga problemang panloob nila at sa paghihigpit ng mga pinuno nito sa paggamit sa naturang imbensyon.<ref name="tricycle"/> Gayunpaman, posibleng nakaabot pa rin ito sa ma malalayong lugar dahil na rin sa laki ng sakop ng Imperyong Mongol noong 1200s. Noong naitatag ang [[Dinastiyang Yuan]] sa Tsina sa pangunguna ni [[Kublai Khan]], inilipat niya ang kabisera ng imperyong Mongol sa [[Beijing]]. Maraming mga eksperto ang nagsasabi na posibleng naidala ng mga Mongol ang teknolohiya ng mga Koreano at Tsino papunta sa Gitnang Asya, partikular na sa mga [[Uyghur]] sa ngayo'y lalawigan ng [[Xinjiang]] sa Tsina, bagamat walang pisikal na patunay na nagpapatunay sa teoryang ito. Gayunpaman, ayon kay Tsien Tsuen-Hsien sa aklat na ''Science and Civilization in China'' (1985) ni Joseph Needham: {{Cquote|quote=Kung may koneksyon man sa pagkalat ng [[paglilimbag]] sa pagitan ng [[Asya]] at ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]], may matinding opurtunidad para gumanap ng isang mahalagang papel sa pagpapakilalang ito ang [[Uyghur|mga Uyghur]], na parehong gumagamit ng paglilimbag na silograpiya at sa nagagalaw na uri.{{efn|Orihinal na teksto: ''If there was any connection in the spread of printing between Asia and the West, the Uyghurs, who used both block printing and movable type, had good opportunities to play an important role in this introduction.''}}<ref name="tricycle"/>|author=Tsien Tsuen-Hsien|source=''Science and Civilization in China'' ni Joseph Needham}} === Gitnang Panahon sa Europa === [[File:Master of the Boston City of God - Book of Hours (Use of Utrecht)- fol. 63r, Initial with Holy Trinity - 1998.124.63.a - Cleveland Museum of Art.tif|275px|thumb|Isang halimbawa ng "pinaliwanag na manuskrito" (''illuminated manuscript''). Ang partikular na halimbawang ito ay mula sa aklat na ''Aklat ng mga Oras'' ({{lang-en|link=no|Book of Hours}}), tinatayang nilimbag noong 1460-65. Makikita ito ngayon sa Museo ng Sining ng Cleveland sa Estados Unidos.|alt=Halimbawa ng isang aklat na may "pinaliwanag na manuskrito".]] Ang mga inobasyon na nagawa sa Asya ay di umabot sa Europa maging hanggang sa [[Gitnang Panahon]], kaya naman mano-mano pa ring kinokopya ng mga [[eskriba]] ang mga aklat para makagawa ng panibagong kopya, lalo sa mga monasteryo. May mga silid ang mga malalaking monasteryo para lang sa gawaing ito, na tinatawag na ''scriptorium''. Ginagawa rin sa mga silid na ito ang mga magagarang disenyo sa gilid. Tinatawag na mga pinaliwanag na manuskrito ({{lang-en|illuminated manuscript}}), ginagawa ito ng mga eskriba noong panahong yon para sa samu't saring bagay, madalas ng [[Simbahang Katoliko]], at kahit maging sa mga batas, proklamasyon, at iba pang mga sekular na dokumento noong panahong yon.<ref name="kasaysayan"/> Tinatayang nagsimula ito noong bandang {{CE|600|link=y}}.<ref name="booktrust">{{cite web|last=Burnell|first=Cerrie|date=21 Setyembre 2021|orig-date=3 Disyembre 2019|title=A little history of reading: How the first books came to be|trans-title=Isang maliit na kasaysayan ng pagbabasa: Paano nagsimula ang mga unang aklat|lang=en|website=BookTrust|url=https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|access-date=27 Hulyo 2022|archive-date=27 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727152233/https://www.booktrust.org.uk/news-and-features/features/2019/december/a-little-history-of-reading-how-the-first-books-came-to-be/|url-status=dead}}</ref> Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa [[Morocco]] na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo.<ref name="kasaysayan"/> === Johannes Gutenberg === [[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|300px|Kopya ng Bibliyang Gutenberg sa Pampublikong Aklatan ng New York. Kasalukuyang may 49 na kopya ang nananatili pa rin hanggang ngayon sa mundo.|alt=Ang Bibliyang Gutenberg.]] Noong bandang dekada 1430s hanggang 1440s, sinubukan ng Aleman na si [[Johannes Gutenberg]] na gumawa ng isang mekanikal na limbagan. Matapos ng ilang mga ''prototype'' at paghahanap ng pondo para sa proyekto niya, matagumpay niyang nagawa ang isang mekanikal na nagagalaw na uri ({{lang-en|movable type}}) noong 1448.<ref name="kasaysayan"/> Kilala ngayon bilang ang limbagang Gutenberg ({{lang-en|Gutenberg press}}), itinuturing ang imbensyong bilang isa sa mga pinakamahahalagang imbensyon ng tao. Sinimulan nito ang isang rebolusyon sa [[impormasyon]] at [[paglilimbag]] — ang "rebolusyong Gutenberg".<ref name="kasaysayan"/> Nilimbag ni Gutenberg ang isang [[Bibliya|Bibliyang]] nasa [[wikang Latin]], ngayon kilala bilang ang Bibliyang Gutenberg, noong 1450 hanggang 1455.<ref name="brit">{{cite web|work=[[Britannica]]|url=https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg/Printing-of-the-Bible|title=Johannes Gutenberg|lang=en|access-date=21 Hulyo 2022|last=Lehmann-Haupt|first=Hellmut E.|date=27 Abril 2022|orig-date=5 Pebrero 2000}}</ref> Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito.<ref name="brit"/><ref name="kasaysayan"/> Ang tagumpay na ito ang naging dahilan para kumalat ang imbensyong ito mula [[Mainz]] kung saan nakatira si Gutenberg, papunta sa iba't ibang panig ng [[Alemanya]] at Europa. === Ika-16 hanggang ika-19 na siglo === Malaki ang epekto ng imbensyon ni Gutenberg sa kabuuan ng Europa. Tinatayang nasa 300 palimbagan ang nakatayo sa Alemanya bago matapos ang ika-15 siglo. Ayon sa isang pag-aaral sa Estados Unidos, nasa 30,000 aklat lang ang nailimbag bago ang pagkakaimbento ni Gutenberg sa limbagan niya. Pagsapit ng sumunod na siglo, tinatayang umabot na ito sa 10 hanggang 12 milyon.<ref name="kasaysayan"/> Sumasang-ayon ang mga iskolar na isa sa mga dahilan ang pagkakaimbento sa palimbagan ni Gutenberg sa pagsisimula sa [[Renasimiyento]] sa Europa. Kasabay ng pag-usbong ng [[globalisasyon|pandaigdigang kalakalan]] noong pagpasok ng ika-16 na siglo, marami rin ang nagkainteres sa [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] dahil sa pagkalat ng impormasyon ukol dito. Ang pagkalat ng mga aklat sa mas nakararami ang itinuturong dahilan para sa pag-usbong ng mga makabagong ideya sa [[pulitika]], [[rehiliyon]], [[kultura]], at iba pa.<ref name="kasaysayan"/> Gayunpaman, may mga sumubok din na pigilan ang pagkalat na ito, wala pang isang siglo pagkatapos maimbento ni Gutenberg ang limbagan niya. Noong 1487, inutos ni [[Papa Inocencio VII]] na dumaan muna sa mga otoridad ng Simbahan ang lahat ng mga aklat na ililimbag sa Europa, upang masiguro na nakasulat lang ang mga Bibliya sa wikang Latin, ang wika ng Simbahan. Ang paghihigpit na ito sa wika (bukod sa iba pang mga hinaing) ang iprinotesta ni [[Martin Luther]] noong 1517, nang ipaskil niya ang ''95 Tisis'', na nagpasimula sa [[Protestantismo]] at kalaunan sa [[Kontra-Reporma]] ng Simbahan.<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng unti-unting pagsalin sa Bibliya sa iba't-ibang wika, nagsimula rin ang pag-akda ng mga may-akda sa kanilang wika mismo, tulad ng ''[[Banal na Komedya]]'' ni [[Dante]] sa [[wikang Italyano]] at ''Mga Kuwento sa Canterbury'' ni [[Chaucer]] sa [[wikang Ingles|wikang Gitnang Ingles]]. Umusbong din ang mga [[aklatan]] sa iba't-ibang panig ng kontinente, tulad ng Pambansang Aklatan ng Espanya sa [[Madrid]] at ang Aklatan ng Britanya sa [[London]].<ref name="kasaysayan"/> Ang mabilis na paglimbag sa mga aklat ang nagbigay-daan upang pagkakitaan ito ng mga may-akda at mga manlilimbag, na nagbigay-daan naman upang lumutang ang konsepto ng [[karapatang-sipi]] sa mga may-akda. Ang Estatutong Anna, ginawang batas noong 1710 sa [[Inglatera]], ang tinuturing na ang unang batas tungkol sa karapatang-sipi. Kinopya ito ng mga mambabatas ng [[Estados Unidos]] matapos nilang lumaya sa [[Gran Britanya]].<ref name="kasaysayan"/> Kasabay ng paglago ng industriya ang mga inobasyon na nagawa nito sa aklat. Noong 1500s, ginawa ng Italyanong si Aldus Manutious ang mga ''pocketbook'' o nabubulsang-aklat. Lumabas naman ang mga unang pabalat sa aklat noong 1832.<ref name="booktrust"/> Ang patuloy na pagmura ng produksiyon sa mga aklat ang naging dahilan upang dumami ang mga nagbabasa. Sa Estados Unidos at Gran Britanya unang nagsulputan ang mga samahan ng mga nagbabasa.<ref name="booktrust"/> Sa siglo ring ito nagkaroon ng mga pabalat na matigas (''hardcover'') at papel (''[[paperback]]'').<ref name="booktrust"/> ==== Sa Pilipinas ==== [[File:Doctrina-cristiana.jpg|thumb|300px|Harapan ng ''[[Doctrina Christiana]]'', ang pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas.|alt=Doctrina Christiana.]] Ang aklat na ''[[Doctrina Christiana]]'' ('Doktrinang Kristiyano') ang itinuturing na pinakaunang aklat na nalimbag sa Pilipinas. May tatlong bersyon ito, na nalimbag sa pagitan ng 1590 hanggang 1593. Ang una, pinamagatang ''Bian Zhengjiao Zhenchuan Shilu'',{{efn|{{lang-zh|辯正教真傳實錄}}; 'Ang Testimonya ng Tunay na Relihiyon')}} ay isinulat ng prayleng si Juan Cobo at nilimbag sa pamamagitan ng silograpiya at nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref name="bibl2021">{{cite web|url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/vol-17/issue-2/jul-sep-2021/early-printing|title=Early Printing in the Philippines|trans-title=Maagang Paglilimbag sa Pilipinas|lang=en|date=7 Hulyo 2021|website=BiblioAsia|last=Lee|first=Gracie}}</ref> Nadiskubre lang ito noong 1952 sa [[Madrid]], at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni [[Gobernador-Heneral]] Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si [[Felipe II]]. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang ''Doktrina'' para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.<ref name="ncca"/> Nagresulta ito sa sikat na bersyon ng ''Doctrina'' na nakasulat sa [[wikang Espanyol]] at [[wikang Tagalog|Tagalog]] (sa parehong [[alpabetong Romano]] at [[Baybayin]]), na pinamagatang ''Doctrina Christiana en lengua espanola y tagala'' ('Doktrinang Kristiyano sa wikang Espanyol at Tagalog'). Nagkaroon rin ito ng bersyon sa wikang Tsino para sa [[Tsinong Pilipino|komunidad ng mga Tsino]] sa lugar, na pinamagatan namang ''Doctrina Christiana en letra y lengua China'' ('Doktrinang Kristiyano sa sulat at wikang Tsino'). Nilimbag ng Tsinong manlilimbag na si Keng Yong, pinaniniwalaan ng mga mananalaysay na siya at ang sikat na manlilimbag na si Juan de Vera ay iisang tao lang dahil sa gawain noon ng mga prayle sa Pilipinas na gawing Kristiyano ang mga Tsino noon at bigyan sila ng isang Kristiyanong pangalan.<ref name="ncca">{{cite web|title=Books and Bookmaking in the Philippines|trans-title=Mga Aklat at Paggawa sa mga Aklat sa Pilipinas|lang=en|last=Vallejo|first=Rosa M.|website=[[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]]|url=https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|access-date=26 Hulyo 2022|archive-date=4 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804000935/https://ncca.gov.ph/about-ncca-3/subcommissions/subcommission-on-cultural-heritagesch/libraries-and-information-services/books-and-bookmaking-in-the-philippines/|url-status=dead}}</ref> Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang ''Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum'' ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa [[wikang Latin]]. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.<ref name="bibl2021"/> Bukod dito, nilimbag din ni De Vera noong 1602 sa [[Binondo]] ang aklat na ''Libro de Nuestra Señora del Rosario en lengua y letra de Filipinas'' ('Aklat ng Mahal na Ina ng Rosaryo sa wika at sulat ng Pilipinas') ni Padre Francisco Blancas de San Jose. Gayunpaman, nawala na ito sa kasaysayan, at pinagdududahan ng mga iskolar kung ginawa ba ito sa nagagalaw na uri o sa pamamagitan ng silograpiya.<ref name="ncca"/> Si De Vera rin ang naglimbag sa aklat na ''Libro de los Cuatro Postrimerias del Hombre'' ('Aklat ng Apat na Kahahantungan ng Tao'), na sinulat rin ni Padre De San Jose noong 1604.<ref name="bibl2021"/><ref name="ncca"/> Pinaniniwalaan na tinuloy ng kapatid ni Juan, si Pedro de Vera, ang paglilimbag nang namatay ito.<ref name="bibl2021"/> Ilan sa mga nilimbag niya ang ''Memorial de la Vida Christiana en Lengua China'',{{efn|'Memoryal sa Buhay ng Kristiyano sa wikang Tsino'; {{lang-zh|新刊僚氏正教便览}}, literal na 'Ang Bagong Lathalain ng Simbahan'}} na sinulat ni Padre Domingo de Nieva. Dito, ginamit ni Pedro De Vera ang isang kombinasyon ng mga paraan ng mga Tsino at ng mga Europeo.<ref name="bibl2021"/> Sa ganitong paraan niya rin nilimbag ang ''Simbolo de la Fe, en Lengua y Letra China''.{{efn|'Mga Simbolo ng Fe, sa wika at sulat Tsino'; {{lang-zh|新刊格物窮理錄}}, literal na 'Ang Bagong Dyornal sa Kahirapang Materyal'}}<ref name="bibl2021"/> Samantala, isinulat noong 1613 ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ng prayleng si Pedro de San Buenaventura, ang kauna-unahang [[diksyonaryo]] ng wikang Tagalog.<ref>{{cite book|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783050056197.33/pdf|last=Wolff|first=John U.|title=Philippine and Chamorro Linguistics Before the Advent of Structuralism|trans-title=Lingwistikang Pilipino at Chamorro Bago ang Pagpasok ng Istrakturalismo|lang=en|chapter=The ''Vocabulario de Lengua Tagala'' (sic) of Fr. Pedro de San Buenaventura (1613)|trans-chapter=Ang ''Vocabulario de Lengua Tagala'' ni Padre Pedro de San Buenaventura (1613)|publisher=Akademie Verlag|year=2011|doi=10.1524/9783050056197.33|url-access=subscription|via=De Gruyter}}</ref><ref name="Ocampo2014"/> May dalawa pang ''Vocabulario'' ang sumunod na nilimbag, noong 1754 at noong 1860.<ref name="Ocampo2014">{{cite web|last=Ocampo|first=Ambeth R.|url=https://opinion.inquirer.net/77034/vocabulario-de-la-lengua-tagala|publisher=[[Philippine Daily Inquirer|Inquirer]]|date=1 Agosto 2014|lang=en|title='Vocabulario de la Lengua Tagala'|access-date=24 Hulyo 2022}}</ref> Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga [[doktrina]] ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si [[Tomas Pinpin]] ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.<ref name="ncca"/><ref name="bibl2021"/> Taga-[[Abucay]] sa [[Bataan]], kilala rin siya bilang ang unang Pilipinong may-akda, dahil sa pag-akda niya sa ''Librong Pagaaralan nang mga Tagalog nang Uicang Castila'' (moderno: 'Aklat ng wikang Espanyol na Pag-aaralan ng mga Tagalog') noong 1610. Nilimbag niya rin sa parehong taon ang ''Arte y Reglas de la Lengua Tagala'' ('Sining at Tuntunin ng wikang Tagalog') ni Padre De Jose, at noong 1613 naman, nilimbag niya ang ''Vocabulario de la Lengua Tagala'' sa tulong ni Domingo Loag, isang Pilipinong manlilimbag.<ref name="bibl2021"/> Bukod sa Laguna at Bataan, naglimbag rin siya sa [[Binondo]], at nakagawa siya ng di bababa sa isang dosenang akda mula 1609 hanggang 1639.<ref name="ncca"/> Tinatayang nasa 100 aklat ang nailimbag sa Pilipinas mula 1563 hanggang 1640.<ref name="bibl2021"/> Ayon sa [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA), tinatayang nasa 6000 akda naman ang nailimbag sa bansa mula 1593 hanggang 1900.<ref name="ncca"/> === Modernong panahon === Mataas na ang [[literasiya]] sa mga mauunlad na bansa sa Europa gayundin sa Estados Unidos pagpasok ng ika-20 siglo, kaya naman lalo pang dumami ang paggawa sa mga aklat sa panahong ito. Ang mga inobasyon sa paglilimbag ang nagpamura sa presyo ng mga aklat. Sa siglo ring ito umusbong ang mga aklat na pang-edukasyon at pampaaralan, gayundin ang mga aklat na tungkol sa isang partikular na paksa o larangan.<ref name="britBook">{{cite web|website=[[Britannica]]|title=book publishing|trans-title=paglilimbag sa mga aklat|lang=en|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://www.britannica.com/topic/publishing/Book-publishing}}</ref> Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Europa]]. Sinundan ito ng [[Dakilang Depresyon]] noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga ''[[paperback]]''. Parehas ding bumagal ang industriya sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], dahil sa kakulangan sa mga papel.<ref name="britBook"/> Pagkatapos ng digmaan, mabilis ding nakabawi ang industriya, partikular na ang industriya ng aklat sa [[Alemanya]], kung saan halos nawala ang buong industriya nito matapos itong makatanggap ng matinding pinsala mula sa nagdaang digmaan.<ref name="britBook"/> Patuloy ang paglago ng mga aklat sa sumunod na kalahati ng ika-20 siglo, kahit na sa pagpasok ng [[telebisyon]] at iba pang mga uri ng [[libangan]]. Gayunpaman, ang pagpasok ng mga [[kompyuter]] at kalaunan ang [[internet]] noong huling dekada ng siglo ang nagbigay-daan upang bumagal ang paglagong ito. Ang pag-usbong ng mga ''[[ebook]]'' at ''audiobook'' sa ika-21 siglo, at ang unti-unting pagsasa-digital ng mga aklat ang nagpapabago sa tanawin ng mga aklat sa kasalukuyan.<ref name="bbcFuture">{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20160124-are-paper-books-really-disappearing|last=Nuwer|first=Rachel|date=25 Enero 2016|access-date=28 Hulyo 2022|title=Are paper books really disappearing?|trans-title=Mawawala na nga ba talaga ang mga aklat na papel?|lang=en|website=[[BBC]]}}</ref> == Uri == === Ayon sa nilalaman === [[File:Polish sci fi fantasy books.JPG|thumb|upright|Mga [[nobela]] sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]] Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: [[piksyon]] at [[di-piksyon]]. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng [[komedya]] at [[horror]] sa piksyon. ==== Piksyon ==== {{main|Piksyon}} [[File:Fiction books.jpg|thumb|upright|Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na piksyon sa isang aklatan.]] [[Piksyon]] ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.<ref name="bookriot">{{cite web|title=The Difference Between Fiction and Nonfiction|trans-title=Ang Pagkakaiba ng Piksyon at Di-piksyon|lang=en|website=BookRiot|last=Grant|first=Matt|year=2020|access-date=28 Hulyo 2022|url=https://bookriot.com/difference-between-fiction-and-nonfiction/}}</ref> Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:<ref name="iowaResearch">{{cite web|last=Donohue|first=Tracy|title=Types of Fiction| trans-title=Mga Uri ng Piksyon|lang=en|website=Iowa Reading Research Center|date=11 Mayo 2016|access-date=1 Agosto 2022|url=https://iowareadingresearch.org/blog/types-of-fiction}}</ref> * '''Historikal''' – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at [[alternatibong kasaysayan]] ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang ''All the Light We Cannot See'' (2014) ni Anthony Doerr at ''The Nightingale'' (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.<ref name="tarasoninhisfic">{{cite web|author=tarasonin|date=12 Hulyo 2019|access-date=1 Agosto 2022|title=The 50 Best Historical Fiction Books of All Time|trans-title=Ang 50 Pinakamagagandang Aklat na Historikal na Piksyon sa Lahat ng Panahon|lang=en|website=Barnes and Noble|url=https://www.barnesandnoble.com/blog/50-best-works-revisionist-history-speculative-history-historical-fiction/}}</ref> * '''Makatotohanan''' – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng [[paaralan]], at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng [[rasismo]]. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon).<ref name="bookriot"></ref> Gayunpaman, hindi ito base sa [[kasaysayan]] o [[agham]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Anne of Green Gables'' (1908) ni Lucy Maud Montgomery at ''The Outsiders'' (1967) ni S.E. Hinton.<ref name="bookriot"/> * '''[[Misteryo]]''' – mga kuwentong sumesentro sa isang misteryosong pangyayari tulad ng isang di maresolbang krimen. May mga ''clue'' na binibigay ang may-akda na madalas nakatago at nakakalat sa kuwento, pero tipikal na lalabas lang ang sagot sa misteryo sa dulo ng kuwento. Thriller, [[horror]], at krimen ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang kuwento ni [[Sherlock Holmes]] na isinulat ni [[Arthur Conan Doyle]] at ang mga gawa ni [[Agatha Christie]] tulad ng ''And There Were None'' (1939) ang ilan sa mga sikat na halimbawa ng dyanrang ito. * '''Nakaguhit''' – mga kuwentong kinukwento gamit ang sining at teksto imbes na nakasulat. Tipikal na mahahaba ang mga ito, at nagkakaroon ng maraming bolyum. [[Komiks]] at [[manga]] ang ilan sa mga pinakasikat na halimbawa nito. Ilan sa mga halimbawa nito ang ''Maus'' (1980–1991) ni Art Spiegelman, ''A Contract with God'' (1978) ni Will Eisner, ''Akira'' (1982–1990) ni Katsuhiro Otomo, at ''[[One Piece]]'' (1997–kasalukuyan) ni Eiichiro Oda.<ref name="npr">{{cite web|url=https://www.npr.org/2017/07/12/533862948/lets-get-graphic-100-favorite-comics-and-graphic-novels|last1=Weldon|last2=Mayer|first1=Glen|first2=Petra|title=Let's Get Graphic: 100 Favorite Comics And Graphic Novels|trans-title=Maging Grapiko Tayo: 100 Paboritong Komiks At Nobelang Nakaguhit|lang=en|date=12 Hulyo 2017|access-date=1 Agosto 2022|website=NPR}}</ref> * '''[[Pantasya]]''' – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo.<ref name="masterclass"/> Madalas may [[mahika]] sa mga ito, at nagtatampo ng mga bagay na imposibleng mangyari sa tunay na buhay, tulad ng pagkakaroon ng [[supernatural]] na kapangyarihan ng tao. Ilan sa mga tradisyonal na dyanrang nasa ilalim nito ang mataas na pantasya at realismong mahikal. Depende sa pagpapakahulugan, tipikal din na ginugrupo sa pantasya ang mga [[science fiction|piksyong maagham]] dahil sa parehong pagtalakay ng dalawa sa konsepto ng "paano kaya?" ({{lang-en|what if?}}).<ref name="npr2">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/18/1027159166/best-books-science-fiction-fantasy-past-decade|last=Mayer|first=Petra|website=NPR|date=18 Agosto 2021|access-date=2 Agosto 2022|title=We asked, you answered: Your 50 favorite sci-fi and fantasy books of the past decade|trans-title=Nagtanong kami, sumagot kayo: Ang inyong 50 paboritong aklat na sci-fi at pantasya ng nagdaang dekada|lang=en}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang ''The Lord of the Rings'' (1954–1955) ni [[J.R.R. Tolkien]], ''[[One Hundred Years of Solitude]]'' (1967) ni [[Gabriel García Márquez]], ''Frankenstein'' (1818) ni [[Mary Shelley]], at ''Foundation'' (1951) ni [[Isaac Asimov]].<ref name="masterclass">{{cite web|title=What Is the Fantasy Genre? History of Fantasy and Subgenres and Types of Fantasy in Literature|trans-title=Ano ang Dyanrang Pantasya? Kasaysayan ng Pantasya at mga Subdyanra at Uri ng Pantasya sa Panitikan|lang=en|date=2 Oktubre 2021|access-date=2 Agosto 2022|website=Masterclass|url=https://www.masterclass.com/articles/what-is-the-fantasy-genre-history-of-fantasy-and-subgenres-and-types-of-fantasy-in-literature}}</ref><ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.co.uk/article/best-sci-fi-books|title=29 of the Best Science Fiction Books Everyone Should Read|trans-title=29 sa mga Pinakamagagandang Aklat na Piksyong Maagham na Dapat Basahin ng Lahat|lang=en|website=Wired|date=22 Nobyembre 2021|access-date=2 Agosto 2022}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga [[pabula]], [[kuwentong-bayan]], [[alamat]], at [[epiko]].<ref name="iowaResearch"/> Ilan sa mga halimbawa nito ang ''[[Ang Pagong at ang Matsing]]'' at ''[[Biag ni Lam-ang]]'', gayundin ang mga kuwento ng [[magkapatid na Grimm]] tulad ng ''[[Hansel and Gretel|Si Hansel at Si Gretel]]'' at ''[[Cinderella]]''. ==== Di-piksyon ==== {{main|Di-piksyon}} [[File:Junior nonfiction on the shelves (3709719083).jpg|thumb|upright|Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.|alt=Mga aklat na di-piksyon sa isang aklatan.]] [[Di-piksyon]] ang tawag sa mga aklat na naglalaman ng mga tunay na pangyayari o impormasyon. Halimbawa nito ang mga [[anekdota]], [[ensiklopedya]], at [[talambuhay]]. Bagamat tunay ang nilalaman ng mga aklat na ito, posible rin silang gumamit ng istraktura at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon, tulad ng aklat na ''In Cold Blood'' (1966) ni Truman Capote.<ref name="bookriot"/> May limang pangunahing uri ang di-piksyon:<ref name="aasl">{{cite web|url=https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|last=Bober|first=Tom|date=15 Nobyembre 2019|access-date=2 Agosto 2022|website=American Association of School Libraries|title=5 Kinds of Nonfiction|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|archive-date=15 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030546/https://knowledgequest.aasl.org/5-kinds-of-nonfiction/|url-status=dead}}</ref><ref name="stewart">{{cite web|url=https://www.melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|format=PDF|last=Stewart|first=Melissa|title=5 Kinds of Nonfiction|date=May 2018|trans-title=5 Uri ng Di-piksyon|lang=en|access-date=2 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302175501/https://melissa-stewart.com/img2018/pdfs/5_Kinds_of_Nonfiction_SLJ_May_2018.pdf|archive-date=2020-03-02}}</ref> * '''Tradisyonal''' – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang [[ensiklopedya]], [[diksyonaryo]], tesawro, at almanac. * '''Nagagalugad''' – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa. * '''[[Malikhaing di-piksyon|Naratibo]]''' – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga [[talambuhay]] at mga aklat sa [[kasaysayan]] na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito. * '''Ekspositoryo''' – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang [[agham]] at [[matematika]] ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa. * '''Aktibo''' – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at ''field guide''. === Ayon sa pormat === Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang ''hardcover'' at ''[[paperback]]'', pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ''ebook'') at nang tunog (mga ''audiobook''). ==== Hardcover ==== ''Hardcover'' (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy.<ref name="umcFormats">{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|title=Understanding Media and Culture|trans-title=Pag-intindi sa Midya at Kultura|lang=en|chapter=Book Formats|trans-chapter=Mga Pormat ng Aklat|publisher=University of Minnesota|access-date=3 Agosto 2022|archive-date=25 Hulyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725174021/https://open.lib.umn.edu/mediaandculture/chapter/3-4-major-book-formats/|url-status=dead}}</ref> Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng ''dust jacket''.<ref name="bookriotFormats">{{cite web|last=Hill|first=Nicole|year=2020|title=The Different Types of Book Formats Explained|trans-title=Mga Iba't-ibang Uri ng Pormat ng Aklat Pinaliwanag|lang=en|website=BookRiot|access-date=4 Agosto 2022|url=https://bookriot.com/different-types-of-book-formats/}}</ref> Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga [[aklatan]], lalo sa mga sikat na aklat.<ref name="bookriotFormats"/> Matitibay ang mga hardcover. Dahil dito, naging dominanteng pormat ito ng mga aklat sa mahabang panahon. Gayunpaman, mahal ang paglimbag sa ganitong paraan, kaya naman madalas na limitado lang ito sa mga aklat na inaasahang papatok o sisikat ng mga palimbagan sa modernong panahon. Unti-unti itong naungusan ng mga paperback simula noong dekada 1930s, at kalauna'y naungusan nang tuluyan noong dekada 1960s.<ref name="umcFormats"/> Gayunpaman, nananatiling mabenta ang mga hardcover dahil sa tibay nito at sa patuloy na pagtangkilik ng mga tao, bukod sa iba pang mga dahilan.<ref name="bookriotFormats"/> ==== Paperback ==== {{main|Paperback}} [[Paperback]] (literal na 'papel na likod') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa malambot na materyales. Tinatangkilik ang mga ito dahil sa pagiging mura nito kumpara sa mas dominanteng hardcover.<ref name="bookriotFormats"/> Partikular na sumikat ito noong kasagsagan ng [[Dakilang Depresyon]] at sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa tinatawag na 'Rebolusyon ng Paperback'.<ref name="umcFormats"/><ref name="bookriotFormats"/> May mga mura na'ng paperback bago pa man pumasok ang ika-20 siglo. Ang ''chapbook'' sa Europa ang isang maagang halimbawa nito. Samantala, sumikat naman noong ika-19 na siglo ang mga ''dime novel'' sa Estados Unidos at ''dime dreadful'' sa [[Gran Britanya]].<ref name="umcFormats"/> May dalawang klase ng paperback: '''pangmasa''' ({{lang-en|mass market}}) at '''pampalitan''' ({{lang-en|trade}}). Tipikal na mas maayos at mas mataas ang kalidad ang mga paperback na pampalitan kumpara sa mga bersyon nitong pangmasa.<ref name="umcFormats"/> Nililimbag madalas ang mga [[di-piksyon]], [[memoir]], at [[tula]] sa paperback na pampalitan, habang madalas namang nililimbag ang mga [[piksyon]] sa pangmasang paperback.<ref name="bookriotFormats"/> Tinatayang noong dekada 1960s naungusan ng mga paperback ang mga hardcover pagdating sa benta. Ayon sa Kapisanan ng mga Amerikanong Manlilimbag (AAP), tinatayang nasa 56% sa mga aklat na nabenta noong 2009 ang paperback (parehong pangmasa at pampalitan), kumpara sa 35% ng mga hardcover.<ref name="umcFormats"/> ==== Ebook ==== [[File:Reading on the bus train or transit.jpg|thumb|200px|Isang ebook na binabasa gamit ang isang e-reader.|alt=Ebook na nasa e-reader.]] Ebook ang tawag sa mga aklat na nalimbag sa paraang digital. Depende sa mga kahulugan, maaari rin itong tumukoy sa digital na bersyon ng isang pisikal na aklat. Dahil dito, kilala rin ito sa tawag na ''electronic book'' ('elektronikong aklat') at ''digital book'' ('aklat na digital').<ref name="umcFormats"/> Binabasa ang mga ebook gamit ang isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o di kaya'y isang e-reader. Kumpara sa mga pisikal na aklat, mas mura kalimitan ang paglimbag sa mga ebook. Dahil sa pagiging digital nito, hindi ito nawawala sa merkado, at madaling mada-download at mababasa agad ito ng mga mambabasa.<ref name="umcFormats"/> Ang mga unang ebook ay puro mga aklat na nasa [[pampublikong dominyo]]. Pag-usbong ng [[internet]] sa ika-21 siglo, nagsimulang maglimbag din ang mga palimbagan ng mga ebook bukod sa mga pisikal na aklat. Nagsulputan din ang mga online na tindahan ng aklat, katulad ng [[Amazon]] at Play Books ng [[Google]]. Bagamat maliit na porsyento lang ng mga aklat na nabebenta kada taon ang ebook sa ngayon, unti-unti itong tumataas, at inaasahan tataas pa ito lalo. Gayunpaman, malaking problema sa industriya ang pamimirata sa mga ebook.<ref name="umcFormats"/> ==== Audiobook ==== ''Audiobook'' ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog. Isa itong recording ng boses ng isang ''narrator'', na papakinggan naman ng tagapakinig. Nagsimula noong dekada 1930s sa [[Estados Unidos]] bilang isang kagamitan sa edukasyon, naging isang pormal na pormat ito ng mga aklat pagpasok ng ika-21 siglo sa tulong ng [[internet]].<ref name="lifewire">{{cite web|last=Harris|first=Mark|date=28 Abril 2020|title=What Are Audiobooks?|trans-title=Ano ang mga Audiobook?|lang=en|url=https://www.lifewire.com/what-are-audiobooks-2438535|access-date=4 Agosto 2022|website=Lifewire}}</ref> Kilala ito dati sa tawag na ''talking book'' (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga [[cassette]] o ''vinyl''. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang [[smartphone]], [[kompyuter]], o ''entertainment system'' (o sistema ng libangan). Binebenta ang mga ito sa mga ''online'' na tindahan ng musika, tulad ng [[Spotify]], o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng Audible.<ref name="lifewire"/> === Ayon sa sukat === Nakadepende ang sukat ng isang aklat base sa papel nito. Galing ang mga pangalan ng sukat sa dami ng tiklop na kailangang gawin para makagawa ng isang pahina. Halimbawa, ang tiniklop ang orihinal na papel nang apat na beses sa sukat na 'quarto'.<ref name="abeBooks">{{cite web|url=https://www.abebooks.com/books/rarebooks/collecting-guide/understanding-rare-books/guide-book-formats.shtml|website=Abe Books|title=Guide to book formats|trans-title=Gabay sa mga pormat ng aklat|lang=en|date=3 Hunyo 2021|access-date=6 Agosto 2022}}</ref> Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya. {| class="wikitable" |+ Mga sukat ng aklat<ref name="abeBooks"/> |- ! Pangalan !! Sukat |- | miniature || {{nowrap|>{{convert|2|x|1.5|in|cm|2|abbr=off|}}}} |- | sexagesimo-quarto (64mo) || {{nowrap|{{convert|2|x|3|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quadragesimo-octavo (48mo) || {{nowrap|{{convert|2.5|x|4|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | tricesimo-secondo (32mo) || {{nowrap|{{convert|3.5|x|5.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octodecimo (18mo) || {{nowrap|{{convert|4|x|6.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | sextodecimo (16mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.375|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | duodecimo (malaki) (12mo) || {{nowrap|{{convert|5|x|7.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | crown octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6|x|9|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | medium octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.125|x|9.25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | royal octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|6.5|x|10|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | super octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|7|x|11|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | imperial octavo (8vo) || {{nowrap|{{convert|8.25|x|11.5|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | quarto (4to) || {{nowrap|{{convert|9.5|x|12|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | folio (fo) || {{nowrap|{{convert|12|x|19|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|23|-|25|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | atlas folio (fo) || {{nowrap|{{convert|25|-|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |- | double elephant folio (fo) || {{nowrap|{{convert|50|in|cm|2|abbr=off}}}} |} == Aklatan == {{main|Aklatan}} [[File:NLP_Building_Facade.jpg|right|thumb|Ang [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]] sa [[Ermita]] sa [[Maynila]].|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]] [[Aklatan]] ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat.<ref name="dikAklatan">{{cite web|title=aklatan|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=6 Agosto 2022|url=https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|archive-date=6 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806034343/https://diksiyonaryo.ph/search/aklatan|url-status=dead}}</ref> Tinatawag ding ito na ''bibliyoteka'' at ''ateneo''.<ref name="dikAklatan"/> Maaari rin itong tumukoy sa isang koleksyon ng mga aklat. Sa modernong panahon, naglalaman ang mga karamihan sa mga aklatan ng parehong pisikal at digital na mga aklat. Posible rin itong nasa [[internet]] lang, tulad ng kaso ng Proyektong Gutenberg. Bukod sa mga aklat, maaari ding maglaman ang mga aklatan ng mga [[CD]], [[DVD]], [[kompyuter]], at iba pang mga paraan para makakuha ng impormasyon.<ref name="britAklatan">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/library|title=library|trans-title=aklatan|lang=en|website=[[Britannica]]|access-date=6 Agosto 2022|last=Haider|first=Salmon|orig-date=20 Hulyo 1998|date=29 Hulyo 2022}}</ref> Makikita madalas ang mga aklatan sa mga [[paaralan]], bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng [[Pambansang Aklatan ng Pilipinas]]. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang Aklatang Briton at ang Aklatan ng Kongreso ng [[Estados Unidos]] ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.<ref name="bookriotPinakamalaki">{{cite web|url=https://bookriot.com/biggest-libraries/|title=How Many Books is Too Many? Ask the World's 10 Biggest Libraries|trans-title=Ilang Aklat ang Masyado na'ng Marami? Tanungin [mo] ang 10 Pinakamalalaking Aklatan ng Mundo|lang=en|last=Tanjeem|first=Namera|year=2020|access-date=6 Agosto 2022|website=BookRiot}}</ref> Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang Dakilang Aklatan ng Alexandria ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga [[pamantasan]] sa [[Europa]], at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng [[Renasimiyento]] ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng Cosimo de' Medici at ang aklatan ni [[Lorenzo de' Medici]] ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng [[internet]] sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na ''virtual library'' (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo.<ref name="britAklatan"/> == Klasipikasyon == Hinahati ng mga unang aklatan ang kanilang mga aklat base sa mga malalawak na paksa, tulad ng mga agham, pilosopiya, rehiliyon, at batas. Halimbawa nito ang sistemang Pinakes na ginamit ng iskolar na si Callimachus sa Dakilang Aklatan ng Alexandria noong {{BKP|ikatlong siglo|link=y}}.<ref>{{Cite book|title=The library: an illustrated history|trans-title=Ang aklatan: isang nakaguhit na kasaysayan|lang=en|last=Murray|first=Stuart|date=2009|publisher=Skyhorse Pub.|isbn=9781602397064|location=[[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]]|oclc=277203534|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr}}</ref> Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito. Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon.<ref name=shera>{{cite book|last1=Shera|first1=Jesse H.|title=Libraries and the organization of knowledge|trans-title=Mga aklatan at ang pag-oorganisa sa kaalaman|lang=en|url=https://archive.org/details/librariesorganiz00sher|url-access=registration|date=1965|publisher=Archon Books|location=Hamden, [[Connecticut]], [[Estados Unidos]]}}</ref> Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si Gabriel Naudé ang ''Advis pour dresser une bibliothèque'' ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan.<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Jack A.|date=1969|title=Gabriel Naudé and the Foundations of the Scholarly Library|url=https://archive.org/details/sim_library-quarterly_1969-10_39_4/page/331|trans-title=Si Gabriel Naudé at ang mga Pundasyon ng Iskolar na Aklatan|lang=en|journal=The Library Quarterly|volume=39|issue=4|pages=331–343|issn=0024-2519|jstor=4306024|doi=10.1086/619792|s2cid=144274371}}</ref> Noong 1842 naman, dinebelop naman ni Jacques Charles Brunet ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.<ref name=sayers>{{cite book|last1=Sayers|first1=Berwick|title=An introduction to library classification|trans-title=Pagpapakilala sa klasipikasyon sa aklatan|lang=en|date=1918|publisher=H. W. Wilson|location=New York, Estados Unidos}}</ref> Ang Klasipikasyong Desimal ni Dewey ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni Melville Dewey noong 1876 sa [[Estados Unidos]], hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng [[agham pangkalikasan]] at [[kasaysayan]]). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso at ng klasipikasyong tutuldok.<ref name=oclc>{{cite web|title=A Brief Introduction to the Dewey Decimal Classification|trans-title=Mabilis na Pagpapakilala sa Klasipikasyong Desimal ni Dewey|lang=en|url=https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|publisher=OCLC|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=3 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503183202/https://www.oclc.org/dewey/resources/summaries.en.html|url-status=live}}</ref><ref name=asia-libraries>{{cite journal|last=Taylor|first=Insup|author2=Wang Guizhi|title=Library Systems in East Asia|trans-title=Mga Sistema sa Aklatan sa Silangang Asya|lang=en|journal=McLuhan Studies|url=http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=21 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100748/http://projects.chass.utoronto.ca/mcluhan-studies/v1_iss6/1_6art3.htm|url-status=dead}}</ref> Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles: * Klasipikasyong Desimal ni Dewey ({{lang-en|Dewey Decimal Classification}}; DDC) * Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal ({{lang-en|Universal Decimal Classification}}; UDC) * Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso ({{lang-en|Library of Congress Classification}}; LCC) * Klasipikasyong Tutuldok ({{lang-en|Colon Classification}}; CC) May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang Klasipikasyong Moys para sa larangan ng abogasya (sa [[Canada]], [[Australia]], [[New Zealand]], at [[Gran Britanya]]),<ref name="IALS">{{cite web|title=IALS Library|trans-title=Aklatan ng IALS|url=http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|publisher=Institute of Advanced Legal Studies|access-date=10 Agosto 2022|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053537/http://ials.sas.ac.uk/library/archives/moys.htm|url-status=dead|language=en}}</ref> at Klasipikasyong Harvard-Yenching para sa mga aklat na nakasulat sa [[wikang Tsino]].<ref>{{cite journal|last=Wu|first=Eugene W.|title=The Founding of the Harvard–Yenching Library|trans-title=Ang Pagtatag sa Aklatang Harvard-Yenching|lang=en|journal=Journal of East Asian Libraries|volume=101|issue=1|date=1993|pages=65-69|url=http://scholarsarchive.byu.edu/jeal/vol1993/iss101/16/|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang Klasipikasyong Desimal ng Hapon, Klasipikasyong Desimal ng Korea (sa [[Timog Korea]]), Klasipikasyon ng Aklatang Tsino (sa [[Tsina]]), at ang Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino (sa [[Taiwan]], [[Hong Kong]], at [[Macau]]).<ref name=asia-libraries/> == Epekto == Ayon sa isang editoryal ng ''The Stanford Daily'' noong 2019, nakakahimok na paraan ang mga aklat upang kumonekta ang mga tao sa iba. Nagbibigay ang mga ito ng simpatiya habang binabasa ang mga karanasang pinagdadaanan ng iba o ng isang komunidad.<ref>{{cite web|last=Pai|first=Sarayu|date=8 Nobyembre 2019|access-date=10 Agosto 2022|title=The impact of books|trans-title=Ang epekto ng mga aklat|lang=en|website=The Stanford Daily|url=https://stanforddaily.com/2019/11/08/the-impact-of-books/}}</ref> Pinapalawak nito ang pag-intindi sa [[kalikasan ng tao]], at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa [[edukasyon]]. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa pagtingin sa mundo.<ref>{{cite web|last=Tenner|first=Shara|website=Life is an Episode|title=How books affect modern society|trans-title=Paano nakakaapekto ang mga aklat sa modernong lipunan|lang=en|access-date=10 Agosto 2022|date=21 Enero 2020|url=https://lifeisanepisode.com/how-books-affect-modern-society/}}</ref> Sa isang pag-aaral sa [[sikolohiya]] sa Pamantasan sa Buffalo, napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga [[salamangkero]] sa mga nakabasa ng ''[[Harry Potter]]'' at [[bampira]] naman sa mga nakabasa sa ''[[Twilight]]''. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa Pamantasan ng Toronto, napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni [[Anton Chekhov]] na ''Dama s sobachkoy'' ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong dokumentaryo. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay Keith Oatley, isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2011/sep/07/reading-fiction-empathy-study|title=Reading fiction 'improves empathy', study finds|trans-title='Nagpapahusay ng pakikiramay' ang pagbabasa sa piksyon, ayon sa isang pag-aaral|last=Flood|first=Alison|date=7 Setyembre 2011|access-date=10 Agosto 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fastcompany.com/1842370/how-fiction-impacts-fact-social-impact-books|website=The Fast Company|title=How Fiction Impacts Fact: The Social Impact Of Books|trans-title=Paano Nakakaapekto ang Piksyon sa Katotohanan: Ang Epektong Panlipunan ng mga Aklat|last=Gow|first=Kailin|date=7 Disyembre 2012|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> == Pagpepreserba == [[File:Archivist Survey.jpg|thumb|250px|alt=Isang babaeng konserbador ng papel na tumitingin sa mga dokumento|Isang konserbador na tumitingin sa mga dokumento.]] Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan. Pinapahaba ng mga konserbador ({{lang-en|conservator}}) ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa [[kimika]], at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang [[baha]] sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966.<ref name="guardianArno"/> Pininsala nito ang maraming mga mahahalagang dokumento (bukod pa sa ibang mga gawa sa panahon ng [[Renasimiyento]]), kaya pinagtulungan itong isaayos ng mga konserbador sa buong mundo sa pangunguna ni Peter Waters.<ref name="guardianArno">{{cite news|title=Florence flood 50 years on: 'The world felt this city had to be saved'|trans-title=Pagbaha sa Florence 50 taong ang lumipas: 'Pakiramdam ng mundo, kailangan iligtas ang lungsod na ito'|lang=en|last=Kirchgaessner|first=Stephanie|date=4 Nobyembre 2016|access-date=10 Agosto 2022|location=[[Roma]], [[Italya]]|website=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/04/florence-flood-50-years-on-the-world-felt-this-city-had-to-be-saved}}</ref><ref>{{cite web|website=[[History Channel|History]]|title=The Disaster that Deluged Florence’s Cultural Treasures|trans-title=Ang Sakunang Nagpadelubyo sa mga Kayamanang Pangkultura ng Florence|lang=en|last=Nix|first=Elizabeth|orig-date=3 Nobyembre 2016|date=22 Agosto 2018|access-date=10 Agosto 2022|url=https://www.history.com/news/the-disaster-that-deluged-florences-cultural-treasures}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Miller |editor1-first=William |editor2-last=Pellen |editor2-first=Rita M. |title=Dealing with Natural Disasters in Libraries |trans-title=Pagtugon sa mga Sakuna sa mga Aklatan|lang=en|date=2006 |publisher=The Haworth Press |location=[[New York]], [[Estados Unidos]] |isbn=9781136791635 |url=https://books.google.com/books?id=XXl0DwAAQBAJ&pg=PT59|access-date=10 Agosto 2022}}</ref> [[File:National Library manuscripts being washed in Florence after the 1966 flood of the Arno - UNESCO - PHOTO 0000001407 0001 - Restoration.jpg|alt=Isang babae na nagpepreserba sa isang dokumento na napinsala ng baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.|thumb|Mahalagang pangyayari ang naganap na mapaminsalang baha sa [[Arno]] sa [[Florence]], [[Italya]] noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na [[etika]] ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa [[pagbabago ng klima]], unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa [[pagpapanatili]]. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.<ref>{{cite web|last1=Dardes|first1=Kathleen|last2=Standiforth|first2=Sarah|title=Preventive Conservation: Sustainable Stewardship of Collections|trans-title=Pagpepreserbang Nagpipigil: Napapanatiling Pangangasiwa sa mga Koleksyon|lang=en|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|access-date=10 Agosto 2022|website=The Getty Conservation Institute|publisher=Getty Conservation Research Foundation Museum|archive-date=24 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724041434/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/30_2/preventive_conservation.html|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}} {{Commons|Book|Aklat}} {{Sister project links|voy=no}} [[Kategorya:Aklat]] [[Kategorya:Dokumento]] [[Kategorya:Produktong papel]] [[Kategorya:Pormat ng midya]] r37k7eg1pvn6qhjryr43dbkmjeo5q4p Pangaea 0 21638 2228048 2085509 2026-09-23T09:14:53Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228048 wikitext text/x-wiki {{English}} [[File:Pangaea to present.gif|thumb|left|upright=1.25|Paghahati ng Pangaea sa paglipas ng panahon mula [[Permiyano]], [[Triasiko]], [[Hurasiko]], [[Kretaseyoso]] at modernong panahon. ]] [[Talaksan:Pangaea continents.svg|lang=tl|thumb|250px|Ang superkontinenteng Pangaea. Ang asul na karagatang pumapalibot rito ang [[Panthalassa]].]] [[File:Pangaea 200Ma.jpg|thumb|upright=1.5|Ang superkontinenteng Pangaea sa maagang panahong [[Mezosoiko]] mga 200 milyong taon ang nakakalaipas.]] Ang '''Pangaea''', '''Pangæa''', o '''Pangea''' ({{IPAc-en|icon|p|æ|n|ˈ|dʒ|iː|ə}} {{respell|pan|JEE|ə}};<ref>OED</ref>) ay isang [[superkontinente]]ng umiral sa panahong Huling [[Paleozoic]] at Simulang [[Mesosoiko]] na nabuo noong mga 240 milyong taon ang nakalilipas.<ref>{{Cite news | last = Lovett | first = Richard A. | title = Supercontinent Pangaea Pushed, Not Sucked, Into Place | publisher = National Geographic News | date = September 5, 2008 | url = http://news.nationalgeographic.com/news/2008/09/080905-pangaea-suction_2.html | access-date = Septiyembre 20, 2012 | archive-date = Septiyembre 10, 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080910032754/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/09/080905-pangaea-suction_2.html | url-status = dead }}</ref> Ito ay nagsimulang mahati noong mga 200 milyong taon ang nakalilipas bago ang mga bahaging kontinente nito ay naghiwalay sa kasalukuyang mga konpigurasyong nito.<ref>Plate Tectonics and Crustal Evolution, Third Ed., 1989, by Kent C. Condie, Pergamon Press</ref> Ang isang pandaigdigang karagatang pumalibot sa Pangaea ang [[Panthalassa]]. Ang Pangaea ay nabuo mula sa mga kontinenteng [[Gondwana]], [[Euramerika]] at [[Siberia]] noong panahong [[Karbonipero]] mga 335 milyong taon ang nakakalipas at nagsimulang maghiwalay noong mga 200 milyong taon ang nakakalipas sa wakas ng panahong [[Triasiko]] at simula ng [[Hurasiko]]. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kaurian:Heograpiya]] [[Kaurian:Heolohiya]] [[Kategorya:Mga kontinente]] [[Kategorya:Tektonika ng plaka]] {{agham-stub}} 9u8bsmkxyffg1ajvtnigqjr23itpq58 Lalawigan ng Nakhon Ratchasima 0 22071 2227778 1977957 2026-09-22T20:48:09Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227778 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Lalawigan ng Nakhon Ratchasima |native_name = นครราชสีมา |seat_type = [[Kabisera]] |seat = [[Lungsod ng Nakhon Ratchasima|Nakhon Ratchasima]] |area_total_km2 = 20,49 |area_rank = Ika-1 |population_total = 2,620,517<ref name=DOPA-20141231>{{cite web|title=Population of the Kingdom|url=http://stat.bora.dopa.go.th/stat/pk/pk_57.pdf|website=Department of Provincial Affairs (DOPA) Thailand|accessdate=19 Mar 2015|language=Thai|date=2014-12-31|archive-date=2015-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150908070156/http://stat.bora.dopa.go.th/stat/pk/pk_57.pdf|url-status=dead}}</ref> |population_as_of = 2014 |population_rank = Ika-2 |population_density_rank = Ika-34 |population_density_km2 = auto |iso_code = TH-30 |leader_title = Gobernador |leader_name = Vichein Juntaranothai |leader_title1 = Bise Gobernador |leader_name1 = |image_map = Thailand Nakhon Ratchasima locator map.svg |map_caption = Lokasyon sa [[Thailand]] |coordinates = {{coord|14|58|20|N|102|6|0|E|region:TH-30_type:adm1st|display=inline,title}} |image_seal = Seal Nakhon Ratchasima.png |image_flag = จังหวัดนครราชสีมา.jpg |type = [[Mga lalawigan ng Thailand|Lalawigan]] |subdivision_type = [[List of sovereign states|Bansa]] |subdivision_name = {{THA}} |area_code_type = Kodigong pantawag |area_code = (+66) 44 |website = {{url|nakhonratchasima.go.th}} }} Ang ''' Lalawigan ng Nakhon Ratchasima''' (นครราชสีมา), na minsan ay pinapapaikli bilang '''Korat''' o '''Khorat''', ay isa sa mga [[mga lalawigan ng Thailand|lalawigan]] sa hilagang silangan ng Thailand. Ang [[Lungsod ng Nakhon Ratchasima]] na tinatawag ding Korat ay ang kabisera ng lalawigan. == Sagisag == {| |- valign=top || ||Ang sagisag panlalawigan ay nagpapakita ng monumento ni Thao Suranaree, ang katutubong bayani ng lalawigan. |} == Pagkakahating Administratibo == Ang lalawigan ay nahahati sa 26 na distrito (''[[Amphoe]]'') at 6 na mga minor na distrito (''[[King Amphoe]]''). Ang mga Distrito ay nahahati pa sa 293 na (''[[tambon]]'') at 342 mga (''[[muban]]''). {| !|''Amphoe'' !| !|''King Amphoe'' |---valign=top || # [[Amphoe Mueang Nakhon Ratchasima|Mueang Nakhon Ratchasima]] # [[Amphoe Khon Buri|Khon Buri]] # [[Amphoe Soeng Sang|Soeng Sang]] # [[Amphoe Khong|Khong]] # [[Amphoe Ban Lueam|Ban Lueam]] # [[Amphoe Chakkarat|Chakkarat]] # [[Amphoe Chok Chai|Chok Chai]] # [[Amphoe Dan Khun Thot|Dan Khun Thot]] # [[Amphoe Non Thai|Non Thai]] # [[Amphoe Non Sung|Non Sung]] # [[Amphoe Kham Sakaesaeng|Kham Sakaesaeng]] # [[Amphoe Bua Yai|Bua Yai]] # [[Amphoe Prathai|Prathai]] || <ol start=14> <li>[[Amphoe Pak Thong Chai|Pak Thong Chai]] <li>[[Amphoe Phimai|Phimai]] <li>[[Amphoe Huai Thalaeng|Huai Thalaeng]] <li>[[Amphoe Chum Phuang|Chum Phuang]] <li>[[Amphoe Sung Noen|Sung Noen]] <li>[[Amphoe Kham Thale So|Kham Thale So]] <li>[[Amphoe Sikhio|Sikhio]] <li>[[Amphoe Pak Chong|Pak Chong]] <li>[[Amphoe Nong Bun Mak|Nong Bun Mak]] <li>[[Amphoe Kaeng Sanam Nang|Kaeng Sanam Nang]] <li>[[Amphoe Non Daeng|Non Daeng]] <li>[[Amphoe Wang Nam Khiao|Wang Nam Khiao]] </ol> <ol start=32> <li>[[Amphoe Chaloem Phra Kiat, Nakhon Ratchasima Province|Chaloem Phra Kiat¹]] </ol> || <ol start=26> <li>[[King Amphoe Thepharak|Thepharak]] <li>[[King Amphoe Mueang Yang|Mueang Yang]] <li>[[King Amphoe Phra Thong Kham|Phra Thong Kham]] <li>[[King Amphoe Lam Thamenchai|Lam Thamenchai]] <li>[[King Amphoe Bua Lai|Bua Lai]] <li>[[King Amphoe Sida|Sida]] </ol> |}[[Talaksan:Amphoe Nakhon Ratchasima.png|220px|right|Mapa ng Amphoe]] ¹ <small>The district Chaloem Phra Kiat was created after the King Amphoe, but was directly an Amphoe, hence the jump in numbering.</small> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga Kawing Panlabas == * [https://web.archive.org/web/20051210183943/http://www.tourismthailand.org/destinationguide/list.aspx?provinceid=19 Province page from the Tourist Authority of Thailand] <!--*[http://kanchanapisek.or.th/cgi-bin/kp8/oncc/province.cgi?prov=e5 Golden Jubilee Network province guide] currently empty--> * [http://www.nakhonratchasima.go.th Official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030425154643/http://www.nakhonratchasima.go.th/ |date=2003-04-25 }} * [http://www.thailex.info/THAILEX/THAILEXENG/LEXICON/Copy%20of%20Nakhon%20Ratchasima.htm Nakhon Ratchasima provincial map, coat of arms and postal stamp] * [http://www.koratseagames.com/ 24th Southeast Asian Games Nakhon Ratchasima 2007 Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190426162502/http://www.koratseagames.com/ |date=2019-04-26 }} {{Mga lalawigan ng Thailand}} {{stub}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Thailand|Nakhon Ratchasima]] it3tbjx9jj05qh43jopxb891ta14yrs Balagtas, Bulacan 0 22574 2227970 2164768 2026-09-23T04:43:44Z ~2026-51276-12 166659 /* Lokasyon */ 2227970 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine municipality 2 | infoboxtitle = Bayan ng Balagtas | seal = | sealfile = | caption = Mapa ng [[Bulacan]] na ipinapakita ang lokasyon ng Balagtas. | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | region = {{PH wikidata|region}} | province = {{PH wikidata|province}} | districts = Ika| barangays = 9 | class = xx | mayor = | areakm2 = | population_as_of = 2000 | population_total = 119675| population_density_km2 = | }} Ang bayan ng '''Balagtas''', na dating kilala sa pangalan nitong Bigaa, ay isa sa mga munisipyo na bumubuo sa lalawigan ng [[Bulacan|Bulakan]]. Ito ay isang primera klaseng bayan batay sa uri ng kabuhayan at kaunlaran. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. Hahahahaqaooaaa ==Heograpiya== Ang Balagtas ay may lawak na 3,205 ektarya o 32.08 kilometro kwadrado. Ito ay matatagpuan 30 kilometro sa hilaga ng Maynila. ===Lokasyon=== Ang hangganan ng Balagtas sa hilaga ay ang bayan ng [[Plaridel, Bulacan|Plaridel]], sa hilagang-silangan ang bayan ng [[Pandi, Bulacan|Pandi]],sa silangan ay ang parte ng Sta. Maria, sa kanluran ang bayan ng [[Guiguinto, Bulacan|Guiguinto]],sa timog-kanluran ang bayan ng [[Bulacan, Bulacan|Bulacan]] at sa timog ang bayan ng [[Bocaue, Bulacan|Bocaue]]. Krenzler brazillian dance ===Demograpiya=== Ayon sa senso noong 2000, ang Balagtas ay may populasyon na 56,945 sa 11,834 kabahayan. ==Kabuhayan== Nangingibabaw sa bayan ng Balagtas ang sekor agrikultura, tulad ng pagtatanim ng palay at mga gulay at pag-aalaga ng baboy at mga manok. Bukod sa agrikultura, malaki ring pinagkukunan ng kabuhayan ang malakas na cottage industry nito tulad ng paghahabi, paggawa ng mga damit,gamit pandekorasyon at panregalo, laruan, at muwebles. ==Mga Barangay== Ang bayan ay binubuo ng 9 na barangay: BARANGAY PUNONG BARANGAY * Borol 2nd Michael Payuran * Borol 1st Reymund Star * Dalig Reynaldo Valderama * Longos Rodolfo Aquino * Panginay Artemio Dela cruz * Pulong Gubat Jose Ortega * San Juan Efren Vergara * Santol Mel Ventura * Wawa Jonathan Polintan ==Demograpiko== {{Populasyon}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} ==Mga Kawing Panlabas== *[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} {{Bulacan}} [[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]] 7sgmbkqic2nwdfw5ds0hoqbivfqvlwj Obando 0 22750 2227952 2227516 2026-09-23T04:10:49Z ~2026-51161-41 166656 Undid 2 revisions from [[Special:Diff/2226941|2226941]] until [[Special:Diff/2227516|2227516]] 2227952 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Obando (paglilinaw)}} {{Infobox Philippine municipality 2 | infoboxtitle = Bayan ng Obando | sealfile = Ph seal bulacan obando.png | caption = Mapa ng [[Bulacan]] na nagpapakita sa lokasyon ng Obando. | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | region = {{PH wikidata|region}} | province = {{PH wikidata|province}} | districts = Ika-apat na Distrito ng Bulacan | barangays = 11 | class = Ika-2 Klase;urbano | mayor = Edwin C. Santos | areakm2 = 15.91 | founded = 14 Mayo 1753 }} Ang '''Obando'''<ref name=Obando/> (<small>pagbigkas:</small> o•bán•do) ay isang ika-2 klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Bulacan]], [[Pilipinas]]. 16 kilometro ang layo nito mula sa [[Maynila]], ang kabisera ng Pilipinas. Napapagitnaan ang Obando ng dalawang lungsod mula sa [[Kalakhang Maynila]]: ang [[Lungsod ng Valenzuela]] sa silangan, [[Navotas]] at [[Lungsod ng Malabon]] sa timog, [[Bulakan, Bulacan|Bulacan]] sa hilaga, at ang mga katubigan ng [[Look ng Maynila]] sa kanluran. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. == Binuong area == Sa patuloy na paglawak ng Kalakhang Maynila, kabilang na ngayon ang lungsod sa binuong area ng Maynila na umaabot sa San Ildefonso sa pinakahilagang bahagi nito.<ref name=Obando/> ==Demograpiko== {{Populasyon}} Mula noong 2002, may tinatayang [[populasyong]] 58,245 ang Obando, kung saan 49% ang kalalakihan at 51% ang kababaihan. Sa kasalukuyang populasyon, may 14% ang namumuhay sa mga rural na barangay habang ang kabilang ang natitira sa populasyong urbano. Mayroon itong mga 12,349 kabahayan. P9,000.00 ang karaniwang buwanang sahod ng isang kabahayan, bahagyang mas mababa kaysa sa minimum na P9,540.00 para sa isang mag-anak na may 6 na abot-kayang-tiisin o abot-saklaw (''threshold'') na itinakda ng Kagawaran ng Kabutihang Panlipunan at Kaunlaran (''Department of Social Welfare and Development'').<ref name=Obando/> == Mga suliranin == Kabilang sa mga suliran ng bayan ng Obando ang [[dagsaang pagbaha tuwing panahon ng tag-ulan]] at ang [[polusyon ng ilog dahil sa pook tapunan sa Tanza, Navotas.]] Noong 2002, nagpasa ang Sangguniang Bayan ng Obando, Bulacan ng isang kontrobersiyal na resolusyong nagpapahintulot sa mga ''barge'' ng Phileco (''Philippine Ecology Systems Corporation'') na dumaan sa mga kailugan ng Obando upang magtapon ng nilalaman nitong mga basura sa dating-ilog na kontralodong tapunan ng basura ngayon sa Tanza, Navotas, 1 kilometro lamang ang layo mula sa Obando. Maraming mga pagkilos ng masa ng mamamayan ang tumuligsa rito ngunit nabigo ang mga lokal na opisyales para pigilin ang pagtatapon magpahanggang sa ngayon. May mga pag-aaral na nagpapakitang nakapagpapadumi ng ilog ang operasyon ng tapunan at nakapagdulot ng ilang mga karamdaman sa mga naninirahan, karamihan na ang mga may edad, kababaihan at mga kabataan.<ref name=Obando/> == Kabuhayan (Ekonomiya) == * Trabaho sa lungsod - marami sa mga Obandenyo (o ''Obandeño'') ang may mga "puting-kolyar" na trabaho at naghahanapbuhay sa Kalakhang Maynila. Marami sa kanila ang naging matagumpay at may ilang mga malalaking pangalan sa likod ng mga kompanyang kanilang pinagtatrabahuhan. * Trabaho sa pabrika - mayroon ding mga naninirahang naghahanapbuay sa mga pabrika sa Obando at kanugnog-bayan. * [[OFW]] - may mga Obandenyo ring sumubok magtrabaho sa ibang bansa kung saan marami ang nagsipagtagumpay. * [[Pangingisda]], isang dating pangunahing pinagkukunan ng kabuhayan ng mga mamamayan ng Obando, marami pa ring aktibong mga mangingisda. * Ibang pinagkukunan ng kabuhayan ang pagpoproseso ng mga pagkain, pagaalaga ng mga bibe, poltri, baboy at pagpapalaki ng mga maaalagaang mga hayop. * [[Pangangalakal]] - kabilang ang pagtitinda ng mga barbekyu at samalamig, mga teleponong selular, [[tindahang sari-sari]], tiangge, potograpiya, at iba pang mga serbisyo. * [[Pedicab]] o ''[[Trike]]'', isa rin itong pangkaraniwang tanawin sa Obando, Bulacan. Ginagamitan ng lakas ng tao ang isang traysikel na may isa o dalawang upuang pantao para dalhin ang mga pasahero, kabilang ang drayber. Maraming mga Obandenyo ang gumamit ng ganitong sasakyang pampubliko, at mas ibig ng mga sumasakay na mga mamamayan sapagkat mas mura ang pamasahe kapag inihambing sa dyipni o traysikel na may motor. Mas gamitin ito tuwing may pagbaha. * [[Pananahi]] at paggawa ng mga [[alahas]] - tanyag ang mga ito ngunit humina ang negosyo noong 2002. == Heograpiya == [[Talaksan:Sunset in a fish pen in Obando, Bulacan.jpg|thumb|264x264px|Isang palaisdaan sa Obando]] Isa sa mga katangian ng Obando ang pagkakaroon ng mga patag at mabababang mga baybaying sabana o kapatagan. Dating isang estuwaryo (wawa o bunganga ng ilog) ang area ngunit nabuo mula sa gilid o hangganan dahil sa mga buhangin at naging pangkasalukuyang anyong binubuo ng mga distritong pangkalakalan ''(commercial)'', bahaging industriyal na disitrito, pamahayan (residential) at palaisdaan. Sa loob ng munisipalidad, mayroong dalawang kailugan at tatlong maliliit na ilog o ilug-ilugan, ang Ilog ng Meycauayan sa hilaga, ang Ilog ng Pinagkabalian sa timog at ang Ilog Paco, Ilog Hulo at Ilog Pag-asa na tumatagos sa bayan kahanay ng daang panlalawigan.<ref name=Obando/> Mayroon 15.91&nbsp;km² areang lupain ang Obando. Mayroon itong urbanong areang 1.85&nbsp;km² na binubuo ng 2 mga barangay, binubuo ng 14.06&nbsp;km² areang rural ang iba pang 9 na mga barangay, 82.50% ang mga palaisdaan. Pampolitika na nahahati pa sa 11 [[barangay]] (8 urbano, 3 rural) ang Obando. Nakalagak sa kahabaan ng Ilog ng Paliwas ang mga barangay ng Binuangan at Salambao, at maaari lamang marating sa pamamagitan ng pagsakay sa mga bangkang may motor.<ref name=Obando/> Tulad ng ibang mga bayan sa Bulacan, mayroong dalawang natatanging panahon ang Obando: ang tag-init at tag-ulan. Nagaganap ang tag-ulan mula Mayo hanggang Oktubre, habang ang tag-araw naman tuwing Nobyembre hanggang Abril. Tumatanggap ng 80% pagbagsak ng ulan sa taunang pag-ulan tuwing panahon ng tag-ulan ang Obando, dahil sa habagat ng kanluran at mga bagyo.<ref name=Obando/> === Mga Barangay === [[Talaksan:Obando.jpg|thumb|right|Ang [[Simbahan ng Obando]].]] {{pangunahin|Mga Barangay ng Obando, Bulacan}} Ang bayan ng Obando ay nahahati sa 11 mga [[barangay]].<ref name=Obando/> * Binuangan * Catanghalan * Hulo * Lawa * Salambao * Paco * Pag-asa (Pob.) * Paliwas * Panghulo * San Pascual * Tawiran == Kasaysayan == [[Talaksan:Ang Bayan ng Obando NHC marker.jpg|thumb|right|Panandang pangkasaysayan na ginawa ng Pambansang Komisyong Pangkasaysayan noong 1973]] Noong ika-18 daantaon, binubuo lamang ng isang bayan - ang Munisipalidad ng Meycauayan - ang mga munisipalidad na kilala ngayon bilang [[Meycauayan, Bulacan|Meycauayan]], Polo at Obando. Lumikha ang bayan ng Polo at Obando ng isang baryong tinawag na Catangalan. Noong taong 1623, binuo ang munisipalidad ng Polo, na kilala ngayon bilang Lungsod ng Valenzuela, na kinabubukluran ng pangkasalukuyang mga teritoryo ng Bayan ng Obando. Sa pamamagitan ng isang kautusang ipinatupad noong ng Gobernador at Kapitan Heneral ng Kapuluang si Don Francisco de Obando y Solís Márquez ng Obando, nilikha ang bayan at inihiwalay mula sa inang bayan nitong Polo noong 14 Mayo 1753. Dahil sa wala sa panahong pagkamatay ng gobernador sa kamay ng mga [[Britaniko]] noong panahon ng Pitong Taong Digmaan, isinagawa ang paglikha at pagtatatag ng bayan ng alkalde mayor ng lalawigang si Don Francisco Morales y Mozabe, ng Ministrong Panlalawigan, S. Gregorio, Reb. Pr. Alejandro Ferrer, kasama ang maraming mga debotong mga relihiyoso. Si Reb. Fr. Manuel De Olivendia ang ministrong napili para pangasiwaan ang bayan. Noong taong 1907, naging isang nagsasariling bayan ng Bulacan ang Obando. Pagkaraan, dahil sa walang kapagurang pagpupunyagi ng mga opisyal ng munisipyo, muling nilikom ang isang bahagi ng Gasak, [[Navotas]], upang maging bahagi ng Obando. Pinilit nila itong kinuha sapagkat naniniwala ang mga opisyal ng Obando na dating bahagi ng Munisipalidad ang Gasak na inampon lamang ng Navotas sa paglipas ng panahon. Nagtagumpay ang mga opisyal noong 30 Enero 1975 dahil sa Kautusan ng Pangulo Bilang 646 (''Presidential Decree No. 646''). Isang bahagi ng Gasak, Navotas na tinatayang may 1.78 kuwadrado kilometro ang nabalik sa Obando. Karamihan sa mga ito ang mga palaisdaan at mabuhanging baybayin at pinaniniwalaang magsisilbing mainam na panghikayat na pangturismo kapag napaunlad. Sa pamamagitan ng resolusyon ng Konsehong Munisipal ng 1975, naging isang barangay ang area at pinangalanang [[Nuestra Señora de Salambao]] bilang pagbibigay papuri sa isang [[patron ng Obando]].<ref name=Obando/> === Mga alkalde ng Obando, Bulacan === LEONARDO DING VALEDA TAONG KASALUKUYAN [[Edwin C. Santos]] (2013 - 2022)<br /> Orencio E. Gabriel (2007 - 2013)<br /> Zoilito Santiago (2004 - 2007)<br /> Onesimo Joaquin (2001 - 2004)<br /> Conrado Lumabas Jr. (1992 - 2001)<br /> Bienvenido Evangelista (1988 - 1992)<br /> Antonio Joaquin (''OIC'' 1986 - 1988) === Mga bise-alkalde ng Obando, Bulacan === Zoilito A. Santiago (2013 - kasalukuyan)<br /> Danilo R. de Ocampo (2010 - 2013)<br /> Leonardo S. Pantanilla (2007 - 2010)<br /> Jose S.D. Correa (2004 - 2007)<br /> Zoilito A. Santiago (2001 - 2004)<br /> Onesimo Joaquin (1998 - 2001)<br /> Romerico Santos (1995 - 1998)<br /> Gaudioso Espinosa (1992 - 1995)<br /> Romegio Dela Cruz (1988 - 1992) === Mga Makasaysayang Lugar/Pook === Simbahan<br /> San Pascual Baylon Parish<br /> Binuangan United Methodist Church (1905)<br /> Obando Central United Methodist Church (1916)<br /> Nuestra Senora de Salambao === Himno ng Obando === May himno ang Obando, Bulacan, na pinamagatang: ''Obando, Bayang Pinagpala''. Narito ang mga panitik:<ref name=Obando>Obando, Bayang Pinagpala!, Pamahalaang Bayan ng Obando, 2006/2007</ref> ''Dito ako isinilang sa bayang puno ng kasaysayan''<br /> ''Dito ko rin natutunan kulturang minana’t kinagisnan''<br /> ''Yamang dagat may biyayang taglay''<br /> ''Mga patron ang gaming gabay''<br /> ''Taong baya’t pinuno sama-sama sa pagsulong ng aming'' ''Bayang pinagpala, nakamit ang tunay na biyaya''<br /> ''Bayang ipagmamalaki sa puso at diwa.'' ''Saan man ako mapadayo, ipagmamalaking bayan ko’y Obando''<br /> ''Dayuhan ka man sa aking bayan, ituturing kang tunay na kaibigan''<br /> ''Pagtulong sa ‘min ay nakalaan,''<br /> ''Problema mo’y tiyak kang dadamayan''<br /> ''Taong baya’t pinuno sama-sama sa pag-unlad ng aming'' ''Bayang pinagpala, nakamit ang tunay na biyaya''<br /> ''Bayang ipagmamalaki sa puso at diwa.'' ''Bayang pinagpala, nakamit ang tunay na biyaya''<br /> ''Bayang ipagmamalaki sa puso at diwa.'' == Tingnan din == * [[Simbahan ng Obando]] * [[Sayaw sa Obando]] * [[Colegio de San Pascual Baylon]] * [[Binuangan United Methodist Church]] * [[Obando Central United Methodist Church]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} ==Mga Kawing Panlabas== * [http://www.obando.bulacan.ph/ Obando Bulacan] * [http://obandenyo.com OBANDENYO.COM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100815060517/http://obandenyo.com/ |date=2010-08-15 }} * http://elgu2.ncc.gov.ph/obando/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050225175529/http://elgu2.ncc.gov.ph/obando/ |date=2005-02-25 }} * [http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} {{Bulacan}} [[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]] [[Kategorya:Obando]] jfkpp6e64ytfjyobvrae1p4qn4zejlp Kobe Bryant 0 25570 2227765 2194090 2026-09-22T19:33:18Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227765 wikitext text/x-wiki :''Tungkol ito sa isang basketbolista mula sa Estados Unidos. Para sa lungsod sa Hapon, pumunta sa [[Lungsod ng Kobe]].'' {{Infobox basketball biography | name = Kobe Bryant | image = Kobe Bryant 2015.jpg | caption = Si Kobe Bryant noong 2015 | team = | position = | league = | height_ft = 6 | height_in = 6 | height_footnote = <!--***SEE DISCUSSION AT [[Talk:Kobe_Bryant#Height_edit]] ***-->{{#tag:ref|In 2006, Bryant said that he was {{convert|6|ft|4|in|m}}.<ref>{{cite news |last=Mallozzi |first=Vincent |title='Where's Kobe? I Want Kobe.' |date=December 24, 2006 |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/12/24/sports/basketball/24cheer.html |archiveurl=https://www.webcitation.org/6EbfVb425?url=http://www.nytimes.com/2006/12/24/sports/basketball/24cheer.html?_r=1& |archivedate=February 21, 2013 |deadurl=no |df= }}</ref> In 2008, he stated he was "probably" {{convert|6|ft|5|in|m}} in shoes.<ref>{{cite news |last=Ding |first=Kevin |title=Kobe Bryant's work with kids brings joy, though sometimes it's fleeting |date=January 8, 2008 |newspaper=Orange County Register |url=http://www.ocregister.com/sports/kobebryant-88229-makeawishfoundation-lakers.html |archiveurl=https://www.webcitation.org/6Ebfn5UQs?url=http://www.ocregister.com/sports/kobebryant-88229-makeawishfoundation-lakers.html |archivedate=February 21, 2013 |deadurl=no |df=mdy }}</ref>|group=lower-alpha}}<!-- ***SEE DISCUSSION AT [[Talk:Kobe_Bryant#Height_edit]] ***--> | weight_lb = 212 | birth_date = {{birth date|1978|8|23}} | birth_place = [[Philadelphia, Pennsylvania]] | death_date = {{death date and age|2020|1|26|1978|8|23}} | death_place = [[Calabasas, California]] | death_cause = pag-crash ng helikopter | nationality = Amerikano | high_school = [[Lower Merion High School|Lower Merion]]<br />([[Ardmore, Pennsylvania]]) | draft_year = 1996 | draft_round = 1 | draft_pick = 13 | draft_team = [[Charlotte Hornets]] | career_start = 1996 | career_end = 2016 | career_position = [[Shooting guard]]<!--****Primarily a SG. He only played SF one season out of 20.****--> | career_number = 8, 24 | years1 = {{nbay|1996|start}}–{{nbay|2015|end}} | team1 = [[Los Angeles Lakers]] | highlights = <!--*** See talk page at [[Talk:Kobe Bryant#Infobox highlights]] re: Academy Award ***--> * 5× [[Talaan ng mga kampeon ng NBA|NBA champion]] ([[2000 NBA Finals|2000]]–[[2002 NBA Finals|2002]], [[2009 NBA Finals|2009]], [[2010 NBA Finals|2010]]) * 2× [[Bill Russell NBA Finals Most Valuable Player Award|NBA Finals MVP]] ([[2009 NBA Finals|2009]], [[2010 NBA Finals|2010]]) * [[NBA Most Valuable Player Award|NBA Most Valuable Player]] (2007) * 18× [[List of NBA All-Stars|NBA All-Star]] (1998, 2000–2016) * 4× [[NBA All-Star Game Most Valuable Player Award|NBA All-Star Game MVP]] ([[2002 NBA All-Star Game|2002]], [[2007 NBA All-Star Game|2007]], [[2009 NBA All-Star Game|2009]], [[2011 NBA All-Star Game|2011]]) * 11× [[All-NBA Team|All-NBA First Team]] (2001–2003, 2005–2012) * 2× [[All-NBA Team|All-NBA Second Team]] (1999, 2000) * 2× [[All-NBA Team|All-NBA Third Team]] (1998, 2004) * 9× [[All-NBA Defensive Team|NBA All-Defensive First Team]] (1999, 2002, 2003, 2005–2010) * 3× [[All-NBA Defensive Team|NBA All-Defensive Second Team]] (2000, 2001, 2011) * 2× [[List of National Basketball Association annual scoring leaders|NBA scoring champion]] (2005, 2006) * [[Slam Dunk Contest|NBA Slam Dunk Contest]] champion ([[1997 NBA All-Star Game|1997]]) * [[All-NBA Rookie Team|NBA All-Rookie Second Team]] (1996) * [[Naismith Prep Player of the Year Award|Naismith Prep Player of the Year]] (1996) * Nos. 8 & 24 [[Los Angeles Lakers#Retired numbers|retired by Los Angeles Lakers]] | stat1label = [[Point (basketball)|Points]] | stat1value = 33,643 (25.0 ppg) | stat2label = [[Rebound (basketball)|Rebounds]] | stat2value = 7,047 (5.2 rpg) | stat3label = [[Assist (basketball)|Assists]] | stat3value = 6,306 (4.7 apg) | nba_profile = kobe_bryant | bbr = bryanko01 | medaltemplates = {{MedalSport|Men's [[Basketball at the Summer Olympics|basketball]]}} {{MedalCountry|{{flagu|United States}}}} {{MedalCompetition|[[Olympic Games]]}} {{MedalGold|[[2008 Summer Olympics|2008 Beijing]] | [[2008 United States men's Olympic basketball team|Team]]}} {{MedalGold|[[2012 Summer Olympics|2012 London]] | [[2012 United States men's Olympic basketball team|Team]]}} {{MedalCompetition|[[FIBA Americas Championship]]}} {{MedalGold| [[2007 FIBA Americas Championship|2007 Las Vegas]] | [[2007 FIBA Americas Championship|Team]]}} }} Si '''Kobe Bean Bryant''' (ipinanganak Agosto 23, 1978– Enero 26, 2020) ay isang dating [[United States|American]] [[National Basketball Association All-Star Game|All-Star]] [[shooting guard]] ng [[National Basketball Association]] (NBA) na dating naglalaro para sa [[Los Angeles Lakers]]. Si Bryant ang kaisa-isang anak na lalaki ng dating manlalaro ng [[Philadelphia 76ers]] at dating head coach ng [[Los Angeles Sparks]] na si [[Joe Bryant]]. Nagsimulang makilala si Bryant sa buong bansa noong [[1996-97 NBA season|1996]] siya ang maging kauna-unahang guard sa kasaysayang ng liga na makuha mula sa sekondarya. Pinangunahan ni Bryant at ng dating kakampi na si [[Shaquille O'Neal]] ang Lakers sa tatlong magkakasunod na [[NBA Finals|NBA championships]] mula noong [[1999-00 NBA season|2000]] hanggang [[2001-02 NBA season|2002]]. Simula noong umalis sa kuponan si O'Neal pagkatapos noong [[2003-04 NBA season|2004 season]], si Bryant ang naging pangunahing manlalaro ng Laker's franchise, at siya rin ang naging leading scorer ng NBA para sa [[2005-06 NBA season|2005-06]] at [[2006-07 NBA season|2006-07]] seasons. Noong 2003, naging pangunahing balita sa mga pahayagan si Bryant dahil inakusahan siya ng sexual assault. Inatras ang kaso matapos tumangging magbigay ng testimonya ang nang-aakusa, at sa huli ay nagkasundo na lamang ang dalawang panig sa labas ng korte. == Kabataan == [[Talaksan:Kobe Bryant warming up.jpg|thumb|Si Kobe Bryant sa kanyang laro noong 2015]] Si Kobe Bryant ay ipinanganak sa Philadelphia, Pennyslvania, at siya ang bunso at kaisa-isang anak na lalaki nina Dominic Calla at Joe "Jellybean" Bryant. (na mayroong ding dalawang anak na babae, sina Shaya at Sharia). Pinangalanan siya ng kanyang mga magulang mula sa sikat na [[KoRN Beef]] ng Kobe, [[Japan]], na nakita nila mula sa isang restaurant menu.<ref name="bio">NBA.com. [http://www.nba.com/playerfile/kobe_bryant/bio.html Kobe Bryant Info Page - Bio]. Accessed 8 Mayo 2007.</ref> Noong anim na taon si Bryant, umalis sa NBA ang kanyang ama at lumipat sila ng kanilang buong pamilya sa [[Italy]], at doon ito naglaro ng professional basketball. Nasanay si Bryant sa pamumuhay sa Italy at naging matatas sa wika doon. Sa kanyang murang edad, natuto siyang maglaro ng [[soccer]] at ang kanyang paboritong kuponan noon ay ang [[AC Milan]]. Ayon sa kanya, kung nanatili siya sa Italy, marahil ay sinubukan niyang maging isang professional soccer player, at ang kanyang paboritong kuponan ay ang [[FC Barcelona]]. Si Bryant ay isang tagahanga ng manager ng [[FC Barcelona]] na si [[Frank Rijkaard]] at ng [[Barça]] star na si [[Ronaldinho]].{{Fact|date=Pebrero 2008}} Noong 1991, bumalik sa Estados Unidos si Bryant. Nakilala sa bansa si Kobe dahil sa kanyang kahanga-hangang paglalaro noong siya ay nasa sekondarya pa sa [[Lower Merion High School]]. Ang kanyang marka na 1080 sa [[SAT]],<ref>Samuels, Allison (11 Oktubre 2003). [http://msnbc.msn.com/id/3129989/ Kobe Off the Court] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070529080143/http://www.msnbc.msn.com/id/3129989/ |date=2007-05-29 }}. ''MSNBC''. Accessed 25 Mayo 2007.</ref> madali siyang makakakuha ng basketball scholarship sa mga matataas na kalibreng kolehiyo. Ipinahayag ni Bryant na kung pumasok siya sa kolehiyo ay pipiliin niyang pumasok sa [[Duke University]].<ref>Larry King Live (6 Enero 2005). [http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0501/06/lkl.01.html Kobe Bryant Interview]. ''CNN''. Accessed 25 Mayo 2007.</ref> Pinili ni Bryant na tumuloy na lamang sa NBA noong siya ay 17 taong gulang pa lamang. == Karera sa NBA == {{Refimprove|date=Disyembre 2013}} === Pagkapili noong 1996 === Bago siya mapili bilang ika-13 sa pangkalahatan ng [[1996 NBA Draft]] ng [[New Orleans Hornets|Charlotte Hornets]], nakuha ng 17 taong gulang na si Bryant ang atensiyon ng dating general manager ng [[Lakers]] na si [[Jerry West]], na agad nakita ang potensiyal sa kakayahan ni Bryant sa mga pre-draft workouts. Aniya, ang mga workout ni Bryant ay isa sa mga pinakamaganda niyang nakita. Matapos ang draft, agad ipinahayag ni Bryant na hindi niya nais maglaro para sa Hornets at gusto niyang lumipat sa Lakers. Makalipas ang 15 araw, inalok ng trade ni West ang Hornets, Si [[Vlade Divac]] para kay Kobe Bryant. === Unang dalawang panahon sa palaro === Noong una niyang season sa NBA, hindi agad si Bryant ang pangunahing guard at madalas siyang sumunod lamang kay [[Eddie Jones]] at [[Nick Van Exel]]. Noong simula, ang kanyang paglalaro ay limitado lamang sa ilang minuto, pero sa kalaunan ay tumagal din ang kanyang oras ng paglalaro. Lalo siyang nakilala nang manalo siya sa 1997 [[Slam Dunk Contest]]. Sa kanyang ikalawang season ([[1997-98 NBA season|1997-98]]), lalong tumagal ang oras ng paglalaro ni Bryant at nagsimula niyang ipakita ang kanyang abilidad bilang isang talentadong guard. Siya ang runner-up para sa [[NBA Sixth Man of the Year Award|NBA's Sixth Man of the Year Award]], at dahil sa boto ng kanyang mga tagahanga, siya ang naging pinakabatang [[National Basketball Association All-Star Game|NBA All-Star]] starter. Bagama't ang kanyang statistics ay kahanga-hanga para sa kanyang eded, kulang pa din ang kanyang karanasan upang makatulong kay [[Shaquille O'Neal]] at sa kanyang kuponan para makalaro sa kampeonato. Noong 1998-99 season, ang mga guard na sina [[Nick Van Exel]] at [[Eddie Jones]] ay na-trade dahil sa kagustuhan ni Shaq. Gayon pa man, natapos ang season na iyon para sa Lakers ng sila ay ma-sweep ng [[San Antonio Spurs]] sa Western Conference semi-finals. === Mga taon ng pagkapanalo === Magbabago ang kapalaran ni Bryant ng maging head coach ng Los Angeles Lakers si [[Phil Jackson]] noong 1999. Matapos ang ilang taon ng ng tuloy-tuloy na paggaling, kinilala si Bryant bilang isa sa mga pinakamagaling na [[shooting guard]] ng liga, na pinatunayan ng kanyang taunang paglahok sa All-NBA, All-Star, at All-Defensive teams. Sa ilalim ni Bryant at O'Neal, ang Lakers ay naging isa sa mga paboritong kuponan para sa kampeonato, dahil sa kanilang natatanging center-guard combination. Ginamit ni Jackson ang kanyang [[triangle offense]] na siya ring tumulong sa [[Chicago Bulls]] para sa kanilang anim na kampeonato. Ang [[Triangle offense]] din ay naging malaking tulong upang mapabilang sina Bryant at O'Neal sa mga pinakamagagaling na klase ng manlalaro sa NBA. Ang kanilang tagumpay ay nagbunga ng tatlong magkakasunod na kampeonato para sa Lakers noong [[2000 NBA Finals|2000]], [[2001 NBA Finals|2001]], at [[2002 NBA Finals|2002]]. === Katapusan ng dinastiya === Noong [[2002-03 NBA season]], si Bryant ay may average na 30 points per game, at nag-score ng 40 o higit pa kada laro sa siyam na sunod-sunod na laro at nag-average ng 40.6 para sa buong buwan ng Pebrero. Siya rin ay may average ng 6.9 [[rebound (basketball)|rebounds]], 5.9 [[assist (basketball)|assists]], at 2.2 [[steal (basketball)|steals]] per game, at ang lahat ng ito ay career-high para sa kanya noong puntong iyon. Sa kauna-unahang pagkakataon, ibinoto si Bryant para makapasok sa sa All-NBA at All-Defensive 1st teams. Matapos tapusin ang regular season ng 50-32, ngunit nagsimulang magkalat noong 2003 playoffs, at sa kalaunan ay natalo sila ng [[San Antonio Spurs]] sa Western Conference semi-finals matapos ang anim na laban. Noong sumunod na [[2003-04 NBA season]], nakuha ng Lakers ang mga NBA All Star na sina [[Karl Malone]] at [[Gary Payton]] upang muling tumulak para sa Kampeonato. Ang kanilang starting line-up ay binubuo ng apat na manlalaro na siguradong makakapasok sa [[Basketball Hall of Fame|Hall of Famena]] sina, Shaquille O'Neal, Malone, Payton, at Bryant, ang Lakers ay umabot sa [[2004 NBA Finals]]. Nakaharap nila ang [[Detroit Pistons]] sa limang laban bago sila matalo. Sa championsip series na iyon, si Bryant ay may average na 22.6 points, field goal percentage na 35.1%, at 4.4 assists kada laro. === Mga suliranin === Noong 2003, ang reputasyon ni Bryant ay nadumihan dahil sa kasong sexual assault na isinampa sa kanya, kung saan si Katelyn Faber, isang dalaga mula sa [[COlorado]], ay inakusahan siya ng pangahahalay. Dahil sa kanyang nadungisang imahe, bumaba din ang pananaw sa kanya ng publiko, na naging dahilan upang iatras ang kanyang mga endorsement contracts para sa [[McDonald's]], [[Nutella]], at [[Ferrero SpA]]. Bumubaba din ang benta ng kanyang mga Jersey ayon sa Sales figures ng mga NBA merchandisers. Sa kurso ng imbestigasyon sa ng nasabing panghahalay, sinabi ni Kobe sa mga pulis na ""he should have done what Shaq does ... that Shaq would pay his women not to say anything" (dapat ay ginawa ko na lang kung ano ang ginagawa ni Shaq.. na bayaran na lamang ang babae upang manahimik) at na si Shaq ay nagbayad na ng hanggang $1 million para sa ganitong mga sitwasyon. ito ay isang malaking kontrobersiya dahil ang dalawa ay nasa iisang kuponan ng mga panahong iyon at marami ang may opinyon na sinira ni Kobe ang "locker-room code" sa kanyang pagbunyag sa isang maselang impormasyon, o sa mas malalamang aspeto, pagsisinungaling upang ibaling ang atensiyon ng publiko palayo sa kanya.<ref>{{Cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/6134411/ |title=Archive copy |access-date=2007-08-21 |archive-date=2007-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070528095918/http://www.msnbc.msn.com/id/6134411/ |url-status=dead}}</ref> Naresolba ang imbestigasyon nang sumang-ayon si Kobe na humingi ng tawad sa biktima para sa insidente, kasama ang kanyang [[mea culpa]]: "Although I truly believe this encounter between us was consensual, I recognize now that she did not and does not view this incident the same way I did."<ref>{{Cite web |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2004/09/02/MNG6E8IB861.DTL |title=Archive copy |access-date=2007-08-21 |archive-date=2007-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112212732/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fc%2Fa%2F2004%2F09%2F02%2FMNG6E8IB861.DTL |url-status=dead }}</ref> Ang mga detalye tungkol sa kumpensasyong pang-pinansiyal ay di ipinaalam sa publiko. Noong 2004, kumalat sa publiko ang alitan sa pagitan nina Bryant at Malone, bago ang inaasahang pagpirma ng bagong kontrata ni Malone para sa Lakers. Ayon kay Bryant, binastos ni Malone ang kanyang asawa. Ayon kay Malone, walang halong malisya ang kayang biro at eksahirado lamang ang naging reaksiyon ni Bryant.<ref>[http://sports.espn.go.com/espn/print?id=1944994&type=story]</ref> Sa mga sumunod na buwan,imbes na muling sumali sa Lakers at makasama muli si Bryant, inisip na lamang ni Malone ang posibilidad na pumirma sa ibang kuponan, subalit sa huli ay pinili na lamang niyang mag-retiro. === Mga taon ng 2004 at 2005 === Noong ma-trade si O'Neal, si Bryant ang naging kapitan ng kuponan bago magsimula ang [[2004-05 NBA season|2004-05 season]]. Subalit, sa kanyang unang season matapos ang pagkawala ni O'Neal, napatunayan na malaking kawalan sa Lakers ang pag-alis ni O'Neal. Dagdag pa dito ang mga kontrobersiya na kinasangkutan niya sa nakalipas na season, na naging dahilan din upang siya ay sumailalim sa puspusang atensiyon at kritisismo mula sa publiko para sa nasabing season. Isa sa mga malaking dagok na kinailangang indahin ni Bryant ang dagok mula kay Phil Jackson sa kanyang libro na ''[[The Last Season: A Team in Search of Its Soul]]''. Ang libro ay naglalaman ng mga detalye ukol sa sa magulong 2003-04 season at ilang kritisismo ukol kay Bryant. Sa libro, binanggit ni Jackson na si Bryant ay "uncoachable." SA kalagitnaaan ng season, si [[Rudy Tomjanovich]] ay nag-bitiw bilag coach ng Lakers dahil sa pabalik-balik na problemang pangkalusugan at pagkapagod. Dahil sa pagretiro ni "Rudy T," ang responsibilidad para sa nalalabing mga laro para sa season ay napunta kay assistant coach[[Frank Hamblen]]. Bagama't si Bryant ang pangalawa sa mga nangungunang scorer ng liga dahil sa kanyang 27.6 na puntos kada laro, naghirap ang Lakers at sa kauna-unahang pagkakataon sa mahigit sa isang dekada, hindi nakapasok ang Lakers sa playoffs. Dahil dito, bumaba ang estado ni Bryant sa liga,na naging dahilan upang hindi siya makapasok sa NBA Al-Defensive Team at pagka-demote niya nang pumasok lamang siya sa All-NBA Third Team. === Mga panahon ng 2005 at 2006 === Maraming naging pagbabago sa karera ni Bryant noong [[2005-06 NBA Season]]. Bagama't mayroong silang mga hindi pagkakaintindihan sa nakaraan, magbalik si [[Phil Jackson]] bilang head coach ng Lakers. Sinangayunan ni Bryant ang naging pasya ni Jackson at aimo'y nagkasundo naman ang dalawa sa ikalawang pagkakataon na sila'y naging magkatrabaho at muling nakabalik sa playoffs ang Lakers noong 2006. Nakipag-ayos din si Bryant sa dating kakampi na si Shaquille O'Neal. Sila ay nagkaroon ng record na 45-37, na mas mataas ng 11 laro sa kumpara sa naging resulta nila sa nakaraang season. sa unang round ng playoffs, maganda ang ipinakita ng Lakers kaya't lumamang sila ng 3-1 sa series at muntik na nilang ilalag ang second-seeded na kuponan ng [[Phoenix Suns]]. Bagama't nagawang kunin ni Bryant ang tira na nagpanalo sa kanila sa Game 4, nagtuloy-tuloy naman ang kanilang mga talo hanggang sa matapos ang series matapos ang pitong laro. Na-injure din si Bryan sa off-season na naging dahilan kung bakit hindi siya nakalahok sa torneyo [[2006 FIBA World Championship]]. Ang magagandang laro na ipinakita ni Bryant para sa 2005-06 season ay nagresulta sa ia sa kanyang mga pinakamagandang statistical season. Kabilang na dito ang ipinakita niya noong [[Disyembre 20]] kung saan gumawa ng 62 na puntos si Bryant laban sa [[Dallas Mavericks]] bagama't naglaro lamang siya ng tatlong quarters. SA pagpasok pa lamang ng ika-apat na quarter ay mas malaki na ang ginawang puntos ni Bryant kesa sa buong kuponan ng Mavericks,62-61, at ito ang ganito kagandang laro ay hindi pa muling nasaksihan simula noong simulang ipatupad and 24-second [[shot clock]]. Nang harapin ng Lakers ang [[Miami Heat]] noong 16 Enero 2006, naging pangunahing balita sa mga pahayagan sina Bryant at O'Neal nang sila ay nagkamay at magyakapan bago magsimula ang laro, na patunay na tapos na ang hidwaan sa pagitan ng dalawang manlalaro. Matapos ang isang buwan, sa 2006 [[NBA All-Star Game]], ang dalwa ay nakikita pang tumatawa at nagbibiruan. Noong ika-22&nbsp;ng Enero, si Bryant ay gumawa ng 81 puntos laban sa [[Toronto Raptors]] upang ipanalo ang laban, 122-104. Bukod sa pag-alpas sa itinalang franchise record na 71 puntos ni [[Elgin Baylor]], ang kanyang ginawang pag-puntos ay pumapangalawa lamang sa makasaysayang 100-point game ni [[Wilt Chamberlain]] noong 1962. Noon ding Enero ng taon din na iyon, si Bryant ang naging kaunanahang manlalaro simula noong 1964 na gumawa ng 45 na puntos o higit pa sa apat na magkakasunod na laro, at naging kabilang sa hanay nina Chamberlain at Baylor sa mga natatanging manlalaro na nakagawa nito.<ref>NBA.com (1 Pebrero 2006). [http://www.nba.com/news/pom_060201.html Billups, Bryant Named Players of the Month]. Accessed 25 Mayo 2007.</ref> Para sa buwan ng Enero, si Bryant ay nagtala ng average na 43.4 na puntos kada laro, na siyang ika-walo sa pinakamatataas na scoring average para sa isang buwan sa kasaysayan ng NBA, at pinakamataas na average bukod sa mga itinala ni Chamberlain. SA katapusan ng season, itinala din ni Bryant ang ilang single-season franchise record ng Lakers tulad ng pinakamaraming 40-point games (27) at pinakamataas na ginawang puntos (2,832). Napanalunan ni Bryant ang scoring title ng liga sa kauna-unahang pagkakataon, matapos magtala ng scoring average na 35.4, na pumapangalawa lamang sa 37.1 scoring average na itinala ni [[Michael Jordan]] noong [[1986-87 NBA season|1986-87]]. Si Bryant din ang nakakuha ng ika-apat na puwesto sa mga boto para sa 2006 [[Most Valuable Player Award]], at nakakuha ng 22 na boto para makapasok sa unang pwesto - na pumapangalawa lamang sa nanalo na si [[Steve Nash]], at sa ngayon ay ang pinakamaraming boto para sa unang pwesto na natanggap ni Bryant sa kanyang karera. Napabalita din na papalitan ni Bryant ang numero ng kanyang jersey mula 8 para sa numerong 24 para sa simula ng 2006-07 season. Ang numerong 24 ay ang ginamit niya noong siya ay nasa sekondarya pa, bago niya ito palitan ng numerong 33.<ref>Rovell, Darren (26 Abril 2006). [http://sports.espn.go.com/nba/news/story?id=2421874 Bryant will hang up his No. 8 jersey, sources say]. Accessed 25 Mayo 2007.</ref> Matapos ang season ng Lakers, sinabi ni Bryant sa [[Turner Network Television|TNTna]] gusto sana niya ang numerong 24 noong unang taon niya sa NBA subalit may gumagamit dito ng panahon na iyon, at ang numerong 33 ay niretiro na para kay [[Kareem Abdul-Jabbar]]. Ang numerong 143 ang ginamit niya sa [[Adidas ABCD camp]], at pinili niya ang numerong 8 matapos pagdagdag-dagdagin ang 1, 4, at 3. Ginamit din niya ang numerong 8 noong kabataan niya sa Italy,<ref>Los Angeles Lakers News (24 Mayo 2006). [http://www.losangeleslakersonline.com/lakers-news-20060524.php Why Number 8?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928154231/http://www.losangeleslakersonline.com/lakers-news-20060524.php |date=2007-09-28 }}. Accessed 25 Mayo 2007.</ref> bilang paggalang kay [[Mike D'Antoni]], na isa sa mga hinahangaan niyang propesyonal na basketbolitang Italiano noong kabataan niya. === Mga panahon ng 2006 at 2007 === Noong 2006-07 NBA season, si Bryant ay muling napili sa ika-siyam na pagkakataon upang makilahok sa All-Star game, at noong ika 18&nbsp;ng Pebrero, siya ay nagtala ng 31 puntos, 5 rebound, at 6 steals upang makuha ang kanyang ikalawang All-Star Game MVP trophy. Sa pag-usad ng nasabing season, si Bryant ay nasangkot sa ilang insidente sa loob ng basketball court. Noong ika-28&nbsp;ng Enero, habang sinusubukan niyang kumuha ng foul sa isang tira na posibleng magpanalo sa laro, nasiko niya sa muka ang guard ng [[San Antonio Spurs]] na si [[Manu Ginobili]]. Matapos ang imbestigasyon ng liga, si Bryant ay nasuspinde sa sumunod na laro sa [[Madison Square Garden]] laban sa [[New YOrk Knicks]], at ang naging basehan para sa suspensiyon ay ang hindi natural na galaw ng kanyang iwasiwas ang kanyang braso pabalik. Noong ika-anim naman ng Marso, naulit nanaman ang insidente, at tinamaan niya ang guard ng [[Minnesota Timberwolves]] na si [[Marko Jaric]]. noong ika-7&nbsp;ng Marso, nabigyan ng suspensiyon para sa isang laro si Bryant sa ikalawang pagkakataon, at ilang miyembro ng media ang ku-mwestiyon sa mga nakalipas na pangyayari. Sa kanyang unang laro matapos ang kanyang ikalawang suspensiyon noong ika-9&nbsp;ng Marso, siniko niya sa mukha si [[Kyle Korver]] at natawagan ito ng Type 1 [[flagrant foul]]. Noong ika-16&nbsp;ng Marso, Si Bryant ay gumawa ng 65 na puntos sa isang home game laban sa [[Portland Trail Blaizers]], na naging tulong upang tapusin ang pitong magkakasunod na talo ng Lakers. Ito ang kanyang pangalawang pinakamataas na ginawang puntos sa kanyang labing-isang taong karera bilang isang propesyonal na basketbolista. sa sumunod na laro, si Bryant ay nagtala ng 50 puntos laban sa [[Minnesota TImberwolves]], at 60 puntos naman sa panalo nila laban sa [[Memphis Grizzlies]] upang maging pangalawang Laker na gumawa ng 50 o higit pa na puntos sa 3 tatlong magkakasunod na laban, na hindi pa nauulit simula noong ginawa ito ni [[Michael Jordan]] noong 1987. Ang tanging manlalaro ng Lakers bukod kay Bryant na makagawa nito ay si [[Elgin Baylor]], na gumawa din ng 50 o higit pang puntos noong Disyembre nung [[1962-63 NBA season|1962]]. Noong ika-23&nbsp;ng Marso, sa laro ng Lakers laban sa [[New Orleans Hornets]], muling gumawa ng 50+ na puntos si Bryant at pumapangalwa lamang kay Wilt Chamberlain, na nagtala ng pitong magkakasunod na laro kung saan kumuha siya ng 50 o higit pang puntos sa dalawang pagkakataon. TInapos ni Bryant ang taon na mayroong 50 o higit pang puntos sa sampung laban<ref>Lakers Universe. [http://www.lakersuniverse.com/kobe/top_scoring_games.htm Kobe Bryant Stats]. Accessed 25 Mayo 2007.</ref> at ang natatanging manlalaro bukod kay Chamberlain noong 1961-62 at 1962-63 na nakagawa ng ganito sa loob lamang ng isang season, upang iuwi sa pangalawang sunod na pagkakataon ang scoring title. Noong 2006-07 season, ang jersey ni Bryant ang naging pinakamabentang NBA jersey sa Estados Unidos at Tsina.<ref>NBA.com (20 Marso 2007). [http://www.nba.com/news/chinajerseys.html Kobe Bryant has Top-Selling Jersey in China]. Accessed 25 Mayo 2007.</ref> Ilang mamamahayahag ang nagsabi na ito ay bunga ng bagong numero ng jersey ni Bryant, kasama ang kanyang tuloy-tuloy na magandang ipinapakita sa loob ng basketball court.<ref>Oller, Rob (12 Pebrero 2007). [http://www.dispatch.com/dispatch/contentbe/dispatch/2007/02/12/20070212-E1-01.html A star is reborn: Bryant?s stats, dunks have made him marketable again]{{Dead link|date=Septiyembre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''The Columbus Dispatch''. Accessed 25 Mayo 2007.</ref><ref>Denver Post (15 Marso 2007). [http://www.bonham.com/NewsDetails.aspx?NID=279 For Kobe, turnaround is flair play]. ''The Bonham Group''. Accessed 25 Mayo 2007.</ref> sa 2007 NBA Playoffs, muling natanggal sa first round ang Lakers laban sa Phoenix Suns. === Panahon ng 2007 at 2008 === Noong 27 Mayo 2007, nabalita sa ESPN na nais magpa-trade ni Bryant kung hindi makakabalik si Jerry West sa kuponan ng buo ang awtoridad.<ref>http://sports.espn.go.com/nba/news/story?id=2884339</ref> SA kalaunan, kinumpirma ni Bryant na nais niyang magbalik sa franchise si West, ngunit itinaggi na nais niyang magpa-trade kung hindi ito mangyayari.<ref>http://sports.espn.go.com/nba/news/story?id=2884792</ref> Subalit, makalipas ang tatlong araw, sa programang pangradyo ni [[Stephen Smith]], nagpahayag ng galit si Bryant ukol sa "insider" sa Lakers na nagsasabing si Kobe ang dahilan kung bakit umalis sa kuponan si O'Neal, at ipinahayag sa programa na ""I want to be traded." Makalipas ang tatlong oras matapos ang nasabing panayam, inihayag ni KObe na nag-usap sila ni [[Phil Jackson]] at napagisip-isip niyang iurong ang kanyang hiling na i-trade sa ibang kuponan.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.gazette.com/sports/bryant_23036___article.html/don_phil.html |access-date=2007-08-21 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928010446/http://www.gazette.com/sports/bryant_23036___article.html/don_phil.html |url-status=dead }}</ref> Subalit, hindi pa din sigurado ang hinaharap ni KObe sa ngayon. Ayon sa mga balita, hindi pa niya iniaatras ang kanyang opisyal na trade request at si JOhnny, ang panganay na anak ng may-ari ng Laker's na si Jerry Buss, ay nagpaalam na kay Kobe sa kanyang [[myspace]] page. Noong ika-12&nbsp;ng HUnyo, 2007, ipinahayag ni KObe sa kanyang "The Truth" blog na siya ay humahananp na ng "new road Ahead" at maaring tapos na siya sa organisasyon ng Lakers.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://truth.kb24.com/ |access-date=2007-08-21 |archive-date=2007-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820004646/http://truth.kb24.com/ |url-status=dead }}</ref> Nito lang nakaraang 18 Pebrero 2008 ay nahirang na naman si Kobe na isa sa mga starters ng Western Conference para sa 2008 NBA All Stars, ngunit si Kobe ay naglaro lamang ng halos 3 minuto dahil sa kanyang finger injury. == Bilang manlalaro == Si Bryant ay isang [[shooting guard]] na paminsan-minsan ay naglalaro din bilang [[small forward]]. Marami ang nagsasabi na siya ay isa sa mga pinaka kumpletong manlalaro ng [[National Basketball Association|NBA]],<ref name="hh">HoopsHype.com. [http://hoopshype.com/players/kobe_bryant.htm NBA Players - Kobe Bryant]. Accessed 8 Mayo 2007.</ref> at nakapasok sa lahat bawat All-NBA Team mula 1999 at lumahok sa huling siyam na NBA All-Star games. Siya ay malaking bahagi sa tatlong pinakahuling kampeonato ng Lakers. Malakas kumuha ng puntos, si Bryant ay mayroong average na 24.6 puntos kada laro, at isama na din ang 4.5 assists, 5.2 rebounds, at 1.5 steals kada laro. Kilala siya sa kanyang abilidad na gumawa ng puwang para sa mga sariling tira, at talentadong outside shooter, at isa sa dalawang manlalaro na may hawak sa record para sa bilang ng naipasok na three points sa isang laro (12). Bukod pa dito, kilala din siya dahil sa kanyang matibay na depensa at nakapasok sa All-Defensive 1st o di kaya'y 2nd Team ng pito sa walong nakaraang mga seasons. == Sariling buhay == Noong Nobyembre, 1999, nagkakilala ang 21 anyos na si Bryant at ang 17 anyos na si [[Vanessa Laine]] habang siya ay nagtatrabaho bilang mananayaw sa music video ng [[Tha Eastsidaz]] na "G'd Up'..<ref name="rap">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.eonline.com/On/Holly/Shows/Bryant/facts.html |access-date=2007-08-21 |archive-date=2006-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060219203516/http://www.eonline.com/On/Holly/Shows/Bryant/facts.html |url-status=dead }}</ref> noong mga panahon na iyon, si Bryant ay inaasikaso ang kanyang sariling musical album , na hindi na-release. Nagsimulang mag-date ang dalawa at sa loob lamang ng anim na buwan ay na-engage din ang dalawa noong Mayo, 2000,<ref name="rap" /> habang si Laine ay isang senior sa [[Marina High School]] sa [[Huntington Beach, California]]. Upang maka-iwas sa intriga, tinapos muna ni Laine ang kanyang sekondarya sa pamamagitan ng sariling sikap.<ref name="rap" /> Ayon sa pinsan ni VAnessa na si Laila Laine, walang naging [[prenuptial agreement]]. Ayon kay Vanessa, "Kobe loved her too much for one''".<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://allstarz.hollywood.com/kobe/vanessa02.htm |access-date=2007-08-21 |archive-date=2007-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070406105500/http://allstarz.hollywood.com/kobe/vanessa02.htm |url-status=dead }}</ref> Ikinasal ang dalawa noong 18 Abril 2001, sa [[Dana Point, California]]. Hindi dumalo sa seremonya ang mga magulang ni Bryant, ang kanyang mga kapatid, ang matagal na tagapayo at ahente na si Arn Tellem, at maging ang mga kasama sa kuponan. Hindi pabor sa mga magulang ni Bryant ang nangyaring kasalan dahil sa ilang bagay. Ayon sa balita, ilan sa mga naging dahilan ng hindi pagsang-ayon ng mga magulang ni Bryant ay ang pagpapakasal niya sa ganoong edad, lalo na sa isang dalagang hindi isang African-American.<ref name="rap" /> Ang hindi pagkaka-unawaan na ito ay nagresulta sa hindi pag-uusap ni Kobe at ng kanyang mga magulang ang lampas dalawang taon. == Pamilya == Ipinanganak ang panganay na anak ni Bryant, isang babae, noonng 19 Enero 2003, at pinangalanang Natalia Diamante Bryant. Ang batang ito ang naging susi upang magka-ayos si Kobe at ang kanyang mga magulang. Nakunan si Vanessa Bryant dahil sa [[ectopic pregnancy]] noong tagsibol ng 2005. Noong taglagas ng 2005 ay inihayag ng mga Bryant na inaasahan na nila ang kanilang pangalawang anak. Ang kanilang pangalawang anak na babae na si Gianna Maria-Onore Bryant ay ipinanganak noong 1 Mayo 2006. Si Gianna ay ipinanganak ng anim na minuto bago ipinanganak ang anak na babae ng dating kasama sa kuponan na si Shaquille O'Neal na si Me'arah Sanaa, na ipinanganak sa Florida.<ref>Contact Music. [http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/mndwebpages/shaq%20is%20a%20dad%20six%20minutes%20after%20kobe_02_05_2006 Shaq is a Dad Six Minutes After Kobe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416235742/http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/mndwebpages/shaq%20is%20a%20dad%20six%20minutes%20after%20kobe_02_05_2006 |date=2009-04-16 }}. Accessed 25 Mayo 2007.</ref> == Kamatayan == Dakong 9:06 am Pacific Standard Time (PST) ng umaga sakay ng Sikorsky S-76, helikopter noong Enero 26, 2020 kasama ang 13 anyos na anak na babae na si Gianna Bryant at ang Orange Coast College baseball coach na si John Altobelli, asawa na si Keri, anak na si Alyssa, Christina Mauser at ang assistant na baseball coach ng Harbour Day School sa Corona del Mar, at tatlong iba pa ay umalis mula sa John Wayne Airport sa Orange County, California, sa isang helikopter na Sikorsky S-76 na pag-aari ni Bryant. Ang helikopter ay nakarehistro sa Fillmore-based Island Express Holding Corp., ayon sa database ng negosyo ng Kalihim ng California ng Estado.{{cn}} Dahil sa magaan na pag-ulan at malabo na panahon sa umagang iyon, ang LAPD helicopter at ang karamihan sa trapiko ng hangin ay nakabundag. Ipinapakita ng flight tracker na nakaranas ng mga isyu ang helikopter habang nasa itaas ng L.A. Zoo. Ang helikopter ay umiikot sa lugar nang anim na beses sa isang taas ng paligid ng 850 talampakan. Sa 9:30 a.m. nakipag-ugnay ang piloto sa Burbank Airports control tower na nagpapabatid sa tower ng sitwasyon. Sa 9:30 a.m. nakaranas ang helikopter ng matinding hamog at lumiko sa timog patungo sa mga bundok. Noong 9:40 a.m. ang helikopter ay umakyat sa taas mula 1,200 hanggang 2,000 talampakan (370 hanggang 610 m) na lumilipad sa 161 knots (298 km / h; 185 mph).{{cn}} Noong 9:45 a.m. ang helicopter ay bumagsak sa gilid ng isang bundok sa Calabasas, mga 30 milya (48 km) hilagang-kanluran ng bayan ng Los Angeles, at nahuli sa sunog. Noong 9:47 a.m. tinawag ang mga awtoridad. Ang helikopter ay dumaan sa Boyle Heights, malapit sa Dodger Stadium, at lumibot sa Glendale sa panahon ng paglipad. Ang mga kawani mula sa Kagawaran ng Sunog ng Los Angeles County ay dumalo sa tanawin. Ang apoy ay pinatay ng 10:30 a.m. Wala sa siyam na pasahero na nakasakay sa helikopter na nakaligtas. Ang mga paunang ulat ay nagpapahiwatig na ang helikopter ay nag-crash sa mga burol sa itaas ng Calabasas sa mabibigat na ulap. Iniulat ng mga saksi ang pagdinig ng isang helikopter na nakikipaglaban bago mag-crash.{{cn}} Ang Federal Aviation Administration, National Transportation Safety Board, FBI, at dalawang punong regulator ng pederal na pamahalaan, ay naglunsad ng mga pagsisiyasat sa pag-crash.{{cn}} == Mga gantimpala at parangal == === Sa karera === * '''2 time NBA Finals MVP''': 2009, 2010 * '''5-time NBA Champion''': 2000, 2001, 2002, 2009, 2010 * '''NBA Most Valuable Player''': 2008 * '''6-time Scoring Champion''': 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011 * '''18-time NBA All-Star''': 1998, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016 :* Has started in each of his appearances :* 10 consecutive appearances (No All-Star game in 1999 due to league-wide lock-out) * '''4-time NBA All-Star Game MVP''': 2002, 2007, 2009, 2011 * '''9-time All-NBA Selection''': :* '''First Team''': 2002, 2003, 2004, 2006, 2007 :* '''Second Team''': 2000, 2001 :* '''Third Team''': 1999, 2005 * '''7-time All-Defensive Selection''': :* '''First Team''': 2000, 2003, 2004, 2006, 2007 :* '''Second Team''': 2001, 2002 * '''NBA All-Rookie Second Team''': 1997 * '''NBA All-Star Slam Dunk Champion''': 1997 * NBA regular season leader in: :* '''points''': 2003 ('''2,461'''), 2006 ('''2,832''', 7th in NBA history), 2007 ('''2,430''') :* '''points per game''': 2006 ('''35.4''', 9th in NBA history), 2007 ('''31.6''') :* '''field goals attempted''': 2006 ('''2,173'''), 2007 ('''1,757''') :* '''field goals made''': 2003 ('''868'''), 2006 ('''978'''), 2007 ('''813''') :* '''free throws attempted''': 2007 ('''768''') :* '''free throws made''': 2006 ('''696'''), 2007 ('''667''') * '''2nd most points in a Game''': '''81''' (22 Enero 2006 vs. the [[Toronto Raptors]]) == Tingnan din == * [[List of individual National Basketball Association scoring leaders by season]] * [[List of National Basketball Association players with 60 or more points in a game]] * [[List of active NBA players who have spent their entire career with one team]] == Mga nota == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Mga tala == {{Citation style}} {{reflist}} {{BD|1978|2020|Bryant, Kobe}} [[Kategorya:Mga basketbolistang Amerikano]] {{Los Angeles Lakers 1999-2000 NBA champions}} {{Los Angeles Lakers 2000-01 NBA champions}} {{Los Angeles Lakers 2001-02 NBA champions}} ihhi5c2k4iincf2p3pxr8xkzvlq9f1l Lapulapu 0 25692 2227957 2227483 2026-09-23T04:14:06Z ~2026-51161-41 166656 Kinansela ang pagbabagong 2227483 ni [[Special:Contributions/~2026-51050-79|~2026-51050-79]] ([[User talk:~2026-51050-79|Usapan]]) 2227957 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} {{Infobox person | name = Lapulapu | title = Datu ng Mactan | predecessor = Rajah Mangal | successor = Rajah Mangubat | birth_place = 1491, [[Pulo ng Mactan]] (ngayon Mactan, [[Lungsod ng Lapu-Lapu]], [[Cebu]], [[Pilipinas]]) | death_place = 1542, [[Pulo ng Mactan]] | death_cause = | spouse = | children = | image = [[Talaksan:NMC_lapulapu_fidel_araneta2.jpg|thumb|alt=Lapulapu|Lapulapu]] | imagesize = | caption = | birth_name = | other_names = {{Unbulleted list|Çilapulapu|Si Lapulapu}} | known_for = Namuno sa mga hukbong Bisaya na pumatay kay [[Fernando Magallanes]] | monuments = {{Unbulleted list|[[Lungsod ng Lapu-Lapu]], [[Cebu (lalawigan)|Cebu]]|[[Liwasang Rizal]], [[Maynila]]}} }} Si '''Lapulapu''' (nabuhay noong 1521) ay isang datu sa pulo ng [[Mactan]] sa [[Cebu]], [[Pilipinas]], na nakilala bilang pinakaunang katutubo ng kapuluan na nakipagtagisan sa mga Europeo. Siya rin ang pumatay sa manlalakbay na si [[Fernando Magallanes]]. Itinuturing siya na pinakaunang bayaning Pilipino. Kilala rin siya sa mga pangalang '''Çilapulapu,''' '''Si Lapu-Lapu''', ito ang bukodtanging tala sa pangalan ni Lapulapu sa sulat-kamay ni [[Antonio Pigafetta]]. Si [[Lapulapu]] ay isang katutubong taga-Mactan kabilang sa mga Pintados. Anak siya ni Datu Mangal ng Mactan. Pinaniniwalaang isang [[Muslim]] na nagmula sa mga [[Mga Tausug|Tausug]] si Lapulapu. Pinaniniwalaan din na si Lapulapu at [[Rajah Humabon]] ang mga nagtatag ng [[Kasultanan ng Cebu]]. Isang animista si Lapulapu ayon sa mga tagasaysay at batay sa mga nahukay na bakas sa Mactan at Cebu, si Lapulapu ay kabilang sa mga Pintados/Patikan, isang kagawian ng mga taga [[Visayas]] na pagbabatik sa buong katawan at kilala bilang mga “malakas uminom” ayon sa sulat kamay ni [[Antonio Pigafetta]]. Bilang isang pinuno ng Mactan, si Lapulapu ay sadyang may matibay na paninindigan. Bilang patunay dito, madiin ang kanyang pagtanggi sa mga mapanlinlang na mga alok ni Magellan. Ayon kay Magellan, bibigyan niya ng magandang katayuan at natatanging pagkilala si Lapulapu, ngunit kapalit nito ang pagkilala at pagtatag ng pamahalaang Kastila sa kanyang nasasakupan at sa ilalim pa nito, ay ang sakupin ang buong Pilipinas at angkinin ang mga lupang tunay na pag-aari ng mga lumad at tiyak na ang kamag-anak at angkan ni Lapulapu. Labis na ikinagalit ni Magellan ang pagtanggi ni Lapulapu sa kanyang alok. Samantala, isang anak na lalaki ni Datu Zula, kaaway ni Lapulapu, ang pumanig kay Magellan at kanilang binuo ang paglusob sa Kaharian ng Mactan. Hatinggabi ng ika-26 ng Abril, taong 1521, nang si Magellan, kasama ng kanyang mga kapanig na mahigit sa isang libo ay naglayag upang lusubin ang Mactan. Sa Opon kung saan matatagpuan si Lapulapu noon at sampu sa kanyang mga kaanak. Sa kabilang dako ay handa namang salubungin ito ng may 1,500 mandirigma ni Lapulapu. Sila ay nakapuwesto sa may baybaying-dagat. Nang magsalubong ang dalawang hukbo ay nagsimula ang isang umaatikabong labanan sa Mactan. Sa bandang huli ay nagapi ni Lapulapu si Magellan nang tamaan niya ito sa kaliwang binti. Si Magellan ay bumagsak sa lupa at dito na siya tuluyang pinatay ni Lapulapu. ==Sa kagawiang pangmadla== *Binigyang-buhay siya ni Mario Montenegro noong 1955 sa pelikulang ''Lapu-Lapu''.<ref>{{cite web|title=Lapu-Lapu (1955)|url=http://www.kabayancentral.com/video/lvn/cplvnll.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20041122005939/http://www3.kabayancentral.com/video/lvn/cplvnll.html|url-status=usurped|archive-date=Nobyembre 22, 2004|access-date=Hunyo 10, 2008}}</ref> *Binigyang-buhay siya ni Calvin Millado sa pambatang pang-aralang serye na ''Bayani'' noong 1995. *Binigyang-buhay siya ni [[Lito Lapid]] noong 2002 sa pelikulang ''Lapu-Lapu''.<ref name="lapid">{{cite web|title=Lapu-Lapu (2002)|website=[[IMDb]] |url=https://www.imdb.com/title/tt0345547/|access-date=Hunyo 10, 2008}}</ref> *Si Lapu-Lapu ang udyok ng nalalarong katauhan na may katulad na pangalan sa larong mobile na ''[[Mobile Legends: Bang Bang]]''. Ang katauhan ay may dalawang napagpapalitang sandata. Sa kuwento ng laro, naglingkod siya bilang ang datu ng Makadan (na ngayon ay Parlas, isang halos pook sa Pulo ng Vonetis), hango sa Pulo ng Mactan.<ref>{{cite web|url=http://techno.okezone.com/read/2017/07/26/326/1744406/mobile-legends-menilik-sejarah-terciptanya-karakter-gatotkaca-di-game-yang-sedang-hits|title=Mobile Legends: Menilik Sejarah Terciptanya Karakter GatotKaca di Game yang Sedang Hits!|date=Hulyo 26, 2017|work=Okezone Techno|language=id}}</ref><ref>{{cite news |title=Mobile Legends Honors Lapu-lapu In Recent Update {{!}} go! {{!}} Globe |url=https://www.globe.com.ph/go/technology/article/mobile-legends-honors-lapu-lapu.html |access-date=Pebrero 10, 2021 |work=Globe |date=Mayo 27, 2017 |language=en-PH}}</ref> *Sa awitin ni [[Bayani Agbayani]] noong 2004, na "Otso Otso", nabanggit siya sa huling pagbanggit ng, ''Two plus two''. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Karagdagang pagbabasa== *Agoncillo, Teodoro A. "Magellan and Lapu-Lapu". ''Fookien Times Yearbook'', 1965, p.&nbsp;634. *Alcina, Francisco, ''Historia de las Islas e Indios de Bisaya'', MS 1668. *Correa, Gaspar, ''Lendas de India'', Vol. 2, p.&nbsp;630. *Cruz, Gemma, "Making Little Hero of Maktan." *Estabaya, D. M., "445 Years of Lapu-lapu", ''Weekly nation'' '''1''': 26–27, 25 Abril 1966. *Pigafetta, Antonio, ''Primo Viaje en Torno al Globo Terraqueo'', Corredato di Notte de Carlo Amoteti, Milano, 1800. ==Mga panlabas na kawing== {{Commons category}} *[http://philippine-revolution.110mb.com/lapu-lapu_detailed.htm Lapu-Lapu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919022451/http://philippine-revolution.110mb.com/lapu-lapu_detailed.htm |date=2009-09-19 }} *[http://www.imdb.com/title/tt0441342/ Lapu-Lapu (1955) IMDb] *[http://www.imdb.com/title/tt0345547/ Lapu-Lapu (2002) IMDb] *[http://www.youtube.com/watch?v=qllv8-vU350 Lapu-Lapu - Philippine Warrior (video)] [[Kategorya:Mga Pilipino]] [[Kategorya:Kasaysayan ng Pilipinas (900–1565)]] [[Kategorya:Bayani]] [[Kategorya:Pilipinas]] f0vktbrapvmqxo6stw29hdtahw8d8cw Mura (artista) 0 26560 2227955 2093103 2026-09-23T04:13:21Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227955 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Mura | birth_name = Allan Padua<ref>{{cite news |last1=Matalog |first1=Patricia |title=Comedian Noemi 'Mahal' Tesorero passes away {{!}} Star Cinema |url=https://starcinema.abs-cbn.com/2021/8/31/news/comedian-noemi-mahal-tesorero-passes-away-70038 |access-date=5 Setyembre 2021 |work=starcinema.abs-cbn.com |date=21 Agosto 2021 |language=en |archive-date=31 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831125948/https://starcinema.abs-cbn.com/2021/8/31/news/comedian-noemi-mahal-tesorero-passes-away-70038 |url-status=dead}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1969|03|26}} | birth_place = [[Guinobatan]], [[Albay]], Pilipinas | nationality = Pilipino | occupation = Artista, komedyante, magsasaka<ref name="abs-cbn"/> | years_active = 2002–2018 | known_for = Katambal ni Mahal }} Si '''Allan Padua''' (ipinanganak Marso 26, 1969), propesyunal na kilala bilang '''Mura''', ay isang artista, komedyante, at magasasaka mula sa bansang [[Pilipinas]] na may [[pagkapandak]].<ref name="abs-cbn">{{cite news |title=Mura, magsasaka na ngayon, nais bumalik sa showbiz|trans-title=Mura, now a farmer, wants to go back in showbiz |url=https://news.abs-cbn.com/entertainment/08/10/21/mura-magsasaka-na-ngayon-nais-bumalik-sa-showbiz |access-date=1 Setyembre 2021 |work=ABS-CBN News |date=10 Agosto 2021 |language=tl}}</ref> Sa kanyang pag-aartista, kilala siyang katambal ni Mahal, na isang pandak din. Isang paglalaro sa mga salitang patungkol sa presyo ("mahal" at "mura") ang tambalan nila. ==Maagang buhay== Ipinananganak si Allan Padua sa [[Guinobatan]], [[Albay]] at doon din siya lumaki kasama ang kanyang 13 kapatid. Ipinanganak na unano, naniwala ang kanyang ama na pinaglihian ng kanyang ina ang manikang pinaglalaruan nito sa kanya. Tinutukso si Mura noong nasa elementarya pa lamang siya dahil sa kanyang kalagayan.<ref name="disappearing">{{cite news |title=After disappearing from showbiz, Mura vows to make a comeback |url=https://www.gmanetwork.com/news/publicaffairs/tunaynabuhay/523930/after-disappearing-from-showbiz-mura-vows-to-make-a-comeback/story/ |access-date=1 Setyembre 2021 |work=GMA News |date=17 Hulyo 2015 |language=en}}</ref> ==Karera== Nagtrabaho si Mura bilang taga-itsa ng bola (o ''ball juggler'') sa loob ng limang taon upang masuportahan niya ang kanyang pamilya. Naghangad siya maging artista, at umawit bilang pampalipas oras. Noong 2002, lumuwas siya tungong [[Maynila]] upang makahanap ng mas mainam na oportunidad sa trabaho. Sa kalaunan, nakahanap siya at naging pang-''backup'' na mananayaw. Nadiskubre ng isang tagapamahala ng talento na inalok siya ng mas malaking oportunidad sa isang palabas.<ref name="disappearing"/> Sa kalaunan, noong 2003, bumulusok ang kanyang karera nang tinambal siya kay Mahal, na isang artistang pandak din. Nakilala si Mura bilang "kakambal" ni Mahal<ref>{{cite news |title=Little actors who made it big in showbiz |url=https://www.pep.ph/lifestyle/13988/little-actors-who-made-it-big-in-showbiz |access-date=5 Setyembre 2021 |work=PEP.ph |date=3 Oktubre 2007 |language=en}}</ref> at paminsan-minsang gumanap na "''sidekick''" ng mga karakter ng artistang si [[Vhong Navarro]].<ref name="disappearing"/> Naging mang-aawit din si Mura<ref name=":3">{{Citation|title=Mag Otso-Otso Tayo Bayan (2003, CD)|url=https://www.discogs.com/Various-Mag-Otso-Otso-Tayo-Bayan/release/10051072|language=en|access-date=2021-09-02}}</ref> kasama si Mahal, na nagkaroon ng tambalan sa ''[[Magandang Tanghali Bayan]]''.<ref name="disappearing" /> Lumabas si Mura sa ilang mga pelikula tulad ng ''[[Volta]]'' (2004), ''D' Anothers'' (2005), ''Agent X44'' (2007), ''Supahpapalicious'' (2008) at ''Kimidora and the Temple of Kyeme'' (2012). Sa telebisyon, lumabas si Mura sa ''[[Majika]]'' (2006) and ''[[Super Twins]]'' (2007).<ref name="disappearing"/> Noong 2005, nakabili siya ng bukirin sa [[Rehiyon ng Bikol|Bikol]] at naging [[pagsasaka|magsasaka]].<ref name="abs-cbn"/> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Mura}} [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga magsasaka]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1969]] 2iybjevueaj4igj1bi9wjuqx1rr8cxn Leonardo Montemayor 0 28582 2227782 2129161 2026-09-22T21:23:51Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227782 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues|section=| {{Orphan|date=Pebrero 2014}} {{notability|date=Setyembre 2024}} {{unreferenced|date=Setyembre 2024}} {{tone|date=Setyembre 2024}} }} {| class="toccolours" style="width:20em; float: right; margin: 0 0 1em 1em;" width="350px" |+colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;"| '''Leonardo Q. Montemayor''' |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | http://sphotos.ak.fbcdn.net/hphotos-ak-snc3/hs419.snc3/25255_113794998648888_100000551647490_186466_1612666_n.jpg{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |colspan="2" style="text-align: center;"| ABA Party-list, Chairman |- | colspan="2" style="text-align:center; background:#B0C4DE;"| '''Miyembro ng Batasang Pambansa ng Pilipinas / House Member of the Philippine Congress''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"| 1992–2001 Abril 2009 &nbsp;-&nbsp;Current ---- |- {{#if: {{{birth_date|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! valign="top" style="text-align:left;" {{!}}'''[[Born]]''' {{!}} 9 Oktubre 1949 <br />Manila, Philippines {{!}}- }} {{#if: {{{spouse|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! valign="top" style="text-align:left;" {{!}}'''[[Spouse]]''' {{!}} Atty. Monica Manding Montemayor {{!}}- }} {{#if: {{{parents|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! valign="top" style="text-align:left;" {{!}}'''[[Parents]]''' {{!}} Jeremias Montemayor and Nieves Quimson Montemayor {{!}}- }} {{#if: {{{othernames|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! valign="top" style="text-align:left;" {{!}}'''[[Other Names]]''' {{!}} "Leonie" {{!}}- }} |} <noinclude> </noinclude> <noinclude></noinclude> Si Leonardo Quimson Montemayor ay kasalukuyang miyembro ng ika-14 na Kongreso ng Pilipinas bilang kinatawan ng ABA Party-list, Presidente ng Federation of Free Farmers, at dating Kalihin ng Kagawaran ng Agrikultura. Ipinanganak siya noong 9 Oktubre 1949 kay Jeremias Montemayor at Nieves Quimson ng Alaminos, Pangasinan. Natapos niya ang kanyang elementarya at high school sa Ateneo de Manila bilang balediktoryan. Itinuloy niya ang kanyang pag-aaral sa Ateneo kung saan natapos niya ang Kursong Bacheolor of Arts, Major in Philosophy bilang summa cum laude. Natapos din niya ang programang Strategic Business Education sa Center for Research and Communication. Bagamat naging normal ang pamumuhay ng kanyang pamilya, ang panununtunan sa buhay ng mga Heswita ang naging isang malaking impluwensiya upang maitalaga niya ang kanyang buhay para sa mga magsasaka. == '''Bilang Mambabatas''' == Cong. Montemayor ay may-akda ng mga mahahalagang batas at nagsulat ng ekstensibong mga isyu tungkol sa pagpapalakas ng mga magsasaka, repormang agraryo, at ibang isyung pampolitika na kasalukuyang hinaharap ng Pilipinong Magsasaka. Bagamat may desisyon ang Korte Suprema sa pagkapanalo ng Partido ni Cong. Montemayor sa eleksiyon noong 2006, nakapasok lamang si Cong. Montemayor sa kongreso noong Abril 2009. Sa maikling oras ng kanyang ika-4 na panunungkulan bilang mambabatas, agad niyang ipinaglaban ang mga kritikal na isyu upang maayos at mapalaki ang opurtunidad ng mga magsasaka, mangingisda at mga manggagawa. Ang mga pangunahing nagawa ng ABA (sa ika-14 na Kongreso) ay ang sumusunod: '''''CARP Extension with Reforms (CARPER)''''' Si ABA Party-List Cong. Montemayor ay kasama sa pagsulong at pagpapatupad ng Republic Act No. 9700 (CARPER), para ipamigay ang natitirang isang milyong ektarya ng pribadong lupang agrikultura at magdagdag ng support services sa agrarian reform beneficiaries. '''''Increase in Budget of Department of Agrarian Reform''''' Habang ang R.A. 9700 ay naguutos ng P30 bilyong taunang budget para sa CARP, ang inirekomenda ng 2010 budget ng Presidente na pinadala sa Kongreso ay PHP 10 bilyon lang. Sa representasyon na ginawa ng ABA sa pamamagitan ni Rep. Montemayor, tinaas ng House of Representatives ang CARP budget ng P1.2 billion. '''''Upgrading of MAROs to Salary Grade 24''''' Bilang pagkilala at pagsuporta sa mga Municipal Agrarian Reform Officers (MAROs), na nangunguna sa CARP implementation, ang ABA sa pamumuno ni Rep. Montemayor ay nagsulong ng House Resolution No. 1330, para hikayatin ang DBM na itaas ang mga MAROs sa Salary Grade 24. '''''Agri-Agra Reform Credit Act of 2010''''' Ang ABA sa pamumuno ni Rep. Montemayor ay matagumpay na nagsulong para sa pagpapaapruba ng Congreso ng batas na ito (na nagaantay na lang ng lagda ng Pangulo), upang magamit taun-taon sa pagpapaupa ng sector ng agricultura at pangingisda ang tinatayang PHP 450 bilyon mula sa Philippine banking system. '''''Organic Agriculture Act of 2010''''' Originally filed by Cong, Montemayor in 1993, this bill establishes a comprehensive organic agricultural program at all levels of government, in collaboration with small farmers and others in the private sector, in order to reduce farm input costs, restore soil fertility, enhance the environment and improve consumer welfare. The measure awaits presidential approval. '''''Restoring Tariff Protection for Corn Farmers ''''' ABA thru Cong. Montemayor sponsored House Resolution No. 1218 urging President Arroyo not to extend Executive Order No. 765, which (among others) reduced from 7% to 0% the tariff on feed wheat (a direct substitute for yellow corn). In 2009, feed wheat imports exceeded one million tons, causing customs revenue losses of some P1 billion and a total drop in corn farmers’ incomes of over P10 billion (arising from reduced demand for local corn). After the House approved H.R. 1218, President Arroyo restored the 7% tariff on feed wheat. '''''Support for the Fisheries Sector''''' Sa nakaraang siyam na taon, ang sektor ng pangingisda ay ang pinakamaraming nagawa sa sektor ng agrikultura, na halos doble ang paglaki taon-taon.Hinangad ng ABA ang paglaki ng 2010 budget ng Bureau of Fisheries and Aquatic Resources ng PHP 300 milyon para sa municiplal fisheries, aquaculture at commercial fishing vessels modernization programs nito. '''''Protecting the Stake of 3.5 Million Coconut Farmers in San Miguel Corporation''''' ABA initiated a congressional inquiry on the proposed conversion of government’s common shares, representing 24% of San Miguel Corporation’s equity, into preferred shares. Transforming government’s SMC stocks into preferred shares may change the public nature and character of these assets, and could mean government losing representation and voting rights in the SMC board. '''''Turnover to Philippine Treasury of $176M from US Excise Tax on Coconut Oil''''' Inapruba ng House ang Resolution No. 1562 (na orihinal na sinulong ni ABA Rep. Montemayor), na naghihikayat sa Executive Branch na makipagayos sa gobyerno ng Estados Unidos para maibalik ang hindi bayad na balanse ng US coconut oil excise tax collection nong panahong Mayo 1934 hanggang Abril 1966. Itong halagang ito ay gagamitin para sa mga programa makakabenipisyo sa mga magsasakang magniniog at manggagawang bukid../ negotiate with the United States government for the turnover of the unpaid balance of US coconut oil excise tax collections during the period Mayo 1934 to Abril 1966. '''''Promotion of Virgin Coconut Oil''''' Ang ABA ay nagbigay sa publiko ng mga benepisyo ng VCO sa ating kalusugan at nakakuha rin ng supporta sa Departments of Agriculture, Health and Science and Technology para magbigay ng pondo para sa VCO marketing/promotion, research and development. '''''Development of Areas Producing Burley and Native Tobacco''''' Pursuant to R.A. No. 8240, ABA helped secure the release - to be used for development projects - of P6.4 billion burley and native tobacco excise tax collections, representing the 1997 to 2007 share of some 20 provinces producing said tobacco. '''''Proposed Creation of Philippine Dry Land Research Institute''''' Isinulong ni Cong. Montemayor ang H.B. No. 6752, na magtatakda ng Philippine Dry Land Research Institute upang ito'y magplano sa lahat ng dry land agriculture, bio-fuel research and technology sharing activities. == '''Bilang Miyembro ng Kongreso''' == Si Cong. Montemayor ay kinatawan ng Alyansang Bayanihan ng mga Magsasaka, Manggagawang-Bukid at Mangingisda (ABA), naging aktibong miyembro ng Komite ng Kongreso sa Repormang Agraryo, sa Kooperatiba ng Pag-unlad, sa Ekonomiya, sa Seguridad ng Pagkain, sa Mataas at Teknical na Edukasyon, sa Pagpapabahay at Pag-uunlad ng Lunsod, sa Pagbibigay Trabaho at marami pang iba. Siya ay naging bise-presidente at tagapangulo ng mga Komite sa Agrikultura sa iba’t ibang umuunlad na bansa. '''''Taon ng Panunungkulan sa Kongreso''''' # 9th Congress (1992–1995) # 10th Congress (1995–1998) # 11th Congress (1998–2001) # 14th Congress (Abril 2009 - 2010) == '''Personal na Buhay''' == Si Cong. Montemayor ay kinasal kay Atty. Monica Manding Montemayor (dating Atty. Monica Oppus Manding) at mayroong limang anak. Ang pinaka-libangan ni Cong. Montemayor ay ang pagbabasa ng libro, kung saan nakakatapos siya ng 2–3 libro kada-buwan at mayroon din siyang sariling silid aklatan sa kanyang tahanan. Siya ay mahilig ding manood at maglaro ng basketball, at tagahanga rin ng pambansang-kamao, Manny Pacquiao. == '''Mga Kawing Panlabas''' == http://www.abapartylist.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313221537/http://www.abapartylist.org/ |date=2012-03-13 }} http://www.facebook.com/home.php?ref=home#!/pages/ABA-Party-list/110498358984094?ref=ss http://www.facebook.com/home.php?ref=home#!/profile.php?id=100000551647490&ref=ts http://www.freefarm.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003023706/http://www.freefarm.org/ |date=2009-10-03 }} http://www.congress.gov.ph/index.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805012733/http://www.congress.gov.ph/index.php |date=2011-08-05 }} http://www.ops.gov.ph/100days/damontemayor.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090215184826/http://ops.gov.ph/100days/damontemayor.htm |date=2009-02-15 }} http://www.congress.gov.ph/bis/index.php?s=qry_hBookmark{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorya:Templates using ParserFunctions|Notable Person]] [[Kategorya:People infobox templates|Notable Person]] [[Kategorya:Politics infobox templates|Notable Person]] [[Kategorya:WikiPilipinas templates|Notable Person]] kmcrx0zbpwhmfazh7ukkkis5yy2vlqg Matt Flynn 0 28729 2227843 2055817 2026-09-23T00:30:28Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227843 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Matt Flynn.JPG|thumb|Matt Flynn]] '''Matthew Clayton Flynn''' (ipinanganak noong June 20, 1985, sa [[Tyler, Texas]]) ay isang Amerikanong football quarterback. Siya ay nasa kanyang taon bilang isang senior ngaun sa [[Louisiana State University]]. Si Flynn ay nagsisilbi bilang back-up ni [[JaMarcus Russell]] sa nakaraang dalawang season at nakatalaga upang palitan ito bilang starting quarterback ng LSU, sapagkat si Russell ay nakapagpasya na pumasok sa [[2007 NFL Draft]].<ref name="Advocate012607">[http://www.2theadvocate.com/news/5373356.html Miles: QB Flynn 'appears to be' starter]{{Dead link|date=Pebrero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Karera sa High school == Si Matt Flynn ay nagmula sa [[Robert E. Lee High School (Tyler)|Robert E. Lee High School]] sa [[Tyler, Texas]], kung saan siya ay sinanay ni Coach Mike Owens. Si Flynn ay isa sa mga pinakamagaling na quarterback sa estado ng Texas, kasama si Drew Tate ng Baytown, Texas. Bilang junior noong 2001, si Flynn ay namuno sa kanayng koponan sa 5A playoff appearance subalit natalo sa kampeon ng estado, ang [[Mesquite High School (Mesquite, Texas)|Mesquite High School]]. Si Flynn ay nakakumpleto ng 101-sa-199 na mg pasa para sa 1,650 yards at 13 touchdowns na may 9 interceptions lamang sa season. Bilang isang senior, siya ay nakakumpleto ng 124-sa-206 na pasa para sa 1,679 yards at 9 touchdowns. Siya rin ay nagpakita ng kakayahan sa ground ng nagawa niya ang pagtakbo sa 305 yards at 12 touchdowns. Si Flynn ay nagpakita ng lakas at tibay ng pinamunuan niya ang Robert E. Lee HS sa semi-finals, sa kabila ng pagalalaro sa huling 4 na games na may bale ang paa. Natalo ang kanilang koponan sa [[Midland High School (Midland, Texas)|Midland High School]] sa iskor na 24-14. Si Flynn ay naging miyembro ng SuperPrep Texas 124, ''[[Dallas Morning News]]'' Texas Top 100 at ng [[Tyler Morning Telegraph]]'' All-East Texas Football Team. Pinili niya ang [[Louisiana State University|LSU]] higit sa [[University of Tennessee|Tennessee]], [[Texas Tech University|Texas Tech]], [[Texas A&M University|Texas A&M]], at [[Baylor University|Baylor]].> == Karera sa Kolehiyo == === Freshman season === Si Flynn ay nagredshirt sa [[2003 NCAA Division I-A football season]], kasama ang LSU quarterback signee na si JaMarcus Russell. Noong 2004, siya ay nagsilbing third string quarterback bilang redshirt freshman, sa likod ng starter na si [[Marcus Randall]] at backup na si JaMarcus Russell. Siya rin ay nagsilbi sa LSU bilang double ng [[Holder (American football)|holder]] sa placekicks. Si Flynn ay nakapaglaro ng 12 na laro, subalit 3 beses lamang bilang quarterback. Ang kanyang unang kumpleto ay nagawa ni [[Xavier Carter]] para sa 67-yard touchdown laban sa [[Mississippi State University|Mississippi State]]. Si Flynn ay nagkaroon din ng maikling appearance sa 2004 [[Capital One Bowl]], matapos makakumpleto ng 1-sa-4 na mga pasa para sa 11 yards. Tinapos niya ang taon ng may 4-sa-10 mga pasa para sa 99 yards at 1 TD. === Sophomore season === Sa pag-alis ni Randall, naiwan sina Russell at Flynn na naglalaban sa puweston ng starting QB. Si Russell ang nakakuha ng puwesto, habang si Flynn ay naging back-up.<ref>[http://media.www.lsureveille.com/media/storage/paper868/news/2005/04/05/Sports/Second.Chance-2052362.shtml?sourc edomain=www.lsureveille.com&MIIHost=media.collegepublisher.com Flynn vying for his position, again]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Siya ay naglaro ng pitong games bilang quarterback sa koponan ng Tigers noong 2005, nakakumpleto siya ng 27-sa-48 na mga pasa para sa 457 yards, 7 touchdowns at 1 interception. Nang sila ay manalo laban sa koponan ng [[University of North Texas|North Texas]], si Flynn ay nakagawa ng pefect pass na 7-sa-7 139 yards at 3 TDs, lahat sa ika-apat na quarter. Sa 2005 [[Southeastern Conference|SEC]] Championship game laban sa [[Georgia Bulldogs]], ang starting quarterback na si Rusell ay nagkaroon ng injury at si Flynn ang tumapos ng laro. Siya ay pinayagan na maging starter ng koponan ng Tigers sa 2005 [[Peach Bowl|Chick-fil-A Peach Bowl]] laban sa [[University of Miami]] Hurricanes. Sa larong iyon , pinamunuan niya ang Tigers sa 40-3 na pagkatalo ng Miami. === Junior season === Muli siya ay nagsilbi bilang back-up ni Russell, si Flynn ay lumabas sa pitong laro. Siya ay nakakumplet ng 12-sa-20 mga pasa para sa 133 yards sa buong season, nakapagtala din siya ng 2 touchdowns at 1 interception. Ang kanyang 2 touchdowns ay naganap laban sa [[University of Kentucky|Kentucky]] noong October 14, 2006 na natapo sa 49-0 na iskor.<ref>{{Cite web |url=http://sports.espn.go.com/ncf/recap?confId=&gameId=262870099 |title=Bowe's 3 TDs highlight LSU's rout of Kentucky |access-date=2007-10-03 |archive-date=2009-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731182522/http://sports.espn.go.com/ncf/recap?confId=&gameId=262870099 |url-status=dead}}</ref> === Senior season === Matapos pumasok ni JaMarcus Russell sa 2007 NFL Draft, si Flynn ay lumabas bilang pinakamalakas na kandidato upang pumalit sa kanya bilang LSU starting quarterback.<ref name="Advocate012607" /> Bagamat ang coach na si [[Les Miles]] ay nagsalita na bibigyan niya pareho ng pagkakataon sina Flynn at [[Ryan Perrilloux]] na patunayan ang kanilang sarili, sinabi niya na may lamang si Flynn dahil sa karanasan nito. Noong May 22, 2007, ang LSU head coach na si Les Miles ay sinuspinde si Perriloux sa koponan ng panandalian matapos itong mabigyan ng misdemeanor summons ng mga pulis sa sinasabing pagkakagamit nito sa lisensiya ng kapatid sa pagdadrive upang makapasok sa Hollywood Casino gambling boat, dahil dito si Flynn ay tuluyang naging starter ng koponan. == Trivia == * Ang ama ni MattFlynn na si Alvin Flynn ay naglaro bilang quarterback sa koponan ng [[Baylor University|Baylor]] noong 1960s.<ref>[http://www.usatoday.com/sports/college/football/recruiting/2002-04-12-maxcol.htm An early look: Six golden nugget quarterbacks]</ref> * Si Flynn ang nag-iisang non-starting quarterback sa kasaysayan ng LSU na nakagawa ng three touchdown passes sa isang quarter (vs. [[University of North Texas|North Texas]]). ==Sanggunian== {{reflist}} == Panlabas na links == *[http://www.lsusports.net/ViewArticle.dbml?SPSID=27812&SPID=2164&DB_OEM_ID=5200&ATCLID=174952&Q_SEASON=2006 Bio on LSUsports.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090728223715/http://www.lsusports.net/ViewArticle.dbml?SPSID=27812&SPID=2164&DB_OEM_ID=5200&ATCLID=174952&Q_SEASON=2006 |date=2009-07-28 }} {{SEC football quarterbacks}} {{BD|1985||Flynn, Matt}} [[Kategorya:People from Texas]] [[Kategorya:Mga manlalaro ng Amerikanong putbol mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:LSU Tigers football players]] 9nbdplkg23oat21zu49o8i7ailaamvw Miley Cyrus 0 32486 2227880 2179875 2026-09-23T01:48:23Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227880 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist <!-- See Wikipedia:WikiProject_Musicians --> | name = Miley Cyrus | image = 170526-N-EO381-052 Miley Cyrus on Today show.jpg | caption = Miley Cyrus | background = solo_singer | birth_name = Destiny Hope Cyrus | alias = Destiny Cyrus | birth_date = {{birth date and age|mf=yes|1992|11|23}} | birth_place = [[Nashville, Tennessee|Nashville]], [[Tennessee]], [[United States]] | instrument = [[Pag-awit|pagsasalita]], [[gitara]], [[piyano]] | genre = [[Pop music|Pop]]<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/miley-cyrus-p823418|title=allmusic (Miley Cyrus &gt; Overview)|last=Deming|first=Mark|work=[[:en:Allmusic|Allmusic]]|publisher=[[Macrovision|Macrovision Corporation]]|accessdate=21 Oktubre 2009}}</ref> <!--Cyrus has not put out any studio albums where country pop is a predominant genre. Please discuss before re-adding.--> | occupation = [[mang-aawit]], [[aktres]], [[:en:author|may-akda]], [[:en:songwriter|manunulat ng awitin]], [[:en:musician|musikero]] | years_active = 2003–kasalukuyan | associated_acts = [[Billy Ray Cyrus]], [[Jonas Brothers]], [[Selena Gomez]], [[Demi Lovato]], [[Timbaland]] | label = [[:en:Hollywood Records|Hollywood]]<br />[[:en:Fascination Records|Fascination]] <small>(UK)</small> | website = [http://www.mileycyrus.com/ www.MileyCyrus.com] }} Si '''Destiny Hope "Miley" Cyrus'''<ref name="braced">{{cite news|author = David Hiltbrand|title = Miley Cyrus braced for Disney stardom|publisher = [[The San Diego Union-Tribune]]| date = 2006-05-14|url = http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20060520/news_1c20hannah.html|accessdate = 2007-10-28}}</ref> (ipinanganak noong 23 Nobyembre 1992)<ref name="mileybio">{{cite web|title = Miley Cyrus biography|url = http://music.aol.com/artist/miley-cyrus/823418/biography|accessdate = 2007-10-28|archive-date = 2008-05-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20080521162515/http://music.aol.com/artist/miley-cyrus/823418/biography|url-status = dead}}</ref> ay isang [[Amerikanong]] [[aktres]], [[mang-aawit]] at manunulat ng awit. Pinakakilala siya sa kanyang karakter bilang si [[Miley Stewart|Miley Stewart/Hannah Montana]] sa [[Mga orihinal na serye ng Disney Channel|Seryeng orihinal ng Disney Channel]] na ''[[Hannah Montana]]''. == Bidyograpiya == Ang artista, mang-aawit, at manunulat ng kanta na si [[Miley Cyrus]] ay lumabas sa mga video ng musika, pelikula, serye sa telebisyon at mga laro sa video. Mula 2006 hanggang 2011, si Cyrus ay naka-star sa serye sa telebisyon na si ''Hannah Montana'' bilang Miley Stewart at ang kanyang ego na si Hannah Montana. Noong 2009, si Cyrus ay naka-star sa tampok na pelikulang Hannah Montana: The Movie, na ang soundtrack ay kasama sa kanyang lead single na "The Climb". Kasama sa kanyang iba pang mga pelikula ang pagsasalita ng papel ni Penny sa animated film na Bolt noong 2008, Ang Huling Awit kasama si Liam Hemsworth noong 2010, at si LOL kasama si Demi Moore noong 2012. Ang kanyang kanta na "Kapag Tumingin ako sa Iyo" ay bahagi ng Huling Awit ng tunog kasama ang music video na nakadirekta ng prodyuser ng pelikula na si Adam Shankman. Naglabas siya ng 32 music music at lumitaw sa 11 mga music video. Noong 2007, inilabas ni Cyrus ang kanyang unang opisyal na video ng musika para sa pangalawang solong "Start All Over" ng kanyang debut album na Meet Miley Cyrus, ang pangalawang disc ng dual album na Hannah Montana 2: Kilalanin si Miley Cyrus. Ang kanyang pangalawang video sa musika para sa "7 Bagay", ay ang nangungunang single mula sa kanyang pangalawang studio ng Breakout. Pagkatapos ay naglabas siya ng mga video ng musika para sa kanyang mga kanta na "Lumipad sa Pader" (2008), at "Party sa U.S.A." (2009), na nanalo ng Award ng MostMusic Video Award para sa Best International Artist Video. Noong 2010, unang binago ni Cyrus mula sa isang "mabuting babae" na imahe na binuo niya sa pamamagitan ng Hannah Montana, naglabas siya ng mga music video para sa mga single na "Can't Be Tamed" at "Who Owns My Heart" mula sa kanyang ikatlong studio album na Can ' t Maging Tamed. Parehong mga video ay nakadirekta ni Robert Hales. Pinagpatuloy niya ang cover ng awiting "You’re Gonna Make Me Lonesome When You Go" para sa album ng parangal na Chimes of Freedom at naglabas ng isang music video kasama si Johnzo West. Noong 2013, pinakawalan ni Cyrus ang mga video ng musika na "Hindi Namin Tumitigil", "Wrecking Ball", at "Adore You" mula sa kanyang ika-apat na album sa studio na Bangerz. Ang music video para sa "Wrecking Ball" ay nanalo ng 2014 MTV Video Music Award para sa Video ng Taon. Si Cyrus ay gumawa ng guest appearances sa iba pang mga music video ng mga artista kasama ang "Siyamnapu't Walang Hanggan" ng Metro Station noong 2009, ang "The Big Bang" ni Rock Mafia noong 2010, ang "Desisyon" ni Borgore noong 2012, at ang "Real and True" ng hinaharap at ang.i. "Feelin 'Myself" ng am noong 2013. Siya rin ay parehong itinampok bilang isang bokalista at lumitaw sa mga video para sa "Ashtrays at Heartbreaks" ni Snoop Dogg at "23" ni Mike Will Made It noong 2013. === Mga music video === {| class="wikitable" |+Key | style="background:#ffc;" |{{dagger|alt=Music videos that have not yet been released}} |Denotes music videos that have not yet been released |} {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Titulo ! scope="col" |Iba pang (mga) performer ! scope="col" |(Mga) direktor ! scope="col" |Album ! scope="col" class="unsortable" |{{Tooltip|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" |2007 |"[[Start All Over]]"| {{n/a}} |{{sort|Webb|[[Marc Webb]]}} |''[[Hannah Montana 2: Meet Miley Cyrus|Meet Miley Cyrus]]'' |<ref>{{cite web |title=On-the-scene: Miley's First Official Music Video! |url=http://www.accesshollywood.com/on-the-scene-mileys-first-official-music-video_video_193335 |work=Access Hollywood |publisher=NBC Universal Television Distribution |accessdate=September 17, 2009}}</ref> |- ! scope="row" |2008 |"[[7 Things]]"| {{n/a}} |{{sort|Ratner|[[Brett Ratner]]}} | rowspan="2" |''[[Breakout (Miley Cyrus album)|Breakout]]'' |<ref>{{cite web |date=August 14, 2008 |title=Miley Cyrus wants sass and bide Harlequin frock for new video |url=http://www.perthnow.com.au/entertainment/perth-confidential/miley-cyrus-wants-sass-and-bide-harlequin-frock-for-new-video/story-e6frg30l-1111117199292 |work=[[The Daily Telegraph]] |publisher=[[Telegraph Media Group]] |accessdate=March 12, 2010}}</ref> |- ! scope="row" |2008 |"[[Fly on the Wall (song)|Fly on the Wall]]"| {{n/a}} |{{sort|Andelman|[[Philip Andelman]]}} |<ref>{{cite web |date=December 8, 2008 |title=New Video: Miley Cyrus, 'Fly On The Wall' |url=http://buzzworthy.mtv.com/2008/12/08/new-video-miley-cyrus-fly-on-the-wall/ |url-status=dead |work=MTV |publisher=Viacom Media Networks |accessdate=September 27, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091201100932/http://buzzworthy.mtv.com/2008/12/08/new-video-miley-cyrus-fly-on-the-wall/ |archivedate=December 1, 2009 |df=mdy-all}}</ref> |- ! scope="row" |2009 |"{{sortname|The|Climb|The Climb (song)}}"| {{n/a}} |{{sort|Rolston|[[Matthew Rolston]]}} |''[[Hannah Montana: The Movie (soundtrack)|Hannah Montana: The Movie]]'' |<ref>{{cite web |author=Parker, Lyndsey |date=March 4, 2009 |title=Miley Cyrus: Not a Girl, Not Yet a Woman |url=http://new.music.yahoo.com/blogs/heard/2318/miley-cyrus-not-a-girl-not-yet-a-woman |url-status=dead |work=[[Yahoo! Music]] |publisher=[[Yahoo!]] |accessdate=August 10, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090318132641/http://new.music.yahoo.com/blogs/heard/2318/miley-cyrus-not-a-girl-not-yet-a-woman |archivedate=March 18, 2009}}</ref> |- ! scope="row" |2009 |"[[Send It On (Disney's Friends for Change song)|Send It On]]" |[[Demi Lovato]], the [[Jonas Brothers]] and [[Selena Gomez]] |F. Michael Blum| {{n/a}} |<ref>{{cite web |title=Send It On Music Video |url=http://disney.go.com/videos/#/videos/musicvideos/&content=410333 |work=Disney.com |publisher=The Walt Disney Company |accessdate=August 20, 2009}}</ref> |- ! scope="row" |2009 |"[[Party in the U.S.A.]]"| {{n/a}} |{{sort|Applebaum|Chris Applebaum}} |''[[The Time of Our Lives (EP)|The Time of Our Lives]]'' |<ref>{{cite web |last=Vena |first=Jocelyn |date=September 25, 2009 |title=Miley Cyrus 'Party In The U.S.A.' Clip Inspired By 'Grease' |url=http://www.mtv.com/news/articles/1622387/20090925/cyrus__miley.jhtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101120151216/http://www.mtv.com/news/articles/1622387/20090925/cyrus__miley.jhtml |archive-date=Nobiyembre 20, 2010 |work=MTV News |publisher=Viacom Media Networks |accessdate=July 23, 2010}}</ref> |- ! scope="row" |2010 |"[[We Are the World 25 for Haiti]]" |[[We Are the World 25 for Haiti#Artists for Haiti|Artists for Haiti]] |[[Paul Haggis]]| {{n/a}} |<ref>https://music.apple.com/us/music-video/we-are-the-world-25-for-haiti/416139777</ref> |- ! scope="row" |2010 |"[[Everybody Hurts]]" |Helping Haiti |Joseph Kahn| {{n/a}} |<ref>https://www.youtube.com/watch?v=Ts1HxVopG2k</ref> |- ! scope="row" |2010 |"[[When I Look at You]]"| {{n/a}} |{{sort|Shankman|[[Adam Shankman]]}} |''The Time of Our Lives'' / ''[[The Last Song (2010 film)|The Last Song]]'' |<ref>{{cite web |date=September 12, 2009 |title=Savannah, 'The Last Song' featured in Miley Cyrus music video |url=http://savannahnow.com/accent/2009-09-12/savannah-last-song-featured-miley-cyrus-music-video |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/68uiVVus6?url=http://savannahnow.com/accent/2009-09-12/savannah-last-song-featured-miley-cyrus-music-video |archive-date=July 4, 2012 |work=[[Savannah Morning News]] |publisher=[[Morris Communications]] |accessdate=January 11, 2010}}</ref> |- ! scope="row" |2010 |"[[Can't Be Tamed (song)|Can't Be Tamed]]"| {{n/a}} | rowspan="2" |{{sort|Hales|[[Robert Hales (director)|Robert Hales]]}} | rowspan="3" |''[[Can't Be Tamed]]'' |<ref>{{cite web |last=Vena |first=Jocelyn |date=May 6, 2010 |title=Miley Cyrus Talks 'Can't Be Tamed' Video, Frame By Frame |url=http://www.mtv.com/news/articles/1638580/20100506/cyrus__miley.jhtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100509095111/http://www.mtv.com/news/articles/1638580/20100506/cyrus__miley.jhtml |archive-date=Mayo 9, 2010 |work=MTV News |publisher=Viacom Media Networks |accessdate=May 8, 2010}}</ref> |- ! scope="row" |2010 |"[[Who Owns My Heart]]"| {{n/a}} |<ref>{{cite web |last=Vena |first=Jocelyn |date=October 8, 2010 |title=Miley Cyrus Wonders 'Who Owns My Heart' In Sexy Dance Video |url=http://www.mtv.com/news/articles/1649579/20101008/cyrus__miley.jhtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101011085916/http://www.mtv.com/news/articles/1649579/20101008/cyrus__miley.jhtml |archive-date=Oktubre 11, 2010 |work=MTV News |publisher=Viacom Media Networks |accessdate=October 15, 2010}}</ref> |- |- ! scope="row" |2010 |"[[Who Owns My Heart]]" (Controversy Mix)| {{n/a}} |Thomas Sturges |<ref>https://www.youtube.com/watch?v=Y7JPAbAV97g</ref> |- ! scope="row" |2012 |"[[You're Gonna Make Me Lonesome When You Go]]" |Johnzo West |{{sort|Minchin|James Minchin III}} |''[[Chimes of Freedom (album)|Chimes of Freedom]]'' |<ref name="Idolator">{{cite web |author=Bain, Becky |date=January 23, 2012 |title=Miley Cyrus Tributes Bob Dylan In "You’re Gonna Make Me Lonesome When You Go" Video |url=http://www.idolator.com/6149572/miley-cyrus-bob-dylan-cover-video |publisher=[[Idolator (website)|Idolator]] |accessdate=July 11, 2014}}{{Dead link|date=Hunyo 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> |- ! scope="row" |2012 |"[[Decisions (song)|Decisions]]" |[[Borgore]] |{{sort|Lamb|Christian Lamb}} |[[Decisions (song)|''Decisions'' EP]] |<ref name="Decisions">{{cite web |date=November 1, 2012 |title=Borgore and Miley Cyrus Start Cake Fight in 'Decisions' – Premiere |url=https://www.rollingstone.com/music/videos/borgore-and-miley-cyrus-start-cake-fight-in-decisions-premiere-20121101 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217053546/http://www.rollingstone.com/music/videos/borgore-and-miley-cyrus-start-cake-fight-in-decisions-premiere-20121101 |archive-date=Disyembre 17, 2014 |work=[[Rolling Stone]] |publisher=Wenner Media, LLC |accessdate=July 31, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2013 |"[[Ashtrays and Heartbreaks]]" |[[Snoop Lion]] |{{sort|Brown|[[P.R. Brown]]}} |''[[Reincarnated (album)|Reincarnated]]'' |<ref>{{cite magazine |author=Rettig, James |date=May 30, 2013 |title=Snoop Lion, Miley Cyrus Haunt A City In 'Ashtrays and Heartbreaks’ Video: Watch |url=http://www.billboard.com/articles/news/1565422/snoop-lion-miley-cyrus-haunt-a-city-in-ashtrays-and-heartbreaks-video-watch |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Prometheus Global Media]] |accessdate=July 12, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2013 |"[[We Can't Stop]]"| {{n/a}} |{{sort|Martel|[[Diane Martel]]}} | rowspan="2" |''[[Bangerz]]'' |<ref>{{cite web |author=Ali, Reyan |date=July 2, 2013 |title=Miley Cyrus' 'We Can't Stop' Video: Scene By Scene |url=https://www.rollingstone.com/music/news/miley-cyrus-we-cant-stop-video-scene-by-scene-20130702 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115101134/http://www.rollingstone.com/music/news/miley-cyrus-we-cant-stop-video-scene-by-scene-20130702 |archive-date=Nobiyembre 15, 2017 |work=[[Rolling Stone]] |publisher=Wenner Media, LLC |accessdate=January 3, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2013 |"[[Wrecking Ball (Miley Cyrus song)|Wrecking Ball]]"| {{n/a}} |{{sort|Richardson|[[Terry Richardson]]}} |<ref>{{cite web |author=Scharf, Lindsey |date=September 9, 2013 |title='Wrecking Ball' Miley Cyrus isn't totally naked -- she's wearing shoes |url=http://popstyle.ew.com/2013/09/09/wrecking-ball-miley-cyrus-isnt-totally-naked-shes-wearing-shoes/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221155848/http://popstyle.ew.com/2013/09/09/wrecking-ball-miley-cyrus-isnt-totally-naked-shes-wearing-shoes/ |archive-date=Pebrero 21, 2014 |work=[[Entertainment Weekly]] |publisher=[[Time Inc.]] |accessdate=January 14, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2013 |"[[23 (song)|23]]" |[[Mike Will Made It]], [[Wiz Khalifa]] and [[Juicy J]] |{{sort|Lux-Davis|[[Hannah Lux Davis|Hannah Lux-Davis]]}}| {{n/a}} |<ref>{{cite web |author=Eames, Tom |date=September 24, 2013 |title=Miley Cyrus resurrects VMAs foam finger, tongue in '23' video - watch |url=http://www.digitalspy.com/music/news/a518198/miley-cyrus-resurrects-vmas-foam-finger-tongue-in-23-video-watch.html |publisher=[[Digital Spy]]. [[Hearst Corporation]] |accessdate=December 30, 2013}}</ref> |- ! scope="row" |2013 |"[[Real and True]]" |[[Future (rapper)|Future]] and [[Mr Hudson]] |{{sort|Rankin|Rankin}} |''[[Honest (Future album)|Honest]]'' |<ref>{{cite web |author=Keirans, Maeve |date=November 11, 2013 |title=Future's 'Real and True Featuring Miley Cyrus' Music Video:Look By Look |url=http://style.mtv.com/2013/11/11/future-real-and-true-featuring-miley-cyrus-music-video/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102020718/http://style.mtv.com/2013/11/11/future-real-and-true-featuring-miley-cyrus-music-video/ |archive-date=Nobiyembre 2, 2014 |publisher=[[MTV]] Style |accessdate=July 11, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2013 |"[[Feelin' Myself (will.i.am song)|Feelin' Myself]]" |[[will.i.am]], [[French Montana]], [[Wiz Khalifa]] and [[DJ Mustard]] |{{sort|Jurkovac|Michael Jurkovac}} and [[Pasha Shapiro]] |''[[Willpower (will.i.am album)|#willpower]]'' |<ref>{{cite web |author=Kaufman, Gil |date=November 26, 2013 |title=Miley Cyrus Steals The Show In will.i.am ‘Feelin’ Myself’ Video |url=http://www.mtv.com/news/1718112/will-i-am-miley-cyrus-feelin-myself-music-video/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140809184019/http://www.mtv.com/news/1718112/will-i-am-miley-cyrus-feelin-myself-music-video/ |archive-date=Agosto 9, 2014 |publisher=[[MTV]] |accessdate=July 31, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2013 |"[[Adore You (Miley Cyrus song)|Adore You]]"| {{n/a}} |{{sort|Rankin|Rankin}} |''Bangerz'' |<ref>{{cite web |date=December 26, 2013 |title=Miley Cyrus' Racy 'Adore You' Video Leaks Online |url=http://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/5847911/miley-cyrus-racy-adore-you-video-leaks-online |work=Billboard |publisher=Prometheus Global Media |accessdate=February 17, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2014 |"[[Come Get It Bae]]" |[[Pharrell Williams]] |{{sort|Cerveró|Luis Cerveró}} |''[[Girl (Pharrell Williams album)|G I R L]]'' |<ref>{{cite web |last1=Ehrlich |first1=Brenna |date=July 23, 2014 |title=Miley Cyrus Crashes Pharrell's Twerk-Party In ‘Come Get It Bae’ Video |url=http://www.mtv.com/news/1876346/pharrell-miley-come-get-it-bae/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725203904/http://www.mtv.com/news/1876346/pharrell-miley-come-get-it-bae/ |archive-date=Hulyo 25, 2014 |website=[[MTV]] |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=July 24, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2015 |"[[Dooo It!]]"| {{n/a}} |Miley Cyrus and Diane Martel | rowspan="3" |''[[Miley Cyrus & Her Dead Petz]]'' |<ref name="ohnotheydidnt.livejournal.com">{{cite web |title=Miley Cyrus Dooo It! Music Video |url=https://ohnotheydidnt.livejournal.com/97690241.html |website=Ohnotheydidnt.livejournal.com |accessdate=January 6, 2018}}</ref> |- ! scope="row" |2015 |"[[Lighter (Miley Cyrus song)|Lighter]]"| {{n/a}} |{{sort|Cyrus|[[Miley Cyrus]]}} and Diane Martel |<ref name="ohnotheydidnt.livejournal.com" /> |- ! scope="row" |2015 |"[[BB Talk]]"| {{n/a}} |{{sort|Cyrus|[[Miley Cyrus]]}} and {{sort|Martel|[[Diane Martel]]}} |<ref name="ohnotheydidnt.livejournal.com" /> |- ! scope="row" |2017 |"[[Malibu (Miley Cyrus song)|Malibu]]"| {{n/a}} |{{sort|Martel|[[Diane Martel]]}} | rowspan="2" |''[[Younger Now]]'' |<ref>{{cite web |title=Miley Cyrus - Malibu (Official Video) |url=https://www.youtube.com/watch?v=8j9zMok6two}}</ref> |- ! scope="row" |2017 |"[[Younger Now (song)|Younger Now]]"| {{n/a}} |Diane Martel and Miley Cyrus |<ref>{{cite web |title=Miley Cyrus - Younger Now (Official Video) |url=https://www.youtube.com/watch?v=-LX2kpeyp80}}</ref> |- ! scope="row" |2018 |"[[Nothing Breaks Like a Heart]]" |[[Mark Ronson]] |We Are From L.A |''[[Late Night Feelings]]'' |<ref>{{cite web |title=Mark Ronson - Nothing Breaks Like a Heart (Official Video) ft. Miley Cyrus |url=https://www.youtube.com/watch?v=A9hcJgtnm6Q}}</ref> |- ! scope="row" |2019 |"[[On a Roll (Ashley O song)|On a Roll]]" |[[Ashley O]] |[[Anne Sewitsky]]| {{N/a}} |<ref>{{YouTube|id=BTsW30Ur0sg|title=Ashley O – "On a Roll" {{!}} Official Music Video - YouTube}}</ref> |- ! scope="row" |2019 |"[[Mother's Daughter (song)|Mother's Daughter]]"| {{n/a}} |[[Alexandre Moors]] |''[[She Is Coming]]'' |<ref>{{cite web |title=Miley Cyrus - Mother's Daughter (Official Video) |url=https://www.youtube.com/watch?v=7T2RonyJ_Ts}}</ref> |- ! scope="row" |2019 |"[[Slide Away (Miley Cyrus song)|Slide Away]]"| {{n/a}} |[[Alexandre Moors]]| {{N/a}} |<ref>{{cite web |title=Miley Cyrus - Slide Away (Official Video) |url=https://www.youtube.com/watch?v=rrvFv6j3-sM}}</ref> |- ! scope="row" |2019 |"[[Don't Call Me Angel]]" |[[Ariana Grande]] and [[Lana Del Rey]] |[[Hannah Lux Davis]] |''[[Charlie's Angels: Original Motion Picture Soundtrack]]'' |<ref>{{cite web |title=Ariana Grande, Miley Cyrus, Lana Del Rey - Don’t Call Me Angel (Charlie’s Angels) |url=https://www.youtube.com/watch?v=leopt__ATR0}}</ref> |} ==== Mga paglabas bilang isang bisita ==== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Pamagat ! scope="col" |(Mga) performer ! scope="col" |(Mga) direktor ! scope="col" |Album ! scope="col" class="unsortable" |{{Tooltip|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" |2003 |"If Heartaches Had Wings" |[[Rhonda Vincent]] |[[Deaton-Flanigen]] |''One Step Ahead'' |<ref>{{cite magazine |title=Miley Cyrus |url=http://www.tvguide.com/celebrities/miley-cyrus/bio/259138 |magazine=[[TV Guide]] |accessdate=July 11, 2014 |archive-date=Oktubre 17, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017035407/http://www.tvguide.com/celebrities/miley-cyrus/bio/259138 |url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |2008 |"[[Seventeen Forever]]" |[[Metro Station]] |[[Josh Forbes]] |''[[Metro Station (album)|Metro Station]]'' |<ref>{{cite web |author=Nissim, Mayer |date=July 11, 2009 |title=Metro Station: 'Seventeen Forever' |url=http://www.digitalspy.co.uk/music/review/a164512/metro-station-seventeen-forever.html#~oLBEnh7pEzFSyL |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810101905/http://www.digitalspy.co.uk/music/review/a164512/metro-station-seventeen-forever.html#~oLBEnh7pEzFSyL |archive-date=Agosto 10, 2014 |website=[[Digital Spy]] |accessdate=July 31, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2010 |"Last Song" |[[Dave Days]] |Michael J. Gallagher and Joe Penna| {{n/a}} |<ref>{{cite web |author=Dave Days |date=March 31, 2010 |title=Dave Days "Last Song" (Featuring Miley Cyrus) Video |url=https://www.youtube.com/watch?v=FSOxeRbUJXc |work=YouTube |publisher=Dave Days |accessdate=February 12, 2020}}</ref> |- ! scope="row" |2010 |"{{sortname|The|Big Bang|The Big Bang (song)}}" |[[Rock Mafia]] |Douglas Aarniokoski| {{n/a}} |<ref>{{cite web |author=Vick, Megan |date=November 2, 2010 |title=Rock Mafia Recruits Miley Cyrus For 'The Big Bang' Video |url=http://www.billboard.com/articles/columns/viral-videos/951945/rock-mafia-recruits-miley-cyrus-for-the-big-bang-video |work=Billboard |publisher=Prometheus Global Media |accessdate=2014-04-08}}</ref> |- ! scope="row" |2013 |"[[Fire (Big Sean song)|Fire]]" |[[Big Sean]] |Matthew Williams |''[[Hall of Fame (Big Sean album)|Hall of Fame]]'' |<ref>{{cite web |date=August 2, 2013 |title=Video: Big Sean - 'Fire' (Starring Miley Cyrus) |url=http://www.rap-up.com/2013/08/02/video-big-sean-fire-starring-miley-cyrus/ |work=[[Rap-Up]] |accessdate=January 5, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2013 |"Twisted" |[[Tiffany Foxx]], [[Lil Kim]] |Jonathan Andrade| {{n/a}} |<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.mtv.com/news/1701644/miley-cyrus-lil-kim-tiffany-foxx-twisted-video/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327152422/http://www.mtv.com/news/1701644/miley-cyrus-lil-kim-tiffany-foxx-twisted-video/ |archive-date=2020-03-27 |access-date=2020-04-02}}</ref> |- |- ! scope="row" |2013 |"Juice" |KPTN |Embryo| {{n/a}} |<ref>https://www.eonline.com/fr/news/395808/miley-cyrus-parties-hard-in-twisted-music-video-returns-to-twitter-after-shortest-break-ever</ref> |- ! scope="row" |2014 |"Bitch" |[[Lolawolf]] |Trouble Andrew |''Calm Down'' |<ref>https://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/6553934/zoe-kravitz-miley-cyrus-lolawolf-underwear-bitch-video</ref> |- ! scope="row" |2015 |"[[Bitch I'm Madonna]]" |[[Madonna (entertainer)|Madonna]], [[Nicki Minaj]] |Jonas Åkerlund |''[[Rebel Heart (Madonna album)|Rebel Heart]]'' |<ref>{{cite web |last=MADONNAVEVO |first= |date=June 18, 2015 |title=Madonna - Bitch I'm Madonna ft. Nicki Minaj |url=https://www.youtube.com/watch?v=7hPMmzKs62w |publisher=[[YouTube]] |accessdate=January 6, 2018}}</ref> |- ! scope="row" |2015 |"Drinks On Us" |[[Mike Will Made It]], [[Swae Lee]], [[Future (rapper)|Future]] |Michael Len Williams II| {{n/a}} |<ref>{{cite web |title=Mike WiLL Made-It - Drinks On Us (Explicit) ft. Swae Lee, Future |url=https://www.youtube.com/watch?v=_KUJlkzb6Ko |publisher=[[YouTube]] |accessdate=January 6, 2018}}</ref> |- ! scope="row" |2015 |"Like It Bic" |[[Rae Sremmurd]] |Maxwell James |''[[SremmLife]]'' |<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.mtv.com/news/2077463/rae-sremmurd-lit-like-bic-video/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328190510/http://www.mtv.com/news/2077463/rae-sremmurd-lit-like-bic-video/ |archive-date=2020-03-28 |access-date=2020-04-02}}</ref> |} ==== Mga palatastas ==== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Iniindorso ! scope="col" class="unsortable" |Paglalarawan ! scope="col" class="unsortable" |{{Tooltip|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" |2009 |[[Disney's Friends for Change]] | style="text-align:left;" |Promotes cleaning up the environment. |<ref>{{cite web |date=August 14, 2009 |title=Miley Cyrus Friends For Change Commercial |url=https://www.youtube.com/watch?v=rdXysNj4ppk |accessdate=July 11, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2009 |Miley Cyrus & Max Azria | style="text-align:left;" |Promotes Cyrus and [[Max Azria]]'s clothing line at [[Walmart]]. |<ref>{{cite web |author=Bonner, Julie |date=August 4, 2009 |title=Miley Cyrus and Max Azria – Commercial EXCLUSIVE |url=http://www.crushable.com/2009/08/04/entertainment/miley-cyrus-and-max-azria-commercial-exclusive/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714185739/http://www.crushable.com/2009/08/04/entertainment/miley-cyrus-and-max-azria-commercial-exclusive/ |archive-date=Hulyo 14, 2014 |publisher=Crushable |accessdate=July 11, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2010 |Ink It Pink | style="text-align:left;" |Promotes the fight against breast cancer |<ref>{{cite web |date=October 1, 2010 |title=Miley Cyrus Inks it Pink |url=https://www.youtube.com/watch?v=vV-MRDAAado |publisher=[[YouTube]] |accessdate=August 1, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2011 |Japan Relief | style="text-align:left;" |Promotes helping those affected by the 2011 Japan earthquake and tsunami. |<ref>{{cite web |date=April 12, 2011 |title=Miley Cyrus PSA: Japan Relief |url=http://redcrossyouth.org/2011/04/14/miley-cyrus-psa-japan-relief/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808044458/http://redcrossyouth.org/2011/04/14/miley-cyrus-psa-japan-relief/ |archive-date=Agosto 8, 2014 |publisher=[[American Red Cross]] |accessdate=August 5, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2011 |Help Haiti Home | style="text-align:left;" |Promotes [[J/P Haitian Relief Organization]]. |<ref>{{cite web |date=December 17, 2011 |title=Miley Cyrus J P HRO Super Give Away [Help Haiti Home] |url=https://www.youtube.com/watch?v=AyIGaIIp9lE |accessdate=July 31, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2012 |[[Feeding America]] | style="text-align:left;" |Illustrates American hunger. |<ref>{{cite web |date=April 27, 2012 |title=Feeding America "Miley Cyrus" |url=http://vimeo.com/30342791 |accessdate=July 11, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2012 |[[Rock the Vote]] | style="text-align:left;" |Encourages young people to vote. |<ref>{{cite web |author=Exton, Emily |date=September 19, 2012 |title=Miley Cyrus and Her New Hair Encourage You to Vote in This Year's Election |url=http://popdust.com/2012/09/19/miley-cyrus-rock-the-vote-campaign-election-2012-video/ |publisher=Popdust |accessdate=July 11, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2013 |[[2013 MTV Video Music Awards]] | style="text-align:left;" |Promotes Cyrus' performance at the [[2013 MTV Video Music Awards]]. |<ref>{{cite web |title=Miley is Coming for You |url=http://www.mtv.com/videos/misc/943527/vma-2013-miley-is-coming-for-you.jhtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716054941/http://www.mtv.com/videos/misc/943527/vma-2013-miley-is-coming-for-you.jhtml |archive-date=Hulyo 16, 2014 |publisher=MTV |accessdate=July 13, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2013 |[[2013 MTV Europe Music Awards]] | style="text-align:left;" |Promotes Cyrus' performance at the [[2013 MTV Europe Music Awards]]. |<ref>{{cite web |date=November 9, 2013 |title=MTV EMA 2013 Miley Cyrus COMMERCIAL HD |url=https://www.youtube.com/watch?v=flNc3hiSxQU |publisher=[[YouTube]] |accessdate=July 19, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2014 |[[NRJ]] | style="text-align:left;" |Promotes NRJ radio station. |<ref>{{cite web |date=February 21, 2014 |title=NEW! SELENA GOMEZ, MILEY CYRUS, KATY PERRY, WILL.i.AM, STROME, RIHANNA for NRJ |url=https://www.youtube.com/watch?v=KqpAj9IF0J0 |publisher=[[YouTube]] |accessdate=August 4, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2014 |[[2014 MTV Video Music Awards]] | style="text-align:left;" |Promotes Cyrus at the [[2014 MTV Video Music Awards]]. |<ref name="Hyndman, Jessica">{{cite web |author=Hyndman, Jessica |date=28 July 2014 |title=Miley Cyrus And Beyonce Go Head To Head In New VMA Promo |url=http://www.mtv.com/news/1881998/miley-cyrus-beyonce-vma-video-of-the-year/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730094626/http://www.mtv.com/news/1881998/miley-cyrus-beyonce-vma-video-of-the-year/ |archive-date=30 Hulyo 2014 |publisher=MTV |accessdate=July 29, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2014 |Golden Lady | style="text-align:left;" |Promotes Rock Your Legs leggings by Golden Lady. |<ref>{{cite web |title=Miley Cyrus exclusive for Rock Your Legs by Golden Lady |url=https://www.youtube.com/watch?v=hDFzVR6gVzY |publisher=[[YouTube]] |accessdate=November 15, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2015 |[[2015 MTV Video Music Awards]] | style="text-align:left;" |Promotes Cyrus at the [[2015 MTV Video Music Awards]]. |<ref name="Hyndman, Jessica" /> |- ! scope="row" |2017 |[[2017 Billboard Music Awards]] | style="text-align:left;" |Promotes Cyrus at the [[2017 Billboard Music Awards]]. | |- ! scope="row" |2017 |[[Converse (shoe company)|Converse]] | style="text-align:left;" |Promotes Cyrus' collaboration with Converse sneakers. | |} == Pilmograpiya == === Pelikula === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Pamagat ! scope="col" |Papel ! scope="col" class="unsortable" |Mga tala ! scope="col" class="unsortable" |{{Tooltip|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" |1999 |''[[Big Daddy]]'' |Julian McGrath | | |- ! scope="row" |2003 |''[[Big Fish]]'' |Young Ruthie – Age 8 |Binigyan ng kredit bilang Destiny Cyrus |<ref>{{cite web |author1=Genaro Molina |title=Miley Cyrus {{!}} 'Doc' and 'Big Fish' {{!}} 2003 |url=http://www.latimes.com/entertainment/gossip/la-et-mg-miley-cyrus-before-and-after-disney-2-001-photo.html |work=The Los Angeles Times |accessdate=8 September 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2007 |''[[High School Musical 2]]'' |Bilang siya |Cameo, Television film |<ref>{{cite web |author1=Stephanie Osmanski |date=11 March 2014 |title=14 Crazy Facts You Never Knew About 'High School Musical' |url=http://www.m-magazine.com/posts/14-crazy-facts-you-never-knew-about-high-school-musical-35944/photos/miley-cyrus-31222 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180204145933/http://www.m-magazine.com/posts/14-crazy-facts-you-never-knew-about-high-school-musical-35944/photos/miley-cyrus-31222 |archive-date=4 Pebrero 2018 |publisher=[[M (magazine)|M]] |accessdate=8 September 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2008 |''[[Hannah Montana and Miley Cyrus: Best of Both Worlds Concert]]'' |Bilang siya |Concert film |<ref>{{cite web |date=2008-05-15 |title=Hannah Montana/Miley Cyrus: Best of Both Worlds Concert Tour (2008) |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=hannahmontanaconcert.htm |website=Box Office Mojo |accessdate=2011-09-23}}</ref> |- ! scope="row" |2008 |''[[Bolt (2008 film)|Bolt]]'' |Penny (voice) |Voice role, Animated film |<ref>{{cite web |last=Vena |first=Jocelyn |date=January 5, 2009 |title=Miley Cyrus' Golden Globe Nomination Caps A Busy Year For 'Hannah Montana' Star |url=http://www.mtv.com/news/articles/1601974/miley-cyrus-golden-globe-nomination-caps-busy-year.jhtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327153153/http://www.mtv.com/news/1601974/miley-cyrus-golden-globe-nomination-caps-a-busy-year-for-hannah-montana-star/ |archive-date=Marso 27, 2022 |publisher=MTV News. Viacom |accessdate=April 7, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2009 |''[[Hannah Montana: The Movie]]'' |[[Miley Stewart|Miley Stewart / Hannah Montana]] |Adapted from a TV series |<ref>{{cite web |author1=Mary McNamara |date=10 April 2009 |title='Hannah Montana' Takes Miley Cyrus on a (Safe) Voyage of Discovery |url=http://www.latimes.com/entertainment/la-et-hannah10-2009apr10-story.html |work=The Los Angeles Times |accessdate=8 September 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2010 |''{{sortname|The|Last Song|The Last Song (2010 film)}}'' |{{sort|Miller|Veronica "Ronnie" Miller}} | |<ref>{{cite news |author1=A. O. Scott |date=30 March 2010 |title=Miley Cyrus and Liam Hemsworth in a Beach Romance |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2010/03/31/movies/31last.html |accessdate=8 September 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2010 |''[[Sex and the City 2]]'' |Bilang siya |Cameo |<ref>{{cite web |author1=Tim Nudd |date=30 October 2009 |title=Miley Cyrus Dishes on Her Quickie ''Sex and the City'' Shoot |url=http://www.people.com/people/article/0,,20316578,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908201515/http://www.people.com/people/article/0,,20316578,00.html |archive-date=8 Septiyembre 2014 |work=[[People (magazine)|People]] |accessdate=8 September 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2011 |''[[Justin Bieber: Never Say Never]]'' |Bilang siya |Cameo |<ref>{{cite web |author1=Jocelyn Vena |date=12 May 2011 |title=Justin Bieber's ‘Never Say Never’ DVD: Top 5 Moments |url=http://www.mtv.com/news/1663800/never-say-never-justin-bieber/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412201119/http://www.mtv.com/news/1663800/never-say-never-justin-bieber/ |archive-date=12 Abril 2022 |publisher=MTV. Viacom. |accessdate=8 September 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2012 |''[[LOL (2012 film)|LOL]]'' |{{sort|Williams|Lola Williams}} | |<ref>{{cite web |author1=Ben Fritz |author2=Amy Kaufman |date=18 April 2012 |title=OMG! Miley Cyrus' 'LOL' gets no love from Lionsgate |url=http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2012/04/lol-miley-cyrus-lionsgate.html |work=The Los Angeles Times |accessdate=8 September 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2012 |''[[So Undercover]]'' |{{sort|Morris|Molly Morris}}/Brooke Stonebridge | |<ref>{{cite web |author1=Zach Johnson |date=7 October 2013 |title=Miley Cyrus Quits Acting: "I'm Never Doing That Again" |url=http://www.eonline.com/news/467333/miley-cyrus-quits-acting-i-m-never-doing-that-again |publisher=E! |accessdate=8 September 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2015 |''[[Jeremy Scott: The People's Designer]]'' |Bilang siya |Cameo, Documentary |<ref>{{cite news |last=Chestang |first=Raphael |date=July 17, 2015 |title=Meet the Man Behind Katy Perry, Miley Cyrus & Rihanna's Hottest Looks |work=[[Entertainment Tonight]] |url=http://www.etonline.com/fashion/168212_meet_the_man_behind_katy_perry_miley_cyrus_rihanna_hottest_looks/ |accessdate=September 11, 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2015 |''[[The Night Before (2015 film)|The Night Before]]'' |Bilang siya |Cameo |<ref>[[The Night Before (2015 film)]]</ref> |- ! scope="row" |2015 |''[[A Very Murray Christmas]]'' |Bilang siya |Cameo, [[Netflix]] |<ref>[http://www.newyorker.com/culture/culture-desk/bill-murrays-little-christmas-miracle "Bill Murray’s Little Christmas Miracle"] by Ian Crouch, ''[[The New Yorker]]'', December 4, 2015</ref> |- |} === Telebisyon === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Pamagat ! scope="col" |Papel ! scope="col" class="unsortable" |Mga tala ! scope="col" class="unsortable" |{{Tooltip|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" |2001, 2003 |''[[Doc (2001 TV series)|Doc]]'' |Kylie |3 episodes (2 in 2001, 1 in 2003) |<ref name="NYTimes1">{{cite news |author1=Jacques Steinberg |date=20 April 2006 |title=Hannah Montana and Miley Cyrus: A Tale of Two Tweens |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/04/20/arts/television/20cyru.html |accessdate=8 September 2014}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2006–2011 | rowspan="2" |''[[Hannah Montana]]'' |[[Miley Stewart]] / [[Miley Stewart#Hannah Montana|Hannah Montana]] |Lead role; 98 episodes | rowspan="2" |<ref>{{cite web |author1=Marc Malkin |date=6 April 2009 |title=Miley Cyrus: No More Television After Hannah Montana |url=http://www.eonline.com/news/107845/miley-cyrus-no-more-television-after-hannah-montana |publisher=[[E!]] |accessdate=8 September 2014}}</ref> |- |{{sort|Stewart|Luann Stewart}} |Episode: "[[Hannah Montana (season 1)#ep17|Torn Between Two Hannahs]]" |- ! scope="row" |2006 |''{{sortname|The|Suite Life of Zack & Cody|The Suite Life of Zack & Cody}}'' |{{sort|Montana|Hannah Montana}} |Episode: "[[That's So Suite Life of Hannah Montana]]" |<ref name="Teen">{{cite web |author1=Kaitlin Cubria |date=4 March 2014 |title=20 Celebrities You Forgot Guest-Starred on The Suite Life |url=http://www.teen.com/2014/03/04/television/suite-life-zack-cody-on-deck-celebrity-guest-stars-cameos/#1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170714012617/http://www.teen.com/2014/03/04/television/suite-life-zack-cody-on-deck-celebrity-guest-stars-cameos/#1 |archive-date=14 July 2017 |publisher=Teen.com |accessdate=8 September 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2006–2008 |[[Disney Channel Games]] |Herself |Green Team (Season 1 - Season 2) Guest (Season 3) | |- ! scope="row" |2007 |''{{sortname|The|Emperor's New School|The Emperor's New School}}'' |Yatta, the Mudka's Meat Hut Waitress (voice) |3 episodes |<ref name="bcdb">{{cite web |author1=Paul Anderson |date=17 November 2011 |title=Miley Cyrus Checking into SPA's Hotel Transylvania |url=http://blog.bcdb.com/miley-cyrus-checking-spas-hotel-transylvania-2135/ |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140908124917/http://blog.bcdb.com/miley-cyrus-checking-spas-hotel-transylvania-2135/ |archive-date=8 September 2014 |publisher=Big Cartoon Database |accessdate=8 September 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2007 |''{{sortname|The|Replacements|The Replacements (TV series)}}'' |Celebrity Starr (voice) |Episode: "The Frog Prince" |<ref name="bcdb" /> |- ! scope="row" |2009 |''{{sortname|The|Suite Life on Deck|The Suite Life on Deck}}'' |{{sort|Montana|Miley Stewart}} / Hannah Montana |Episode: "[[Wizards on Deck with Hannah Montana|Double-Crossed]]" |<ref name="Teen" /> |- ! scope="row" |2011 |''[[Eat Bulaga!]]'' |Bilang siya (guest) |1 episode | |- ! scope="row" |2011–2018 |''[[Saturday Night Live]]'' |Bilang siya (host/musical guest) |6 episodes |<ref>''Saturday Night Live'' appearances: * {{cite video|people=[[Miley Cyrus]] (host) / [[The Strokes]] (musical guest)|date=March 5, 2011|title=[[Saturday Night Live]]|medium=Television production|publisher=[[NBC]]|location=United States}} * {{cite video|people=Miley Cyrus (host/musical guest)|date=October 5, 2013|title=Saturday Night Live|medium=Television production|publisher=NBC|location=United States}} * {{cite video|people=[[Edward Norton]] (host) / [[Janelle Monae]] (musical guest)|date=November 15, 2013|title=Saturday Night Live|medium=Television production|publisher=NBC|location=United States}} * {{cite video|people=Miley Cyrus (host/musical guest)|date=October 3, 2015|title=Saturday Night Live|medium=Television production|publisher=NBC|location=United States}} * {{cite video|people=[[Larry David]] (host) / Miley Cyrus (musical guest)|date=November 4, 2017|title=Saturday Night Live|medium=Television production|publisher=NBC|location=United States}} * {{cite video|people=[[Matt Damon]] (host) / Mark Ronson & Miley Cyrus (musical guest)|date=December 15, 2018|title=Saturday Night Live|medium=Television production|publisher=NBC|location=United States}}</ref> |- ! scope="row" |2012 |''[[Punk'd]]'' |Bilang siya |2 episodes |<ref>{{cite web |author1=Todd Gilchrist |date=29 March 2012 |title='Punk'd' Premiere: Justin Bieber Tries to Make Taylor Swift Cry, Turns the Tables on Miley Cyrus |url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/punkd-justin-bieber-taylor-swift-miley-cyrus-season-nine-ashton-kutcher-306029 |work=[[The Hollywood Reporter]] |accessdate=8 September 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2012 |''[[Two and a Half Men]]'' |Missi |2 episodes |<ref>{{cite web |author1=Maane Khatchatourian |date=18 October 2012 |title=''Two and a Half Men'' React: Miley Cyrus Brings Sexy Back |url=http://popwatch.ew.com/2012/10/18/two-and-a-half-men-miley-cyrus/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126190014/http://popwatch.ew.com/2012/10/18/two-and-a-half-men-miley-cyrus/ |archive-date=26 Nobiyembre 2014 |work=[[Entertainment Weekly]] |accessdate=8 September 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2013 |''[[Miley: The Movement]]'' |Bilang siya |TV special |<ref>{{cite web |author1=Jason Lipshutz |date=30 September 2013 |title=Miley Cyrus' 'The Movement' Documentary: 10 Things To Watch For |url=http://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/5740649/miley-cyrus-the-movement-documentary-10-things-to-watch-for |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |accessdate=8 September 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2013 |''[[Styled to Rock (U.S. TV series)|Styled to Rock]]'' |Bilang siya |Episode: "Miley's Sexy Night Out" |<ref>{{cite web |author1=Rebecca Macatee |date=12 November 2013 |title=Miley Cyrus Guests on Rihanna's Styled to Rock, Mom Tish Judges Designers |url=http://www.eonline.com/news/480038/miley-cyrus-guests-on-rihanna-s-styled-to-rock-mom-tish-judges-designers-watch-now |publisher=E! |accessdate=8 September 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2013 |''21 Candles: Miley's MTV Moments'' |Bilang siya |TV special |<ref>{{cite news |author=Lopez, Korina, USA TODAY 3 p.m. EST November 21, 2013 |date=November 21, 2013 |title=Miley to control MTV for 21st birthday |newspaper=USA Today |url=https://www.usatoday.com/story/life/music/2013/11/21/miley-to-control-mtv-all-day-sunday-for-21st-birthday/3661937/ |accessdate=December 5, 2013}}</ref> |- ! scope="row" |2014 |''[[Bangerz Tour DVD|Miley Cyrus: Bangerz Tour]]'' |Bilang siya |TV special |<ref>{{cite magazine |author=Feeney, Nolan |date=July 6, 2014 |title=Miley Cyrus, Life Coach: Lessons From the Bangerz Tour Special |url=http://www.time.com/2960700/miley-cyrus-bangerz-tour-nbc-special/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118143759/https://time.com/2960700/miley-cyrus-bangerz-tour-nbc-special/ |archive-date=Enero 18, 2021 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |accessdate=July 10, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2015 |''[[Stone Quackers]]'' |Skateboarding pigeon (voice) |Episode: "A Farewell to Kings"/"The Bug Show" |<ref>{{cite web |date=July 6, 2015 |title=Miley Cyrus cameos as a skateboarding heartthrob on 'mStone Quackers'' |url=http://www.ew.com/article/2015/07/06/miley-cyrus-stone-quackers |work=[[Entertainment Weekly]] |accessdate=July 21, 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2015 |''[[Jimmy Kimmel Live!]]'' |Bilang siya |???? |<ref>{{Citation |title=Miley Cyrus' Boobs Made Paul McCartney Uncomfortable |url=https://www.youtube.com/watch?v=ePCxz76qzr8 |language=en |access-date=2020-02-27}}</ref> |- ! scope="row" |2016–2017 |''[[The Voice (U.S. TV series)|The Voice]]'' |Key Advisor/Coach |Season 10 (Key Knockout Advisor) Season 11 & 13 (Coach) Season 12 (Performer) |<ref>{{cite news |last1=Stanhope |first1=Kate |date=March 25, 2016 |title=Miley Cyrus Joining ''The Voice'' as a Coach |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |agency=[[Prometheus Global Media]] |location=United States |url=http://www.billboard.com/articles/news/7311482/miley-cyrus-the-voice-coach |accessdate=March 25, 2016}}</ref> |- ! scope="row" |2016 |''[[Crisis in Six Scenes]]'' |Lennie Dale |Main role; 5 episodes |<ref>{{cite web |author=Mike Fleming Jr |title=Woody Allen Amazon Series: Woody, Miley Cyrus & Elaine May To Star - Deadline |url=http://deadline.com/2016/01/woody-allen-miley-cyrus-elaine-may-amazon-series-1201690130/ |work=Deadline}}</ref> |- ! scope="row" |2016 |''[[The Ellen DeGeneres Show]]'' |Bilang siya |Guest host (episode "September 29, 2016") |<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Derek |date=September 28, 2016 |title=Miley Cyrus guest hosts Ellen show for sick Ellen DeGeneres |url=http://ew.com/article/2016/09/28/ellen-degeneres-miley-cyrus-guest-host/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229041314/https://ew.com/article/2016/09/28/ellen-degeneres-miley-cyrus-guest-host/ |archive-date=Pebrero 29, 2020 |work=[[Entertainment Weekly]] |accessdate=September 28, 2016}}</ref> |- ! scope="row" |2017 |''[[The Tonight Show Starring Jimmy Fallon]]'' |Bilang siya |Guest | |- ! scope="row" |2017–2018 |''[[Carpool Karaoke: The Series]]'' |Bilang siya |2 episodes | |- ! scope="row" |2019 |''[[RuPaul's Drag Race]]'' |Bilang siya |Guest judge ([[RuPaul's Drag Race (season 11)|season 11]], episode 1) | |- ! scope="row" |2019 |''[[Black Mirror]]'' |Ashley O (live performance) Ashley Too (voice performance) |Episode: "[[Rachel, Jack and Ashley Too]]" | |- |} === Mga video games === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Pamagat ! scope="col" |Papel ! scope="col" |Mga tala ! scope="col" class="unsortable" |{{Tooltip|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" |2006 |''[[Hannah Montana video games|Hannah Montana]]'' | rowspan="6" |[[Miley Stewart|Miley Stewart / Hannah Montana]] | | |- ! scope="row" |2007 |''[[Hannah Montana video games|Hannah Montana Spotlight World Tour]]'' | | |- ! scope="row" |2007 |''[[Hannah Montana video games|Hannah Montana: Music Jam]]'' | | |- ! scope="row" |2009 |''[[Hannah Montana video games|Hannah Montana: The Movie]]'' | | |- ! scope="row" |2009 |''[[Hannah Montana video games|Hannah Montana: Rock Out the Show]]'' | | |- |} == Mga sanggunian == {{reflist}} {{BD|1992|LIVING|Cyrus, Miley}} [[Kategorya:Mga kompositor mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Estados Unidos]] qauidtq5i4t8npuyv5o9q1kjdg1ngk6 Matt Ryan 0 34003 2227844 2093295 2026-09-23T00:30:29Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227844 wikitext text/x-wiki [[File:Washington Football Team at Atlanta Falcons (3 October 2021) DSC 4628 (51555290664) (cropped).jpg|thumb|upright=0.85]] '''Si Matthew Thomas “Matt” Ryan''' (ipinanganak noong ika-17&nbsp;ng Mayo, 1987, sa Exton, Pennsylvania) ay isang quarterback para sa Atlanta Falcons. Siya ang starting quarterback mula pa noong 2005 season, at pinamunuan niya ang kuponan sa dalawang bowl victories at isang 13-4 record in 17 starts.Nagtala siya ng 200+ passing yards ng 15 beses at hawak niya ang 5th all-time record sa kasaysayan ng kanyang kolehiyo sa passing yards at pass completions. Nakuha din niya ang MVP honors ng 2005 MPC Computers Bowl. Binansagan siyang "Matty Ice" ng kanyang kuponan.<ref>{{cite news|first=Jackie|last=MacMullan|url=http://www.boston.com/sports/articles/2007/08/30/grittiness_at_the_helm/|title=Grittiness at the helm|work=[[The Boston Globe]]|publisher=boston.com|date=2007-08-31|accessdate=2007-09-16|archive-date=2010-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20100409112831/http://www.boston.com/sports/articles/2007/08/30/grittiness_at_the_helm/|url-status=dead}}</ref> ==Karera noong High school== Si Matt Ryan ay nagtapos ng sekondarya sa William Penn CHarter School sa Philadelphia, Pennsylvania, kung saan siya ay tatlong taong naging starter para kay Coach Brian McCloskey. Napangalanan siya bilang All-City first-team noong 2002 at second-team naman noong 2001. Siya ay tatlong beses napili para sa All-League selection. Sa kanyang high school career, nagtala siya ng lampas 1,300 passing yards sa kanyang huling season, 15 touchdown passes, at 2 interceptions. Siya ay naging captain ng [[football]], [[basketball]], at [[baseball]] teams.{{Fact|date=Pebrero 2008}} ==Karera noong kolehiyo== ===2004 season=== Si Ryan ar na-redshirt noong 2003 season. bago magsimula ang 2004 season, napangalanan siyang backup dahil sa injury ni Quinton Porter. Ang unang laro niya ay noong ika-2&nbsp;ng Oktubre, 2004, laban sa University of Massachusetts Amherst. Nagtala siya ng dalawang complete passes sa 3 attempts para sa 16 yards. Naitala ang kanyang unang touchdown pass noong ika-20&nbsp;ng Nobyembre laban sa Temple University, isang 38-yard pass kay Larry Lester. HUmalili siya sa na-injure na si Paul Peterson, at nagtala ng 8 out of 15 passes para sa 121 yards. Ang kanyang unang collegiate start ay noong ika-27&nbsp;ng Nobyembre, sa huling laban ng 2004 season. Nagtala siya ng 24 complete passes (24 out of 21) para sa 200 yards laban sa Syracuse University. Naglaro din siya laban sa North Carolina sa Continental Tire Bowl. Nakumpleto niya ang isa sa dalawang pasa niya para sa 13 yards.{{Fact|date=Pebrero 2008}} ===2005 season=== Sa simula ng 2005 season, napangalanan si Ryan bilang second string quarterback para kay Quinton Porter. Maganda ang ipinakita ni Porter sa simula ng taon, at napangalanan si Porter bilang Atlantic Coast COnference player of the week sa 28-17 panalo nila laban sa Virginia. Matapos ang isang 30-10 na talo laban sa 3rd ranked VIrginia Tech, ihinayag ni COach TOm O'Brien na magiging starter si Ryan sa susunod na laro laban sa North Carolina. Sa 10 laro na nilahukan niya (5 starts), nagtala si Ryan ng 121 complete passes out of 195 para sa 1514 yards, 8 touchdowns, at 5 interceptions. Nagtala din siya ng 5 rushing touchdowns at 94 yards. Ang kanyang unang starter sa isang bowl game ay sa MPC COmputers Bowl game laban sa Boise State, kung saan nagtala siya ng 19 complete passes out of 36 para sa 256 yards at ang kanyang career-best na 3 touchdowns.{{Fact|date=Pebrero 2008}} ===2006 season=== Si Ryan ay starter sa 11 sa kanilang 12 larao. Nagtala siya ng 243 complete passes (out of 398) para sa 2,700 yards, 14 touchdowns, at 8 interceptions. Napili siya para sa All_ACC first-team at nanguna sa ACC sa total offense (242.2 ypg) at passing yards (245.5 ypg). Napangalan din siya bilang ACC Offensive Back of the week ng tatlong beses. Itinala niya ang kanyang career-high pass completions laban (32 laban sa Central Michigan UNiversity) at passing yards (356 laban sa BYU). Pinamunuan niya ang kanyang kuponan para sa 8-3 record, kasama ang isang double overtime na panalo laban sa CLemson at BYU. Pinamunuan din niya ang Eagles para sa idikit na 25-24 na panalo noong ika-30&nbsp;ng Disyembre sa Meineke Car Care Bowl laban sa Navy sa Charlotte, North Carloina. Sa Season opener laban sa Central Michigan, na-sprain ni Ryan ang kanyang ankle. Laban naman sa Virginia Tech, na-injure din ang kanyang paa. Isang laro lamang ang hindi nalahukan ni Ryan laban sa Buffalo.{{Fact|date=Pebrero 2008}} ===2007 season=== Bago magsimula ang season, napangalanan si Ryan bilang preseason All-ACC team. Nagtala siya ng 32 complete passes out of 52 laban sa Wake Forrest para sa 408 yards at 5 touchdowns. Itinuloy niya ang kanyang streak laban sa Georgia Tech, kung saan 30-44 ang kanyang completed passes para sa isang TD at itinala din niya ang career high na 435 passing yards para sa isang 24-10 road victory. Nagsimulang umugong na malakas na kandidato para sa Heisman trophy si Ryan matapos ang nasabing laro. ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [http://bceagles.cstv.com/sports/m-footbl/mtt/ryan_matt00.html Official player bio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100413235516/http://bceagles.cstv.com/sports/m-footbl/mtt/ryan_matt00.html |date=2010-04-13 }} * [http://bceagles.cstv.com/mattryan/ Official Matt Ryan 2007 Heisman Watch Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117214516/http://bceagles.cstv.com/mattryan/ |date=2009-01-17 }} {{start box}} {{succession box | title=[[Boston College Eagles]] Starting Quarterback| before=[[Quinton Porter]]| years=2005-| after=Incumbent}} {{end box}} {{BD|1985||Ryan, Matt}} [[Kategorya:Pennsylvania]] [[Kategorya:Mga manlalaro ng Amerikanong putbol mula sa Estados Unidos]] oopysz623nbkefc9w4k2eh5dfzywjrv Prepektura ng Kyoto 0 34464 2228091 2083073 2026-09-23T11:31:53Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228091 wikitext text/x-wiki {{Infobox Prepektura ng Hapon |Fullname = Prepektura ng Kyoto |FullnameJA = 京都府 (''Kyōto-fu'') |Name = Kyōto |Flag = Flag of Kyoto Prefecture.svg |Seal = |Symbol = Emblem of Kyoto prefecture.svg |Map = Map of Japan with highlight on 26 Kyoto prefecture.svg |Rehiyong = Kansai |Capital = Lungsod ng Kyoto |LargestCity = Lungsod ng Kyoto |TotalArea = 4,613.13 |AreaRank = 31st |Kabuuan = 2.626.914 |PopRank = 13th |Density = 569 |DensityRank = 10th |HighestPoint = [[Bundok Minago]] |HighestElev = 972 |LowestElev = 0 |Governor = [[Takatoshi Nishiwaki]] |Flower = ''Cerasus spachiana f. spachiana''<br />''Chrysanthemum × glabriusculum''<br />''Dianthus superbus L. var. longicalycinus'' |Wood = ''Cryptomeria japonica'' |Bird = ''Calonectris leucomelas'' |ISOCode = JP-26 |Website = http://www.pref.kyoto.jp/ }} Ang '''Prepektura ng Kyōto''' (京都府) ay isang prepektura sa bansang [[Hapon (bansa)|Hapon]]. Ito ay parte ng [[Rehiyong Kansai]], lumalawak pa ito sa baybayin ng Hapon sa bandang norte. Ang kabisera ng Kyoto ay ang [[Lungsod ng Kyoto]], ang dating kabisera ng bansang Hapon. Dito rin sa lungsod matatagpuan ang mga tradisyonal at mga makalumang tanawin. Ang pinakasikat na atraksyon sa prepekturang ito ay ang ''Amanohashidate'', kung saan dito matatagpuan ang ilan sa mga tatlong magagandang lugar.<ref>{{Cite web |title=Kyoto Prefecture |url=https://www.japan-guide.com/list/e1226.html |access-date=2023-03-17 |website=www.japan-guide.com |language=en}}</ref> ==Kasaysayan== [[File:Kunikyo-ato, Daigokuden-2.jpg|thumb|Mga guho ng Kuni-kyo]] Hanggang sa Panunumbalik ng [[Panahong Meiji]], ang lugar ng prepekturang Kyoto ay kilala bilang '''Yamashiro'''.<ref> Frédéric 2002 p.780 </ref> Para sa karamihan ng kasaysayan nito, ang lungsod ng Kyoto ay ang Imperyong kabisera ng [[Hapon]]. Ang kasaysayan ng lungsod ay maaaring masubaybayan hanggang sa ika-6 na siglo. Noong 544, ang Aoi Matsuri ay ginanap sa Kyoto upang manalangin para sa magandang ani at magandang panahon. Ang Kyoto ay hindi nagsimula bilang kabisera ng Hapon. Ang isang kapansin-pansin na naunang kabisera ay ang [[Lungsod ng Nara|Nara]]. Noong 741, inilipat ni [[Emperador Shōmu]] ang kabisera sa [[Kuni-kyo]], sa pagitan ng mga lungsod ng Nara at Kyoto, sa kasalukuyang prepekturang Kyoto. Noong 784, ang kabisera ay inilipat sa [[Nagaokakyō]], na nasa kasalukuyang prepekturang Kyoto. Noong 794, inilipat ni [[Emperador Kanmu]] ang kabisera sa [[Heian-kyō]], at ito ang simula ng kasalukuyang lungsod ng Kyoto. Kahit ngayon, halos lahat ng mga kalye, bahay, tindahan, templo at dambana sa Kyoto ay umiiral kung saan sila inilagay sa taong ito. Bagaman noong 1192 ang tunay na kapangyarihang pampulitika ay lumipat sa [[Kamakura]], kung saan itinatag ng isang angkanang samurai ang [[shogunate|shogunato]], ang Kyoto ay nanatiling kabisera ng imperyal habang ang mga walang kapangyarihang emperador at ang kanilang hukuman ay patuloy na nakaupo sa lungsod. Ang pamamahala ng imperyal ay panandaliang naibalik noong 1333, ngunit ang isa pang samurai clan ay nagtatag ng isang bagong shogunate sa Kyoto makalipas ang tatlong taon. Noong 1467, isang malaking digmaang sibil, ang [[Digmaang Ōnin]], ang naganap sa loob ng Kyoto, at karamihan sa bayan ay nasunog. Ang Hapon ay bumagsak sa edad ng naglalabanang mga pyudal na panginoon. Isang bagong malakas na tao, si [[Tokugawa Ieyasu]], ang nagtatag ng shogunato sa [[Edo]] ([[Tokyo]] ngayon) noong 1603. Noong ika-15 siglo AD, ang mga banga ng [[tsaa]] ay dinala ng mga shōgun sa Uji sa Kyoto mula sa [[Pilipinas]] na ginamit sa seremonya ng tsaa ng Hapon.<ref>{{cite web|url=http://sambali.blogspot.com/2006/09/luzon-jars-glossary.html|title=Quests of the Dragon and Bird Clan: Luzon Jars (Glossary)|first=Paul Kekai|last=Manansala|date=5 September 2006}}</ref> Ibinalik ng Panunumbalik ng Panahong Meiji ang Hapon sa imperyal na pamumuno noong 1868. Si [[Emperador Meiji]], na ngayon ang ganap na soberanya, ay nananatili sa Tokyo sa susunod na taon. Ang korteng imperyal ay hindi na bumalik sa Kyoto mula noon. Sa panahon ng sulsol ni [[Fuhanken Sanchisei]] noong 1868, natanggap ng prepektura ang suffix fu nito. Ang kasunod na reorganisasyon ng lumang sistemang panlalawigan ay pinagsama ang dating [[Lalawigan ng Tango]], [[Lalawigan ng Yamashiro]] at ang silangang bahagi ng [[Lalawigan ng Tanba]] sa Prepektura ng Kyoto ngayon. Bagama't maraming malalaking lungsod ng Hapon ang binomba nang husto noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], ang lumang kabisera ay nakatakas sa gayong pagkawasak.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-33755182|title=The city saved from the atomic bomb|last=Oi|first=Mariko|date=2015-08-09|access-date=2019-01-16|language=en-GB}}</ref> Sa panahon ng pananakop, ang U.S. Sixth Army at I Corps ay naka-headquarter sa Kyoto.<ref>{{Cite web |url=https://history.army.mil/documents/8-5/8-5.htm |title=Chronology of the Occupation |access-date=2023-03-17 |archive-date=2022-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902184643/https://history.army.mil/documents/8-5/8-5.htm |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://history.army.mil/books/wwii/MacArthur%20Reports/MacArthur%20V1%20Sup/ch7.htm |title=THE EIGHTH ARMY MILITARY GOVERNMENT SYSTEM |access-date=2023-03-17 |archive-date=2023-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209055308/https://history.army.mil/books/wwii/MacArthur%20Reports/MacArthur%20V1%20Sup/ch7.htm |url-status=dead}}</ref> == Munisipalidad == [[File:京都夜景 2015 (31985638715).jpg|thumb|210px|Ang Lungsod ng Kyoto]] ;Rehiyong Tango * [[Miyasu, Kyoto|Miyazu]] * [[Kyotango, Kyoto|Kyōtango]] * [[Distrito ng Yosa]] : [[Ine, Kyoto|Ine]], [[Yosano, Kyoto|Yosano]] ;Rehiyong Chūtan * [[Pukutsiyama, Kyoto|Fukuchiyama]] * [[Maisuru, Kyoto|Maizuru]] * [[Ayabe, Kyoto|Ayabe]] ;Rehiyong Chūbu Region * [[Kameoka, Kyoto|Kameoka]] * [[Nantan, Kyoto|Nantan]] * [[Distrito ng Funai]] : [[Kyotamba, Kyoto|Kyōtamba]] ;Rehiyong Kyōto * [[Lungsod ng Kyoto|Kyōto]] (''Kabisera'') : [[Kita-ku, Kyoto|Kita-ku]], [[Kamigyō-ku, Kyoto|Kamigyō-ku]], [[Sakyō-ku, Kyoto|Sakyō-ku]], [[Nakagyō-ku, Kyoto|Nagakyō-ku]], [[Higashiyama-ku, Kyoto|Higashiyama-ku]], [[Shimogyō-ku, Kyoto|Shimogyō-ku]], [[Minami-ku, Kyoto|Minami-ku]], [[Ukyō-ku, Kyoto|Ukyō-ku]], [[Fushimi-ku, Kyoto|Fushimi-ku]], [[Yamashina-ku, Kyoto|Yamashina]], [[Nishigyō-ku, Kyoto|Nishigyō-ku]] ;Rehiyong Otokuni * [[Muko, Kyoto|Mukō]] * [[Nagaokakyo, Kyoto|Nagaokakyō]] * [[Distrito ng Otokuni]] : [[Oyamazaki, Kyoto|Oyamazaki]] ;Rehiyong Yamashiro Chūbu * [[Udyi, Kyoto|Uji]] * [[Dyoyo, Kyoto|Jōyō]] * [[Yawata, Kyoto|Yawata]] * [[Kyotanabe, Kyoto|Kyōtanabe]] * [[Distrito ng Kuse]] : [[Kumiyama, Kyoto|Kumiyama]] * [[Distrito ng Tsuzuki]] : [[Ide, Kyoto|Ide]], [[Ujitawara, Kyoto|Ujitawara]] ;Rehiyong Sōraku * [[Kizugawa, Kyoto|Kizugawa]] * [[Distrito ng Sōraku]] : [[Kasagi, Kyoto|Kasagi]], [[Wazuka, Kyoto|Wazuka]], [[Seika, Kyoto|Seika]], [[Minamiyamashiro, Kyoto|Minamiyamashiro]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Kyoto}} {{Mga prepektura ng bansang Hapon}} [[Kategorya:Prepektura ng Kyoto|*]] {{stub|Hapon}} arhqeyhvxczo4idz0chq3fo6optezr8 Hari 0 36516 2227691 2213558 2026-09-22T13:52:36Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2227691 wikitext text/x-wiki Ang '''hari''' ay isang maharlikang titulo na ibinibigay sa isang lalaking [[Monarkiya|monarko]].<ref>{{Cite web |title=king, n. meanings, etymology and more {{!}} Oxford English Dictionary |url=https://www.oed.com/dictionary/king_n?tl=true |archive-url=https://web.archive.org/web/20250619125431/https://www.oed.com/dictionary/king_n?tl=true |archive-date=2025-06-19 |access-date=2026-06-25 |website=www.oed.com |language=en |url-status=live }}</ref> Ang isang hari ay isang ganap na monarko kung taglay niya ang walang limitasyong kapangyarihan sa pamahalaan o ganap na soberanya sa isang bansa. Sa makabagong konteksto, maaaring tumukoy ang titulo sa pinuno ng isa sa mga umiiral na monarkiya sa kasalukuyan (maaaring [[Ganap na monarkiya|ganap]] o [[Monarkiyang konstitusyonal|konstitusyonal]]).<ref>{{cite book |last1=Bogdanor |first1=Vernon |url=https://books.google.com/books?id=mN6SzMefot4C&dq=monarchy&pg=PA1 |title=The Monarchy and the Constitution |date=1995 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-829334-7 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kimizuka |first1=Naotaka |url=https://books.google.com/books?id=3JUREQAAQBAJ&dq=constitutional+monarchies&pg=PA8 |title=Constitutional Monarchy of the Twenty-First Century |date=Hulyo 2024 |publisher=Springer |isbn=978-981-97-4327-8 |language=en}}</ref> Ginagamit ang titulong hari kasabay ng iba pang mga titulo para sa mga monarko: sa [[Mundong Kanluranin|Kanluran]], [[emperador]], dakilang prinsipe, prinsipe, arkiduke, [[duke]] o dakilang duke; at sa [[mundong Islamiko]], malik, [[sultan]], [[emir]], o hakim, bukod sa iba pa.<ref name="pine">{{cite book |last=Pine |first=L.G. |url=https://archive.org/details/titleshowkingbec0000pine/page/86 |title=Titles: How the King became His Majesty |publisher=Barnes & Noble |year=1992 |isbn=978-1-56619-085-5 |location=New York |page=[https://archive.org/details/titleshowkingbec0000pine/page/86 86] |language=en |url-access=registration}}</ref> Maaari ring tumukoy ang salitang '''hari''' sa isang konsorteng hari o haring asawa, isang titulong paminsan-minsan ay ibinibigay sa asawa ng isang naghaharing reyna, bagaman mas karaniwan ang titulong konsorteng prinsipe o prinsipeng asawa. == Etimolohiya at gamit == Ang salitang [[Wikang Tagalog|Tagalog]] na "hari" ay marahil hiniram sa Lumang [[Wikang Habanes|Habanes]] na ''haji'' na nangangahulgang isang pinuno.<ref name=":0">{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Philippine_Studies/pqgSAAAAIAAJ |title=Philippine Studies |date=1960 |publisher=Ateneo de Manila University Press |language=en}}</ref> Ang "hari" sa salitang "[[bahaghari]]" na tila hango sa salitang "hari" ay hango sa mga salitang [[Sanskrito]]: ''waha'' (o ''vaha'') na nanganghulugang "daan" o "ruta" at "''hari''" na nangangahulugang "araw" o "sinag ng araw".<ref>{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Asian_Studies/2LLiAAAAMAAJ |title=Asian Studies |date=1968 |publisher=Institute of Asian Studies, University of the Philippines |language=en}}</ref> Kaya ang ibig sabihin ng "bahaghari" ay "daan ng araw" imbis na "daan ng hari" o "[[bahag]] ng hari". Ang aktuwal na katawagan sa Sanskito para isang pinuno ay ''[[raja]]'' na siya ring ginagamit na katawagan sa Tagalog o ibang [[Mga wika sa Pilipinas|wika sa Pilipinas]] para tukuyin ang isang pinuno ng isang monarkiya noong sinaunang panahon tulad ni [[Raha Humabon]]. Ang iba pang katawagan na katumbas ng "hari" ay "[[lakan]]" at "[[datu]]". Bagaman, ginagamit ang ibang katawagan depende sa lugar noong sinaunang [[Pilipinas]]. Partikular, ginagamit ang katawagang "sultan" para tukuyin ang mga pinuno sa lugar sa Pilipinas na [[Muslim]] tulad ng [[Sultanato ng Maguindanao]]. Bagaman pangkalahatang tumutukoy ang "hari" sa lalaking pinuno, tumutukoy din ito sa babaeng pinuno,<ref name=":0" /> na mas popular na tukuyin ngayon bilang [[Reynang reynante|reyna]], na hango sa salitang [[Wikang Kastila|Kastila]] na ''reina''.<ref>{{Cite web |date=2026-01-06 |title=Reyna... Ano ang walkout queen sa Tagalog? |url=https://www.tagaloglang.com/reyna/ |access-date=2026-06-27 |website=TAGALOG LANG |language=en-US}}</ref> Isang nyutral na salita ang "hari" na maaring tumukoy din sa ibang [[kasarian]], kaya, maaaring gamitin ang katagang "naghaharing reyna". Sa [[Metapisika|metaporika]] o [[Idiyomatiko|idiyomatikong]] gamit, maaaring ilarawan ang "hari" sa isang lalaking pinakamagaling, pinakadominante, o pinakamaimpluwensiya sa isang partikular ng larangan.<ref>{{Cite web |date=2026-05-19 |title=KING - Meaning & Translations {{!}} Collins English Dictionary |url=https://www.collinsdictionary.com/english-language-learning/king |access-date=2026-06-27 |website=www.collinsdictionary.com |language=en}}</ref> Halimbawa, si [[Dolphy]] ay itinuturing na Hari ng Komedya<ref>{{Cite web |date=2013-12-11 |title=Hari ng komedya Dolphy, mayroon nang smartphone app |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/content/339378/hari-ng-komedya-dolphy-mayroon-nang-smartphone-app/story/ |access-date=2026-06-27 |website=GMA News Online |language=en}}</ref> at si [[Francis Magalona|Francis M.]] naman ay itinuturing Hari ng Rap.<ref>{{Cite web |last=Mendoza |first=Ralph |date=2024-09-27 |title=Anak ni Francis M., nag-react sa girian kung sino 'King of Pinoy Rap' |url=https://balita.mb.com.ph/2024/09/27/anak-ni-francis-m-nag-react-sa-girian-kung-sino-king-of-pinoy-rap/ |access-date=2026-06-27 |website=Balita }}{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang katawagang naghahari-harian ay tumutukoy sa isang indibiduwal na namamayani sa isang pamayanan o lugar na hindi naman literal na hari. Kasingkahulugan ito ng [[Paghahari-harian|maton]] o siga. == Mga kasalukuyang hari == Sa kasalukuyan (noong 2023), kinikilala ang labingwalong hari bilang mga pinuno ng [[estado]] ng mga nagsasariling bansa. Karamihan sa mga haring ito ay nagsisilbing mga pinuno ng estado sa ilalim ng mga [[monarkiyang konstitusyonal]]. Gayunman, kabilang sa mga namumuno sa mga ganap na monarkiya ang Hari ng [[Saudi Arabia]] at ang Hari ng [[Eswatini]].<ref>{{cite web |title=Saudi Arabia: Country Profile |url=https://freedomhouse.org/country/saudi-arabia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123035653/https://freedomhouse.org/country/saudi-arabia |archive-date=2012-01-23 |access-date=2025-12-10 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=29 Setyembre 2023 |title=Africa's Eswatini, one of the last absolute monarchies, holds an election without political parties |url=https://apnews.com/article/eswatini-elections-monarchy-king-democracy-dca9dc8e32bbd59cc908122c86814b8b |website=Associated Press News |language=en}}</ref> ==Tingnan din== *[[Raha]] *[[Lakan]] *[[Datu]] *[[Sultan]] *[[Paghahari-harian]] *[[Soberanya]] *[[Reynang reynante]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Monarkiya]] iduw9mekp4ftulakwqva34synipi3qi Pusa 0 39123 2228095 2196915 2026-09-23T11:55:39Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228095 wikitext text/x-wiki {{about|hayop na pusa|sodyak na pusa|Pusa (sodyak)}} {{Speciesbox |name= Pusa <!-- There has been extensive discussion about the choice of image in this infobox. Before replacing this image with something else, consider if it actually improves on the ENCYCLOPEDIC CRITERIA which led to this choice. See [[Talk:Cat]] and [[Talk:Cat/Lead photo]] and if in doubt, DISCUSS IT FIRST! --> |image= Cat poster 1.jpg<!--please do not change without consensus, see talk page--> |image_upright= 1.2 |image_caption= Iba't ibang pusa | status = DOM |genus= Felis |species= catus |authority=[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]<ref name="MSW3fc" /> |synonyms= *''Catus domesticus'' {{small|[[Johann Christian Polycarp Erxleben|Erxleben]], 1777}}<ref name=Erxleben>{{Cite book |last=Erxleben |first=J. C. P. |date=1777 |title=Systema regni animalis per classes, ordines, genera, species, varietates cvm synonymia et historia animalivm. Classis I. Mammalia |location=Lipsiae |publisher=Weygandt |pages=520–521 |chapter=Felis Catus domesticus |chapter-url= https://archive.org/details/iochristpolycerx00erxl/page/520}}</ref> *''F. angorensis'' {{small|[[Karl Christian Gmelin|Gmelin]], 1788}} *''F. vulgaris'' {{small|Fischer, 1829}} }} [[File:Tired 20-year-old cat.jpg|thumb|300px|20 taong gulang pusa]] [[File:Mouse kill.jpg|thumb|Pagpatay ng pusa sa isang [[daga]]]] Ang '''Pusa''', ''Felis catus'', o ''Felis silvestris catus'' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''Cat''; [[kuting]] kapag bata) ay isang hayop na inaalagan ng tao. Kadalasang hinuhuli nito ang mga [[bubuwit]] at [[ibon]].<ref name="TE">[[English, Leo James]]. ''Diksyunaryong Tagalog-Ingles'', Kongregasyon ng Kabanalbanalang Tagapag-ligtas, Maynila, ipinamamahagi ng ''National Book Store'', may 1583 na mga dahon, ISBN 971-91055-0-X</ref> Isang karniboro ang mga pusa o mga mamalyang kumakain ng karne na kabilang sa pamilyang ''[[Felidae]]''. Naging alagang domestikado ang mga pusa na may higit na sa 3,000 mga taon, at tanyag sila bilang mga alagang hayop sa bahay. Una silang naging domestikado o "pusang-bahay" at inalagaan dahil kumakain sila ng mga peste, subalit nang lumaon inalagaan sila dahil sa pagiging palakaibigan at mabuting kasama sa buhay. Ginagamit din ang salitang "pusa" para sa ibang mga kasapi ng ''[[Felidae]]'': ang mga malalaking pusang tulad ng [[liyon]], [[tigre]], at iba pa; at maging para sa mga pusang-gubat na [[lynx]], [[Puma concolor|puma]], at iba pa. Maiilap ang mga pusang ito at maaaring maging labis na mapanganib. Maraming mga uri ng ganitong mga pusa. Batay sa katawagang [[wikang Ingles|Ingles]], tinatawag na ''Reyna'' ang '''babaeng pusa''', samantalang ''Tom'' naman ang '''lalaking pusa'''. == Pinagmulan at ebolusyon == [[Talaksan:Feliform Timeline.svg|right|300px|thumbnail|Linyang panahong [[ebolusyon]]aryo ng Feliform.]] Ang lahat ng mga modernong [[carnivora]] kabilang ang mga pusa ay nag-[[ebolusyon|ebolb]] mula sa hayop na ''[[Miacoidea]]'' na lumitaw mga 65 hanggang 33 milyong taon ang nakalilipas. Ang espesyeng Miacoid ay nagpalitaw sa espesyng ''[[Proailurus]]'' (na nangangahulugang "unang pusa" at tinatawag ring "Leman's Dawn Cat") na lumitaw mga 30 milyong taon ang nakalilipas at pangkalahatang itinuturing na ang unang "tunay na pusa".<ref name="Hunter">{{cite book |title=Cats of Africa: Behaviour, Ecology, and Conservation |last=Hunter |first=Luke |authorlink= |author2=Hinde, Gerald |year=2005 |publisher=Struik |location=Cape Town |isbn=1-77007-063-X |pages=40–42 |url= }}</ref> Mayroon ibang mga tulad ng pusang espesya bago ang ''Proailurus'' ngunit hindi sa loob ng pamilya ng order na Carnivora. Ang pagtaas ng disparidad hanggang sa panahong Simulang [[Mioseno]] ay nangyari sa panahon nang ang ilang mga fossil na feliform ay natagpuan sa Hilagang Amerika. Ang mga hypercarnivorous nimravid feliform ay ekstinkt sa Hilagang Amerika pagkatapos ng 26 milyong taon ang nakalilipas at ang mga felid ay hindi dumating sa Hilagang Amerika hanggang sa panahong Gitnang [[Mioseno]] sa paglitaw ng ''[[Pseudaelurus]]''. Ang ''Pseudaelurus'' ay tumawid sa Hilagang Amerika sa daan ng Lupaing Tulay ng Bering strait mula sa nakapagpatuloy na mga populasyon sa Asya 18.5 milyong taon ang nakalilipas. Ang lahat ng mga modernong pusa ay nagmula sa ''[[Pseudaelurus]]''. Ang mga Nimravid ay mga hayop na may ngiping saber na tulad ng pusa ng pamilyang [[Nimravidae]]. Bagaman hindi mga "tunay na pusa" sa pamilyang [[Felidae]], ang mga Nimravidae ay itinuturing na kapatid na [[taxon]] ng mga felid. Ang mga ito ay mga basal feliform ngunit ang eksaktong paglalagay ng mga ito sa loob ng pangkat na Carnivora ay hindi pa rin matiyak. Sa pisikal, ang Nimravidae ay kamukha ng ''[[Smilodon]]'' na kalaunang nag-ebolb ng maraming milyong taon. Ang Nimravidae ay naging ekstinkt rin sa Hilagang Panahon sa panahon ng "puwang ng pusa".<ref name=Joeckela>{{cite journal | author = R. M. Joeckel |author2= Stephane Peigneb |author3= Robert M. Hunt |author4= Robert I. Skolnick | year = 2002 |title = The Auditory Region and Nasal Cavity of Oligocene Nimravidae | journal = Journal of Vertebrate Paleontology | volume = 22 |issue=4 | pages = 131–135 | url = http://www.bioone.org/perlserv/?request=get-abstract&issn=0272-4634&volume=022&issue=04&page=0830 | doi=10.1671/0272-4634(2002)022[0830:TARANC]2.0.CO;2 | accessdate=2008-11-28}}</ref> [[Talaksan:AfricanWildCat.jpg|thumb|right|Ang [[Aprikanong pusang ligaw]] (''Felis silvestris lybica'') ang ninuno ng mga domestikadong pusa. ]] Ang ebidensiyang [[gene|henetiko]], morpolohikal at arkeolohikal ay nagmumungkahing ang domestikadong pusa(house cat) ay [[domestikasyon|dinomestika]] mula sa [[Aprikanong pusang ligaw]] (African wild cat) mga 10,000 hanggang 8,000 taon ang nakalilipas sa [[Fertile Cresecent]].<ref name="CA-Driscoll">{{cite journal |author=Driscoll, C. A. |author2= Menotti-Raymond, M. |author3= Roca, A. L. |author4= Hupe, K.|author5= Johnson, W. E. |author6= Geffen, E. |author7= Harley, E. H. |author8= Delibes, M. |author9= Pontier, D. |author10= Kitchener, A. C. |author11= Yamaguchi, N. |author12= O’Brien, S. J. |author13= Macdonald, D. W. |year=2007 |title=The Near Eastern Origin of Cat Domestication |journal=Science |volume=317 |issue=5837 |pages=519–523 |doi=10.1126/science.1139518 |pmid=17600185 |url=http://www.mobot.org/plantscience/resbot/repr/add/domesticcat_driscoll2007.pdf}}</ref><ref name="NYT" /><ref name="9500 years">{{cite web |title=Oldest Known Pet Cat? 9500-year-old Burial Found on Cyprus |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html |accessdate=Marso 6, 2007 |date=Abril 8, 2004 |work=National Geographic News |publisher=National Geographic Society |archive-date=Hunyo 12, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612150738/https://www.nationalgeographic.com/animals/article/oldest-known-pet-cat-9500-year-old-burial-found-on-cyprus |url-status=dead }}</ref> Ang mga pusa ay naipangalang siyentipikong pangalan na ''Felis catus'' ni [[Carl Linnaeus]] sa ika-10 edisyon ng [[Systema Naturae]] na nailathala noong 1758.<ref name="MSW3fc" /><ref name="Linaeus1758">{{Cite book|last=Linnaeus |first=C. |author-link=Carl Linnaeus |title=''Systema naturae'' |location=Stockholm |publisher=Lars Salvius |year=1758 |page=42 |url= http://biodiversitylibrary.org/page/726937 |accessdate=4 September 2017 |language=la |volume=1 |edition=10th }}</ref> == Katangian == === Haba at bigat === Ang karaniwang haba ng isang pusa ay 46 cm mula ulo hanggang pwet at 23 cm mula paa hanggang ulo.<ref>{{Cite web|date=2002|title=Domestic cat|url=https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA99|archive-url=https://archive.org/details/wildcatsofworld00sunq/page/99|archive-date=2011}}</ref> Mas malaki ang mga lalaki kaysa sa mga babae. Ang karaniwang timbang ay 4 o 5 kg. === Kuko === Ang kuko ng mga pusa ay nailalabas-pasok.<ref>{{Cite web|date=2010|title=Felid form and Function|url=https://www.researchgate.net/publication/266753114|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216135340/https://www.researchgate.net/publication/266753114_Felid_form_and_function|archive-date=2021}}</ref> Kapag nakatago ang kuko ng pusa, mas napapanatili ang pagkatulis nito. Mas matulis ang kuko ng pusa sa harap na paa kaysa sa likurang paa.<ref>{{Cite web|date=1900|title=Outline of Cat Lessons|url=https://books.google.com/books?id=-_gBAAAAYAAJ|archive-url=https://web.archive.org/web/20210806133121/https://books.google.com/books?id=-_gBAAAAYAAJ|archive-date=2021}}</ref> === Balanse === Tuwing nahuhulog ang isang pusa mula sa mataas na lugar, naiikot nito ang katawan at nailalapag ang paa. Nagagawa nila ito kapag ang taas ng lugar ay lagpas 90 cm.<ref>{{Cite web|date=1957| title=The labyrinthine posture reflex (righting reflex) in the cat during weightlessness |url=https://spacemedicineassociation.org/download/history/history_files_1957/28040345-1.pdf| archive-url=https://web.archive.org/web/20201003155151/https://spacemedicineassociation.org/download/history/history_files_1957/28040345-1.pdf| archive-date=2020}}</ref> == Pag-uugali == Ang mga pusa ay isang super[[predator]] at [[espesyeng mananakop]]. Kabilang sa mga kinakain nito ang mga [[daga]] at [[ibon]]. Sa Australia, ang pusa ay responsable sa [[ekstinksiyon]] ng hindi bababa sa 20 katutubong [[mamalya]] sa bansang ito. == Sa kultura ng tao at Mitolohiya == Ayon sa ilang mga [[historyan]] at mga [[arkeologo]], ang mga pusa ay unang inalagaan sa sinaunang [[Ehipto]]. Sa sinaunang Ehipto, ang mga pusa ay itinuturing at sinasamba bilang mga diyos at diyosa at mayroong isang diyos na nagngangalang [[Bastet]] sa Ehipto na mukhang pusa o isang babaeng leon. Ang mga [[Romano]] ang nagdala ng mga pusa sa Ehipto papuntang [[Europa]]. Dinala naman ng mga taga-Europa ang mga pusa sa paglalayag nila sa mga barko at nung dumating sila sa iba't ibang parte ng mundo, kasama nila ang kanilang mga alagang pusa at sila o ang mga taga-Europa ang nagdala ng mga pusa sa iba't ibang parte ng mundo. ===Papa Gregorio IX=== Noong 1233, itinatag ni [[Papa Gregorio IX]] ang [[inkisisyon]] at nagpadala ng mga [[decretal]] kung saan inituos na sunugin ang mga [[erehe]]. Sa pamamagitan ng pagpapahirap at inkisisyon ni [[Konrad von Marburg]], natuklasan ang isang kultong [[Lucifer]]iano na sumasamba kay [[Satanas]] sa anyo ng isang itim na pusa. Inilarawan sa [[vox in Rama]] ni Papa Gregorio IX ang inisiasyon ng mga kasapi sa kultong ito. Dahil dito, nagkaroon ng pamahiin sa Europa kung saan ang itim na pusa ay inuugnay kay Satanas at pagsusunog ng mga pusa sa Europa at Pransiya ay naging libangan ng mga mamamayan na pinaniniwalaang ng ilang historyan na nag-ambag sa pagkalat ng salot na [[Itim na Kamatayan]] na pumatay ng hanggang 200 milyong tao noong ika-14 siglo. ===Mga pista ng pusa=== [[Image:Kattenstoet.jpg|thumb|''Minneke Poes'', isa sa higanteng pusa ng paradang [[Kattenstoet]].]] Sa [[Ypres]], [[Belgium]], isang kustombre ng paghahagis ng mga pusa mula sa [[belfry]] ng mga simbahan at pagkatapos ay susunugin ang mga pusang ito ay dinadaos tuwing pista ng mga pusa na [[Kattenstoet]] na nagpatuloy hanggang 1817 bagaman patuloy pa rin itong dinadaos hanggang sa kasalakuyan gamit ang pinalamanang pusa. Sa [[Denmark]], sa [[Fastelavn]],ang mga pusa ay binubugbog hanggang mamatay upang palayasin ang masasamang espirito tuwing [[Semana santa]].<ref>https://www.kbh-sprogcenter.dk/en/blog/danish-fastelavn/</ref> ===Mga pamahiin tungkol sa pusa=== Mayroong kasabihan na nagsasabi na kapag may nakita kang itim na pusa na dumadaan malapit sa tao, ang tao ay mamalasin. Ang [[Maneki-neko]] ay usang pigurang pusa na karaniwang nilalagay sa harap ng mga tindahan bilang pampasuwerte. Ayon din sa mga ibang kasabihan, may siyam na buhay ang mga pusa. <!----------------------- ==Ugali== Cats are [[Carnivore|carnivorous]]<ref>http://www.felinefuture.com/</ref>; they eat [[bird]]s and small [[mammal]]s (like [[mice]]). Cats are quiet and well-behaved animals, so they are popular pets. Many house cats no longer hunt their own [[food]], but eat food that their owner gives them, made in [[factory|factories]]. Young kittens are playful. So a lot of pet companies make toys to redeem, or rid of, cats energy without the owner always having to pay attention to it. ==Paglilinis== Cats are very clean animals. They groom themselves by licking their fur. The cat's tounge cat act as a hairbrush and can clean and detangle a cats [[fur]]. Still, many owners buy grooming products so the cat will not always be depended on to take care of itself. After licking it's self, cats sometimes get hairballs.<ref>http://cats.about.com/cs/catmanagement101/a/hairballs.htm</ref> A hairball is a small amount of fur that is [[vomit|vomited]] up by animals when it becomes too big. Cats are commonly shown coughing up hairballs in comedy shows. Cats are brushed by their owners to prevent a lot of hairballs. ==Bilang mga alaga== House cats are not often taught to do things, but large cats raised by people in enclosed spaces can be taught to do [[trick]]s. When a cat is happy, it moves its chest very quickly, which makes a soft noise. This is called "purring". Cats are also very clean animals. They lick their fur many times a day, and they like clean places. They also sleep a lot, sometimes up to 20 hours a day. This makes them easy to care for. ==Kalusugan== Cats, like other living things, can get diseases. When a cat gets a disease,you should take it to a veterinarian(animal doctor). Depending on the way a cat looks, a disease could be more common. For example, blue-eyed cats with white fur can become sick easier then some other cats.<ref>See English Wikipedia's entry on cats</ref> Regular visits to a vet can keep your cat alive many extra years by catching sickness and disease early' a good example of disease is feline luekemia which is common,and will kill a cat quickly without the medicine a vet can provide. House cats, like the comic character [[Garfield]], can become overweight easily due to less exercize than feral (wild) cats,and from being spayed or neutered (fixed- spay is female and neutered is males-) It is important to fix cats to avoid overpopulation which means more cats and dogs to be put to sleep(euthanized)in animal "pounds" (pounds are great places to get animals for little money and you will be saving an animals life too!) It then is important to help your cat stay fit by diet and exercize (play is great exersize and no money need be spent to keep a cat entertained -a piece of string can do the trick! Cats can also be born Polydactyl. Polydactyl means many digits, or many "fingers" from poly (many) and dactyl (digit). Sometimes there is a mutation (change) in cat families. Most cats have only four toes per paw. These mutated cats have five. Rarely, some are born with more than five toes per paw. All of these cats are called '' polydactyl cats''. They can also be called ''Hemingway cats'' because author [[Ernest Hemingway]] owned many of these cats. This mutation can happen in any breed (kind) of cat. ==Ibang kahulugan== *As a [[verb]], "to cat" means to pull a [[ship]]'s [[anchor]] to rest at its [[cathead]]. It can also mean to look for a [[mate]]. *Cat can be a short nickname for Catherine, Cathleen, Caitlin, Catalina and Catarina. == Tingnan din == *[[List of cat breeds]] ---------------------> == Mga sanggunian == === Talababa === {{reflist|refs= <ref name="NYT">{{Cite news |last=Wade |first=N. |date=2007 |title=Study Traces Cat's Ancestry to Middle East |url= https://www.nytimes.com/2007/06/29/science/29cat.html |work=The New York Times |access-date=2 Abril 2008 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090418082840/http://www.nytimes.com/2007/06/29/science/29cat.html |archive-date=18 Abril 2009}}</ref> <ref name="MSW3fc">{{MSW3 Wozencraft |id=14000031 |pages=534–535 |heading=Species ''Felis catus''}}</ref> }} === Bibliyograpiya === :# [http://www.catscans.com/facts.htm ''Catscans.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080831020633/http://www.catscans.com/facts.htm |date=2008-08-31 }} :# [https://namesz.org ''namesz.org''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190120063352/https://namesz.org/ |date=2019-01-20 }} :# [http://www.facts-about-cats.com/ ''Facts About Cats.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080903091158/http://www.facts-about-cats.com/ |date=2008-09-03 }} :# [http://vetmedicine.about.com/od/felinehealthcats/a/blcat_gm_legacy.htm ''Vetmedicine.About.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723025029/http://vetmedicine.about.com/od/felinehealthcats/a/blcat_gm_legacy.htm |date=2008-07-23 }} :# [http://www.purinaone.com/Health/ArticleDetails.aspx?ArticleId=FFB179D2-8361-4E9C-B7F7-0773A81C7683&species=Cat ''PurinaOne.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210172456/http://www.purinaone.com/Health/ArticleDetails.aspx?ArticleId=FFB179D2-8361-4E9C-B7F7-0773A81C7683&species=Cat |date=2012-02-10 }} == Mga panlabas na link == {{commonscat|Felis silvestris catus|Pusa}} * [http://www.funnycatpictures.net/ Mga Nakakatawang Pusa (Funny Cats)] [[Kategorya:Felidae]] [[Kategorya:Pusa]] [[File:A domesticated cat in Pili, Camarines Sur.jpg|thumb|Ordinaryo na pusa]] 6ruic1l71wc1u1mw2x64vvwakkmjh3e Papaver somniferum 0 41060 2228057 2212677 2026-09-23T09:33:31Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228057 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = ''Papaver somniferum'' | image = Koeh-102.jpg | image_width = 225px | taxon = Papaver somniferum | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] }} Ang '''''Papaver somniferum''''', karaniwang kilala bilang '''apian''' o '''opyo''', ay isang uri ng [[Halamang namumulaklak|namumulaklak na halaman]] sa pamilyang Papaveraceae. Ito ang uri ng halaman kung saan nagmula ang mga buto ng [[opyo]] at amapola at isa ring mahalagang halamang ornamental na lumaki sa mga [[hardin]]. Nasa silangan ng [[Dagat Mediteraneo]] ang katutubong hanay nito, subalit nalabuan ng mga sinaunang pagpapakilala at paglilinang, na naturalisado sa karamihan ng [[Europa]] at [[Asya]]. Ang amapola na ito ay pinatubo bilang isang agrikultural na pananim sa isang malaking sukat, para sa isa sa tatlong pangunahing layunin: upang makabuo ng mga buto ng amapola, upang makabuo [[Opyo|ng opyo]] (para sa pangunahing paggamit ng industriya ng parmasyutiko),<ref name="Tasmania">{{Cite news |last=Bradsher |first=Keith |date=19 Hulyo 2014 |title=Shake-Up on Opium Island |language=en |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/07/20/business/international/tasmania-big-supplier-to-drug-companies-faces-changes.html |access-date=8 Enero 2018}}</ref> at upang makabuo ng iba pang mga [[alkaloid|alkaloide]] (pangunahin ang tebayna at orapabina) na pinoproseso ng mga kumpanya ng parmasyutiko upang maging mga gamot tulad ng hidrokodona at [[oksikodona]].<ref name="Tasmania" /> Ang bawat isa sa mga layuning ito ay may mga espesyal na lahi na nakatuon sa isa sa mga negosyong ito, at ang mga pagsisikap sa pagpaparami (kabilang ang mga [[Biyoteknolohiya|biyoteknolohikal]]) ay patuloy na isinasagawa.<ref name="Tasmania" /><ref name="Russian Federation">{{Cite journal |last=Gaevskii |first=A.V. |date=1999 |title=On the intraspecies classification of opium poppy (Papaver somniferum L.) |journal=Khimiko-Farmatsevticheskii Zhurnal |language=en |volume=33 |issue=3 |pages=32–36 |doi=10.1007/BF02508453}}</ref><ref name="Latex">{{Cite journal |last=Chaturvedi |first=Nidarshana |date=2014 |title=Latex-less opium poppy: cause for less latex and reduced peduncle strength) |url=http://staff.cimap.res.in/PublicationFiles/Physiologia_Plantarum_50436.pdf |journal=Physiologia Plantarum |language=en |volume=150 |issue=3 |pages=436–445 |doi=10.1111/ppl.12086 |pmid=24033330 |access-date=7 January 2018}}</ref> Ang isang medyo maliit na halaga ng ''P.&nbsp;Ang somniferum'' ay ginawa rin sa komersyo para sa mga layuning pampalamuti. Ngayon, maraming mga sari-saring uri ang pinalaki na hindi gumagawa ng isang makabuluhang dami ng opyo.<ref name="Wisc">{{Cite web |title=Breadseed or opium poppy, ''Papaver somniferum'' |url=https://wimastergardener.org/files/2017/06/Papaver_somniferum.pdf |access-date=2020-11-21 |publisher=University of Wisconsin Extension, Master Gardener Program |language=en |archive-date=2020-11-21 |archive-url=https://archive.today/20201121225506/https://wimastergardener.org/files/2017/06/Papaver_somniferum.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Russian Federation"/> Hindi gumagawa ng lateks ang kultibar na 'Sujata'.<ref name="Latex"/> ''Breadseed poppy'' (butong amapola) ang mas tumpak ma karaniwang pangalan ngayon dahil gumagawa ang lahat ng uri ng ''P.&nbsp;Ang somniferum'' ng mga nakakain na buto. May malakas na implikasyon ang pagkakaiba-iba na ito para sa legal na patakarang nakapalibot sa paglaki ng halaman na ito.<ref name="Russian Federation" /> == Paglalarawan == Ang ''Papaver somniferum'' ay isang taunang [[yerba]] na lumalaki sa humigit-kumulang 100 sentimetro (40 pul) ang taas. Malakas na glauko ang halaman, na nagbibigay ng isang kulay-abo-berdeng hitsura, at may kalat-kalat na pamamahagi ng mga magaspang na buhok ang tangkay at [[Dahon (halaman)|dahon]]. Nakaumbok ang malalaking dahon, na dumidikit ang itaas na tangkay ng dahon sa tangkay,<ref name="Stace" /> ang pinakamababang dahon na may maikling tangkay.<ref name="Clapham">{{Cite book |last=Clapham |first=A.R. |title=Excursion flora of the British Isles |url=https://archive.org/details/excursionfloraof0000clap_t0h8 |last2=Tutin |first2=T.G. |last3=Warburg |first3=E.F. |date=1981 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521232906 |edition=3 |location=Cambridge, U.K. |language=en}}</ref>{{Rp|40}} May diyametro ang mga bulaklak na 3–10 sentimetro (1–4 pulgada), karaniwang may apat na puti, kulay-[[Rosas (kulay)|rosas]] o pulang mga [[Talulot|talutot]], na minsan may madilim na marka sa base nito. Ang [[prutas]] ay walang buhok, bilugan na kapsula na may 12-18 na nagniningning na sinag na estigmatisado, o takip na may ukit.<ref name="Readers">{{Cite book |title=Reader's Digest Field Guide to the Wild Flowers of Britain |publisher=[[Reader's Digest]] |year=1981 |isbn=9780276002175 |page=32 |language=en}}</ref> Naglalabas ang lahat ng bahagi ng halaman ng puting lateks kapag nasugatan.<ref name="Stace">{{Cite book |last=Stace |first=C. A. |title=New Flora of the British Isles |publisher=C & M Floristics |year=2019 |isbn=978-1-5272-2630-2 |edition=4 |location=Middlewood Green, Suffolk, U.K. |language=en}}</ref>{{Rp|93}}<ref name="Blamey">{{Cite book |last=Blamey |first=M. |title=Wild flowers of Britain and Ireland: The Complete Guide to the British and Irish Flora. |last2=Fitter |first2=R. |last3=Fitter |first3=A |publisher=A & C Black |year=2003 |isbn=978-1408179505 |location=London |language=en}}</ref>{{Rp|32}}  == Taksonomiya == Pormal na inilarawan ang ''Papaver somniferum'' ng [[Botanika|botanistang]] [[Suweko]] na [[Carl Linnaeus|si Carl Linnaeus]] sa kanyang lathaing ''Species Plantarum'' noong 1753 sa pahina 508.<ref name="powo">{{Cite web |date=16 Mayo 2023 |title=''Papaver somniferum'' L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:673724-1 |access-date=16 May 2023 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=673724-1 |title=Papaveraceae Papaver somniferum L. |publisher=ipni.org |volume=1 |language=en |access-date=1 Nobyembre 2017}}</ref> ==Paglilinang== === Produksyon === {| class="wikitable" style="float:right; clear:left; width:18em; text-align:center;" ! colspan=2|Produksyon ng buto ng amapola – 2018 |- ! style="background:#ddf; width:75%;"| Bansa ! style="background:#ddf; width:25%;"| <small>(tonelada)</small> |- | {{TUR}} || 26,991 |- | {{CZE}} || 13,666 |- | {{ESP}} || 12,360 |- | '''Mundo''' || '''76,240''' |- |colspan=2 style="text-align:left;"|<small>Pinagmulan: FAOSTAT ng [[Mga Nagkakaisang Bansa]]<ref name="faostat18">{{cite web|url=http://faostat3.fao.org/browse/Q/QC/E|title=Poppy seed production in 2018, Crops/Regions/World list/Production Quantity (pick lists)|date=2019|publisher=UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database (FAOSTAT)|access-date=28 Nobyembre 2020|archive-date=22 Nobyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161122053717/http://faostat3.fao.org/browse/Q/QC/E|url-status=dead|language=en}}</ref></small> |} ==== Pagkain ==== Noong 2018, ang pandaigdigang produksyon ng mga buto ng amapola para sa pagkonsumo ay 76,240 tonelada, na pinangunahan ng [[Turkiya]] na may 35% ng kabuuang mundo (talahanayan). Ang produksyon at [[kalakalan]] ng amapola ay madaling tablan ng mga pagbabago-bago pangunahin dahil sa hindi matatag na ani. Lubhang madaling kapitan ang pagganap ng karamihan sa [[henotipo]] ng ''Papaver somniferum'' ng mga pagbabago sa kapaligiran.<ref>{{Cite journal |last=Yadav |first=H. |last2=Shukla |first2=S. |last3=Singh |first3=S. |year=2007 |title=Assessment of genotype × environment interactions for yield and morphine content in opium poppy (Papaver somniferumL.) |journal=Acta Agronomica Hungarica |language=en |volume=55 |issue=3 |pages=331–338 |doi=10.1556/AAgr.55.2007.3.9}}</ref> Humahantong ang gawi sa pagwawalang-kilos ng halaga ng amapola sa merkado sa pagitan ng 2008–2009 bilang resulta ng mataas na antas ng kalakal, masamang panahon at hindi magandang kalidad.<ref>{{Cite journal |last=Procházka |first=Petr |last2=Smutka |first2=Lubos |date=30 Hunyo 2012 |title=Czech Republic as an Important Producer of Poppy Seed |url=http://purl.umn.edu/131361 |journal=AGRIS On-Line Papers in Economics and Informatics |language=en |volume=4 |issue=2 |pages=35–47 |access-date=15 Nobyembre 2018}}</ref> Ang [[Indya]] ang nangungunang mang-aangkat sa mundo ng butong amapola (16 000 tonelada), na sinusundan ng [[Rusya]], [[Polonya]] at [[Alemanya]].<ref>{{Cite web |last=Sergeeva |first=Anna |title=Global Poppy Seed Market – The Czech Republic Is the Key Producing Country |url=https://www.indexbox.io/blog/global-poppy-seed-market/ |access-date=15 Nobyembre 2018 |website=Index Box |language=en}}</ref> Ang langis sa buto ng amapola ay nananatiling isang produktong nitso (o ''niche'') dahil sa mas mababang ani kumpara sa nakasanayan na mga pananim na langis.<ref>{{Cite journal |last=Frick |first=Claudia |last2=Hebeisen |first2=Thomas |date=2005 |title=Mohn als alternative Ölpflanze |journal=AGRARForschung |language=en |volume=12 |issue=1 |pages=4–9}}</ref> ==== Gamot ==== Ang [[Australya]] (Tasmania), Turkiya at Indya ay ang mga pangunahing prodyuser ng amapola para sa mga layuning panggamot at mga gamot na nakabatay sa amapola, gaya ng morpina o kodeyna.<ref>{{Cite web |last=Dicker, Jason |title=The Poppy Industry in Tasmania |url=http://www.launc.tased.edu.au/online/sciences/agsci/alkalo/popindus.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111211054348/http://www.launc.tased.edu.au/online/sciences/agsci/alkalo/popindus.htm |archive-date=11 Disyembre 2011 |access-date=2009-09-02 |website=University of Tasmania |language=en}}</ref><ref name="Yadav-2006">{{Cite journal |last=Yadav |first=Hemant K. |last2=Shukla |first2=S. |last3=Singh |first3=S. P. |date=2006-08-16 |title=Genetic Variability and Interrelationship Among Opium and its Alkaloids in Opium Poppy (Papaver Somniferum L.) |url=https://archive.org/details/sim_euphytica_2006_150_1-2/page/207 |journal=Euphytica |language=en |volume=150 |issue=1–2 |pages=207–214 |doi=10.1007/s10681-006-9111-x |issn=0014-2336}}</ref> Iniulat ''ng New York Times'', noong 2014, na ang [[Tasmania]] ang pinakamalaking prodyuser ng mga kultibar ng amapola na ginagamit para sa produksyon ng tebayna (85% ng panustos ng mundo) at oripabina (100% ng panustos ng mundo). Mayroon din ang Tasmania ng 25% ng produksyon ng opyo at kodeyna sa mundo.<ref name="Tasmania"/> === Mga paghihigpit === [[Talaksan:Poppy_Fields_-_geograph.org.uk_-_1361923.jpg|thumb| Kabukiran ng amopolang opyo malapit sa Metheringham, Lincolnshire, [[Inglatera]]]] Sa karamihan ng [[Gitnang Europa]], karaniwang ginagamit ang buto ng amapola para sa mga tradisyonal na [[pastelerya]] at [[keyk]], at legal ang magtanim ng mga amapola sa buong rehiyon, bagama't nangangailangan ng lisensya ang Alemanya.<ref>Ursula Heinzelmann (2008) ''Food Culture in Germany'' p. 48 (sa Ingles)</ref> Mula noong Enero 1999 sa [[Republikang Tseko]], ayon sa ''167/1998 Sb.'' ''Addictive Substances Act'' (Batas para sa Bagay na Nakakaadik), ang mga amapola na lumalaki sa mga lupain na mas malaki sa 100 metro kuwadrado (120 yd kuw) ay obligado para sa pag-uulat sa lokal na Tanggapan ng Adwana.<ref>167/1998 Sb.(sa Ingles) </ref><ref>[https://www.celnisprava.cz/cz/o-nas/informace-dle-zak-c-1061999sb/zivotni-situace/Stranky/ohlasovaci-povinnost-pestitelu-maku-a-konopi-podle-par-29-zakona-c-1671998-sb-o-navykovych-latkach.aspx Ohlašovací povinnost pěstitelů máku a konopí podle par. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240420073414/https://www.celnisprava.cz/cz/o-nas/informace-dle-zak-c-1061999sb/zivotni-situace/Stranky/ohlasovaci-povinnost-pestitelu-maku-a-konopi-podle-par-29-zakona-c-1671998-sb-o-navykovych-latkach.aspx |date=2024-04-20 }} (sa Tseko)</ref> Ang pagkuha ng opyo mula sa mga halaman ay ipinagbabawal ng batas (§ 15 titik d/ ng batas). Ipinagbabawal din na magtanim ng mga sari-saring uri na may higit sa 0.8% ng morpina sa materyang tuyo ng kanilang mga kapsula, hindi kasama ang mga layunin ng pananaliksik at eksperimento (§24/1b/ ng batas). Hindi nangangailangan ng lisensya ang [[Reyno Unido]] para sa paglilinang ng opyo na amapola, subalit ito ay para sa pagkuha ng opyo para sa mga produktong panggamot.<ref>{{Cite web |last=Phillip, Rhodri, & Barry Wigmore |date=2007-07-14 |title=The painkilling fields: England's opium poppies that tackle the NHS morphine crisis |url=http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23404311details/The%20painkilling%20fields:%20England's%20opium%20poppies%20that%20tackle%20the%20NHS%20morphine%20crisis/article.do |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130505140353/http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23404311details/The%20painkilling%20fields:%20England's%20opium%20poppies%20that%20tackle%20the%20NHS%20morphine%20crisis/article.do |archive-date=2013-05-05 |access-date=2009-09-02 |website=Evening Standard |language=en}}</ref> Sa [[Estados Unidos]], ipinagbabawal ang mga amapolang opyo at dayaming amapola.<ref>{{Cite web |date=2008 |title=Authorized Sources of Narcotic Raw Materials, 21 CFR Part 1312; Docket No. DEA-282F, RIN 1117-AB03 |url=https://www.deadiversion.usdoj.gov/fed_regs/rules/2008/fr0206.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221103083003/https://www.deadiversion.usdoj.gov/fed_regs/rules/2008/fr0206.htm |archive-date=3 Nobyembre 2022 |access-date=13 Setyembre 2017 |publisher=Drug Enforcement Administration, US Department of Justice |language=en}}</ref> Dahil legal ang amapolang opyo para sa paggamit sa pagluluto o [[estetika]] na mga kadahilanan, dating pinapatubo ang mga amapola bilang isang salaping pananim ng mga magsasaka sa [[California]]. Medyo malabo ang batas ng paglilinang ng amapola sa Estados Unidos.<ref>{{Cite web |title=Bulletin on Narcotics – 1950 Issue 3 – 002 |url=http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1950-01-01_3_page003.html#s009 |access-date=30 Disyembre 2011 |publisher=UNODC |language=en}}</ref> Ang dahilan para sa kalabuan ay ang ''Opium Poppy Control Act'' (Batas sa Pagkontrol ng Amapolang Opyo) ng 1942 (pinawalang-bisa na ngayon)<ref>{{Cite web |title=Controlled Substances Import and Export Act |url=https://www.fda.gov/RegulatoryInformation/Legislation/ucm148751.htm |access-date=30 Disyembre 2011 |publisher=US Food and Drug Administration |language=en |archive-date=4 Enero 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120104035920/http://www.fda.gov/RegulatoryInformation/Legislation/ucm148751.htm |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=21 U.S.C. § 188 : US Code – Section 188 TO 188N: Repealed. Pub. L. 91-513, title III, Sec. 1101(a)(7), Oct. 27, 1970, 84 Stat. 1292 |url=http://codes.lp.findlaw.com/uscode/21/6/188%20to%20188n |access-date=30 Disyembre 2011 |publisher=Codes.lp.findlaw.com |language=en}}</ref> na nakasaad na anumang amapolang opyo ay dapat ideklarang ilegal, kahit na ang mga magsasaka ay binigyan ng permiso ng estado. Ipinagbabawal ng [[Canada]] ang pagkakaroon, paghahanap o pagkuha ng amapolang opyo ''(Papaver somniferum)'', mga paghahanda, deribatibo, mga alkaloyde at mga asin nito, bagama't may ginawang pagbubukod para sa buto ng amapola.<ref>{{Cite web |date=4 April 2018 |title=Controlled Drugs and Substances Act 1996 |url=http://laws-lois.justice.gc.ca/eng/acts/c-38.8/ |access-date=20 June 2018 |publisher=Justice Laws Website, Government of Canada}}</ref> Sa ilang bahagi ng Australya, ''ang P. somniferum'' ay ilegal na linangin, subalit sa [[Tasmania]], humigit-kumulang 50% ng panustos ng mundo ang nililinang.<ref>{{Cite web |date=2016 |title=Poppy Regulation Act |url=https://dpir.nt.gov.au/primary-industry/agricultural-developments/agricultural-developments-poppy-regulation-act |publisher=Department of Primary Industry and Resources, Northern Territory Government, Australia |language=en |access-date=2024-06-03 |archive-date=2019-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190628133514/https://dpir.nt.gov.au/primary-industry/agricultural-developments/agricultural-developments-poppy-regulation-act |url-status=dead }}</ref> Sa [[New Zealand|Bagong Selanda]], legal na magtanim ng amapolang opyo hangga't hindi ito ginagamit sa paggawa ng mga kontroladong gamot o droga.<ref>Section 9(4) of the Misuse of Drugs Act states, "It shall be a defense to a charge under subsection (1) ''[Cultivation of prohibited plants]'' if the person charged proves that the prohibited plant to which the charge relates was of the species Papaver somniferum, and that it was not intended to be a source of any controlled drug or that it was not being developed as a strain from which a controlled drug could be produced."{{Cite web |title=New Zealand Legislation: Misuse of Drugs Act 1975 |url=http://legislation.govt.nz/act/public/1975/0116/latest/DLM436264.html?search=sw_096be8ed80861bf8_Papaver+somniferum_25&p=1&sr=1 |access-date=7 Hulyo 2012 |language=en}}</ref> Sa [[Emiratos Arabes Unidos]], Iligal ang paglilinang ng amapolang opyo, gayundin ang pagkakaroon ng buto ng amapola. Hindi bababa sa isang lalaki ang nakulong dahil sa pagkakaroon ng buto ng amapola na nakuha mula sa isang tinapay.<ref>{{Cite news |last=McGrath, Ginny |date=2008-02-08 |title=Travellers who 'smuggle' poppy seeds face Dubai jail |language=en |work=The Times |location=UK |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/travel/news/article3333905.ece |url-status=dead |access-date=2009-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111010125643/http://www.timesonline.co.uk/tol/travel/news/article3333905.ece |archive-date=2011-10-10}}</ref> Ipinagbabawal ng [[Myanmar|Burma]] ang pagtatanim sa ilang mga lalawigan. Sa hilagang Burma, tinapos ng mga pagbabawal ang isang siglong lumang [[tradisyon]] ng pagpapalaki ng amapolang opyo. Umalis ang mga nasa 20,000 at 30,000 dating [[magsasaka]] ng amapola sa rehiyon ng Kokang bilang resulta ng pagbabawal noong 2002.<ref>[http://www.tni.org/briefing/golden-triangle-rubber-belt page 4 of the Drug Policy Briefing nr. 29] by the Transnational Institute (sa Ingles)</ref> Tumakas ang mga tao mula sa rehiyon ng Wa, kung saan ipinatupad ang pagbabawal noong 2005, sa mga lugar kung saan posible pa rin ang pagtatanim ng opyo. Sa [[Timog Korea]], mahigpit na ipinagbabawal ang pagtatanim ng amapolang opyo.<ref>[https://www.nongmin.com/news/NEWS/FLD/CNT/291598/view 양귀비·대마 재배 땐 ‘큰일’…관상용 한포기도 절대 안돼] (sa Koreano)</ref> Sa [[Pilipinas]], mahigpit din na ipinagbabawal ang opyo at mga deribatibo nito, tulad ng bulaklak at buto, ayon sa Batas Republika 6425 ng 1972 at Batas Republika 9125 ng 2002.<ref>{{Cite web |last=Sumacot-Abenoja |first=Niña G. |date=Pebrero 16, 2011 |title=Sotto: Stop using poppy seeds |url=https://www.philstar.com/cebu-news/2011/02/16/657543/sotto-stop-using-poppy-seeds |access-date=2024-06-03 |website=Philstar.com |language=en}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Mga entheogen]] [[Kategorya:Halamang-gamot]] [[Kategorya:Yerba]] [[Kaurian:Papaveraceae]] [[Kaurian:Amapola]] 5vdc697xwkhwdlt6nmbzpnznyzb1wqf Kirsten Dunst 0 42873 2227762 2044111 2026-09-22T19:27:31Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227762 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Kirsten Dunst | image = Kirsten Dunst Cannes 2016.jpg | alt = | caption = Si Dunst noong [[2016 Cannes Film Festival]] | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|1982|4|30}} | birth_place = [[Point Pleasant, New Jersey]], U.S. | death_date = | death_place = | occupation = Aktres | citizenship = Estados Unidos, Alemanya | | spouse = | partner = [[Jesse Plemons]] (engaged 2017) | children = 1 | years_active = 1988–kasalukuyan }} '''Kirsten Caroline Dunst''' ( {{IPAc-en|ˈ|k|ɪər|s|t|ən}} ; ipinanganak Abril 30, 1982) ay isang Amerikanong artista. Ginawa niya ang kanyang onscreen debut sa 1989 [[ Pelikulang antolohiya|anthology]] film na ''[[ Mga Kwento ng New York|New York Stories]]'', na lumilitaw sa segment na ''[[ Mga Kwento ng New York|Oedipus Wrecks na]]'' pinangungunahan ni [[Woody Allen]] . <ref>https://ew.com/celebrity/2019/08/29/kirsten-dunst-says-shes-ignored-by-hollywood-they-just-think-im-the-girl-from-bring-it-on/</ref> Sa edad na labindalawa, nakakuha ng malawak na pagkilala si Dunst bilang si [[ Claudia (The Vampire Chronicles)|Claudia]] sa ''[[ Pakikipanayam sa Vampire (pelikula)|Interview with the Vampire]]'' (1994), <ref>https://variety.com/2019/tv/news/kirsten-dunst-little-women-interview-with-a-vampire-1203308813/</ref> kung saan siya ay hinirang para sa isang [[ Golden Globe Award|Golden Globe]] para sa [[ Golden Globe Award para sa Pinakamahusay na Pagsuporta sa Aktres - Larawan ng Paggalaw|Best Supporting Actress]] . Nagpakita siya sa ''[[ Little Women (1994 pelikula)|Little Women]]'' ng parehong taon at sa ''[[ Jumanji|Jumanji]]'' sa susunod na taon. Siya ay may pinagbibidahan ng mga tungkulin sa Sofia Coppola noong 1999 ''[[ Ang Virgin Suicides (pelikula)|The Virgin Suicides]]'' at sa ''[[ Ang Cat ng Meow|The Cat's Meow]]'' and ''[[ Mabaliw / Maganda|Crazy / Beautiful]]'' ni Peter Bogdanovich. Nakamit ni Dunst ang katanyagan para sa kanyang paglalarawan kay [[Mary Jane Watson]] sa Trilogy ng [[ Spider-Man sa pelikula|''Spider-Man ni'']] [[ Sam Raimi|Sam Raimi]] (2002-2007). <ref>https://www.cinemablend.com/news/2485212/kirsten-dunst-reveals-the-spider-man-requests-she-refused</ref> Mula noon, siya rin ay gumampanan ng mga papel sa ''[[ Mona Lisa Ngumiti|Mona Lisa Smile]]'' (2003), ''[[ Walang Hanggan Sunshine ng Walang-isip isip|Eternal Sunshine of the Spotless Mind]]'' (parehong 2004), si [[ Cameron Crowe|Cameron Crowe]] 's ''[[ Elizabethtown (pelikula)|Elizabethtown]]'' (2005), ang pamagat na papel sa [[ Sofia Coppola|Sofia Coppola]] 's ''[[ Marie Antoinette (2006 na pelikula)|Marie Antoinette]]'' (2006), Lahat ng Mabuting Bagay (2010), Sa Daan (2012), Baligtad (2014), at ''[[ Ang Dalawang Mukha ng Enero (pelikula)|The Two Faces of January]]'' (2014). Noong 2011, nanalo siya ng [[ Pinakamahusay na Award ng Actress (Cannes Film Festival)|Best Actress]] sa [[Cannes Film Festival|Cannes]] para sa kanyang na-acclaimed na pagganap sa ''[[ Melancholia (2011 pelikula)|Melancholia ni]]'' [[ Lars von Trier|Lars von Trier]] . Noong 2015, si Dunst ay naka-star bilang [[ Peggy Blumquist|Peggy Blumquist]] sa [[ Fargo (panahon 2)|ikalawang panahon]] ng serye sa telebisyon na ''[[ Fargo (serye sa TV)|Fargo]]'' . Ang kanyang pagganap ay nakakuha ng kritikal na pagbubunyi, na humahantong sa kanyang pagpanalo ng [[ Ang Mga Kritikang Pinili ng Telebisyon ng Mga kritiko para sa Pinakamagaling na Aktres sa isang Pelikula / Miniseriya|Critics 'Choice Television Award para sa Pinakamahusay na Aktres]], at hinirang para sa [[ Golden Globe Award para sa Pinakamagaling na Aktres - Miniserye o Pelikula sa Telebisyon|Golden Globe]] at [[ Pangunahing Emmy Award para sa Natitirang Lead Actress sa isang Limitadong Serye o Pelikula|Primetime Emmy]] parangal. == Talambuhay == Si Kirsten Caroline Dunst ay ipinanganak noong Abril 30, 1982, sa Point Pleasant Hospital sa [[ Point Pleasant, New Jersey|Point Pleasant, New Jersey]] .<ref>{{cite web|url=https://patch.com/new-jersey/brick/bricks-kirsten-dunst-gets-hollywood-walk-fame-star-video|title=Brick's Kirsten Dunst Gets Hollywood Walk Of Fame Star|last=Wall|first=Karen|work=[[Patch Media]]|date=August 30, 2019|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190901024822/https://patch.com/new-jersey/brick/bricks-kirsten-dunst-gets-hollywood-walk-fame-star-video|archive-date=September 1, 2019}}</ref> Ang ama ni Dunst ay nagtrabaho para sa [[ Mga Siemens|Siemens]] bilang isang executive service ng medikal, at ang kanyang ina ay nagtrabaho para sa [[ Lufthansa|Lufthansa]] bilang isang flight attendant.<ref>{{cite news|url=http://www.hollywood.com/static/elizabethtown-interview-kirsten-dunst |title="Elizabethtown" Interview: Kirsten Dunst |work=Hollywood.com |accessdate=December 31, 2014 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141231094005/http://www.hollywood.com/static/elizabethtown-interview-kirsten-dunst |archivedate=December 31, 2014 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.heraldscotland.com/arts-ents/film-tv-features/america-s-sweetheart-kirsten-dunst-bares-her-teeth-1.1124179?44656 |title=America's sweetheart Kirsten Dunst bares her teeth |work=The Herald |location=Glasgow |date=September 19, 2011 |accessdate=December 31, 2014 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305042838/http://www.heraldscotland.com/arts-ents/film-tv-features/america-s-sweetheart-kirsten-dunst-bares-her-teeth-1.1124179?44656 |archivedate=March 5, 2015 |df= }}</ref> Isa rin siyang artista at one-time na may-ari ng gallery. <ref name="People">{{cite web|first=Janet |last=Mock |url=http://www.people.com/people/kirsten_dunst/biography |title=Kirsten Dunst Biography |accessdate=August 4, 2008 |work=[[People (American magazine)|People]] |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723215724/http://www.people.com/people/kirsten_dunst/biography |archivedate=July 23, 2008 |df= }}</ref> Ang ama ni Dunst ay Aleman, na nagmula sa [[Hamburg]], at ang kanyang Amerikanong ina ay taga-Aleman at Suweko.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/4725424/Drop-dead-successful.html |location=London, UK |work=The Daily Telegraph |first=William |last=Leith |title=Drop-dead successful |date=September 3, 2001 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826160622/http://www.telegraph.co.uk/culture/4725424/Drop-dead-successful.html |archivedate=August 26, 2013 |df= }}</ref><ref>{{cite web |url=http://archives.ecmpublishers.info/2007/06/14/from-dalbo-to-hollywood |title=From Dalbo to Hollywood |publisher=Archives.ecmpublishers.info |date=June 14, 2007 |accessdate=May 5, 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826160752/http://archives.ecmpublishers.info/2007/06/14/from-dalbo-to-hollywood/ |archivedate=August 26, 2013 }}</ref> Hanggang sa edad na 11, nakatira si Dunst sa [[ Brick Township, New Jersey|Brick Township, New Jersey]], kung saan nag-aral siya sa [[ Ranney School|Ranney School]] .<ref>O'Sullivan, Eleanor. [https://pqasb.pqarchiver.com/app/access/1729126711.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=May+04%2C+2007&author=ELEANOR+O'SULLIVAN&pub=Asbury+Park+Press&desc=THE+JERSEY+SHORE'S+STARLET&pqatl=google "The Jersey Shore's Starlet"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121108012246/http://pqasb.pqarchiver.com/app/access/1729126711.html?FMT=ABS&FMTS=ABS%3AFT&type=current&date=May+04%2C+2007&author=ELEANOR+O%27SULLIVAN&pub=Asbury+Park+Press&desc=THE+JERSEY+SHORE%27S+STARLET&pqatl=google |date=November 8, 2012 }}, ''[[Asbury Park Press]]'', May 4, 2007. Retrieved July 5, 2011. "Dunst, who was born in Point Pleasant, raised in Brick and schooled for a while at the Ranney School in Tinton Falls, has achieved an acting career unlike any of her peers."</ref> Naghiwalay ang kanyang mga magulang noong 1993, at pagkatapos ay lumipat siya kasama ang kanyang ina at kapatid sa [[Los Angeles, California|Los Angeles]], kung saan nag-aral siya sa Laurel Hall School sa [[ Hilagang Hollywood, Los Angeles|North Hollywood]] at [[ Notre Dame High School (Sherman Oaks, California)|Notre Dame High School]] sa [[Sherman Oaks]] . Kabilang sa kanyang mga kamag-aral ay si [[ Rami Malek|Rami Malek]], na isang grade sa itaas; pareho silang nasa isang musikal na klase sa teatro. Noong 1995, nagsampa ang kanyang ina para sa diborsyo. <ref name="People"/> Matapos makapagtapos ng high school noong 2000, nagpatuloy na sa pag-arte si Dunst.<ref>{{cite web|url=http://www.saturnawards.org/past.html |title=Past Saturn Awards |work=[[Saturn Award]]s Official Website |accessdate=August 4, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050210040426/http://www.saturnawards.org/past.html |archivedate=February 10, 2005 }}</ref> Bilang isang dalaga, nahihirapan siyang harapin ang tumataas na katanyagan, at sa isang panahon sinisi niya ang kanyang ina dahil sa pagtulak sa kanya na kumilos bilang isang bata. Gayunpaman, sinabi niyang kalaunan na ang kanyang ina "palaging may pinakamahusay na hangarin".<ref name="no album">{{cite news|url=http://www.adelaidenow.com.au/entertainment/singing-kirstens-praises/story-e6fredpu-1111113386821 |title=Singing Kirsten's praises |last=Wigney |first=James |date=April 22, 2007 |work=[[The Advertiser (Adelaide)|The Advertiser]] |accessdate=January 26, 2009 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120527154503/http://www.adelaidenow.com.au/entertainment/singing-kirstens-praises/story-e6fredpu-1111113386821 |archivedate=May 27, 2012 |df= }}</ref> Kapag tinanong kung mayroon siyang anumang panghihinayang tungkol sa kanyang pagkabata, sinabi ni Dunst, "Well, hindi ito natural na paraan upang lumaki, ngunit ito ang paraan ng paglaki ko at hindi ko ito babaguhin. Mayroon akong mga gamit ko upang gumana. . . Hindi sa palagay ko ay maaaring makaupo ang sinuman at sabihin, 'Ang aking buhay ay mas napapaso kaysa sa iyo.' Lahat ng tao ay may kanilang mga isyu. " <ref name="child">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/kirsten-dunst-far-from-an-ingeacutenue-513758.html |title=Kirsten Dunst: Far from an ingénue |last=Applebaum |first=Stephen |date=November 4, 2005 |work=The Independent |location=UK |accessdate=December 11, 2008 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090428163638/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/kirsten-dunst-far-from-an-ingeacutenue-513758.html |archivedate=April 28, 2009 |df= }}</ref> === Personal na buhay === Naging karelasyon ni Dunst ang aktor na si [[Jake Gyllenhaal]] mula 2002 hanggang 2004,<ref>{{citenews|url=https://usatoday30.usatoday.com/life/people/2004-07-20-celeb-couples_x.htm|title=Dunst, Gyllenhaal call it quits: Diaz, Timberlake still on|first=Karen|last=Thomas|date=July 20, 2004|work=[[USA Today]]|accessdate=May 25, 2017}}</ref> ang[[ Razorlight|Razorlight]] frontman na si [[ Johnny Borrell|Johnny Borrell]] noong 2007, <ref>{{citenews|url=http://www.chinadaily.com.cn/entertainment/2007-09/10/content_6094824.htm|title=Kirsten Dunst and Johnny Borrell split|work=[[China Daily]]|date=September 10, 2007|accessdate=May 25, 2017}}</ref> at ang kanyang co-star sa ''On the Road na si'' [[ Garrett Hedlund|Garrett Hedlund]] mula 2012 hanggang 2016. <ref>{{citenews|url=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/kirsten-dunst-splits-with-boyfriend-garrett-hedlund-w202408|title=Kirsten Dunst Splits From Boyfriend Garrett Hedlund After More Than Four Years of Dating|first=Megan|last=French|date=April 12, 2016|work=[[Us Weekly]]|accessdate=May 25, 2017}}</ref> Nagsimula siyang [[ Jesse Plemons|makipag-]] date sa kanyang ''Fargo'' co-star na [[ Jesse Plemons|Jesse Plemons]] noong 2016. Naging nakikibahagi sila sa 2017. Ang kanilang anak na lalaki na si Ennis Howard Plemons, ay ipinanganak sa [[Santa Monica (California)|Santa Monica, California]] noong Mayo 3, 2018.<ref>{{cite web|work=People|title=Baby Name Revealed! Kirsten Dunst and Jesse Plemons Name Newborn Son Ennis Howard|accessdate=September 9, 2018|author=Mizoguchi, Karen|url=https://people.com/parents/kirsten-dunst-jesse-plemons-welcome-son-ennis-howard/|date=May 11, 2018}}</ref> Si Dunst ay ginagamot para sa [[Depresyon|depression]] sa unang bahagi ng 2008 sa sentro ng paggamot sa [[ Cirque Lodge|Cirque Lodge]] sa [[Utah]] .<ref name="depression">{{cite news|url=http://www.people.com/people/article/0,,20176719,00.html |title=Kirsten Dunst Enters Rehab |date=February 7, 2008 |work=[[People (American magazine)|People]] |accessdate=August 4, 2008 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080626032725/http://www.people.com/people/article/0%2C%2C20176719%2C00.html |archivedate=June 26, 2008 |df= }}</ref><ref name="depression" /><ref name="People – 2">{{cite web|first=Janet |last=Mock |url=http://www.people.com/people/kirsten_dunst/biography/0,,20005735_10,00.html |title=Kirsten Dunst Biography |accessdate=August 4, 2008 |work=[[People (American magazine)|People]] |page=2 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080616024027/http://www.people.com/people/kirsten_dunst/biography/0%2C%2C20005735_10%2C00.html |archivedate=June 16, 2008 |df= }}</ref> Sa huling bahagi ng Marso 2008, nag-check out siya sa sentro ng paggamot at sinimulan ang paggawa ng pelikula sa misteryong drama na ''[[ Lahat ng Mabuting Bagay (pelikula)|All Good Things]]'' . Noong Mayo 2008, nagpunta siya sa publiko sa impormasyong ito upang iwaksi ang alingawngaw sa pag-abuso sa droga at alkohol, na nagsasabi, "Ngayon na mas malakas ako, handa akong magsabi ng isang bagay. [. . . ] Ang depression ay medyo seryoso at hindi dapat pagusap-usapan."<ref>{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/2008/05/28/uk-dunst-idUKSP9703920080528 |title=Dunst says rehab was for depression |accessdate=August 4, 2008 |date=May 28, 2008 |agency=Reuters |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110911073842/http://uk.reuters.com/article/2008/05/28/uk-dunst-idUKSP9703920080528 |archivedate=September 11, 2011 |df= }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.people.com/people/article/0,,20202682,00.html |title=Kirsten Dunst Breaks Silence on Rehab |last=Park |first=Michael Y. |date=May 27, 2008 |work=[[People (American magazine)|People]] |accessdate=August 4, 2008 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080616101256/http://www.people.com/people/article/0%2C%2C20202682%2C00.html |archivedate=June 16, 2008 |df= }}</ref> Si Dunst ay nakakuha ng pagkamamamayan ng Aleman noong 2011, na nagpana sa kanya sa "pelikula sa Europa nang walang problema". Hawak niya ngayon ang dual citizenship ng Estados Unidos at Alemanya. <ref>{{cite magazine|url=http://www.contactmusic.com/news/kirsten-dunst-becomes-german-citizen-moving-to-berlin_1249615 |title=Kirsten Dunst Becomes German Citizen, Moving To Berlin? |magazine=[[Contactmusic.com]] |date=October 10, 2011 |accessdate=May 4, 2012 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118095830/http://www.contactmusic.com/news/kirsten-dunst-becomes-german-citizen-moving-to-berlin_1249615 |archivedate=January 18, 2012 }}</ref> Sinuportahan ni Dunst si [[John Kerry|John Kerry]] para sa [[ 2004 halalan ng pangulo ng Estados Unidos|halalan ng pagkapangulo ng pangulo]] noong [[ 2004 halalan ng pangulo ng Estados Unidos|2004]] .<ref>{{cite news|url=http://www.mtv.com/news/articles/1485533/20040303/story.jhtml |title=Celebs Go To The Post Office To Deliver Pro-Vote Message |last=Moss |first=Corey |date=March 3, 2004 |publisher=[[MTV News]] |accessdate=December 12, 2008 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090114235730/http://www.mtv.com/news/articles/1485533/20040303/story.jhtml |archivedate=January 14, 2009 |df= }}</ref> Sinuportahan niya si [[Barack Obama]] para sa [[ 2008 halalan ng pagkapangulo ng Estados Unidos|halalan ng pagka-pangulo noong 2008]],<ref>{{cite news|url=http://www.couriermail.com.au/entertainment/dunst-on-the-up-after-rehab/story-e6freqex-1111117780537 |title=Kirsten Dunst back in action after stint in rehab |last=Browne |first=Sally |author2=James Watford |date=October 11, 2008 |work=[[The Courier-Mail]] |accessdate=December 12, 2008 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110918062439/http://www.couriermail.com.au/entertainment/dunst-on-the-up-after-rehab/story-e6freqex-1111117780537 |archivedate=September 18, 2011 |df= }}</ref> nagdidirekta at nagsasalaysay ng isang dokumentaryo, ''Bakit Martes'', tungkol sa tradisyon ng pagboto sa Martes at ang mababang pagboto ng botante sa US, <ref name="presidential">{{cite news|url=http://nymag.com/daily/intel/2008/07/kirsten_dunst_explains_why_we.html |title=Kirsten Dunst Explains Why We Vote on Tuesdays |last=Hartman |first=Darrell |date=July 24, 2008 |work=[[New York (magazine)|New York]] |accessdate=January 30, 2009 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090309072052/http://nymag.com/daily/intel/2008/07/kirsten_dunst_explains_why_we.html |archivedate=March 9, 2009 |df= }}</ref><ref name="documentary">{{cite news|url=http://today.msnbc.msn.com/id/27536205/ |title=Kirsten Dunst working on voting documentary |date=November 4, 2008 |agency=Associated Press |publisher=[[MSNBC]] |accessdate=January 30, 2009 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100824175259/http://today.msnbc.msn.com/id/27536205 |archivedate=August 24, 2010 |df= }}</ref> dahil sa naramdaman niyang mahalaga ito sa "impluwensyahan ang mga tao sa isang positibong paraan". <ref name="documentary"/> Inalalayan niya si [[Bernie Sanders]] sa [[ 2020 halalan ng pagkapangulo ng Estados Unidos|2020 halalan ng pangulo ng Estados Unidos]] .<ref>{{cite web |last1=Patten |first1=Dominic |url=https://deadline.com/2020/03/bernie-sanders-super-tuesday-kirsten-dunst-endorsement-joe-biden-1202873821/ |title=Bernie Sanders Scores Kirsten Dunst’s Super Tuesday Endorsement As Cali Still Voting |website=deadline.com |publisher=Penske Business Media, LLC |date=March 3, 2020 |accessdate=March 4, 2020}}</ref> Nagtatrabaho si Dunst kasama ang [[Elizabeth Glaser Pediatric AIDS Foundation|Elizabeth Glaser Pediatric AIDS Foundation]], kung saan tinulungan niya ang disenyo at isulong ang isang kuwintas na ang mga nalikom na benta ay nagtungo sa Foundation.<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/news/health/spotlight/2002/02/21-heart-spotlight.htm |title=Women of Hollywood have love affair with giving |last=Falcon |first=Mike |date=February 21, 2002 |work=USA Today |accessdate=January 29, 2009 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111021054813/http://www.usatoday.com/news/health/spotlight/2002/02/21-heart-spotlight.htm |archivedate=October 21, 2011 |df= }}</ref>Nagtrabaho siya sa kamalayan ng kanser sa suso, na nakikilahok sa telon sa [[ Tumayo sa Kanser|Stand Up to Cancer]] noong Setyembre 2008 upang makalikom ng pondo para sa pananaliksik sa kanser.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7601920.stm |title=US stars unite for cancer charity |date=September 6, 2008 |work=BBC News |accessdate=January 29, 2009 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080913055843/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7601920.stm |archivedate=September 13, 2008 |df= }}</ref> Noong Disyembre 5, 2009, lumahok siya sa [[ Teletón (Mexico)|Teletón]] sa Mexico, upang makalikom ng pondo para sa paggamot sa cancer at rehabilitasyon ng mga bata.<ref>{{cite news|url=http://www.liberal.com.mx/portal/nota.php?id=68714 |title=Se unen Avril Lavigne y Kirsten Dunst al Teletón |date=December 1, 2009 |accessdate=December 5, 2009 |language=Spanish |work=Liberal del Sur |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722224422/http://www.liberal.com.mx/portal/nota.php?id=68714 |archivedate=July 22, 2011 }}</ref> Noong 2001, si Dunst ay bumili ng bahay sa [[ Toluca Lake, Los Angeles|Toluca Lake, California]] . Noong 2010, nagbebenta siya ng isang tirahan sa [[ Nichols Canyon, Los Angeles|Nichols Canyon, California]] . Nakatira rin siya sa isang apartment ng [[ Ibabang Manhattan|Lower Manhattan]] kung saan nakalista siya para ibenta noong 2017. <ref name=residence>{{cite web|url=https://variety.com/2017/dirt/real-estalker/kirsten-dunst-manhattan-penthouse-loft-1201991542/|work=Variety|title=Kirsten Dunsts Lists Lower Manhattan Mini-Loft|author=Mark, David|accessdate=October 9, 2017|date=February 17, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170218130119/http://variety.com/2017/dirt/real-estalker/kirsten-dunst-manhattan-penthouse-loft-1201991542/|archivedate=February 18, 2017}}</ref> Noong Setyembre 2019, ipinagbili ni Dunst ang kanyang tahanan sa Toluca Lake na $ 4.55 milyon. <ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/business/real-estate/story/2019-09-13/kirsten-dunst-caps-off-a-quick-home-sale-in-toluca-lake|title=Kirsten Dunst caps off a quick home sale in Toluca Lake|date=September 13, 2019|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=September 15, 2019}}</ref> == Pilmograpiya == === Pelikula === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ ! Taon ! Titulo ! Papel ! Direktor ! class="unsortable" | ! class="unsortable" |{{abbr|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" | 1989 |''[[New York Stories]]'' | Lisa's Daughter |{{sortname|Woody|Allen}} | Segment: "Oedipus Wrecks" | style="text-align:center;" |<ref name="AllMovie" /> |- ! scope="row" | 1990 |''{{sortname|The|Bonfire of the Vanities|The Bonfire of the Vanities (film)}}'' | Campbell McCoy |{{sortname|Brian|De Palma}} | | style="text-align:center;" |<ref name="AllMovie" /> |- ! scope="row" | 1991 |''[[High Strung (1991 film)|High Strung]]'' | Young Girl |{{sortname|Roger|Nygard}} | | style="text-align:center;" |<ref name="AllMovie">{{cite web|url=https://www.allmovie.com/artist/kirsten-dunst-p20669/filmography|work=[[AllMovie]]|title=Kirsten Dunst Filmography|access-date=September 13, 2019}}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" | 1994 |''[[Greedy (film)|Greedy]]'' | Jolene |{{sortname|Jonathan|Lynn}} | | style="text-align:center;" |<ref name="AllMovie" /> |- |''[[Interview with the Vampire (film)|Interview with the Vampire]]'' |[[Claudia (The Vampire Chronicles)|Claudia]] |{{sortname|Neil|Jordan}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news |first=Todd |last=McCarthy |url=https://variety.com/1994/film/reviews/interview-with-the-vampire-1200439504/ |title=Interview with the Vampire Review |accessdate=May 26, 2016 |date=November 6, 1994 |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |url-status=live |archiveurl=https://archive.today/20170527004554/http://variety.com/1994/film/reviews/interview-with-the-vampire-1200439504/ |archivedate=May 27, 2017 }}</ref> |- |''[[Little Women (1994 film)|Little Women]]'' | Younger Amy March |{{sortname|Gillian|Armstrong}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news |first=Janet |last=Maslin |url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=950DE0D81038F932A15751C1A962958260 |title=Little Women Review |date=December 21, 1994 |work=[[The New York Times]]|author-link=Janet Maslin |url-status=live |archiveurl=https://archive.today/20140103230101/http://www.nytimes.com/movie/review?res=950DE0D81038F932A15751C1A962958260&gwh=AB84EA9A9EF3F0EC794BFEC007099761&gwt=pay |archivedate=January 3, 2014 }}</ref> |- | data-sort-value="Mystery Third Planet" |''[[The Mystery of the Third Planet]]'' | Alisa Selezneva |{{sortname|Roman|Kachanov|Roman Abelevich Kachanov}} | English dub | style="text-align:center;" |<ref name="tvg" /> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1995 | data-sort-value="Snow Queen" |''[[The Snow Queen (1957 film)|The Snow Queen]]'' | Gerda |{{sortname|Lev|Atamanov|Lev Atamanov}} | English dub | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0761882/|title=The Snow Queen}}</ref> |- |''[[Jumanji]]'' | Judy Shepard |{{sortname|Joe|Johnston|Joe Johnston}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/films/2001/01/12/jumanji_1995_review.shtml |title=BBC Films—Jumanji |last=Smith |first=Neil |date=January 12, 2001 |work=[[BBC Films]] |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090114145307/http://www.bbc.co.uk/films/2001/01/12/jumanji_1995_review.shtml |archivedate=January 14, 2009 |df= }}</ref> |- ! scope="row" | 1996 |''[[Mother Night (film)|Mother Night]]'' | Young Resi Noth |{{sortname|Keith|Gordon}} | | style="text-align:center;" |<ref name="AllMovie" /> |- ! rowspan="2" scope="row" | 1997 |''[[Anastasia (1997 film)|Anastasia]]'' |[[Grand Duchess Anastasia Nikolaevna of Russia|Young Anastasia]] |{{hlist|{{sortname|Don|Bluth}}<br/>{{sortname|Gary|Goldman}}}} | Voice role | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://movies.nytimes.com/movie/review?res=9503E0D91738F937A25752C1A961958260 |title= A Feeling We're Not in Russia Anymore |last=Holden |first=Stephen |date=November 14, 1997 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120304022627/http://movies.nytimes.com/movie/review?res=9503E0D91738F937A25752C1A961958260 |archive-date=March 4, 2012 }}</ref> |- |''[[Wag the Dog]]'' | Tracy Lime |{{sortname|Barry|Levinson}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/SHOWBIZ/9801/06/wag.dog.review/ |title='Wag the Dog' grabs satire by the tail |last=Tatara |first=Paul |date=January 6, 1998 |publisher=[[CNN|CNN: Showbiz/Movies]]|url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090205011300/http://www.cnn.com/SHOWBIZ/9801/06/wag.dog.review/ |archive-date=February 5, 2009 }}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" | 1998 |''[[Kiki's Delivery Service]]'' | Kiki |{{sortname|Hayao|Miyazaki}} | English dub | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.variety.com/article/VR1117467010?refCatId=18 |title=Bevy of BV videos |last=Sandler |first=Adam |date=January 23, 1998 |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106185303/http://www.variety.com/article/VR1117467010?refCatId=18 |archive-date=November 6, 2012 }}</ref> |- |''[[Small Soldiers]]'' | Christy Fimple |{{sortname|Joe|Dante}} | | style="text-align:center;" |<ref name="AllMovie" /> |- |''[[All I Wanna Do (1998 film)| All I Wanna Do]]'' | Verena von Stefan |{{sortname|Sarah|Kernochan}} | | style="text-align:center;" |<ref name="AllMovie" /> |- |''{{sortname|The|Animated Adventures of Tom Sawyer|nolink=1}}'' | Becky Thatcher |{{sortname|William R.|Kowalchuk|nolink=yes}} | Voice role | style="text-align:center;" |<ref name="AllMovie" /> |- ! rowspan="4" scope="row" | 1999 |''[[True Heart]]'' | Bonnie |{{sortname|Catherine|Cyran|nolink=yes}} | | style="text-align:center;" |<ref name="AllMovie" /> |- |''[[Drop Dead Gorgeous (film)|Drop Dead Gorgeous]]'' | Amber Atkins |{{sortname|Michael Patrick|Jann}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/film/2019/jul/23/drop-dead-gorgeous-20th-anniversary-dark-comedy|date=July 23, 2019|title=Drop Dead Gorgeous at 20: how dark pageant comedy works better in 2019|last=Nicholson|first=Rebecca|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830184641/https://www.theguardian.com/film/2019/jul/23/drop-dead-gorgeous-20th-anniversary-dark-comedy|archive-date=August 30, 2019}}</ref> |- | data-sort-value="Virgin Suicides" |''{{sortname|The|Virgin Suicides|The Virgin Suicides (film)}}'' | Lux Lisbon |{{sortname|Sofia|Coppola}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/films/2000/12/15/the_virgin_suicides_1999_review.shtml |title=The Virgin Suicides |last=Thompson |first=Michael |work=[[BBC Online|BBC Films]]|url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090105034931/http://www.bbc.co.uk/films/2000/12/15/the_virgin_suicides_1999_review.shtml|date=December 15, 2000|archive-date=January 5, 2009 }}</ref> |- |''[[Dick (film)|Dick]]'' | Betsy Jobs |{{sortname|Andrew|Fleming}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/library/film/080499dick-film-review.html|title='Dick': That Gap in the Nixon Tapes? Maybe a Teen-Age Cry of Love|last=Holden|first=Stephen|date=August 4, 1999|work=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620141217/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/film/080499dick-film-review.html|archive-date=June 20, 2019|author-link=Stephen Holden}}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" | 2000 |''{{sortname|The|Crow: Salvation}}'' | Erin Randall |{{sortname|Bharat|Nalluri}} | | style="text-align:center;" |<ref name="AllMovie" /> |- |''[[Luckytown]]'' | Lidda Doyles |{{sortname|Paul|Nicolas|nolink=yes}} | | style="text-align:center;" |<ref name="AllMovie" /> |- |''[[Bring It On (film)|Bring It On]]'' | Torrance Shipman |{{sortname|Peyton|Reed}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20000825/REVIEWS/8250301/1023 |title=Bring It On |last=Ebert |first=Roger|author-link=Roger Ebert|date=August 25, 2000 |work=[[Chicago Sun-Times]] |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100523222558/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20000825%2FREVIEWS%2F8250301%2F1023 |archive-date=May 23, 2010}}</ref> |- |''[[Deeply]]'' | Silly |{{sortname|Sheri|Elwood}} | | style="text-align:center;" |<ref name="AllMovie" /> |- ! rowspan="4" scope="row" | 2001 |''[[Get Over It (film)|Get Over It]]'' | Kelly Woods |{{sortname|Tommy|O'Haver}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|first=Mick |last=LaSalle |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/chronicle/archive/2001/03/10/DD157146.DTL&type=movies |title='Get Over It' a Teen Flick With Wit and Energy |accessdate=October 27, 2010 |date=March 10, 2001 |work=[[San Francisco Chronicle]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110210201948/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fchronicle%2Farchive%2F2001%2F03%2F10%2FDD157146.DTL&type=movies |archive-date=February 10, 2011 }}</ref> |- |''[[Crazy/Beautiful]]'' | Nicole Oakley |{{sortname|John|Stockwell|John Stockwell (actor)}} | | style="text-align:center;" |<ref name="AllMovie" /> |- |''{{sortname|The|Cat's Meow}}'' |[[Marion Davies]] |{{sortname|Peter|Bogdanovich}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.variety.com/review/VE1117798620.html?categoryid=31&cs=1&p=0|title=The Cat's Meow Review|date=August 5, 2001|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|first=Derek|last=Elley|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190612140318/https://variety.com/2001/film/reviews/the-cat-s-meow-2-1200469588/|archive-date=June 12, 2019}}</ref> |- |''[[Lover's Prayer]]'' | Zinaida |{{sortname|Reverge|Anselmo|nolink=yes}} | | style="text-align:center;" |<ref name="AllMovie" /> |- ! scope="row" | 2002 |''[[Spider-Man (2002 film)|Spider-Man]]'' |[[Mary Jane Watson]] |{{sortname|Sam|Raimi}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,234775~1~0~spider-man,00.html |title=Spider-Man—Movie Review |last=Gleiberman |first=Owen |date=May 1, 2002 |work=[[Entertainment Weekly]] |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090105182819/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C234775~1~0~spider-man%2C00.html |archive-date=January 5, 2009 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2003 |''[[Levity (film)|Levity]]'' | Sofia Mellinger |{{sortname|Ed|Solomon}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|work=[[The New York Times]]|title=FILM IN REVIEW; 'Levity'|url=https://www.nytimes.com/2003/04/04/movies/film-in-review-levity.html|date=April 4, 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20150527225030/https://www.nytimes.com/2003/04/04/movies/film-in-review-levity.html|archive-date=May 27, 2015|last=Scott|first=A. O.}}</ref> |- |''[[Kaena: The Prophecy]]'' | Kaena |{{hlist|{{sortname|Chris|Delaporte|nolink=yes}}<br/>{{sortname|Pascal|Pinon|nolink=yes}}}} | Voice role | style="text-align:center;" |<ref name="AllMovie" /> |- |''[[Mona Lisa Smile]]'' | Betty Warren |{{sortname|Mike|Newell|Mike Newell (director)}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|work=[[Chicago Reader]]|url=https://www.chicagoreader.com/chicago/history-versus-her-story/Content?oid=914311|title=History versus her story|archive-url=https://web.archive.org/web/20190909145310/https://www.chicagoreader.com/chicago/history-versus-her-story/Content?oid=914311|archive-date=September 9, 2019|author=Tammy, Elizabeth M.|date=January 15, 2004}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2004 |''[[Eternal Sunshine of the Spotless Mind]]'' | Mary Svevo |{{sortname|Michel|Gondry}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article845780.ece |title=Eternal Sunshine of the Spotless Mind |last=Christopher |first=James |date=April 29, 2004 |work=[[The Times]] |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615141336/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article845780.ece |archivedate=June 15, 2011 }}</ref> |- |''[[Spider-Man 2]]'' | Mary Jane Watson |Sam Raimi | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/life/movies/reviews/2004-06-28-spider-man2_x.htm |title='Spider-Man 2' is a hands-down hit |last=Clark |first=Mike |date=June 28, 2004 |work=[[USA Today]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726134406/http://www.usatoday.com/life/movies/reviews/2004-06-28-spider-man2_x.htm |archive-date=July 26, 2008 |df= }}</ref> |- |''[[Wimbledon (film)|Wimbledon]]'' | Lizzie Bradbury |{{sortname|Richard|Loncraine}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://movies.nytimes.com/2004/09/17/movies/17WIMB.html |title=Learning to Win at Love With a Center Court Rally |first=Stephen |last=Holden|author-link=Stephen Holden |date=September 17, 2004 |work=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530160835/http://movies.nytimes.com/2004/09/17/movies/17WIMB.html |archive-date=May 30, 2013}}</ref> |- ! scope="row" | 2005 |''[[Elizabethtown (film)|Elizabethtown]]'' | Claire Colburn |{{sortname|Cameron|Crowe}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.indiewire.com/2011/10/elizabethtown-duo-kirsten-dunst-orlando-bloom-reunite-for-financial-world-drama-cities-115493/|work=[[IndieWire]]|date=October 29, 2011|author=Jagernauth, Kevin|title=‘Elizabethtown’ Duo Kirsten Dunst & Orlando Bloom Reunite For Financial World Drama ‘Cities’|archive-url=https://archive.today/20190915014858/https://www.indiewire.com/2011/10/elizabethtown-duo-kirsten-dunst-orlando-bloom-reunite-for-financial-world-drama-cities-115493/|archive-date=September 15, 2019}}</ref> |- ! scope="row" | 2006 |''[[Marie Antoinette (2006 film)|Marie Antoinette]]'' |[[Marie Antoinette]] | Sofia Coppola | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://today.msnbc.msn.com/id/15292100 |title=Dunst puts fresh face on 'Marie Antoinette' |date=October 23, 2006 |agency=Associated Press |work=[[MSNBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120916205912/http://today.msnbc.msn.com/id/15292100/ |archive-date=September 16, 2012 |df= }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2007 |''Welcome'' | {{n/a|align=left}} |{{sortname|Kirsten|Dunst}} | Short film; writer and director | style="text-align:center;" |<ref name="bell">{{cite web|work=[[Entertainment Weekly]]|url=https://ew.com/movies/2019/08/16/kirsten-dunst-not-directing-bell-jar-adaptation/|title=Kirsten Dunst not directing 'Bell Jar' adaptation|date=August 16, 2019|access-date=September 15, 2019|author=Nolfi, Joey}}</ref> |- |''[[Spider-Man 3]]'' | Mary Jane Watson | Sam Raimi | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|first=Marianne |last=Goldstein |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/05/03/earlyshow/main2757604.shtml |title=Kirsten Dunst Ready For A Break |date=May 3, 2007 |work=[[The Early Show]] |publisher=[[CBS News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090926071001/http://www.cbsnews.com/stories/2007/05/03/earlyshow/main2757604.shtml |archive-date=September 26, 2009}}</ref> |- ! scope="row" | 2008 |''[[How to Lose Friends & Alienate People (film)|How to Lose Friends and Alienate People]]'' | Alison Olsen |{{sortname|Robert B.|Weide}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|work=[[MTV]]|url=http://www.mtv.com/news/1595987/kirsten-dunst-simon-pegg-discuss-how-to-lose-friends-spider-man-4-villains/|archive-url=https://archive.today/20190915014952/http://www.mtv.com/news/1595987/kirsten-dunst-simon-pegg-discuss-how-to-lose-friends-spider-man-4-villains/|archive-date=September 15, 2019|title=Kirsten Dunst, Simon Pegg Discuss 'How To Lost Friends and Alienate People'|date=September 30, 2008|last=Horowitz|first=Josh}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2010 |''[[All Good Things (film)|All Good Things]]'' | Katie Marks (Katherine McCarthy) |{{sortname|Andrew|Jarecki}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|first=Roger |last=Ebert|author-link=Roger Ebert |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20101222/REVIEWS/101229993 |title=All Good Things |date=December 22, 2010 |work=[[Chicago Sun-Times]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20110104213312/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20101222%2FREVIEWS%2F101229993 |archive-date=January 4, 2011}}</ref> |- | data-sort-value="Second Bakery Attack" |''[[The Second Bakery Attack#Short film|The Second Bakery Attack]]'' | Nat |{{sortname|Carlos|Cuarón}} | Short film | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.indiewire.com/2010/11/first-look-kirsten-dunst-brian-geraghty-in-carlos-cuarons-the-second-bakery-attack-121584/|work=[[IndieWire]]|title=First Look: Kirsten Dunst & Brian Geraghty In Carlos Cuaron’s ‘The Second Bakery Attack’|last=Dang|first=Simon|date=November 28, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116190210/https://www.indiewire.com/2010/11/first-look-kirsten-dunst-brian-geraghty-in-carlos-cuarons-the-second-bakery-attack-121584/|archive-date=November 16, 2017}}</ref> |- |''Bastard'' | {{n/a|align=left}} |{{sortname|Kirsten|Dunst}} | Short film; writer and director | style="text-align:center;" |<ref name="bell" /> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2011 |''[[Make Some Noise (Beastie Boys song)|Fight for Your Right Revisited]]'' | Metal Chick |{{sortname|Adam|Yauch}} | Short film | style="text-align:center;" |<ref name="fight for">{{cite news|url=http://www.smh.com.au/entertainment/movies/stars-line-up-for-beastie-boys-movie-20101215-18xww.html |title=Stars line up for Beastie Boys movie |accessdate=January 13, 2011 |date=December 16, 2010 |work=The Sydney Morning Herald |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101218183430/http://www.smh.com.au/entertainment/movies/stars-line-up-for-beastie-boys-movie-20101215-18xww.html |archivedate=December 18, 2010}}</ref> |- |''Touch of Evil'' | The Siren |{{sortname|Alex|Prager}} | Short film | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|work=[[The New York Times]]|url=https://www.youtube.com/watch?v=AwWfLI-4tAo|title=Touch of Evil|date=December 7, 2011|via=YouTube|access-date=September 15, 2019}}</ref> |- |''[[Melancholia (2011 film)|Melancholia]]'' | Justine |{{sortname|Lars|von Trier}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|last=Loeb |first=Steven |date=October 15, 2011 |url=http://southampton.patch.com/articles/review-melancholia-one-of-2011-s-best-films |title=Review: 'Melancholia' One of 2011's Best Films |work=Southampton Patch|archive-url=https://web.archive.org/web/20120116060903/http://southampton.patch.com/articles/review-melancholia-one-of-2011-s-best-films |archive-date=January 16, 2012 |df= }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2012 |''[[Bachelorette (film)|Bachelorette]]'' | Regan Crawford |{{sortname|Leslye|Headland}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/movies/news/story/2012-09-05/bachelorette-dunst-fisher-caplan/57614558/1 |title=Maids of Dishonor |last=Stevens |first=Dana |work=[[Slate (magazine)|Slate]] |date=September 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105223845/http://usatoday30.usatoday.com/life/movies/news/story/2012-09-05/bachelorette-dunst-fisher-caplan/57614558/1 |archive-date=November 5, 2013}}</ref> |- |''[[On the Road (2012 film)|On the Road]]'' | Camille Moriarty |{{sortname|Walter|Salles}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.variety.com/article/VR1118019196?refCatId=13 |title=Kirsten Dunst joins Stewart 'On the Road' |first=John |last=Hopewell |author2=Keslassy, Elsa|date=May 12, 2010 |work=[[Variety (magazine)|Variety]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111201085729/http://www.variety.com/article/VR1118019196?refCatId=13 |archive-date=December 1, 2011}}</ref> |- |''[[Upside Down (2012 film)|Upside Down]]'' | Eden |{{sortname|Juan Diego|Solanas}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.avclub.com/articles/upside-down,93696/ |title=Upside Down |last=Robinson |first=Tascha |date=March 13, 2013 |work=[[The A.V. Club]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105223211/http://www.avclub.com/articles/upside-down%2C93696/ |archive-date=November 5, 2013 |df= }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2013 | data-sort-value="Bling Ring" |''[[The Bling Ring]]'' | Herself | Sofia Coppola | Cameo | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|work=[[IndieWire]]|url=https://www.indiewire.com/2012/03/kirsten-dunst-hits-the-set-of-sofia-coppolas-the-bling-ring-252978/|archive-url=https://archive.today/20190915020712/https://www.indiewire.com/2012/03/kirsten-dunst-hits-the-set-of-sofia-coppolas-the-bling-ring-252978/|archive-date=September 15, 2019|title=Kirsten Dunst Hits the Set of Sofia Coppola's The Bling Ring|date=March 28, 2012|last=Dang|first=Simon}}</ref> |- |''[[Anchorman 2: The Legend Continues]]'' | El Trousias Maiden of the Clouds |{{sortname|Adam|McKay}} | Cameo | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://ew.com/article/2013/12/22/ranking-the-anchorman-2-cameos/|work=[[Entertainment Weekly]]|date=December 22, 2012|access-date=September 15, 2019|title=Ranking the 'Anchorman 2' cameos|author=Bahr, Lindsey}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2014 | data-sort-value="Two Faces January" |''[[The Two Faces of January (film)|The Two Faces of January]]'' | Collette Macfarland |{{sortname|Hossein|Amini}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/film/2014/may/18/the-two-faces-of-january-review-handsomely-mounted|last=Kermode|first=Mark|author-link=Mark Kermode|date=May 18, 2014|title=The Two Faces of January review – a handsomely mounted if slight thriller|archive-url=https://archive.today/20190915020456/https://www.theguardian.com/film/2014/may/18/the-two-faces-of-january-review-handsomely-mounted|archive-date=September 15, 2019}}</ref> |- |''Aspirational'' | Kirsten Dunst |{{sortname|Matthew|Frost|nolink=yes}} | Short film | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|work=[[IndieWire]]|url=https://www.indiewire.com/2014/09/watch-kirsten-dunst-experiences-selfie-culture-in-short-film-aspirational-271946/|archive-url=https://archive.today/20190915031727/https://www.indiewire.com/2014/09/watch-kirsten-dunst-experiences-selfie-culture-in-short-film-aspirational-271946/|archive-date=September 15, 2019|title=Watch: Kirsten Dunst Experiences Selfie Culture In Short Film ‘Aspirational’|last=Jagernauth|first=Kevin|date=September 24, 2014}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2016 |''[[Midnight Special (film)|Midnight Special]]'' |Sarah Tomlin |{{sortname|Jeff|Nichols}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|first=Owen |last=Williams |url=http://www.empireonline.com/news/story.asp?NID=38439 |title=Kirsten Dunst Catches Midnight Special|date=August 13, 2013 |work=[[Empire (magazine)|Empire]] |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140106060352/http://www.empireonline.com/news/story.asp?NID=38439 |archive-date=January 6, 2014 }}</ref> |- |''[[Hidden Figures]]'' | Vivian Mitchell |{{sortname|Theodore|Melfi}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|url=https://www.telegraph.co.uk/films/hidden-figures/jim-parsons-and-kirsten-dunst-on-hidden-figures/|title=Jim Parsons and Kirsten Dunst on racism and gender politics|last=Krizanovich|first=Karen|date=February 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423195246/https://www.telegraph.co.uk/films/hidden-figures/jim-parsons-and-kirsten-dunst-on-hidden-figures/|archive-date=April 23, 2019}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2017 | data-sort-value="Beguiled" |''[[The Beguiled (2017 film)|The Beguiled]]'' | Edwina Dabney |Sofia Coppola | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|last1=Robinson |first1=Joanna |title=Sofia Coppola Is Wrangling an Incredible Female Cast to Remake Clint Eastwood's The Beguiled |url=http://www.vanityfair.com/hollywood/2016/03/sofia-coppola-kirsten-dunst-the-beguiled-nicole-kidman-ella-fanning |website=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424030112/http://www.vanityfair.com/hollywood/2016/03/sofia-coppola-kirsten-dunst-the-beguiled-nicole-kidman-ella-fanning |archive-date=April 24, 2016 }}</ref> |- |''[[Woodshock]]'' | Theresa |{{sortname|Kate and Laura|Mulleavy}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|first=Pamela |last=McClintock |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/cannes-rodarte-sisters-kate-laura-794294 |title=Cannes: Rodarte Sisters Kate and Laura Mulleavy Directing First Feature (Exclusive) |date=May 11, 2015 |work=[[The Hollywood Reporter]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150526214105/http://www.hollywoodreporter.com/news/cannes-rodarte-sisters-kate-laura-794294 |archive-date=May 26, 2015 }}</ref> |- ! scope="row" | TBA | data-sort-value="Power of Dog" |''[[The Power of the Dog (film)|The Power of the Dog]]'' | Rose |{{sortname|Jane|Campion}} |Filming | style="text-align:center;" |<ref>[https://variety.com/2019/film/news/kirsten-dunst-benedict-cumberbatch-power-of-the-dog-1203363622/ Kirsten Dunst to Replace Elisabeth Moss in Benedict Cumberbatch’s ‘Power of the Dog’ (EXCLUSIVE)]</ref> |} === Telebisyon === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ ! Taon ! Titulo ! Papel ! class="unsortable" | ! class="unsortable" |{{abbr|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" | 1993 |''Darkness Before Dawn'' | Sandra Guard (age 8) |[[Television film]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|url=https://variety.com/1993/tv/reviews/darkness-before-dawn-1200431523/|title=Darkness Before Dawn|date=February 11, 1993|last=Jacobs|first=Tom}}</ref> |- ! scope="row" | 1993 |''[[Sisters (U.S. TV series)|Sisters]]'' | Kitten Margolis | Episodes: "Dear Georgie", "The Land of the Lost Children" | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|work=[[Chicago Tribune]]|location=Chicago, Illinois|title=Reel news|url=https://www.newspapers.com/clip/35978265/chicago_tribune/|date=October 18, 1993|p=64|via=Newspapers.com}}</ref> |- ! scope="row" | 1993 |''[[Star Trek: The Next Generation]]'' | Hedril | Episode: "[[Dark Page]]" | style="text-align:center;" |<ref name="tvg" /> |- ! scope="row" | 1996 |''[[The Siege at Ruby Ridge]]'' | Sara Weaver | Television film | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://abcnews.go.com/Politics/ruby-ridge-siege-25-years-called-rallying-cry/story?id=49296439|title=Ruby Ridge siege, 25 years later, a 'rallying cry' for today's white nationalists|last=Keneally|first=Meghan|date=August 18, 2017|archive-url=https://archive.today/20190915023413/https://abcnews.go.com/Politics/ruby-ridge-siege-25-years-called-rallying-cry/story?id=49296439|archive-date=September 15, 2019|work=[[ABC News]]}}</ref> |- ! scope="row" | 1996 |''[[Touched by an Angel]]'' | Amy Ann McCoy | Episode: "[[List of Touched by an Angel episodes|Into the Light]]" | style="text-align:center;" |<ref name="tvg" /> |- ! scope="row" | 1996–1997 |''[[ER (TV series)|ER]]'' | Charlie Chiemingo | 6 episodes | style="text-align:center;" |<ref name="tvg">{{cite web|work=[[TV Guide]]|url=https://www.tvguide.com/celebrities/kirsten-dunst/credits/160816/|title=Kirsten Dunst Credits|access-date=September 15, 2019|archive-date=Disyembre 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209095542/https://www.tvguide.com/celebrities/kirsten-dunst/credits/160816|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | 1997 |''[[Tower of Terror (1997 film)|Tower of Terror]]'' | Anna Petterson | Television film | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.indiewire.com/2015/10/watch-disneys-1997-tower-of-terror-starring-steve-guttenberg-john-august-hired-to-pen-new-film-110982/|work=[[IndieWire]]|title=Watch: Disney’s 1997 ‘Tower Of Terror’ Starring Steve Guttenberg & Kirsten Dunst; John August Hired To Pen New Film|last=Jagernauth|first=Kevin|date=October 23, 2015|archive-url=https://archive.today/20190915023252/https://www.indiewire.com/2015/10/watch-disneys-1997-tower-of-terror-starring-steve-guttenberg-john-august-hired-to-pen-new-film-110982/|archive-date=September 15, 2019}}</ref> |- ! scope="row" | 1997 |''{{sortname|The|Outer Limits|The Outer Limits (1995 TV series)}}'' | Joyce Taylor | Episode: "[[Music of the Spheres (The Outer Limits)|Music of the Spheres]]" | style="text-align:center;" |<ref>{{cite book|p=169|title=Science Fiction Television Series, 1990-2004: Histories, Casts and Credits for 58 Shows|author1=Garcia, Frank|author2=Phillips, Mark|publisher=McFarland|location=Jefferson, North Carolina|year=2013|isbn=978-0-786-49183-4}}</ref> |- ! scope="row" | 1997 |''[[Gun (TV series)|Gun]]'' | Sondra | Episode: "The Hole" | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|work=[[The Baltimore Sun]]|location=Baltimore, Maryland|via=Newspapers.com|url=https://www.newspapers.com/clip/35978213/the_baltimore_sun/|title=Trekkies can say a fond farewell, again|last=Kaltenbach|first=Chris|date=May 24, 1997|p=59}}</ref> |- ! scope="row" | 1998 |''Stories from My Childhood'' | Alice / Ivett (voices) | 2 episodes | style="text-align:center;" |<ref name="tvg" /> |- ! scope="row" | 1998 |''[[Fifteen and Pregnant]]'' | Tina Spangler | Television film | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|work=[[Rotten Tomatoes]]|title=''Fifteen and Pregnant''|url=https://www.rottentomatoes.com/m/fifteen_and_pregnant|archive-url=https://web.archive.org/web/20171130002229/https://www.rottentomatoes.com/m/fifteen_and_pregnant/|archive-date=November 30, 2017}}</ref> |- ! scope="row" | 1999 |''{{sortname|The|Devil's Arithmetic|The Devil's Arithmetic (film)}}'' | Hannah Stern | Television film | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1999-mar-28-tv-21700-story.html|work=[[Los Angeles Times]]|title=Re-Creating the Scene of the Crimes|date=March 28, 1999|author=King, Susan|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913094700/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1999-mar-28-tv-21700-story.html|archive-date=September 13, 2019|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2002 |''[[Saturday Night Live]]'' | Herself (host) | Episode: "Kirsten Dunst/[[Eminem]]" | style="text-align:center;" |<ref name="tvg" /> |- ! scope="row" | 2014 |''[[Cosmos: A Spacetime Odyssey]]'' |[[Cecilia Payne]] (voice) | Episode: "[[Sisters of the Sun]]" | style="text-align:center;" |<ref name="tvg" /> |- ! scope="row" | 2014 |''[[Portlandia (TV series)|Portlandia]]'' | Kim | Episode: "Sharing Finances" | style="text-align:center;" |<ref name="tvg" /> |- ! scope="row" | 2015 |''[[Fargo (TV series)|Fargo]]'' |[[Peggy Blumquist]] | 10 episodes | style="text-align:center;" |<ref name="tvg" /> |- ! scope="row" | 2017 |''[[Black Mirror]]'' | Callister Employee | Uncredited cameo<br />Episode: "[[USS Callister|USS ''Callister'']]" | style="text-align:center;" |<ref name="dunst">{{cite web|url=https://screenrant.com/black-mirror-uss-callister-aaron-paul-kirsten-dunst-cameo/|title=Black Mirror: Did You Catch USS Callister's TWO Major Cameos?|work=[[Screen Rant]]|last=Champan|first=Tom|date=December 29, 2017}}</ref> |- ! scope="row" | 2018 |''[[Drunk History]]'' |[[Agatha Christie]] | Episode: "Drunk Mystery" | style="text-align:center;" |<ref name="tvg" /> |- ! scope="row" | 2019–present |''[[On Becoming a God in Central Florida]]'' | Krystal Gill | 10 episodes, also executive producer | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web |last1=Otterson |first1=Joe |title=Theodore Pellerin Joins Kirsten Dunst YouTube Premium Series (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2018/tv/news/theodore-pellerin-kirsten-dunst-youtube-premium-on-becoming-a-god-in-central-florida-1202919143/ |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |accessdate=August 28, 2018 |date=August 28, 2018}}</ref> |} ===Video games=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ ! Taon ! Titulo ! Papel ! class="unsortable" | ! class="unsortable" |{{abbr|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" | 2004 |''[[Spider-Man 2 (video game)|Spider-Man 2]]'' | Mary Jane Watson | Voice role | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|work=[[Screen Rant]]|title=Spider-Man PS4 Has a Cool Throwback to Classic Spider-Man 2 Game|url=https://screenrant.com/spider-man-ps4-cool-throwback-classic-game/|last=Morrison|first=Matt|date=September 9, 2018|access-date=September 15, 2019}}</ref> |- |} ===Music videos=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ ! Taon ! Track ! Artista ! class="unsortable" | ! class="unsortable" |{{abbr|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" | 1999 | "[[I Knew I Loved You]]" |[[Savage Garden]] | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|work=[[MTV]]|url=http://www.mtv.com/news/1433887/savage-garden-singer-falls-for-kirsten-dunst-in-new-video/|title=Savage Garden Singer Falls for Kirsten Dunst|archive-url=https://archive.today/20190915035053/http://www.mtv.com/news/1433887/savage-garden-singer-falls-for-kirsten-dunst-in-new-video/|archive-date=September 15, 2019}}</ref> |- ! scope="row" | 2000 | "[[Title of Record|The Best Things]]" |[[Filter (band)|Filter]] | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|work=[[MTV]]|url=http://www.mtv.com/news/1428950/filter-returns-to-desert-for-new-video/|title=Filter returns to desert for new video|date=February 28, 2000|author=Mancini, Rob|archive-url=https://archive.today/20190915035956/http://www.mtv.com/news/1428950/filter-returns-to-desert-for-new-video/|archive-date=September 15, 2019}}</ref> |- ! scope="row" | 2009 | "[[Turning Japanese]]" |{{sortname|Kirsten|Dunst}} | Recorded for ''Pop Life: Art In A Material World'' exhibition | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|work=[[The A.V. Club]]|title=Remembering that time Kirsten Dunst made a video for “Turning Japanese”|last=Ihnat|first=Gwen|date=April 21, 2017|url=https://news.avclub.com/remembering-that-time-kirsten-dunst-made-a-video-for-t-1798260996|archive-url=https://archive.today/20190915035801/https://news.avclub.com/remembering-that-time-kirsten-dunst-made-a-video-for-t-1798260996|archive-date=September 15, 2019|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2011 | "[[We All Go Back to Where We Belong]]" |[[R.E.M.]] | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://pitchfork.com/news/44428-watch-kirsten-dunst-in-rems-we-all-go-back-to-where-we-belong-video/|work=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|title=Watch: Kirsten Dunst in R.E.M.'s "We All Go Back to Where We Belong" Video|last=Battan|first=Carrie|date=October 27, 2011|archive-url=https://archive.today/20190915035510/https://pitchfork.com/news/44428-watch-kirsten-dunst-in-rems-we-all-go-back-to-where-we-belong-video/|archive-date=September 15, 2019}}</ref> |- |}<!-- Per Template:Infobox_musician_awards#Nominations and WP:INFOBOXPURPOSE, DO NOT include wins in total nominations in infobox – only nominations shown in results (pink) --> == Mga gantimpala at nominasyon == ===AACTA International Awards=== <ref>{{cite web|title=Introduction |publisher=[[Australian Film Institute]] |url=http://www.aacta.org/about-us.aspx |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125164635/http://aacta.org/about-us.aspx |archivedate=January 25, 2016}}</ref> {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! width=5%|Taon ! style="width:40%;"| Nominadong gawa ! style="width:40%;"| Kategoriya ! style="width:10%;"| Resulta ! width=1%|{{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | style="text-align:center;"| [[1st AACTA International Awards|2011]] | ''[[Melancholia (2011 film)|Melancholia]]'' | [[AACTA International Award for Best Actress|Best Actress]] | {{nom}} | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|work=[[The Hollywood Reporter]]|archive-url=https://archive.today/20190914230430/https://www.hollywoodreporter.com/news/the-artist-australian-academy-of-cinema-award-285444|archive-date=September 14, 2019|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/the-artist-australian-academy-of-cinema-award-285444|title=The Artist Wins Best Picture at Inaugural Aussie Film Awards|date=January 27, 2012|last=Ginsberg|first=Merle|access-date=September 15, 2019|url-status=live}}</ref> |- |} ===Bodil Awards=== {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! width="5%" |Taon ! style="width:40%;" | Nominadong gawa ! style="width:40%;" | Kategoriya ! style="width:10%;" | Resulta ! width="1%" |{{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | style="text-align:center;" |2011 |''[[Melancholia (2011 film)|Melancholia]]'' |[[Bodil Award for Best Actress in a Leading Role|Best Actress in a Leading Role]] | {{nom}} | style="text-align:center;" | |- |} ===Cannes Film Festival=== {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! width="5%" |Taon ! style="width:40%;" | Nominadong gawa ! style="width:40%;" | Kategoriya ! style="width:10%;" | Resulta ! width="1%" |{{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | style="text-align:center;" |[[2011 Cannes Film Festival|2011]] |''[[Melancholia (2011 film)|Melancholia]]'' |[[Cannes Film Festival Award for Best Actress|Best Actress]] | {{won}} | style="text-align:center;" | |- |} ===Critics' Choice Television Awards=== {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! width="5%" |Taon ! style="width:40%;" | Nominadong gawa ! style="width:40%;" | Kategoriya ! style="width:10%;" | Resulta ! width="1%" |{{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | style="text-align:center;" | 2015 |''[[Fargo (TV series)|Fargo]]'' |[[Critics' Choice Television Award for Best Actress in a Movie/Miniseries|Best Actress in a Movie/Miniseries]] | {{won}} | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" | 2019 |''[[On Becoming a God in Central Florida]]'' |[[Critics' Choice Television Award for Best Actress in a Comedy Series|Best Actress in a Comedy Series]] | {{nom}} | style="text-align:center;" | |} ===Empire Awards=== ====== {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! width="5%" |Taon ! style="width:40%;" | Nominadong gawa ! style="width:40%;" | Kategoriya ! style="width:10%;" | Resulta ! width="1%" |{{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | style="text-align:center;" | 2002 |''[[Spider-Man (2002 film)|Spider-Man]]'' |[[Empire Award for Best Actress|Best Actress]] | {{won}} | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" | 2004 |''[[Spider-Man 2]]'' | Best Actress | {{nom}} | style="text-align:center;" |<ref name="EmpireAward2003">{{cite web |url=http://www.empireonline.com/awards2003/winners/bestactress.asp |title=Best Actress |work=[[Empireonline.com]] |publisher=[[Bauer Consumer Media]] |year=2003 |accessdate=September 17, 2011 }}</ref> |- |} ===European Film Awards=== {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! width="5%" |Taon ! style="width:40%;" | Nominadong gawa ! style="width:40%;" | Kategoriya ! style="width:10%;" | Resulta ! width="1%" |{{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | style="text-align:center;" |2011 |''[[Melancholia (2011 film)|Melancholia]]'' |[[European Film Award for Best Actress|Best Actress]] | {{nom}} | style="text-align:center;" | |} ===Golden Globe Awards=== {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! width="5%" |Taon ! style="width:40%;" | Nominadong gawa ! style="width:40%;" | Kategoriya ! style="width:10%;" | Resulta ! width="1%" |{{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | style="text-align:center;" |[[52nd Golden Globe Awards|1994]] |''[[Interview with the Vampire (film)|Interview with the Vampire]]'' |[[Golden Globe Award for Best Supporting Actress – Motion Picture|Best Supporting Actress – Motion Picture]] | {{nom}} | rowspan="2" style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" |[[73rd Golden Globe Awards|2015]] |''[[Fargo (TV series)|Fargo]]'' |[[Golden Globe Award for Best Actress – Miniseries or Television Film|Best Actress – Miniseries or Television Film]] | {{nom}} |- | style="text-align:center;" |[[77th Golden Globe Awards|2019]] |''[[On Becoming a God in Central Florida]]'' |[[Golden Globe Award for Best Actress – Television Series Musical or Comedy|Best Actress – Television Series Musical or Comedy]] | {{nom}} | rowspan="1" style="text-align:center;" | |} ===Kids' Choice Awards=== {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! width="5%" |Taon ! style="width:40%;" | Nominadong gawa ! style="width:40%;" | Kategoriya ! style="width:10%;" | Resulta ! width="1%" |{{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | style="text-align:center;" |[[2008 Kids' Choice Awards|2008]] |''[[Spider-Man 3]]'' |[[2008 Kids' Choice Awards#Favorite Movie Actress|Favorite Female Movie Star]] | {{nom}} | style="text-align:center;" | |- |} ===Mar del Plata Film Festival=== {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! width="5%" |Taon ! style="width:40%;" | Nominadong gawa ! style="width:40%;" | Kategoriya ! style="width:10%;" | Resulta ! width="1%" |{{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | style="text-align:center;" | 2001 |''[[The Cat's Meow]]'' | Best Actress | {{won}} | style="text-align:center;" | |- |} ===MTV Movie Awards=== {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! width="5%" |Taon ! style="width:40%;" | Nominadong gawa ! style="width:40%;" | Kategoriya ! style="width:10%;" | Resulta ! width="1%" |{{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | style="text-align:center;" |[[1995 MTV Movie Awards|1995]] |''[[Interview with the Vampire (film)|Interview with the Vampire]]'' |[[MTV Movie Award for Best Breakthrough Performance|Best Breakthrough Performance]] | {{won}} | style="text-align:center;" | |- | rowspan="2" style="text-align:center;" |[[2003 MTV Movie Awards|2003]] | rowspan="2" |''[[Spider-Man (2002 film)|Spider-Man]]'' |[[MTV Movie Award for Best Performance|Best Female Performance]] | {{won}} | style="text-align:center;" | |- |[[MTV Movie Award for Best Kiss|Best Kiss]] {{small|(with [[Tobey Maguire]])}} | {{won}} | style="text-align:center;" | <ref name=mtv2003>{{cite web|title=CBBC Newsround: MTV Movie Awards nominations 2003|url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/tv_film/newsid_2949000/2949557.stm|work=[[BBC]]|accessdate=March 4, 2017}}</ref> |} ===People's Choice Awards=== {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! width="5%" |Taon ! style="width:40%;" | Nominadong gawa ! style="width:40%;" | Kategoriya ! style="width:10%;" | Resulta ! width="1%" |{{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | style="text-align:center;" |[[29th People's Choice Awards|2002]] |''[[Spider-Man (2002 film)|Spider-Man]]'' | Favorite On-Screen Chemistry {{small|(with [[Tobey Maguire]])}} | {{nom}} | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" |[[31st People's Choice Awards|2004]] |''[[Spider-Man 2]]'' | Favorite On Screen Match-up {{small|(with Tobey Maguire)}} | {{nom}} | style="text-align:center;" | |- |} ===Primetime Emmy Awards=== {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! width="5%" |Taon ! style="width:40%;" | Nominadong gawa ! style="width:40%;" | Kategoriya ! style="width:10%;" | Resulta ! width="1%" |{{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | style="text-align:center;" |[[68th Primetime Emmy Awards|2015]] |''[[Fargo (TV series)|Fargo]]'' |[[Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actress in a Miniseries or a Movie|Outstanding Lead Actress in a Limited Series or a Movie]] | {{nom}} | style="text-align:center;" | |- |} ===Robert Awards=== <ref name="Szalai">{{cite web|title=From Blue Dragons to Lolas, A Global Guide to Foreign Countries' Oscars|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/oscars-foreign-countries-film-awards-867557|first=Georg|last=Szalai|date=February 24, 2016|work=[[The Hollywood Reporter]]|accessdate=April 2, 2019}}</ref> {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! width="5%" |Taon ! style="width:40%;" | Nominadong gawa ! style="width:40%;" | Kategoriya ! style="width:10%;" | Resulta ! width="1%" |{{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | style="text-align:center;" | 2011 |''[[Melancholia (2011 film)|Melancholia]]'' |[[Robert Award for Best Actress in a Leading Role|Best Actress in a Leading Role]] | {{won}} | style="text-align:center;" | |} ===Sant Jordi Awards=== {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! width="5%" |Taon ! style="width:40%;" | Nominadong gawa ! style="width:40%;" | Kategoriya ! style="width:10%;" | Resulta ! width="1%" |{{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | style="text-align:center;" | 2011 |''[[Melancholia (2011 film)|Melancholia]]'' | Best Foreign Actress | {{won}} | style="text-align:center;" | |- |} ===Satellite Awards=== {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! width="5%" |Taon ! style="width:40%;" | Nominadong gawa ! style="width:40%;" | Kategoriya ! style="width:10%;" | Resulta ! width="1%" |{{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | style="text-align:center;" |[[20th Satellite Awards|2015]] |''[[Fargo (TV series)|Fargo]]'' |[[Satellite Award for Best Actress – Television Series Drama|Best Actress — Television Series Drama]] | {{won}} | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" |[[21st Satellite Awards|2016]] |''[[Hidden Figures]]'' |[[Satellite Award for Best Cast – Motion Picture|Best Cast — Motion Picture]] | {{won}} | style="text-align:center;" | |- |} ===Saturn Awards=== {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! width="5%" |Taon ! style="width:40%;" | Nominadong gawa ! style="width:40%;" | Kategoriya ! style="width:10%;" | Resulta ! width="1%" |{{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | style="text-align:center;" |1994 |''[[Interview with the Vampire (film)|Interview with the Vampire]]'' |[[Saturn Awards|Best Performance by a Younger Actor]] | {{won}} | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" |1995 |''[[Jumanji]]'' |[[Saturn Awards|Best Performance by a Younger Actor]] | {{nom}} | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" | 2002 |''[[Spider-Man (2002 film)|Spider-Man]]'' |[[Saturn Award for Best Actress|Best Actress]] | {{nom}} | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" | 2011 |''[[Melancholia (2011 film)|Melancholia]]'' |[[Saturn Award for Best Actress|Best Actress]] | {{won}} | style="text-align:center;" | |- |} ===Screen Actors Guild Awards=== {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! width="5%" |Taon ! style="width:40%;" | Nominadong gawa ! style="width:40%;" | Kategoriya ! style="width:10%;" | Resulta ! width="1%" |{{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | style="text-align:center;" |[[23rd Screen Actors Guild Awards|2016]] |''[[Hidden Figures]]'' |[[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Cast in a Motion Picture|Best Ensemble]] | {{won}} | style="text-align:center;" | |- |} ===Teen Choice Awards=== {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! width="5%" |Taon ! style="width:40%;" | Nominadong gawa ! style="width:40%;" | Kategoriya ! style="width:10%;" | Resulta ! width="1%" |{{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | style="text-align:center;" |[[1999 Teen Choice Awards|1999]] |''[[Drop Dead Gorgeous (film)|Drop Dead Gorgeous]]'' |[[1999 Teen Choice Awards#Movies|Choice Movie Actress]] | {{nom}} | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" |[[2000 Teen Choice Awards|2000]] |''[[The Virgin Suicides (film)|The Virgin Suicides]]'' |[[2000 Teen Choice Awards#Movies|Choice Movie Actress]] | {{nom}} | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" |[[2001 Teen Choice Awards|2001]] |''[[Get Over It (film)|Get Over It]]'' |[[2001 Teen Choice Awards#Movies|Choice Movie Chemistry]] {{small|(with [[Ben Foster]])}} | {{nom}} | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" |[[2002 Teen Choice Awards|2002]] |''[[Spider-Man (2002 film)|Spider-Man]]'' |[[2002 Teen Choice Awards#Movies|Choice Movie Liplock]] {{small|(with [[Tobey Maguire]])}} | {{won}} | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" |[[2003 Teen Choice Awards|2003]] |''[[Mona Lisa Smile]]'' |[[Teen Choice Award for Choice Movie Villain#2000s|Choice Movie Villain]] | {{nom}} | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" |[[2007 Teen Choice Awards|2007]] |''[[Spider-Man 3]]'' |[[2007 Teen Choice Awards#Movies|Choice Movie Liplock]] {{small|(with Tobey Maguire)}} | {{nom}} | style="text-align:center;" | |- |} ===Young Artist Awards=== {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! width="5%" |Taon ! style="width:40%;" | Nominadong gawa ! style="width:40%;" | Kategoriya ! style="width:10%;" | Resulta ! width="1%" |{{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | style="text-align:center;" |[[16th Youth in Film Awards|1994]] |''[[Little Women (1994 film)|Little Women]]'' |[[16th Youth in Film Awards#Best Performance by a Youth Actress Co-Starring in a Motion Picture|Best Supporting Actress — Feature Film]] | {{won}} | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" |[[17th Youth in Film Awards|1995]] |''[[Jumanji]]'' |[[17th Youth in Film Awards#Best Young Leading Actress: Feature Film|Best Leading Actress – Feature Film]] | {{won}} | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" |[[18th Youth in Film Awards|1996]] |''[[ER (TV series)|ER]]'' |[[18th Youth in Film Awards#Best Performance in a TV Drama Series: Guest Starring Young Actress|Best Guest Starring Actress — Drama Series]] | {{nom}} | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" |[[19th Youth in Film Awards|1997]] |''[[Tower of Terror (1997 film)|Tower of Terror]]'' |[[19th Youth in Film Awards#Best Performance in a TV Movie / Pilot / Mini-Series: Leading Young Actress|Best Leading Actress — TV Movie/Pilot/Mini-Series]] | {{nom}} | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" |[[20th Youth in Film Awards|1998]] |''[[Small Soldiers]]'' |[[20th Youth in Film Awards#Best Performance in a Feature Film: Leading Young Actress|Best Leading Actress – Feature Film]] | {{nom}} | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" |[[21st Youth in Film Awards|1999]] |''[[The Devil's Arithmetic (film)|The Devil's Arithmetic]]'' |[[20th Youth in Film Awards#Best Performance in a Feature Film: Leading Young Actress|Best Actress – TV Movie/Pilot/Mini-Series]] | {{nom}} | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" |[[22nd Youth in Film Awards|2000]] |''[[Bring It On (film)|Bring It On]]'' |[[22nd Young Artist Awards#Best Performance in a Feature Film: Leading Young Actress|Best Leading Actress — Feature Film]] | {{nom}} | style="text-align:center;" | |} ===YoungStar Awards=== {| class="wikitable" style="width:85%;" |- ! width="5%" |Taon ! style="width:40%;" | Nominadong gawa ! style="width:40%;" | Kategoriya ! style="width:10%;" | Resulta ! width="1%" |{{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | style="text-align:center;" | 1994 |''[[Interview with the Vampire (film)|Interview with the Vampire]]'' |[[YoungStar Award#Best Performance by a Young Actress in a Drama Film|Best Actress — Drama Film]] | {{won}} | style="text-align:center;" | |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | 1996 |''[[ER (TV series)|ER]]'' |[[YoungStar Award#Best Young Actress in a Drama TV Series|Best Actress — TV Drama Series]] | {{nom}} | style="text-align:center;" |{{efn|Dunst's biographical entry at the [[Cannes Film Festival]] lists her nomination for the series under its French title, ''Urgences''.<ref name=cannesbio/>}} |- |''[[The Siege at Ruby Ridge]]'' |[[YoungStar Award#Best Young Actress in a Mini-Series/Made for TV Film|Best Actress — Television Film]] | {{won}} | style="text-align:center;" | |- | style="text-align:center;" | 1998 |''[[Fifteen and Pregnant]]'' |[[YoungStar Award#Best Young Actress in a Mini-Series.2|Best Actress — Miniseries or Television Film]] | {{won}} | style="text-align:center;" |{{efn|Dunst's biographical entry at the [[Cannes Film Festival]] lists her nomination for the film under its French title, ''Un choix difficile'' ([[English language|English]]: ''A Difficult Choice'').<ref name=cannesbio/>}} |- | rowspan="2" style="text-align:center;" | 1999 |''[[Dick (film)|Dick]]'' |[[YoungStar Award#Best Young Actress in a Comedy Film 4|Best Actress — Comedy Film]] | {{nom}} | style="text-align:center;" | |- |''[[The Virgin Suicides (film)|The Virgin Suicides]]'' |[[YoungStar Award#Best Young Actress in a Drama Film 4|Best Actress — Drama Film]] | {{nom}} | style="text-align:center;" | |} ===Critics associations=== {| class="wikitable" style="width:80%;" |- ! width="5%" |Taon ! style="width:25%;" | Nominadong gawa ! style="width:30%;" | Association ! style="width:25%;" | Kategoriya ! style="width:10%;" | Resulta ! width="1%" |{{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | rowspan="4" style="text-align:center;" | 1994 | rowspan="3" |''[[Interview with the Vampire (film)|Interview with the Vampire]]'' |[[Boston Society of Film Critics]] |[[Boston Society of Film Critics Award for Best Supporting Actress|Best Supporting Actress]] | {{won}} | style="text-align:center;" | |- | rowspan="2" |[[Chicago Film Critics Association]] |[[Chicago Film Critics Association Award for Most Promising Actress|Most Promising Actress]] | {{won}} | style="text-align:center;" | |- |[[Chicago Film Critics Association Award for Best Supporting Actress|Best Supporting Actress]] | {{nom}} | style="text-align:center;" | |- |''[[Little Women (1994 film)|Little Women]]'' | Boston Society of Film Critics | Best Supporting Actress | {{won}} | style="text-align:center;" |<ref name=boston90s>{{cite web|work=[[Boston Society of Film Critics]]|title=BSFC Winners 1990s|url=https://bostonfilmcritics.org/past-winners-1990s/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717194814/https://bostonfilmcritics.org/past-winners-1990s/|archive-date=July 17, 2019}}</ref> |- | style="text-align:center;" | 2004 |''[[Eternal Sunshine of the Spotless Mind]]'' |[[Washington D.C. Area Film Critics Association]] |[[Washington D.C. Area Film Critics Association Award for Best Ensemble|Best Ensemble]] | {{won}} | style="text-align:center;" | |- | rowspan="6" style="text-align:center;" | 2011 | rowspan="6" |''[[Melancholia (2011 film)|Melancholia]]'' |[[Alliance of Women Film Journalists]] | Best Actress | {{won}} | style="text-align:center;" | |- |[[Chicago Film Critics Association]] |[[Chicago Film Critics Association Award for Best Actress|Best Actress]] | {{nom}} | style="text-align:center;" | |- |[[Dallas-Fort Worth Film Critics Association]] |[[Dallas-Fort Worth Film Critics Association Award for Best Actress|Best Actress]] | {{nom}} | style="text-align:center;" | |- |[[London Film Critics' Circle]] |[[London Film Critics Circle Award for Actress of the Year|Actress of the Taon]] | {{nom}} | style="text-align:center;" | |- |[[National Society of Film Critics]] |[[National Society of Film Critics Award for Best Actress|Best Actress]] | {{won}} | style="text-align:center;" | |- |[[Online Film Critics Society]] |[[Online Film Critics Society Award for Best Actress|Best Actress]] | {{nom}} | style="text-align:center;" | |- |} ==Paalala== {{noteslist}} <ref name=cannesbio>{{cite web|url=https://festival-de-cannes.cineday.orange.fr/jury/kirsten-dunst-CNT00000055KKl.html|work=[[Cannes Film Festival|Festival de Cannes]]|title=Biographie de Kirsten Dunst|archive-url=https://archive.today/20190915000046/https://festival-de-cannes.cineday.orange.fr/jury/kirsten-dunst-CNT00000055KKl.html|archive-date=September 15, 2019|language=fr|series=Tout le jury|access-date=September 15, 2019|url-status=live}}</ref> ==Mga Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga artista mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1982]] {{start|Talambuhay}} tw4osbowjrhwatysuspjruzcez0gs5y Madonna 0 43083 2227803 2217385 2026-09-22T22:49:34Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227803 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist <!-- See Wikipedia:WikiProject_Musicians --> | name = Madonna | image = Madonna 3 by David Shankbone-2.jpg | image_size = 250px | caption = Si Madonna sa unang gabi ng ''[[I Am Because We Are]]'' | landscape = | background = solo_singer <!-- huwag isalin --> | birth_name = <!-- Madonna has only one middle name - Louise. Veronica is her chosen confirmation name, and has never been legally added to her name. -->Madonna Louise Ciccone | alias = Madonna Louise Veronica Ciconne Ritchie <!--http://www.callaway.com/publishing_madonnabio.html -->,<br /> Madonna | birth_date = {{birth date and age|1958|8|16}} | birth_place = [[Bay City, Michigan|Bay City]], [[Michigan]], [[Estados Unidos]] | origin = [[New York City|Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]] | genre = [[pop music|Pop]], [[dance music|sayaw]], [[electronika]], [[urbanong kontemporaryo]] | instrument = [[singer|tinig]], [[gitara]], [[percussion instrument|perkusyon]] | occupation = [[Singer-songwriter]], [[musikero]], [[prodyuser ng rekord]], [[prodyuser ng pelikula]], [[fashion design|disenyador ng moda ng damit]], [[mananayaw]], [[manunulat]], [[aktres]], [[direktor]] | years_active = 1979–kasalukuyan | label = [[Live Nation|Artist Nation]] <small> (2008)</small><br />[[Warner Bros. Records|Warner Bros.]] <small> (1982–2008)</small> <br />[[Maverick Records|Maverick]] <small> (1992–2004)</small> <br />[[Sire Records|Sire]] <small> (1982–1994)</small> | website = [http://www.madonna.com www.madonna.com] }} <!-- Veronica is Madonna's confirmation name, not a second middle name, and has never been legally added as such.--> Si '''Madonna Louise Ciccone Ritchie''' (ipinanganak 16 Agosto 1958), na kilala bilang '''Madonna''', ay isang [[Estados Unidos|Amerikanong]] [[recording artist]] at [[entertainer]]. Ipinanganak sa [[Bay City, Michigan]] at pinakalaki sa [[Rochester Hills, Michigan]], si Madonna ay lumipat sa [[Lungsod ng New York]] para sa karera sa pagsayaw ng [[modern dance]]. Pagkatapos ng kanyang pagtatanghal bilang kasapi ng grupong pop musikal na [[Breakfast Club (banda)|Breakfast Club]] at Emmy, inilabas niya ang kanyang [[Madonna (album ni Madonna)|sariling pangalang album]] noong 1983, at nakapagprodus ng tatlong magkakasunod #1 na mga [[studio album]] sa [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] noong dekada '80 at apat pang karagdagan simula noong 2000.<ref>{{cite book|last= Frank|first=Lisa |author2=Paul Smith|title=Madonnarama: Essays on Sex and Popular Culture |origyear=1993|publisher=Cleis Press |isbn=0939416727|pages=pg 91 }}</ref> Noong 1992, itinayo niya ang isang kompanya, ang [[Maverick (kompanyang panlibanganan)|Maverick]], kung saan naglimbag ng aklat ng mga larawang (''Sex (aklat)|Sex''). Naglabas din siya ng isang studio album, ang ''[[Erotica (album)|Erotica]]'' at pinagbidahan ang pelikulang ''[[Body of Evidence (pelikula)|Body of Evidence]]'' na may temang erotiko. Ang gawa niyang ito ay gumawa ng negatibong publisidad at nagpabagsak sa kanyang kita noong dekada '90.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.billboard.com/bbcom/bio/index.jsp?pid=50294|title=Madonna Biography|work=Billboard|accessdate=2008-01-03|archiveurl=https://archive.today/20120720132906/http://www.billboard.com/artist/madonna/50294%23/artist/madonna/50294|archivedate=2012-07-20|url-status=live}}</ref> Ang karera ni Madonna ay muling sumigla noong 1998, nang ilabas niya ang kanyang album na ''[[Ray of Light]]''. Si Madonna ay lumabas sa 22 mga pelikula. Subalit karamihan dito ay pumalya,<ref>{{cite book|last=Goodwin|first=Andrew|title=Dancing in the Distraction Factory: Music, Television and Popular Culture|edition=Hardcover|publisher=Routledge|isbn=0415091691|pages=pg 100|chapter=}}</ref> nanalo naman siya ng [[Golden Globe Award]] para sa pagganap niya sa pelikula noong 1996 na ''[[Evita (pelikula)|Evita]]''. Siya ay diborsiyado sa aktor na si [[Sean Penn]], at noong 1996 ay nagdalantao sa kanyang anak na babae na si Lourdes Maria (na kilala rin bilang Lola) sa kanyang personal na tagasanay na si [[Carlos Leon]] bago siya nagpakasal sa direktor ng pelikula na si [[Guy Ritchie]] noong 2000. Sina ni Ritchie ay nagkaroon ng dalawang anak na lalaki, sina Rocco at David Banda, isang batang taga-Malawi na kanilang inampon noong 2006, na nagdulot ng mga alegasyon sa media na nilabag nila ang batas sa pag-aampon sa Malawi. Si Madonna at Ritchie ay nagsampa ng kasong diborsiyo noong Oktubre 2008. Si Madonna ay sinabing "isa sa mga pinakamahusay na artistang pop ng lahat ng panahon" at binansagang "Reyna ng Pop".<ref name="Rolli ng Stone Biography">{{cite web|title=Madonna: Rolling Stone|work=[[Rolling Stone]]|year=2008|url=http://www.rollingstone.com/artists/madonna/biography|accessdate=2008-04-29|archive-date=2009-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090119015514/http://www.rollingstone.com/artists/madonna/biography|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book |last=Cross |first=Mary |title = Madonna: A Biography |url=https://archive.org/details/madonnabiography0000cros |publisher=Canongate U.S. |year=2004 |isbn=0313338116}}</ref><ref>{{cite book |last=Morton |first=Andrew |title=Madonna |url=https://archive.org/details/madonna0000andr |publisher=Macmillan |year=2002 |isbn=0312983107}}</ref> Siya ay nirango ng [[Recording Industry Association of America]] bilang isa sa pinakamabentang babaeng artistang rock ng ikadalawampung siglo at ikalawang pinakamataas makabentang babaeng artista sa [[Estados Unidos]] na may 63 milyon [[RIAA certification|sertipikadong]] mga album.<ref>{{cite web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=tblTopArt |title=Top Selling Artists |work=RIAA|accessdate=2008-06-09}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.riaa.com/newsitem.php?news_year_filter=1999&resultpage=2&id=3ABF3EC8-EF5B-58F9-E949-3B57F5E313DF|title=The American Recording Industry announces its Artists of the Century|work=RIAA|date=1999-11-10|accessdate=2008-01-30|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930200852/http://www.riaa.com/newsitem.php?news_year_filter=1999&resultpage=2&id=3ABF3EC8-EF5B-58F9-E949-3B57F5E313DF|url-status=dead}}</ref> Tinala siya ng ''[[Guinness World Records]]'' bilang pinakamatagumpay na babaeng rekording artist ng lahat ng panahon at ang pinakamataas kumitang babaeng mang-aawit sa daigdig na may tinatayang halaga na US$490&nbsp;milyon, na nakabenta ng 200&nbsp;milyon rekord sa buong mundo.<ref>{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/10/16/earlyshow/main4526065.shtml|title=How Will Madonna And Guy Split Their $$?|publisher=CBS News|date=2008-10-16|accessdate=2008-11-02}}</ref><ref>{{cite web|first=Edith|last=Bowman|url=http://www.visionariesdebate.com/visionaries.php?id=3|work=[[BBC News]]|title=BBC World Visionaries: Madonna Vs. Mozart|quote=In 2000, Guinness World Records listed Madonna as the most successful female recording artist of all time.|date=2007-05-26|accessdate=2008-05-12|archive-date=2008-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080525082816/http://www.visionariesdebate.com/visionaries.php?id=3|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/showbiz/showbiznews.html?in_article_id=407501&in_page_id=1773 | title=Queen of Pop Madonna crowned highest earning female singer on earth |work=[[Daily Mail]] |publisher=[[Forbes]]| date=2006-09-28 |accessdate=2007-12-28}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ifpi.org/content/section_news/plat_month_20060913.html|title=IFPI Platinum Europe Awards: July & Agosto 2006|date=2006-09-13|work=IFPI News|accessdate=2007-12-14|archive-date=2006-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20061104041040/http://www.ifpi.org/content/section_news/plat_month_20060913.html|url-status=dead}}</ref> == Karera == === 1958-1981: Pagkabata at ang simula ng karera === Si Madonna ay ipinanganak bilang Madonna Louise Ciconne sa [[Lungsod ng Bay, Michigan]]. Ang kanyang ina na si Madonna Louise (Fortin, noong dalaga pa), ay mula sa lahing Pranses-Kanadyano, at ang kanyang ama si Silvio "Tony" P. Ciconne, ay mula sa unang henerasyon ng mga [[Italyanong Amerikano]]ng mga inhinyero sa [[Chrysler]]/[[General Motors]] na ang mga magulang ay nagmula sa [[Pacentro]], [[Abruzzo]], [[Italy]].<ref>{{cite news|first=Denise|last=Worrell|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,957025,00.html|title=Now: Madonna on Madonna|work=Time magazine|accessdate=2008-06-05|archive-date=2008-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080612174827/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,957025,00.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/campaigns/madonna/madonna1.xml|title=The child who became a star: Madonna timeline|work=Telegraph|accessdate=2008-06-09|archive-date=2008-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423035817/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2Fcampaigns%2Fmadonna%2Fmadonna1.xml|url-status=dead}}</ref> Si Madonna ay ikatlo sa anim na magkakapatid; ang kanyang mga kapatid ay sina, Martin, Anthony, Paula Mae, [[Christopher Ciccone|Christopher]], at Melanie.<ref>{{cite web | url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,193740,00.html?sPage=fnc.entertainment/madonna | title=Madonna Biography | work=FOX News | accessdate=2008-06-05 | archive-date=2012-10-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121025145239/http://www.foxnews.com/story/0,2933,193740,00.html?sPage=fnc.entertainment%2Fmadonna | url-status=dead}}</ref> Si Madonna ay pinalaki sa suburb ng [[Pontiac, Michigan]] ng [[Detroit]] at sa Avon Township (na tinatawag ngayong [[Rochester Hills, Michigan]]). Ang kanyang ina ay namatay dahil sa [[kanser sa suso]] sa edad na 30 noong Disyembre 1. 1963. Ang kanyang ama ay pinakasalan ang kasambahay ng pamilya, si Joan Gustafson, at nagkaroon sila ng dalawang anak: sina Jennifer at Mario Ciccone. Ayon kay Madonna hindi niya raw matanggap ang kanyang ina noong kabataan niya.<ref>{{cite web| title=Madonna Biography: Patr 1| work=People| url=http://www.people.com/people/madonna/biography| accessdate=2008-05-29| archive-date=2008-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20080528164613/http://www.people.com/people/madonna/biography| url-status=dead}}</ref> Hinimok ni Madonna ang kanyang ama na payagan siya na mag-aral ng [[ballet]]. Nag-aral siya sa St. Frederick's Elementary School at sa St. Andrews Elementary School (na ngayon ay ang Holy Family Regional) at sa West Middle School. Nag-aral din siya sa [[Rochester Adams High School]], at naging estudyanteng na puro markang A at naging kasapi ng [[cheerleading]] squad. Nakatanggap ng iskolarsip si Madonna sa [[Pamantasan ng Michigan]] pagkatapos niyang makapagtapos sa Mataas na Paaralan.<ref>{{cite web|title =Madonna|work=Guardian|date=2001-07-04|url=http://www.guardian.co.uk/news/2001/jul/04/netnotes.imogentilden|accessdate=2008-05-29}}</ref> Nahikayat si Madonna ng kanyang guro sa ballet na ipursige niya ang kanyang karera sa pagsasayaw, kaya iniwan niya ang kanyang pag-aaral sa Pamantasan ng Michigan noong huling bahagi 1977 at nagtungo sa [[Lungsod ng Bagong York]].<ref>{{cite episode| title = A star with staying power| series= People in the news| network= CNN Programs}}</ref> Kaunti lamang ang salapi ni Madonna noon at minsang tumira sa iskwater, nagtrabaho sa [[Dunkin' Donuts]] kasama ang mga [[modern dance]] troupes.<ref>{{cite episode|title = Madonna: Queen of Pop|series= Biography| network = [[History (TV channel)|The History Channel]]|minutes=5}}</ref> Sinabi ni Madonna na ang pagpunta niya sa Bagong York ay ang kanyang unang pagkakataon na makasakay ng eroplano, unang pagkakataon na makasakay sa taksi, na may dala dala lamang na $35 sa kanyang bulsa. Iyon ang kanyang pinakamatapang na bagay na nagawa.<ref>{{cite web|title=Madonna on coming to New York City to be a dancer|work=Mirror|url=http://www.talkentertainment.com/Quotes.aspx|accessdate=2008-05-29|archive-date=2008-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080515232845/http://talkentertainment.com/Quotes.aspx|url-status=dead}}</ref> Habang nagtatanghal bilang mananayaw sa isang Pranses na artistang pandisko na si [[Patrick Hernandez]] noong world tour nito noong 1979,<ref name = atlas>{{cite web |url=http://www.music-atlas.com/artists/madonna.htm |title=Madonna Biography |work=Music Atlas |accessdate=2007-12-28 |archive-date=2007-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071217102534/http://www.music-atlas.com/artists/madonna.htm |url-status=dead }}</ref> si Madonna ay nagkaroon ng relasyon sa musikerong si Dan Gilroy, kung siya ring nakasama niya sa binuo niyang kauna-unahang bandang rock. ang [[Breakfast Club (banda)|Breakfast Club]] sa Bagong York.<ref>{{cite web|url=http://www.people.com/people/madonna/biography|title=Madonna Biography: Part 1|work=People magazine|accessdate=2008-01-13|archive-date=2008-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528164613/http://www.people.com/people/madonna/biography|url-status=dead}}</ref> Doon ay kumakanta at tumutugtog siya ng gitara at tambol bago niya binuo ang bandang Emmy noong 1980 na may isang drummer at kasama ang kanyang dating nobyo na si [[Stephen Bray]].<ref name="Rolling Biography">{{cite web|title=Biography - Madonna|work=Rolling Stone|year=2008|url=http://www.rollingstone.com/artists/madonna/biography|accessdate=2008-04-29|archive-date=2009-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090119015514/http://www.rollingstone.com/artists/madonna/biography|url-status=dead}}</ref> Siya at si Bray ay sumulat at nagprodus ng mga awiting pangsayaw na napansin ang atensiyon ng mga lokal sa mga dance club sa Bagong York. Namangha ang [[Disc jockey]] at rekord produser na si [[Mark Kamins]] sa kanyang mga rekord na demo, kaya dinala niya si Madonna sa atensiyon ni [[Seymour Stein]], ang nagtatag ng [[Sire Records]].<ref>{{cite book|last=Taraborrelli|first= J. Randy|origyear=2004| title=Madonna: An Intimate Biography|page=72|publisher= Simon & Schuster|isbn=0743228804}}</ref> === 1982–1985: Ang ''Madonna'' at ''Like a Virgin'' === [[Talaksan:Snapshot20050724030333.jpg|thumb|250px|si Madonna sa Live Aid sa JFK Stadium]] Noong 1982, lumagda si Madonna sa isang kasunduan ''singles'' sa [[Sire Records]], isang label na kabilang sa [[Warner Bros. Records]].<ref>{{cite web|title=Madonna, Beastie Boys Nominated For Rock And Roll Hall Of Fame|work=MTV news|date=2007-09-27|url=http://www.mtv.com/news/articles/1570747/20070927/beastie_boys.jhtml|accessdate=2008-05-29|archive-date=2008-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080503045056/http://www.mtv.com/news/articles/1570747/20070927/beastie_boys.jhtml|url-status=dead}}</ref> Ang kanyang unang labas na awit noong 24 Abril 1982, ay ang "[[Everybody (Madonna awit ni Madonna)|Everybody]]"<ref name="NYT - $60 million">{{cite news |first=Stephen |last=Holden |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE2DB103FF933A15757C0A964958260 |work=New York Times| title=Madonna Makes a $60 Million Deal| accessdate=2008-05-27}}</ref> Ang kanyang unanng album, ''[[Madonna (Madonna album)|Madonna]]'' ay pangunahing prinodus ni [[Reggie Lucas]]. Ang paraan ng pananamit, pagkilos, pagtatanghal at pagkilos ni Madonna sa kanyang mga music video, ay naging maimpluwensiya sa mga kababaihan. Ito ay nilalarawan ng mga lace tops, mga palda sa ibabaw ng mga pantalong capri, mga ''fishnet stockings'', mga alahas na may krus, at pagkukulay ng buhok, at naging uso sa mga pananamit ng mga kababaihan noong dekada '80.<ref>{{cite web|url=http://www.vintageblues.com/history8.htm|work=American Vintage Blues|title=History of Fashion|accessdate=2008-06-09}}</ref> Ang kanyang sumunod na album, ang ''[[Like a Virgin]]'', ay naging unang ''number one'' na album niya sa [[Billboard 200|U.S. albums chart]];<ref>{{cite book| first=Matthew |last=Rettenmund |title=Madonnica: The Woman & The Icon From A To Z | url=https://archive.org/details/encyclopediamado0000rett |publisher=St. Martin's Griffin |origyear=1995 | isbn=0312117825}}</ref> Ang tagumpay ng album ay dahil sa sikat na awit na "[[Like a Virgin (awit ni Madonna)|Like a Virgin]]", na naabot ang ikaunang pwesto sa Estados Unidos, at tumagal na anim na linggo sa pwestong iyon.<ref name=atlas/> The album sold 12&nbsp;million copies worldwide, eight of which in the U.S.<ref>{{cite book|title=Madonna: The Rolling Stone Files: The Ultimate Compendium of Interviews, Articles, Facts and Opinions from the Files of Rolling Stone|url=https://archive.org/details/madonnarollingst00newy| isbn=0786881542 |publisher=Hyperion Books |origyear=1997}}</ref> Itinanghal niya ang awit na ito sa kauna-unahang [[MTV Video Music Awards]], na suot-suot ang kanyang tanyag na sinturong "Boy Toy".<ref name="autogenerated2">{{cite web|url=http://liveearth.msn.com/green/madonna10things|work=MSN Live Earth|title=Madonna - 10 moments that created an icon|accessdate=2008-01-04|archive-date=2008-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080110045935/http://liveearth.msn.com/green/madonna10things|url-status=dead}}</ref> Ang awit na ''Like a Virgin'' ay itinala ng [[National Association of Recording Merchandisers]] at [[Rock and Roll Hall of Fame]] bilang isa ''Definitive 200 Albums of All Time''.<ref>{{cite web | title = Definitive 200 | work =The Rock and Roll Hall of Fame and Museum |url=http://www.rockhall.com/pressroom/definitive-200 | accessdate = 2008-04-08}}</ref><ref>{{cite web | title = The RS 500 Greatest Songs of All Time | work = Rolling Stone | url = http://www.rollingstone.com/news/coverstory/500songs/page/3 | accessdate = 2008-04-11 | archive-date = 2006-08-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060820114511/http://www.rollingstone.com/news/coverstory/500songs/page/3 | url-status = dead }}</ref> Noong 1985, pinasok ni Madonna ang paggawa ng pelikula, na nagsimula sa saglit na paglabas bilang isang mang-aawit sa club sa pelikulang ''[[Vision Quest]]''. Ang ''soundtrack'' ng pelikula ay kinabilangan ng kanyang ikalawang #1 na single sa E.U ang "[[Crazy for You (awit ni Madonna)|Crazy for You]].<ref>[https://web.archive.org/web/20090205041307/http://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=379&cfgn=Singles&cfn=The+Billboard+Hot+100&ci=3004189&cdi=6183178&cid=04%2F13%2F1985 Chart Listing For The Week Of 13 Abril 1985] ''Billboard'' Hot 100. Retrieved on 2008-05-28</ref> Sa huling bahagi ng taong ding iyon, siya ay lumabas sa ''[[Desperately Seeking Susan]]''. Ang pelikulang iyon ang nagpakilala sa awit na "[[Into the Groove]]", na naging #1 single niya sa Nagkakaisang Kaharian.<ref name = BBC>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/4753366.stm|work=BBC|title=Madonna scores 12th chart topper in the UK|accessdate=2008-06-09}}</ref> Nagtungo si Madonna sa kanyang unang ''concert tour'' sa Estados Unidos noong 1985 na pinamagatang [[The Virgin Tour]], kasama ang [[Beastie Boys]].<ref>{{cite book |author=Holly, Warren |author2=George, Patricia Romanowski |author3= Patricia Romanowski Bashe |author4= Jon Pareles|title=The Rolling Stone Encyclopedia of Rock & Roll |url=https://archive.org/details/rollingstoneency00holl |edition=Rev Upd|year=2001 |publisher=Fireside|isbn=0743201205|pages=[https://archive.org/details/rollingstoneency00holl/page/596 596] }}</ref> Noong Hulyo ng taong ding iyon, Ang ''[[Penthouse (magasin)|Penthouse]]'' at ''[[Playboy]]'' ay naglimbag ng mga magasin na may mga hubad na larawan ni Madonna na walang kulay na kinuhaan noong huling bahagi ng dekada '70. Sinubukang harangin ito ni Madonna sa pamamagitan ng mga aksiyong legal, subalit nang siya ay mabigo kinakitaan siya ng walang pagpapakailam sa nangyari at naging palaban. Sa isang konsiyertong pangkawan- gawa ng [[Live Aid]] sa kainitan ng kontrobersiya, sinabi niya sa medya na hindi niya huhubarin ang kanyang dyaket dahil sabi niya na "baka gamitin ito sa aking pagkatapos ng sampung taon".<ref>{{cite web|url=http://www.lycos.com/info/madonna--years.html?page=2|title=Madonna Years|work=Lycos|accessdate=2008-06-10}}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === 1986–1991: ''True Blue'', ''Like a Prayer'' at ang Blond Ambition Tour === Inilabas ni Madonna ang kanyang ikatlong album, ang ''[[True Blue (album)|True Blue]]'', noong 1986, at sinabi ng ''[[Rolling Stone]]'' na "ito ay akala mo talagang galing sa puso"..<ref>{{cite web|title=True Blue|work=Rolling Stone|url=http://www.rollingstone.com/reviews/album/311318/review/6067650?utm_source=Rhapsody&utm_medium=CDreview|accessdate=2008-05-29|archive-date=2007-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20071023084324/http://www.rollingstone.com/reviews/album/311318/review/6067650?utm_source=Rhapsody&utm_medium=CDreview|url-status=dead}}</ref> Ang album ay kinabibilangan ng awit na "[[Live to Tell]]", na isinulat niya para sa pelikulang ''[[At Close Range]]'', na pinagbibidahan ng kanyang asawa noong panahong iyon na si [[Sean Penn]]. Ang ''True Blue'' any naglabas ng limang ''Top Five'' na single sa tsart ng ''Billboard'': ang "Live to Tell", "[[Papa Don't Preach]]", "[[Open Your Heart (awit ni Madonna)|Open Your Heart]]", "[[True Blue (awit ni Madonna)|True Blue]]" at "[[La Isla Bonita]]".<ref name="amgsingles">[http://www.allmusic.com/artist/madonna-p64565 Madonna singles Billboard chart performance]. [[Allmusic]]. Retrieved on 29 Mayo 2008.</ref> Noong taong din iyon, lumabas din si Madonna bilang bida sa pelikulang ''[[Shanghai Surprise]]'' at lumabas sa teatro sa unang pagkakataon sa produksiyon ni [[David Rabe]] na ''Goose and Tom-Tom'', na parehong kasama si Sean Penn.<ref>{{cite web|url=http://www.tribute.ca/people/Madonna+/4085/1469|title=Madonna Biography|publisher=Tribute Entertainment Media Group|accessdate=2008-06-09}}</ref> Noong 1987, pinagbidahan ni Madonna ang ''[[Who's That Girl? (pelikula)|Who's That Girl]]'', at nagbigay ng apat na awit para sa soundtrack nito; kasama dito ang [[Who's That Girl (awit ni Madonna)|Who's That Girl]] at ang "[[Causing a Commotion]]".<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=379&cfgn=Singles&cfn=The+Billboard+Hot+100&ci=3006451&cdi=6314827&cid=12%2F12%2F1987|title=Causing A Commotion: Chart Listing For The Week Of 12 Disyembre 1987|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|accessdate=2008-01-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080119213318/http://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=379&cfgn=Singles&cfn=The+Billboard+Hot+100&ci=3006451&cdi=6314827&cid=12%2F12%2F1987|archivedate=2008-01-19|url-status=live}}</ref> Noong taong ding iyon, siya ay nagtungo sa kanyang Who's That Girl Tour. Dito nagsimula ang kanyang unang gulo laban sa [[Vatican]], dahil inudyok ni Papa [[Juan Pablo II]] ang mga Italyanong fan na huwag puntahan ang konsiyerto nito.<ref>{{cite news| first=Neil |last=Smith|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3704915.stm |work=BBC News|title=Show Stealer Madonna on tour|quote=and in Italy the Pope called for a boycott. |accessdate=2008-02-12}}</ref> Sa huling bahagi ng taon na iyon, naglabas si Madonnna ng remix album ng kanyang mga naunang mga awit, ang ''[[You Can Dance]]''. Noong 1989, lumagda si Madonna ng isang kasunduan upang iindorso ang produktong inumin ng [[Pepsi]]. Una niyang inilabas ang kanyang bagong awit na "[[Like a Prayer (awit ni Madonna)|Like a Prayer]]", sa isang patalastas ng Pepsi at naglabas rin ng music video para dito. Ang video, na naglalaman ng maraming mga simbolong Katoliko gaya ng [[stigmata]] at mga nasusunog na krus, ay binatikos ng Vatican.<ref name="autogenerated2" /> Dahil ang patalastas at ang music video nito ay labis na magkapareho, hindi agad nakumbinse ng Pepsi ang publiko na ang kanilang patalastas ay walang masamang pangangahulugan. Itinitigil nila ang patalastas at kinansela ang kontrata ni Madonna.<ref name = myvillage>{{cite web|url=http://www.mybrum.co.uk/birmingham/celebs-madonna.htm|work=MyVillage|title=Madonna Biography|accessdate=2008-06-09|archive-date=2008-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20080919192217/http://www.mybrum.co.uk/birmingham/celebs-madonna.htm|url-status=dead}}</ref> Ang ikaapat na album ni Madonna, ang ''[[Like a Prayer]]'', na inilabas noong 1989, ay isinulat at prinodus ni Patrick Leonard at Stephen Bray.<ref>{{cite video| year=1989 | title=Like a Prayer | medium=Audio CD|accessdate=}}</ref> Umabot sa #1 ang ''Like a Prayer'' sa Album Tsart ng Estados Unidos at nabili ang pitong milyong kopya nito sa buong daigdig. na may apat na milyon dito ay nabili sa Estados Unidos pa lamang.<ref>{{cite book |last= O'Brien |first=Lucy |title=Madonna: Like an Icon|year=2007 |publisher=Bantam Press |isbn=0593055470 |pages=pg. 50 }}</ref> Ang album ay nakapaglabas ng tatlong single na umabot sa Top 5&nbsp;ng mga Tsart: ang [[Like a Prayer (awit ni Madonna)|Like a Prayer]] (ang kanyang ikapitong numero unong awit sa E.U.), ang "[[Express Yourself (awit ni Madonna)|Express Yourself]]" at ang "[[Cherish (awit ni Madonna)|Cherish]]".<ref name="amgsingles" /> == Diskograpiya == {{div col}} * ''[[Madonna (album)|Madonna]]'' (1983) * ''[[Like a Virgin (album)|Like a Virgin]]'' (1984) * ''[[True Blue (Madonna album)|True Blue]]'' (1986) * ''[[Like a Prayer (album)|Like a Prayer]]'' (1989) * ''[[Erotica (album)|Erotica]]'' (1992) * ''[[Bedtime Stories (Madonna album)|Bedtime Stories]]'' (1994) * ''[[Ray of Light]]'' (1998) * ''[[Music (Madonna album)|Music]]'' (2000) * ''[[American Life]]'' (2003) * ''[[Confessions on a Dance Floor]]'' (2005) * ''[[Hard Candy (Madonna album)|Hard Candy]]'' (2008) * ''[[MDNA (album)|MDNA]]'' (2012) * ''[[Rebel Heart]]'' (2015) * ''[[Madame X (album)|Madame X]]'' (2019) * ''[[Confessions II]]'' (2026){{div col end}} == Mga sanggunian == {{reflist|3}} {{Madonna}} {{Mga awitin ni Madonna}} [[Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga Amerikanong liping-Italyano]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1958]] gbuste1djdegq41ee147zjhvbflv6fc PlayStation Portable 0 44760 2228085 2214633 2026-09-23T11:02:06Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228085 wikitext text/x-wiki {{Cleanup-translation|date=Hunyo 2009}} <!-- hindi parin maayos ang salin nito, HUWAG MUNA TANGGALIN. --> {{Infobox information appliance | title = PSP (PlayStation Portable) | logo = [[File:PSP Logo.svg]] | image = [[File:PSP-1000.png]] | caption = Original model (PSP-1000) | manufacturer = [[Sony Computer Entertainment]] | family = [[PlayStation (series)|PlayStation]] | type = [[Handheld game console]] | generation = [[History of video game consoles (seventh generation)|Seventh generation era]] | lifespan = {{vgrelease|JP=12 Disyembre 2004}}{{vgrelease|NA=24 Marso 2005}}{{vgrelease|PAL=1 Setyembre 2005}} | CPU = [[MIPS architecture|MIPS]] R4000-based; clocked from 1 to 333&nbsp;MHz | media = [[Universal Media Disc|UMD]] | storage = [[Memory Stick#Memory Stick Duo and PRO Duo|Memory Stick PRO Duo]] | connectivity = [[Wi-Fi]] ([[IEEE 802.11b-1999|802.11b]]),<ref>{{cite web | url=https://store.station.sony.com/hardgood.jsp?SKU=PSP1R-HG-SW0206-UNLGDS | publisher=Sony | title=Untold Legends: The Warrior's Code | accessdate=2007-06-07 | archive-date=2006-11-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061112044215/https://store.station.sony.com/hardgood.jsp?SKU=PSP1R-HG-SW0206-UNLGDS | url-status=dead }}</ref> [[Infrared Data Association|IrDA]], [[Universal Serial Bus|USB]] | unitssold = Worldwide: 34 million <small>(as of 31 Disyembre 2007)</small><ref name="sales">{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=137142 |title=PS3 has outsold Xbox 360 in Europe |author=Ellie Gibson |date=2008-05-06 |publisher=[[Eurogamer]] |accessdate=2008-05-07 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216155133/http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=137142 |url-status=dead }}</ref> ([[#Sales|details]]) | unitsshipped= Worldwide: 31 million <small>(as of 26 Pebrero 2008)</small><ref>{{cite press release |url=http://www.us.playstation.com/News/PressReleases/454 |title=Sony Computer Entertainment America to Unleash Kratos in Limited-Edition God of War PSP Entertainment Pack |publisher=Sony Computer Entertainment Inc |date=2008-02-26 |accessdate=2008-03-15}}</ref> | topgame = ''[[Daxter (video game)|Daxter]]'', 2 million <small>(as of 21 Enero 2008)</small><ref>{{cite web | url=http://readyatdawn.com/news.php?offset=0&news_toc=0&pr_toc=0 | title=Daxter... over 2 million served | date=2008-01-21 | publisher=[[Ready at Dawn]] | accessdate=2008-02-05 | archive-date=2008-01-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080125224305/http://www.readyatdawn.com/news.php?offset=0&news_toc=0&pr_toc=0 | url-status=dead }}</ref> | predecessor = [[PocketStation]] | successor = [[PlayStation Vita]] }} Ang '''PlayStation Portable''' ay isang handheld na laruan na pwede mong dalhin sa kahit saang lugar mo gustohin. Ito ay ginawa ng kompanyang [[Sony]]. Kasunod lang ito ng lumang bersyon ng [[PlayStation 2]]. Ang unang anunsiyo nito ay noong E3 2003. Ang System ay unang lumabas sa [[Hapon]] noong 12 Disyembre 2004, sa [[Hilagang Amerika]] noong 24 Marso 2005 at sa iba pangpanig ng mundo. == Mga Bersyon == Sa ngayon, ang PlayStation Portable ay may tatlong bersyon na nilabas sa Amerika at Hapon. Ito ay ang PlayStation Portable (PSP 1000 Series), PlayStation Portable Slim and Lite (o PSP 2000 Series) at ang pinakabago na kakalabas lamang noong Oktubre 2008 ay ang PlayStation Portable Slim and Brite o tinatawag ring PSP 3000 Series. === PlayStation Portable (PSP 1000 Series) === Nilabas ang PSP sa buong mundo noong 2005 at ang kinita sa mga nabentang unit ay halos $50 milyon hanggang 13 Pebrero 2009. === PlayStation Portable Slim and Lite (2000 Series) === Dahil sa magandang resulta ng PSP at ng mga pagbebenta nito ay nilabas nila ang binagong bersyon ng PSP noong Setyembre 2007 para sa lahat ng mga bansa. Ang pangunahing pagbabago sa PlayStation Portable Slim and Lite ay ang kabawasan ng 33% ng bigat at 19% ng kapal kaysa sa lumang modelo nito. May mga bago ring dinagdag dito, katulad ng USB charging support. Nilipat na rin ang WLAN sa taas na kung noon ay nasa gilid ito ng PSP. === PlayStation Portable Slim and Brite (o PSP 3000 Series) === Una itong ipinahayag noong 20 Agosto 2008. Tinawag itong Model 3000. Ito ay binatay sa PSP Slim and Lite (2000 Series). Ito ay may pinabuting LCD Screen at higher contrast audio. == Benta == Ang nasa ibaba ay mga listahan ng na benta sa PSP <!--DO NOT CHANGE these numbers without a reference--> <!--VGCHARTS.COM and NEXGENWARS.COM are NOT reliable sources--> {| class="wikitable" style="margin-left:1em;margin-right:0" |- ! Region !! [[List of best-selling game consoles|Units sold]] !! First available |- |[[Hapon]] |10,357,481 <small>(as of 21 Oktubre 2008)</small>.<ref>{{cite web |url=http://kotaku.com/5066290/over-140000-new-psps-sold-in-just-four-days |title=Over 140,000 New PSPs Sold In Just Four Days |author=Brian Ashcraft |publisher=[[Kotaku]] |date=2008-10-21 |accessdate=2008-12-07 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216143314/http://kotaku.com/5066290/over-140000-new-psps-sold-in-just-four-days |url-status=dead}}</ref> |12 Disyembre 2004 |- |[[Estados Unidos]] |10.47 million <small>(as of 1 Enero 2008)</small><ref>{{cite web | url=http://kotaku.com/346301/whos-winning-the-console-war-in-the-us | title=Who's Winning The Console War In The US? | first=Michael | last=McWhertor | publisher=[[Kotaku]] | accessdate=2008-01-19 | date=2008-01-18 | archive-date=2008-03-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080302102900/http://kotaku.com/346301/whos-winning-the-console-war-in-the-us | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gamedaily.com/articles/news/npd-us-video-game-industry-totals-1794-billion-halo-3-tops-all/19119/?biz=1 |title=NPD: U.S. Video Game Industry Totals $17.94 Billion, Halo 3 Tops All |accessdate=2008-01-19 |first=James |last=Brightman |date=2008-01-17 |publisher=GameDaily |archive-date=2008-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080322224812/http://www.gamedaily.com/articles/news/npd-us-video-game-industry-totals-1794-billion-halo-3-tops-all/19119/?biz=1 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=17006 | title=NPD: 2007 U.S. Game Industry Growth Up 43% To $17.9 Billion | first=Brandon | last=Boyer | publisher=[[Gamasutra]] | accessdate=2008-01-19 | date=2008-01-18 | archive-date=2008-01-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080118235201/http://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=17006 | url-status=dead}}</ref> |24 Marso 2005 |- |[[Europa]] |12 million <small>(as of 6 Mayo 2008)</small><ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=137142 |title=PS3 has outsold Xbox 360 in Europe |author=Ellie Gibson |date=2008-05-06 |publisher=[[Eurogamer]] |accessdate=2008-05-07 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216155133/http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=137142 |url-status=dead }}</ref> |1 Setyembre 2005 |- |[[United Kingdom]] |2.9 million <small>(as of Setyembre 2008)</small><ref>{{cite web |url=http://www.gamesindustry.biz/articles/console-installed-base-almost-doubles-in-uk |title=Console installed base almost doubles in UK |author=Matt Martin |date=2008-09-30 |work=[[GamesIndustry.biz]] |publisher=[[Eurogamer]] |accessdate=2008-10-05}}</ref> |1 Setyembre 2005 |- |'''Buong Mundo''' |41 million <small>(as of 20 Agosto 2008)</small><ref name="sales"/> |} == Mga Laro == Ginagamitan ang PlayStation Portable ng cd na ang tawag ay UMD o Universal Media Disc ito ang kaunaunahang portable game na ginagamitan ng cd. == Sanggunian == {{reflist}} == Links Panlabas == Ang PlayStation Portable ang kaunaunahand handheld na gumagamit ng optical disc format [[UMD]]. <!--===========================({{NoMoreLinks}})===============================--> ;Official websites * [http://uk.playstation.com/psp/ Official PSP website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070421121513/http://uk.playstation.com/psp/ |date=2007-04-21 }} (Europe/UK) * [http://www.us.playstation.com/PSP Official PSP website] (US) * [http://au.playstation.com/psp/index.jhtml Official PSP website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071002092823/http://au.playstation.com/psp/index.jhtml |date=2007-10-02 }} (Aus/NZ) ;Opinyon * [http://www.mp3newswire.net/stories/5002/psp_review.html Sony PSP As Personal Media Player] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080527083649/http://www.mp3newswire.net/stories/5002/psp_review.html |date=2008-05-27 }} – Detailed review on [[MP3 Newswire]] focused on the PSP's movie and audio abilities * [http://arstechnica.com/reviews/hardware/psp.ars/ Sony PSP Handheld Entertainment System] – In-depth 8-pages review, [[Ars Technica]], 28 Marso 2005 ;Ibang Links * {{dmoz|Games/Video_Games/Console_Platforms/Sony/PlayStation_Portable/}} {{PlayStation}} {{Sony Corp}} {{dedicated video game handheld consoles}} [[Kategorya:PlayStation (tatak)]] [[Kategorya:Mga handheld game console]] rfq07wo35lurondo6dljgxeitys46er Brilyante 0 48339 2227672 2205749 2026-09-22T12:19:01Z Ivan P. Clarin 84769 /* 2016 serye */ 2227672 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues|{{unsourced}}{{notability|date=Oktubre 2020}}}} Ang '''Brilyante''' o '''Gemstone''' ay kilala at hango sa '''Encanatdia''' binubuo ito na aaabot sa anim na Brilyante ito ang mga: '''Hangin''', '''Tubig''', '''Apoy''', '''Lupa''', '''Diwa''' at '''Lilang Purpura'''. Mga nangangalaga ng Brilyante ay sina: Hara Pirena sa Brilyante ng Apoy, Reynang Amihan sa Brilyante ng Hangin, Hara Alena sa Brilyante ng Tubig, Reyna Danaya sa Brilyante ng Lupa, Pao-Pao sa Brilyante ng Diwa at Bathalang Emre sa Brilyante ng Lilang Purpura. ==2005-2006 serye== ===Kasaysayan=== Ang apat na brilyante ay unang lumitaw sa Encantadia, ngunit ang kasaysayan ng mga gemstones ay lumitaw sa prequel nito, Etheria. Ang kasaysayan ng apat na mga hiyas ng elemental ay bumalik sa Unang Dakilang Digmaan sa Encantadia sa pagbagsak ng Imperyong Etherian. ; Etheria at ang Unang Great War {{Main|Encantadia: Pag-ibig Hanggang Wakas}} Ang apat na brilyante ay unang nilikha bilang isang solong pinakahiyas na ang diyos Emre, ang pinakamataas na diyos sa Encantadia, ay tinatakan sa mga pinuno ng bawat kaharian sa Encantadia; ito ay tinatawag na Brilyante ng mga Elemento (Gem of the Elements): Si Haring Bartimus ng Hathoria, Hari Meno ng Sapiro, Queen Cassiopeia ng Lireo at Elder Aegen ng Adamya, ginamit ito upang tulungan sila sa kanilang pakikibaka laban sa mapang-abusong imperyo ng Etheria (tagasunod ng nahulog na diyos ng ahas, Eter) sa ilalim ng panuntunan ng Queen Avria. Ang mamahaling bato ay naglalaman ng apat na elemento na magpapanatili sa balanse sa Encantadia. Matapos ang pagkahulog ng Etheria, ang hiyas ay ipinagkatiwala sa pinakamatatag na bansa noong panahong iyon, si Sapiro. Natatakot na ang korona ng pinakahiyas ay sasaktan ni Sapiro, Cassiopeia, ang unang Reyna ng Lireo, na gumawa ng nakamamatay na desisyon at ginamit ang Kabilan Sword (ang tabak na minsan ay nabibilang sa Etheria) upang sirain ang perlas sa apat na mga fragment na sumasaklaw sa apat na elemento na naglalaman nito: tubig , apoy, hangin at lupa. Dahil sa gawaing ito, ang apat na kaharian ng Encantadia ay nawala ang kanilang alyansa sa isa't isa at si Cassiopeia ay isinumpa ni Bathalang Emre at pinalayas mula sa Lireo. Ang apat na fragment na pinakahiyas ay binigay sa apat na kaharian. Ibinigay si Sapiro sa Brilyante ng Lupa, binigyan si Hathoria ng Brilyante ng Apoy, binigyan si Lireo ng Brilyante ng Hangin, at binigyan si Adamya ng Brilyante ng Tubig. ==Encantadia (2005)== {{Main|Encantadia}} Si Haring Arvak ng Hathoria, na resentul ng desisyon ni Cassiopeia at labis na nababahala sa kakulangan ng maliwanag na likas na yaman ng Hathoria, ay naglunsad ng isang kampanya ng pagsakop sa buong Encantadia, na tinulungan ng kanyang anak na lalaki at tagapagmana ng Hagorn. Matagumpay nilang sinakop ang Adamya at nakuha ang Brilyante ng Tubig, ngunit tumigil ang malamig kapag ang mga Sapirian ay dumating sa pagligtas ni Adamya. Kahit na matagumpay sa pagpatay kay King Armeo at pagkuha ng Brilyante ng Lupa, namatay si King Arvak sa mga kamay ni Prince Raquim, at kinuha niya ang tatlong hiyas. Upang masiguro ang proteksyon nito, si Prince Raquim ng Sapiro ay naglakbay sa Lireo at kinuha ang tatlong mga hiyas sa reyna ng Diwatas (Fairies), ang pag-iingat at pangangalaga ni Queen Mine-a sa lahat ng apat na mga elemental na jewels, ang tiwala na ang malakas na Lirean throne Ang brilyante ay nahulog sa mga kamay ng Hathor. Ang mga brilyante ay nanatiling ligtas sa Lireo hanggang sa si Sang'gre Pirena, ang panganay ng Mine-a, nagnanakaw sa Brilyante ng Apoy upang tulungan siya sa pagwasak sa Mine-a sa panahon ng hamon para sa trono. Dahil sa kanyang pagtatangka at mapait na pagmamahal ni Minea, si Pirena ay tumakas kay Hathoria, nagdala sa kanya ang Brilyante ng Apoy bilang bargaining chip sa ngayon na si Hagorn. Upang protektahan ang tatlong natitirang brilyante, ipinagkatiwala sa akin ni Mine ang tatlong natirang anak nito, Amihan (Brilyante ng Hangin), Alena (Brilyante ng Tubig) at Danaya (Brilyante ng Lupa). ==2016 serye== {{Main|Encantadia (seryeng pantelebisyon ng 2016)}} Tulad ng sa orihinal na serye, ang apat na gemstones ay ginamit upang maging isang pinong hiyas na tinatawag na Inang Brilyante (Mother Gem). Ito ay isang kumikinang na itlog na hugis na brilyante. Mayroon itong lahat ng mga kapangyarihan ng kalikasan at ang tanging bagay sa Encantadia na maaaring labanan ang mga kapangyarihan ng isang diyos. Ang Inang Brilyante ay protektado ng Cassiopeia sa kanyang isla. Sinubukan ni Adhara, isang masamang diwata, na sakupin ang Inang Brilyante para sa kanyang personal na ambisyon, ngunit nabigo siya nang gamitin ni Cassiopeia ang perlas laban sa kanya at nilipol ang kanyang airship armada at armada ng dagat. Upang protektahan ang Inang Brilyante, nabura ito ni Cassiopeia sa apat na mga hiyas ng elemental gamit ang Kabilan, isang tabak na dati na pag-aari ni Queen Avria ng imperyalong imperyong Etherian. Ibinigay niya ang bawat piraso sa mga pinuno ng Adamya, Hathoria, Sapiro at Lireo upang maiwasan ang pag-aari ni Adhara at upang matiyak ang kapanahunan ng kapayapaan sa lupain. Gayunpaman, hindi gusto ni Bathalang Emre ang ginawa ni Cassiopeia kaya sinumpa niya siya sa imortalidad at upang maglingkod bilang isang tagakita. Inalis din niya ang kanyang mula sa kanyang kaharian, si Lireo, at hindi maaaring maglakad sa kanyang kaharian hanggang ang buong "Inang Brilyante" ay muli. Pagkuha ni Pirena sa Brilyante ng Apoy, ipinagkatiwala ni Mine-a ang tatlong iba pang brilyante sa iba pang mga anak na babae, Amihan (Brilyante ng Hangin), Alena (Brilyante ng Tubig) at Danaya (Brilyante ng Lupa). Nang maglaon ay ipinahayag na may ikalimang hiyas, isang hugis na kuwadro na hugis ng diyamante na itinapon sa isang isla sa panahon ng pagsabog nang tuksuhin ni Cassiopeia ang Ina Gem. Sa kalaunan ito ay kilala bilang ang "Brilyante ng Diwa" o ang Soul Gem. Natuklasan ito ng isang mortal na bata na nagngangalang Paopao na dinukot sa Encantadia upang maging isang alipin. Siya ang naging unang tagapag-ingat ng nasabing mamahaling bato. Ang lahat ng mga brilyantes ay lumutang at ang lahat ng mga nararapat na kahulugan ay naiintindihan nila at may koneksyon sa kanilang kasalukuyan at minsan na mga tagapangalaga. Kung ang brilyante ay hindi mailipat sa isa pang tagabantay ng maayos sa pamamagitan ng kasalukuyang namamatay na tagahawak nito at kinuha sa kabilang buhay, ang elemento ay kumakatawan ay mabagal. ; Mga Brilyante {|class="wikitable sortable" style="text-align: center" |- ! Brilyante ! Nagmamay-ari ! Tagapangalaga ! Nakahawak ! Deskripsyon |- | [[File:Large bonfire.jpg|150px]] Apoy || [[File:Glaiza de Castro (2021) 11-46 screenshot.jpg|150px]]<br>[[Pirena]] || ''Flamara'' || [[Amihan (Encantadia)|Amihan]]<br>Arvak<br>Cassiopea<br>Deshna<br>Gargan<br>Hagorn<br>Minea<br>Mitena<br>Olgana<br>Raquim || Ang hiyas ay nagbibigay sa tagabantay nito ng kapangyarihan upang makontrol at manawagan ang apoy, na nagpapagana sa tao na kontrolin ang init / init, temperatura at liwanag. Sa ganitong diwa, ang beholder ay maaaring tumindi o magbawas ng sikat ng araw. Ang apoy na ito ay minsan ginagamit upang lumikha ng isang window ng portal upang makita kung ano ang ginagawa ng iba pang mga tao sa panahong iyon. Ang apoy ay maaari ding gamitin bilang isang lalagyan ng kapangyarihan, kaalaman at kahit kaluluwa / kamalayan upang ito ay maitago o maililipat sa iba. Ang hiyas na ito ay may kakayahang mag-shapeshifting / glamouring sa ibang tao. Maraming beses na ginamit ni Pirena ang kakayahang ito. Ang kanyang mga pambihirang pagbabago ay: Ades, Amihan, Aquil, Danaya, Lira, Ybrahim, Agane, Muros, Mira, Asval, Andora, at maging ang mga deities, sina Emre at Ether. Maaari rin itong lumikha ng pagsabog ng bulkan na may nasusunog na lava na maaaring maabot kahit ang pinakamalayo na lugar sa Encantadia. Maaari rin itong magbigay ng kaligtasan sa sunog. Maaari rin itong magpalit ng ulan ng mga fireballs. Maaari itong ituring ang kalasag ng sunog. Maaari itong ipaalam sa isang tao na lumipad tulad ng isang kometa. Kapag ginamit sa iba pang mga hiyas, maaari itong gamitin upang mapahusay ang pagtatanggol at mapatalsik ang pag-atake para sa isang buong kaharian. Maaari rin itong makahanap ng iba sa pamamagitan ng init ng katawan. Ang mamahaling ito ay maaaring magbigay ng kakayahang mag-utos ng lahat ng uri ng dragons. Ang mamahaling ito ay kasumpa-sumpa sa pagiging ginagamit para sa kasamaan. Ang mamahaling bato na ito ay pinipili ang isang tagabantay tulad ni Pirena at Deshna, na may isang iskedyul, manipulahin, at matalino na pagkatao. Ang mamahaling ito ay ginamit ni Pirena nang siya at si Lira ay pumunta sa Avila. |- | [[File:Cherry tree moving in the wind 1.gif|150px]] Hangin ||[[File:Kylie Padilla Dilim the Making.jpg|150px]]<br>[[Amihan (Encantadia)|Amihan]] || [[File:AGG0616.jpg|150px]]<br>''Deia'' || Ariana<br>Avria<br>Cassandra<br>Cassiopea<br>Danaya<br>Gargan<br>Hagorn<br>Minea<br>Mitena<br>Muyak<br>Ybrahim || Nagbibigay ang perlas ng may-ari nito ng kapangyarihan upang makontrol ang hangin, hangin, panahon, klima at paglamig / yelo. Sa ganitong diwa, ang beholder ay maaaring magbago ng mga alon ng hangin, magtataguyod ng oxygen sa mga lugar na walang ito o itigil ang oxygen upang ihulog ang biktima nito, at i-transform sa hangin mismo at maging hindi nakikita (ang kakayahang mag-teleport gamit ang hangin na kilala bilang "ivictus"). Ang mamahaling ito ay minsan ginagamit upang magpadala ng mga mensahe sa ibang tao. Binibigyan din nito ang may-ari ng kakayahang lumipad. Maaari ring gamitin ang perlas sa pag-detect ng pagkakaroon ng kalapit na mga nilalang sa pamamagitan ng pagsubaybay sa tunog ng kanilang mga hininga. Maaari din itong magbigay ng kakayahan upang makita ang anumang bagay na hindi pisikal na kasalukuyan, tulad ng mga bagay, hayop, ivtres (ghosts / espiritu), o encantados. Maaari rin itong magbigay ng super-agility at super-speed. Maaari rin itong magbigay ng levitation / telekinesis. Maaari rin itong gumawa ng air shield. Kung kasama ang Brilyante ng Lupa, maaari itong gumawa ng sandstorm. Kung kasama sa Brilyante ng Tubig, maaari itong gumawa ng graniso. Kung kasama sa Brilyante ng Apoy, maaari itong gumawa ng apoywind apoy. Kapag ginamit sa iba pang mga hiyas, maaari itong gamitin upang mapahusay ang pagtatanggol at mapatalsik ang pag-atake para sa isang buong kaharian. Maaari din itong utusan ang lahat ng mga ibon. Pinipili ng brilyante ang isang tagabantay na may marangal na puso at mahusay na intensyon tulad ng Amihan, Ariana, at Muyak. |- | [[File:Naruto Whirlpools taken 4-21-2008.jpg|150px]] Tubig || [[File:菲律賓市場臺灣觀光大使Gabbi Garcia.jpg|150px]]<br>[[Alena]] || [[File:Kelvin Miranda.jpg|150px]]<br>''Adamus'' || Amihan<br>Cassiopea<br>Gargan<br>Hagorn<br>Imaw<br>Lilasari<br>Minea<br>Mira<br>Mitena<br>Pirena<br>Raquim<br>Zaur || Ang pinakahiyas ay nagtataglay ng tagabantay nito na may kapangyarihan na kontrolin ang tubig at lahat ng uri ng mga likido kahit na laki nito (ibig sabihin, summoning a tsunami, bagyo). Pinahuhusay nito ang lakas ng tagapag-ingat nito at pinahihintulutan ang tao na kontrolin ang biosonar o sonokinesis, sa ganitong pang-unawa, maaari itong magamit upang hanapin at magamit upang mapabulaanan ang iba sa pamamagitan ng sirena na kanta. Maaari rin itong utusan ang lahat ng nabubuhay na tubig na flora at palahayupan. Pinapayagan din nito ang tagabantay na ipatawag ang ulan / tag-ulan at ilarawan ang isang imahe at makipag-usap sa pamamagitan ng tubig. Maaari ring manipulahin ng tagabantay ang lahat ng likido ng katawan. Maaari din itong magbigay ng wielder nito ng isang aqua shield. Maaari itong gumawa ng isang hadlang sa aqua upang panatilihing lihim ang mga pag-uusap. Maaari ring hugasan ng mamahaling bato ang lahat ng mga alaala. Kapag ginagamit sa ibang mga hiyas, maaari itong magbigay ng mga pagpapala at proteksyon. Maaari din itong bigyan ang may-ari nito ng shapeshift sa anumang nabubuhay na hayop / halaman tulad ng isang pagong at liryo ng tubig. Pinipili ng mamahaling bato na ito ang isang taong may romantikong personalidad tulad ni Alena o Mira. |- | [[File:Stagnogley.JPG|150px]] Lupa || [[File:Sanya Lopez 06.jpg|150px]]<br>[[Danaya]] || [[File:Bianca Umali Book signing.jpg|150px]]<br>''Terra'' || Alena<br>Armeo<br>Avria<br>Cassiopea<br>Deia<br>Harahen<br>Lira<br>Menno<br>Mitena<br>Minea<br>Pirena<br>Raquim || Ang pinakahiyas ay nagbibigay sa may-ari nito ng mga nakabatay sa lupa na mga kapangyarihan, na nagpapagana sa tao na kontrolin ang lupa (kabilang ang lahat ng mga materyales sa geologic), mga halaman, kagubatan, bundok, at likas na katangian. Sa ganitong diwa, ang beholder ay maaaring magtaguyod ng mga lindol (ang magnitude ay nag-iiba kung paano naisin ng tagabantay na ang intensity ay maaring alisin ng tagabantay ang pinsala na dulot ng lindol), makipag-ugnayan at kontrolin ang lahat ng mga halaman at hayop sa terestrial, shapeshift sa anumang flora o palahayupan at pagalingin ang kanyang sarili at ang iba (ngunit hindi kapaki-pakinabang sa pinsala na pinapasakit sa sarili o nakamamatay). Kapag ginagamit sa ibang mga hiyas, maaari itong magbigay ng mga pagpapala at proteksyon. Maaari rin itong gumawa ng shock wave. Maaari itong mag-duplicate na pekeng mga kopya ng sarili nito. Pinipili ng hiyas na ito ang mga tagapangalaga na may hindi mapag-aalinlanganang katapatan at matatag na mga prinsipyo tulad ng Danaya at Lira. |- | Diwa || Pao-Pao || Avria || Amihan<br>Ariana<br>Avria<br>Cassiopea<br>Danaya<br>Hagorn<br>Ybrahim || Bilang ng shard ng Mother Gem, mayroon itong lahat ng pangalawang kapangyarihan ng lahat ng iba pang mga hiyas. Maaari itong itapon ang mga bola ng enerhiya tulad ng hiyas ng apoy, gamitin ang "ivictus" tulad ng mamahaling hangin, hanapin ang iba tulad ng pinakahiyas ng tubig, at pagalingin ang iba tulad ng pinakahiyas ng lupa. Kapag ginagamit sa ibang mga hiyas, maaari itong magbigay ng mga pagpapala at proteksyon. Maaari rin itong mapahusay ang mga panlaban, liksi at bilis. Maaari rin itong palakasin o pahinain ang kaluluwa ng isang indibidwal. Maaari rin itong gumawa ng field na puwersa. Maaari din itong magpangaral at mag-utos ng mga kaluluwa, pati na rin ang magbigay ng kakayahan para sa astral projection at espesyal na paningin para sa ivtres (ghosts). Maaari rin itong gumawa ng field na puwersa. Binabago nito ang lakas ng iba pang mga perlas kapag ginagamit ito. Ang elemental na simbolo ng hiyas ay nagbabago pabalik sa orihinal na simbolo ng Devas mula sa ito ay nagmula kahulugan, ang perme ng apoy ay maaaring magamit upang kontrolin ang emosyon at ilipat / ibahin ang anyo ng enerhiya, ang mamahaling bato ng tubig ay maaaring gamitin upang makontrol ang isip, ang mamahaling hangin ay maaaring baguhin ang oras at espasyo at ang lupa mamahaling bato ay maaaring gamitin upang lumikha o ilagay sa pagiging, magbigay buhay at baguhin ang katotohanan. Ang pinakahiyas na ito ay walang-sala at napupunta sa kahit sino na tawagin ito maliban kung ito ay kinikilala ang kanyang past / kasalukuyan tagabantay. Ang hiyas na ito ay kasumpa-sumpa sa pagpatay kay Hara Amihan at pagbuhay muli ng Hara Avria. |- | [[File:Pendant.jpg|150px]] Lilang Purpura || Cassiopea || Minea || --- || Ang ika-anim na batong pang-alahas ay isang kubo na hugis na amethyst na ginamit ni Emre upang tuksuhin si Lira ng kapangyarihan, kasabay ng mga kayamanan. Wala itong tiyak na pangalan. Sinabi niya na ang ika-anim na perlas ay may pantay na kapangyarihan sa unang limang hiyas. May kapangyarihan itong balansehin ang kalikasan. Ang unang limang mga hiyas ay upang lumikha at mapanatili, ang huling hiyas ay para sa pagkawasak. Ang kapangyarihan nito ay upang balansehin ang lahat ng mga gawa (ang kabaligtaran) ng lahat ng iba pang mga hiyas. Tinanggihan ni Lira ang pinakahiyas at itinago hanggang ngayon ni Emre. Ito ang tanging hiyas na hindi bahagi ng Inang Brilyante (Ina Gem). |} ==2025 serye== {{Main|Encantadia Chronicles: Sang'gre}} Lumipas ang walong taon mula sa serye ng 2016 encantadia, Kikilalalin ang bagong taga pangalaga ng brilyante ng [[apoy]] mula kay ''[[Pirena]]'', na ibibigay ''Flamara'', brilyante ng [[hangin]] mula kay ''[[Amihan]]'' na ibibigay kay ''Deia'', brilyante ng [[tubig]] mula kay [[Alena]] at ibibigay kay ''Adamus'' at brilyante ng [[lupa]] mula kay ''[[Danaya]]'' na ibibigay sa kanyang anak na si ''Terra'' upang kalabanin at puksain ang bagong reyna ng Mina-ive na si ''Kera Mitena''. ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Brilyante]] [[Kategorya:Encantadia]] jv54dq7yaptrq79o29fw2o29660mc2k 2227674 2227672 2026-09-22T12:26:01Z Ivan P. Clarin 84769 /* 2016 serye */ 2227674 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues|{{unsourced}}{{notability|date=Oktubre 2020}}}} Ang '''Brilyante''' o '''Gemstone''' ay kilala at hango sa '''Encanatdia''' binubuo ito na aaabot sa anim na Brilyante ito ang mga: '''Hangin''', '''Tubig''', '''Apoy''', '''Lupa''', '''Diwa''' at '''Lilang Purpura'''. Mga nangangalaga ng Brilyante ay sina: Hara Pirena sa Brilyante ng Apoy, Reynang Amihan sa Brilyante ng Hangin, Hara Alena sa Brilyante ng Tubig, Reyna Danaya sa Brilyante ng Lupa, Pao-Pao sa Brilyante ng Diwa at Bathalang Emre sa Brilyante ng Lilang Purpura. ==2005-2006 serye== ===Kasaysayan=== Ang apat na brilyante ay unang lumitaw sa Encantadia, ngunit ang kasaysayan ng mga gemstones ay lumitaw sa prequel nito, Etheria. Ang kasaysayan ng apat na mga hiyas ng elemental ay bumalik sa Unang Dakilang Digmaan sa Encantadia sa pagbagsak ng Imperyong Etherian. ; Etheria at ang Unang Great War {{Main|Encantadia: Pag-ibig Hanggang Wakas}} Ang apat na brilyante ay unang nilikha bilang isang solong pinakahiyas na ang diyos Emre, ang pinakamataas na diyos sa Encantadia, ay tinatakan sa mga pinuno ng bawat kaharian sa Encantadia; ito ay tinatawag na Brilyante ng mga Elemento (Gem of the Elements): Si Haring Bartimus ng Hathoria, Hari Meno ng Sapiro, Queen Cassiopeia ng Lireo at Elder Aegen ng Adamya, ginamit ito upang tulungan sila sa kanilang pakikibaka laban sa mapang-abusong imperyo ng Etheria (tagasunod ng nahulog na diyos ng ahas, Eter) sa ilalim ng panuntunan ng Queen Avria. Ang mamahaling bato ay naglalaman ng apat na elemento na magpapanatili sa balanse sa Encantadia. Matapos ang pagkahulog ng Etheria, ang hiyas ay ipinagkatiwala sa pinakamatatag na bansa noong panahong iyon, si Sapiro. Natatakot na ang korona ng pinakahiyas ay sasaktan ni Sapiro, Cassiopeia, ang unang Reyna ng Lireo, na gumawa ng nakamamatay na desisyon at ginamit ang Kabilan Sword (ang tabak na minsan ay nabibilang sa Etheria) upang sirain ang perlas sa apat na mga fragment na sumasaklaw sa apat na elemento na naglalaman nito: tubig , apoy, hangin at lupa. Dahil sa gawaing ito, ang apat na kaharian ng Encantadia ay nawala ang kanilang alyansa sa isa't isa at si Cassiopeia ay isinumpa ni Bathalang Emre at pinalayas mula sa Lireo. Ang apat na fragment na pinakahiyas ay binigay sa apat na kaharian. Ibinigay si Sapiro sa Brilyante ng Lupa, binigyan si Hathoria ng Brilyante ng Apoy, binigyan si Lireo ng Brilyante ng Hangin, at binigyan si Adamya ng Brilyante ng Tubig. ==Encantadia (2005)== {{Main|Encantadia}} Si Haring Arvak ng Hathoria, na resentul ng desisyon ni Cassiopeia at labis na nababahala sa kakulangan ng maliwanag na likas na yaman ng Hathoria, ay naglunsad ng isang kampanya ng pagsakop sa buong Encantadia, na tinulungan ng kanyang anak na lalaki at tagapagmana ng Hagorn. Matagumpay nilang sinakop ang Adamya at nakuha ang Brilyante ng Tubig, ngunit tumigil ang malamig kapag ang mga Sapirian ay dumating sa pagligtas ni Adamya. Kahit na matagumpay sa pagpatay kay King Armeo at pagkuha ng Brilyante ng Lupa, namatay si King Arvak sa mga kamay ni Prince Raquim, at kinuha niya ang tatlong hiyas. Upang masiguro ang proteksyon nito, si Prince Raquim ng Sapiro ay naglakbay sa Lireo at kinuha ang tatlong mga hiyas sa reyna ng Diwatas (Fairies), ang pag-iingat at pangangalaga ni Queen Mine-a sa lahat ng apat na mga elemental na jewels, ang tiwala na ang malakas na Lirean throne Ang brilyante ay nahulog sa mga kamay ng Hathor. Ang mga brilyante ay nanatiling ligtas sa Lireo hanggang sa si Sang'gre Pirena, ang panganay ng Mine-a, nagnanakaw sa Brilyante ng Apoy upang tulungan siya sa pagwasak sa Mine-a sa panahon ng hamon para sa trono. Dahil sa kanyang pagtatangka at mapait na pagmamahal ni Minea, si Pirena ay tumakas kay Hathoria, nagdala sa kanya ang Brilyante ng Apoy bilang bargaining chip sa ngayon na si Hagorn. Upang protektahan ang tatlong natitirang brilyante, ipinagkatiwala sa akin ni Mine ang tatlong natirang anak nito, Amihan (Brilyante ng Hangin), Alena (Brilyante ng Tubig) at Danaya (Brilyante ng Lupa). ==2016 serye== {{Main|Encantadia (seryeng pantelebisyon ng 2016)}} Tulad ng sa orihinal na serye, ang apat na gemstones ay ginamit upang maging isang pinong hiyas na tinatawag na Inang Brilyante (Mother Gem). Ito ay isang kumikinang na itlog na hugis na brilyante. Mayroon itong lahat ng mga kapangyarihan ng kalikasan at ang tanging bagay sa Encantadia na maaaring labanan ang mga kapangyarihan ng isang diyos. Ang Inang Brilyante ay protektado ng Cassiopeia sa kanyang isla. Sinubukan ni Adhara, isang masamang diwata, na sakupin ang Inang Brilyante para sa kanyang personal na ambisyon, ngunit nabigo siya nang gamitin ni Cassiopeia ang perlas laban sa kanya at nilipol ang kanyang airship armada at armada ng dagat. Upang protektahan ang Inang Brilyante, nabura ito ni Cassiopeia sa apat na mga hiyas ng elemental gamit ang Kabilan, isang tabak na dati na pag-aari ni Queen Avria ng imperyalong imperyong Etherian. Ibinigay niya ang bawat piraso sa mga pinuno ng Adamya, Hathoria, Sapiro at Lireo upang maiwasan ang pag-aari ni Adhara at upang matiyak ang kapanahunan ng kapayapaan sa lupain. Gayunpaman, hindi gusto ni Bathalang Emre ang ginawa ni Cassiopeia kaya sinumpa niya siya sa imortalidad at upang maglingkod bilang isang tagakita. Inalis din niya ang kanyang mula sa kanyang kaharian, si Lireo, at hindi maaaring maglakad sa kanyang kaharian hanggang ang buong "Inang Brilyante" ay muli. Pagkuha ni Pirena sa Brilyante ng Apoy, ipinagkatiwala ni Mine-a ang tatlong iba pang brilyante sa iba pang mga anak na babae, Amihan (Brilyante ng Hangin), Alena (Brilyante ng Tubig) at Danaya (Brilyante ng Lupa). Nang maglaon ay ipinahayag na may ikalimang hiyas, isang hugis na kuwadro na hugis ng diyamante na itinapon sa isang isla sa panahon ng pagsabog nang tuksuhin ni Cassiopeia ang Ina Gem. Sa kalaunan ito ay kilala bilang ang "Brilyante ng Diwa" o ang Soul Gem. Natuklasan ito ng isang mortal na bata na nagngangalang Paopao na dinukot sa Encantadia upang maging isang alipin. Siya ang naging unang tagapag-ingat ng nasabing mamahaling bato. Ang lahat ng mga brilyantes ay lumutang at ang lahat ng mga nararapat na kahulugan ay naiintindihan nila at may koneksyon sa kanilang kasalukuyan at minsan na mga tagapangalaga. Kung ang brilyante ay hindi mailipat sa isa pang tagabantay ng maayos sa pamamagitan ng kasalukuyang namamatay na tagahawak nito at kinuha sa kabilang buhay, ang elemento ay kumakatawan ay mabagal. ; Mga Brilyante {|class="wikitable sortable" style="text-align: center" |- ! Brilyante ! Nagmamay-ari ! Tagapangalaga ! Nakahawak ! Deskripsyon |- | [[File:Large bonfire.jpg|150px]] Apoy || [[File:Glaiza de Castro (2021) 11-46 screenshot.jpg|150px]]<br>[[Pirena]] || ''Flamara'' || [[Amihan (Encantadia)|Amihan]]<br>Arvak<br>Cassiopea<br>Deshna<br>Gargan<br>Hagorn<br>Minea<br>Mitena<br>Olgana<br>Raquim || Ang hiyas ay nagbibigay sa tagabantay nito ng kapangyarihan upang makontrol at manawagan ang apoy, na nagpapagana sa tao na kontrolin ang init / init, temperatura at liwanag. Sa ganitong diwa, ang beholder ay maaaring tumindi o magbawas ng sikat ng araw. Ang apoy na ito ay minsan ginagamit upang lumikha ng isang window ng portal upang makita kung ano ang ginagawa ng iba pang mga tao sa panahong iyon. Ang apoy ay maaari ding gamitin bilang isang lalagyan ng kapangyarihan, kaalaman at kahit kaluluwa / kamalayan upang ito ay maitago o maililipat sa iba. Ang hiyas na ito ay may kakayahang mag-shapeshifting / glamouring sa ibang tao. Maraming beses na ginamit ni Pirena ang kakayahang ito. Ang kanyang mga pambihirang pagbabago ay: Ades, Amihan, Aquil, Danaya, Lira, Ybrahim, Agane, Muros, Mira, Asval, Andora, at maging ang mga deities, sina Emre at Ether. Maaari rin itong lumikha ng pagsabog ng bulkan na may nasusunog na lava na maaaring maabot kahit ang pinakamalayo na lugar sa Encantadia. Maaari rin itong magbigay ng kaligtasan sa sunog. Maaari rin itong magpalit ng ulan ng mga fireballs. Maaari itong ituring ang kalasag ng sunog. Maaari itong ipaalam sa isang tao na lumipad tulad ng isang kometa. Kapag ginamit sa iba pang mga hiyas, maaari itong gamitin upang mapahusay ang pagtatanggol at mapatalsik ang pag-atake para sa isang buong kaharian. Maaari rin itong makahanap ng iba sa pamamagitan ng init ng katawan. Ang mamahaling ito ay maaaring magbigay ng kakayahang mag-utos ng lahat ng uri ng dragons. Ang mamahaling ito ay kasumpa-sumpa sa pagiging ginagamit para sa kasamaan. Ang mamahaling bato na ito ay pinipili ang isang tagabantay tulad ni Pirena at Deshna, na may isang iskedyul, manipulahin, at matalino na pagkatao. Ang mamahaling ito ay ginamit ni Pirena nang siya at si Lira ay pumunta sa Avila. |- | [[File:Cherry tree moving in the wind 1.gif|150px]] Hangin ||[[File:Kylie Padilla Dilim the Making.jpg|150px]]<br>[[Amihan (Encantadia)|Amihan]] || [[File:AGG0616.jpg|150px]]<br>''Deia'' || Ariana<br>Avria<br>Cassandra<br>Cassiopea<br>Danaya<br>Gargan<br>Hagorn<br>Minea<br>Mitena<br>Muyak<br>Ybrahim || Nagbibigay ang perlas ng may-ari nito ng kapangyarihan upang makontrol ang hangin, hangin, panahon, klima at paglamig / yelo. Sa ganitong diwa, ang beholder ay maaaring magbago ng mga alon ng hangin, magtataguyod ng oxygen sa mga lugar na walang ito o itigil ang oxygen upang ihulog ang biktima nito, at i-transform sa hangin mismo at maging hindi nakikita (ang kakayahang mag-teleport gamit ang hangin na kilala bilang "ivictus"). Ang mamahaling ito ay minsan ginagamit upang magpadala ng mga mensahe sa ibang tao. Binibigyan din nito ang may-ari ng kakayahang lumipad. Maaari ring gamitin ang perlas sa pag-detect ng pagkakaroon ng kalapit na mga nilalang sa pamamagitan ng pagsubaybay sa tunog ng kanilang mga hininga. Maaari din itong magbigay ng kakayahan upang makita ang anumang bagay na hindi pisikal na kasalukuyan, tulad ng mga bagay, hayop, ivtres (ghosts / espiritu), o encantados. Maaari rin itong magbigay ng super-agility at super-speed. Maaari rin itong magbigay ng levitation / telekinesis. Maaari rin itong gumawa ng air shield. Kung kasama ang Brilyante ng Lupa, maaari itong gumawa ng sandstorm. Kung kasama sa Brilyante ng Tubig, maaari itong gumawa ng graniso. Kung kasama sa Brilyante ng Apoy, maaari itong gumawa ng apoywind apoy. Kapag ginamit sa iba pang mga hiyas, maaari itong gamitin upang mapahusay ang pagtatanggol at mapatalsik ang pag-atake para sa isang buong kaharian. Maaari din itong utusan ang lahat ng mga ibon. Pinipili ng brilyante ang isang tagabantay na may marangal na puso at mahusay na intensyon tulad ng Amihan, Ariana, at Muyak. |- | [[File:Naruto Whirlpools taken 4-21-2008.jpg|150px]] Tubig || [[File:菲律賓市場臺灣觀光大使Gabbi Garcia.jpg|150px]]<br>[[Alena]] || [[File:Kelvin Miranda.jpg|150px]]<br>''Adamus'' || Amihan<br>Cassiopea<br>Gargan<br>Hagorn<br>Imaw<br>Lilasari<br>Minea<br>Mira<br>Mitena<br>Pirena<br>Raquim<br>Zaur || Ang pinakahiyas ay nagtataglay ng tagabantay nito na may kapangyarihan na kontrolin ang tubig at lahat ng uri ng mga likido kahit na laki nito (ibig sabihin, summoning a tsunami, bagyo). Pinahuhusay nito ang lakas ng tagapag-ingat nito at pinahihintulutan ang tao na kontrolin ang biosonar o sonokinesis, sa ganitong pang-unawa, maaari itong magamit upang hanapin at magamit upang mapabulaanan ang iba sa pamamagitan ng sirena na kanta. Maaari rin itong utusan ang lahat ng nabubuhay na tubig na flora at palahayupan. Pinapayagan din nito ang tagabantay na ipatawag ang ulan / tag-ulan at ilarawan ang isang imahe at makipag-usap sa pamamagitan ng tubig. Maaari ring manipulahin ng tagabantay ang lahat ng likido ng katawan. Maaari din itong magbigay ng wielder nito ng isang aqua shield. Maaari itong gumawa ng isang hadlang sa aqua upang panatilihing lihim ang mga pag-uusap. Maaari ring hugasan ng mamahaling bato ang lahat ng mga alaala. Kapag ginagamit sa ibang mga hiyas, maaari itong magbigay ng mga pagpapala at proteksyon. Maaari din itong bigyan ang may-ari nito ng shapeshift sa anumang nabubuhay na hayop / halaman tulad ng isang pagong at liryo ng tubig. Pinipili ng mamahaling bato na ito ang isang taong may romantikong personalidad tulad ni Alena o Mira. |- | [[File:Stagnogley.JPG|150px]] Lupa || [[File:Sanya Lopez 06.jpg|150px]]<br>[[Danaya]] || [[File:Bianca Umali Book signing.jpg|150px]]<br>''Terra'' || Alena<br>Armeo<br>Avria<br>Cassiopea<br>Deia<br>Harahen<br>Lira<br>Menno<br>Mitena<br>Minea<br>Pirena<br>Raquim || Ang pinakahiyas ay nagbibigay sa may-ari nito ng mga nakabatay sa lupa na mga kapangyarihan, na nagpapagana sa tao na kontrolin ang lupa (kabilang ang lahat ng mga materyales sa geologic), mga halaman, kagubatan, bundok, at likas na katangian. Sa ganitong diwa, ang beholder ay maaaring magtaguyod ng mga lindol (ang magnitude ay nag-iiba kung paano naisin ng tagabantay na ang intensity ay maaring alisin ng tagabantay ang pinsala na dulot ng lindol), makipag-ugnayan at kontrolin ang lahat ng mga halaman at hayop sa terestrial, shapeshift sa anumang flora o palahayupan at pagalingin ang kanyang sarili at ang iba (ngunit hindi kapaki-pakinabang sa pinsala na pinapasakit sa sarili o nakamamatay). Kapag ginagamit sa ibang mga hiyas, maaari itong magbigay ng mga pagpapala at proteksyon. Maaari rin itong gumawa ng shock wave. Maaari itong mag-duplicate na pekeng mga kopya ng sarili nito. Pinipili ng hiyas na ito ang mga tagapangalaga na may hindi mapag-aalinlanganang katapatan at matatag na mga prinsipyo tulad ng Danaya at Lira. |- | Diwa || Pao-Pao || [[File:Eula Valdez.jpg|150px]]<br>Avria || Amihan<br>Ariana<br>Avria<br>Cassiopea<br>Danaya<br>Hagorn<br>Ybrahim || Bilang ng shard ng Mother Gem, mayroon itong lahat ng pangalawang kapangyarihan ng lahat ng iba pang mga hiyas. Maaari itong itapon ang mga bola ng enerhiya tulad ng hiyas ng apoy, gamitin ang "ivictus" tulad ng mamahaling hangin, hanapin ang iba tulad ng pinakahiyas ng tubig, at pagalingin ang iba tulad ng pinakahiyas ng lupa. Kapag ginagamit sa ibang mga hiyas, maaari itong magbigay ng mga pagpapala at proteksyon. Maaari rin itong mapahusay ang mga panlaban, liksi at bilis. Maaari rin itong palakasin o pahinain ang kaluluwa ng isang indibidwal. Maaari rin itong gumawa ng field na puwersa. Maaari din itong magpangaral at mag-utos ng mga kaluluwa, pati na rin ang magbigay ng kakayahan para sa astral projection at espesyal na paningin para sa ivtres (ghosts). Maaari rin itong gumawa ng field na puwersa. Binabago nito ang lakas ng iba pang mga perlas kapag ginagamit ito. Ang elemental na simbolo ng hiyas ay nagbabago pabalik sa orihinal na simbolo ng Devas mula sa ito ay nagmula kahulugan, ang perme ng apoy ay maaaring magamit upang kontrolin ang emosyon at ilipat / ibahin ang anyo ng enerhiya, ang mamahaling bato ng tubig ay maaaring gamitin upang makontrol ang isip, ang mamahaling hangin ay maaaring baguhin ang oras at espasyo at ang lupa mamahaling bato ay maaaring gamitin upang lumikha o ilagay sa pagiging, magbigay buhay at baguhin ang katotohanan. Ang pinakahiyas na ito ay walang-sala at napupunta sa kahit sino na tawagin ito maliban kung ito ay kinikilala ang kanyang past / kasalukuyan tagabantay. Ang hiyas na ito ay kasumpa-sumpa sa pagpatay kay Hara Amihan at pagbuhay muli ng Hara Avria. |- | [[File:Pendant.jpg|150px]] Lilang Purpura || Cassiopea || [[File:Marian Rivera - 2014 (cropped).jpg|150px]]<br>Minea || --- || Ang ika-anim na batong pang-alahas ay isang kubo na hugis na amethyst na ginamit ni Emre upang tuksuhin si Lira ng kapangyarihan, kasabay ng mga kayamanan. Wala itong tiyak na pangalan. Sinabi niya na ang ika-anim na perlas ay may pantay na kapangyarihan sa unang limang hiyas. May kapangyarihan itong balansehin ang kalikasan. Ang unang limang mga hiyas ay upang lumikha at mapanatili, ang huling hiyas ay para sa pagkawasak. Ang kapangyarihan nito ay upang balansehin ang lahat ng mga gawa (ang kabaligtaran) ng lahat ng iba pang mga hiyas. Tinanggihan ni Lira ang pinakahiyas at itinago hanggang ngayon ni Emre. Ito ang tanging hiyas na hindi bahagi ng Inang Brilyante (Ina Gem). |} ==2025 serye== {{Main|Encantadia Chronicles: Sang'gre}} Lumipas ang walong taon mula sa serye ng 2016 encantadia, Kikilalalin ang bagong taga pangalaga ng brilyante ng [[apoy]] mula kay ''[[Pirena]]'', na ibibigay ''Flamara'', brilyante ng [[hangin]] mula kay ''[[Amihan]]'' na ibibigay kay ''Deia'', brilyante ng [[tubig]] mula kay [[Alena]] at ibibigay kay ''Adamus'' at brilyante ng [[lupa]] mula kay ''[[Danaya]]'' na ibibigay sa kanyang anak na si ''Terra'' upang kalabanin at puksain ang bagong reyna ng Mina-ive na si ''Kera Mitena''. ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Brilyante]] [[Kategorya:Encantadia]] bje8qjdf1zjc3xt6vf9rhfjvonrtzx9 Usapan:Sigaw ng Pugad Lawin 1 52323 2227673 2126358 2026-09-22T12:23:55Z ~2026-51090-13 166632 /* idetalye ang mga nangyari dito sa sigaw ng pugad lawin */ bagong seksiyon 2227673 wikitext text/x-wiki Ang alam ko, pinagdedebatehan pa ng mga Historian hanggang ngayon kung ang sigaw ay naganap sa Balintawak o Pugadlawin. Samakatwid, magkaibang lugar yon. Si Teodoro Agoncillo ang nagpasimuno ng paniniwala sa Pugadlawin noong 60's na kumokontra sa tradisyon noong panahong yon na nagsasabing sa Balintawak naganap ang sigaw. Source: Bonifacio's Bolo ni Ambeth Ocampo. Dapat baguhin ang pangungusap na nagsasabing ang Pugadlawin ay nasa Balintawak..{{unsigned|222.127.223.69|Hulyo 24, 2008}} == idetalye ang mga nangyari dito sa sigaw ng pugad lawin == asdasds [[Natatangi:Mga ambag/~2026-51090-13|~2026-51090-13]] ([[Usapang tagagamit:~2026-51090-13|talk]]) 12:23, 22 Setyembre 2026 (UTC) jvzdjak00fx8bof1f8t700yu8z12m3a 2227953 2227673 2026-09-23T04:12:20Z ~2026-51161-41 166656 Kinansela ang pagbabagong 2227673 ni [[Special:Contributions/~2026-51090-13|~2026-51090-13]] ([[User talk:~2026-51090-13|Usapan]]) 2227953 wikitext text/x-wiki Ang alam ko, pinagdedebatehan pa ng mga Historian hanggang ngayon kung ang sigaw ay naganap sa Balintawak o Pugadlawin. Samakatwid, magkaibang lugar yon. Si Teodoro Agoncillo ang nagpasimuno ng paniniwala sa Pugadlawin noong 60's na kumokontra sa tradisyon noong panahong yon na nagsasabing sa Balintawak naganap ang sigaw. Source: Bonifacio's Bolo ni Ambeth Ocampo. Dapat baguhin ang pangungusap na nagsasabing ang Pugadlawin ay nasa Balintawak..{{unsigned|222.127.223.69|Hulyo 24, 2008}} d0w3muq1k7dx8rcxg8siya13sw48f3a 2227954 2227953 2026-09-23T04:13:06Z ~2026-51161-41 166656 section added 2227954 wikitext text/x-wiki ==Untitled section== Ang alam ko, pinagdedebatehan pa ng mga Historian hanggang ngayon kung ang sigaw ay naganap sa Balintawak o Pugadlawin. Samakatwid, magkaibang lugar yon. Si Teodoro Agoncillo ang nagpasimuno ng paniniwala sa Pugadlawin noong 60's na kumokontra sa tradisyon noong panahong yon na nagsasabing sa Balintawak naganap ang sigaw. Source: Bonifacio's Bolo ni Ambeth Ocampo. Dapat baguhin ang pangungusap na nagsasabing ang Pugadlawin ay nasa Balintawak..{{unsigned|222.127.223.69|Hulyo 24, 2008}} j3q41edbgrl7z0k2zg4mdrnylj5yzzf Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008 0 52854 2228012 2212412 2026-09-23T07:39:04Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228012 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Beijing 2008|larong bidyo|Beijing 2008 (larong bidyo)|palarong paramlimpiko|Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} {{Infobox Olympic games|2008|Summer|Olympics | image = 2008 Palarong Olimpiko Beijing.png | alt = The official logo for the 2008 Summer Olympics, featuring a depiction of the Chinese pictogram "Jing", representing a dancing human figure. Below are the words "Beijing 2008" in stylised print, and the Olympic rings. | host_city = [[Beijing]], China | motto = ''One world, one dream''<br>''Isang mundo, isang pangarap''<br>({{zh|s=同一个世界 同一个梦想}}) | nations = 204 | athletes = 10,942 (4,637 women & 6,305 men) | events = 302 in 28 [[Olympic sports|sports]] (41 disciplines) | opening = 8 Augosto | closing = 24 Agosto | opened_by = [[Panulo ng Tsina|Pangulong]] [[Hu Jintao]]<ref name="Opening and Cauldron">{{cite press release |title=Factsheet - Opening Ceremony of the Games of the Olympiad|url=https://stillmed.olympic.org/Documents/Reference_documents_Factsheets/Opening_ceremony_of_the_Games_of_the_Olympiad.pdf|publisher=International Olympic Committee|date=9 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160814215458/https://stillmed.olympic.org/Documents/Reference_documents_Factsheets/Opening_ceremony_of_the_Games_of_the_Olympiad.pdf |archive-date=14 August 2016|access-date=22 December 2018}}</ref>{{efn|name=China head of state|[[List of people who have opened the Olympic Games|IOC records]] state [[Hu Jintao]] opened the Beijing Games as "[[President of the People's Republic of China|President]]", ''de jure'' head of state. Though Hu Jintao was also ''de facto'' [[Paramount leader|ruler]] as [[General Secretary of the Communist Party of China]], tnhat title is not reflected in IOC records.}} | cauldron = [[Li Ning]]<ref name="Opening and Cauldron"/> | stadium = [[Beijing National Stadium]] | summer_prev = [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|Athens 2004]] | summer_next = [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012|London 2012]] | winter_prev = [[Palarong Olimpiko sa Taglamig 2006|Torino 2006]] | winter_next = [[Palarong Olimpiko sa Taglamig 2010|Vancouver 2010]] }} [[Talaksan:Beijing Olimpiko 2008.jpg|thumb|225px|right|Paskil ng Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]] Ang '''Palarong Olimpiko 2008'''<ref>Sagalongos, ''"Olimpiko"''</ref> o '''Palaro ng Ika-XXIX na Olimpiyada''' ([[Wikang Tsino|Tsino]]: 第二十九届夏季奥林匹克运动会; [[Pinyin]]: Dì Èrshíjiǔ Jiè Xiàjì Àolínpǐkè Yùndònghuì) sa panahon ng tag-init ay isang pandaigdigang paligsahang palaro na kinabibilangan ng iba't ibang mga laro, na isinagawa sa [[Beijing]], [[Republikang Bayan ng Tsina]] mula Agosto 8 hanggang 24, 2008, at sinundan ng [[Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Palarong Paralimpiko 2008]] (panahon ng tag-init) mula Setyembre 6 hanggang 17, 2008. Nilahukan ito ng 10,942 atleta na magsisipagtunggali sa 302 kaganapan sa 28 palaro, kung saan isang kaganapan ang naidagdag kung ihahambing sa orihinal na pagtatakda noong [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|Palarong Olimpiko 2004]]<ref name="athletes_number">{{cite web |url=http://www.olympic.org/uk/games/beijing/full_story_uk.asp?id=1805 |title=6th Coordination Commission Visit To Begin Tomorrow |publisher=[[Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko]] |accessdate=2006-05-20}}</ref> na ginanap sa [[Atenas]], [[Gresya]]. Iginawad sa [[Beijing]] ang pagganap ng [[Palarong Olimpiko]] makaraan ang botohan ng [[Pandaigdigang Lupong Olimpiko]] (IOC) noong 13 Hulyo 2001. Naglalaman ang opisyal na logo ng mga palaro, na pinamagatang "[[Sumasayaw na Beijing]]", ng isang ma-estilong kaligrapikong panitik na ''jīng'' (京, nangangahulugang ''kabisera''), bilang pagtukoy sa nagpupunung-abalang lungsod. Ang limang [[Fuwa]] ay mga maskot ng Beijing 2008, na kumakatawan ang bawat isa sa isang kulay ng mga [[Mga sagisag ng Olimpiko|Singsing ng Olimpiko]] at bilang isang sagisag ng kalinangang Tsino. Tinatawag ng sawikaing pang-Olimpiko, ang ''Isang Daigidig, Isang Pangarap'', ang sandaigdigan upang magkaisa sa kaluluwa ng Olimpiko. Maraming ilang [[Pambansang Lupong Olimpiko]] (NOC) ang kinilala rin ng Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko. Itinaguyod ng pamahalaang Tsino ang Palaro upang maging mamukod-tangi at namuhunan nang lubos sa mga bagong pasilidad at mga sistemang pantransportasyon.<ref>{{cite news |title=China's coming out party |publisher=Toronto Star |date=Agosto 2007 |url=http://www.thestar.com/Sports/Olympics/article/242172 |access-date=2008-07-28 |archive-date=2008-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080824222841/http://www.thestar.com/Sports/Olympics/article/242172 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=2008-Ang Taon ng Tsina? |publisher=BusinessCenter.TV |date=2007-08-07 |url=http://www.webcastr.com/videos/travel_leisure/2008-the-year-of-china.html |accessdate=2008-01-02 }}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> May kabuuang 37 pook na pinagdarausan ang ginamit para pasinayahan ang mga kaganapan kabilang ang 12 bagong-tayong mga pook. Sa maagang 2007, sinabi ng dating pangulo ng IOC na si [[Juan Antonio Samaranch]] na naniniwala siyang magiging "pinakahigit sa kasaysayan ng Olimpiyada ang palaro sa Beijing."<ref name="Samaranch">{{cite news |url=http://en.beijing2008.cn/culture/festivals/exhibition/n214101234.shtml |title=Beijing 2008 will be best-ever Games: Samaranch |date=2007-06-25 |accessdate=2007-06-25 |publisher=BOCOG |archive-date=2008-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080801134113/http://en.beijing2008.cn/culture/festivals/exhibition/n214101234.shtml |url-status=dead }}</ref> Ang paghirang ng Tsina bilang punung-abalang bansa ay nagkabunga ng mga puna ng mga ilang politiko at [[Di-pampamahalaang organisasyon|NGO]] na nag-aalintana sa tala ng karapatang pantao ng Tsina.<ref>Ian Traynor and Jonathan Watts: ''[http://www.guardian.co.uk/world/2008/mar/29/germany.olympicgames2008 Merkel says she will not attend opening of Beijing Olympics.]'' Guardian on-line. 29 Marso 2008</ref><ref>Amnesty International: ''[http://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA17/075/2008/en/1f55daf2-37c8-11dd-9ec6-1d6085451ee8/asa170752008eng.pdf China: The two faces of the Beijing Olympics.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080904012239/http://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA17/075/2008/en/1f55daf2-37c8-11dd-9ec6-1d6085451ee8/asa170752008eng.pdf |date=2008-09-04 }}'' 1 Hunyo 2008.</ref> Samantala, nagbabala ang Tsina at iba pa laban sa pamumulitika ng Olimpiko.<ref>{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english/2007-10/19/content_6906706.htm|title=Do not politicize Olympic Games, warns BOCOG official|publisher=Xinhua|date=2007-10-19|accessdate=2008-08-24|archive-date=2008-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080824181841/http://news.xinhuanet.com/english/2007-10/19/content_6906706.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/ap/2008/04/14/asia/AS-GEN-China-Pakistan.php |title=Pakistan's Musharraf criticizes efforts to politicize Olympics |publisher=International Herald Tribune |date=2008-04-14 |accessdate=2008-08-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080414074546/http://www.iht.com/articles/ap/2008/04/14/asia/AS-GEN-China-Pakistan.php |archivedate=2008-04-14 |url-status=dead }}</ref> Ang Palaro ay nakapaglikha ng 43 bagong pandaigdigang tala at 132 bagong pangkat ng mga Olimpikong tala.<ref>Mixed legacy likely as China's Olympics conclude, http://news.yahoo.com/s/ap/20080825/ap_on_sp_ol/oly_closing_ceremony;_ylt=AgjrQQDt0S88wMxFEm2g83us0NUE{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, David Crary, AP, 25 Agosto 2008</ref> Isang tala ng 87 bansa na nanalo ng mga medalya sa panahon ng Palaro. Ang mga Tsinong manlalaro ay nakapagkamit ng 51 medalyang ginto, ang pangalawang pinakamalaking hakot ng pambansang kuponan sa isang makabagong, di-binoboykot na Palarong Tag-init.<ref>{{Cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-08/25/content_9706148.htm |title=Archive copy |access-date=2008-08-27 |archive-date=2008-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080907011532/http://news.xinhuanet.com/english/2008-08/25/content_9706148.htm |url-status=dead}}</ref> Si [[Michael Phelps]] ay nakabasag ng mga tala ukol sa pinakamaraming gintong medalya sa isang Olimpiko at ukol sa gintong medalyang pangkarera para sa isang Olimpiyano. Nakahawak si [[Usain Bolt]] ng nakaugaliang titulong "Pinakamabilis na Tao sa Daigdig" sa pamamagitan ng mga bagong pandaigdigang tala sa mga banat ng 100m at 200m. == Anyaya ng pag-aalok == {{main|Mga anyaya ng pag-aalok para sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008}} [[Talaksan:National museum of China 2008 countdown clock.jpg|thumb|left|Pagbibilang ng panahon]] {| class="wikitable" align="right" |- ! colspan="4" | Mga bunga ng pag-aalok ng Palarong Olimpiko |- ! Lungsod ! NOC | bgcolor="silver" |'''Unang yugto''' | bgcolor="silver" |'''Ika-2 yugto''' |- | [[Beijing]] || {{flagicon|China}} [[Tsina]] || align="center"| '''44''' || align="center"| '''56''' |- | [[Toronto]] || {{flagicon|Canada}} [[Kanada]] || align="center"| 20 || align="center"| 22 |- | [[Paris]] || {{flagicon|France}} [[Pransiya]] || align="center"| 15 || align="center"| 18 |- | [[Istanbul]] || {{flagicon|Turkey}} [[Turkiya]] || align="center"| 17 || align="center"| 9 |- | [[Osaka]] || {{flagicon|Japan}} [[Hapon]] || align="center"| 6 || align="center"| — |} Nahalal ang Beijing bilang punung-abalang lungsod noong 13 Hulyo 2001, sa kapanahunan ng Ika-112 Pagpupulong ng [[Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko|IOC]] sa [[Moscow]], kung saan tinalunan ang [[Toronto]], [[Paris]], [[Istanbul]], at [[Osaka]]. Nauna sa pagpagpupulong, ang mga limang ibang lungsod ([[Bangkok]], [[Cairo]], [[Havana]], [[Kuala Lumpur]], at [[Seville|Sevilla]]) ay nagpasa ng paanyaya ng pag-aalok nguni't bumigong gumawa ng maikling tala noong 2000. Pagkatapos ng unang yugto ng halalan, nagkaroon ng makabuluhang pangunguna ang Beijing sa mga ibang kandidatong-lungsod. Ang Osaka ay nakatanggap ng anim na boto at iniwaksi. Sa pangalawang yugto, nakandili ang Beijing ng [[ganap na nakararami]] ng mga naghalal, nagwawaksi ng pangangailangan ukol sa mga kasunod na yugto.<ref name="Election">{{cite web|url = http://www.olympic.org/uk/games/beijing/election_uk.asp |title = Beijing 2008: Halalan |publisher = Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko |accessdate = 2006-12-18}}</ref> Pagkatapos ng pagkapanalo, ipinahayag ni [[Li Lanqing]], ang pangalawang primero ng Tsina "Ang pagkapanalo ng paanyaya ng pag-aalok ng 2008 Olimpiyada ay halimbawa ng katatagang panlipunan ng pandaigdigang pagkakilala ng Tsina, kaunlaran sa ekonomiya at malusog ng pamumuhay ng mga [[Tsino]]." Dati-rati, nag-alok ng Beijing ang pagiging punung-abala sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2000]]. Namuno sa halalan sa mga tatlong yugto, nguni't natalo nang sa huli sa [[Sydney]] sa huling yugto noong 1993. {{-}} == Mga lugar ng pagdadausan == {{Main2|Mga lugar ng pagdadausan ng Palarong Olimpiko 2008}} Sa Mayo 2007, nakapagsimula sa pagtatayo ang mga 31 gusali ng pagdadausan sa Beijing.<ref name="Under construction">{{cite news |publisher=BOCOG |date=2007-05-11 |accessdate=2007-05-11 |url=http://en.beijing2008.cn/01/32/article214073201.shtml |title=Lahat ng mga lugar ng pagdadausan na nakabatay sa Beijing ay nakatayo pa lamang |archive-date=2008-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080126161002/http://en.beijing2008.cn/01/32/article214073201.shtml |url-status=dead }}</ref> Namuhunan din ang pamahalaan ng Tsina sa pagsasaayos at pagtatayo ng mga anim na gusali ng pagdadausan sa labas ng Beijing gayundin ang 59 na sentro ng pagsasanay. Ang mga halimbawang [[Arkitektura|pang-arkitektura]] ay mga [[Pambansang Istadyum ng Beijing]], [[Mga lugar ng pagdadausan ng Palarong Olimpiko 2008#Pambasang Istadyum na Panloob ng Beijing|Pambasang Istadyum na Panloob ng Beijing]], [[Pambansang Sentro ng Akwatika ng Beijing]], [[Mga lugar ng pagdadausan ng Palarong Olimpiko 2008#Pansamantalang lugar ng pagdadausan ng paligsahan|Sentrong Pangkumbensiyon ng Luntiang Olimpiko]], at [[Mga lugar ng pagdadausan ng Palarong Olimpiko 2008#Istadyum Panloob ng Wukesong|Sentrong Pangkulturang Wukesong at Palakasan]]. Halos 85 bahagdan ng badyet sa [[pagtatayo ng gusali]] para sa anim na pagdadarausan ay pinondohan ng [[Dolyar ng Estados Unidos|EU$]]2.1 daplot ([[Renminbi|RMB]]17.4 na daplot) sa mga korporasyong alok at salaping pambayad. Ang mga pamumuhunan ay inaasahan mula sa mga korporasyon na naghahanap ng mga karapatan sa pag-aari pagkatapos ng '''Palarong Olimpiko 2008'''. Ang mga gusali ng pagdadausan ay pag-aari at pinamahala ng ''Pangkalahatang Pamamahala ng Palakasan ng Estado'', na gagamitin na mga ito pagkatapos ng Olimpiko para sa susunod na mga pambansang kuponang pampalakasan at kaganapan. Ang mga ibang kaganapan ay gaganapin sa labas ng Beijing, tulad ng [[Putbol sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|putbol]] (sa [[Qinhuangdao]], [[Shanghai]], [[Shenyang]], at [[Tianjin]]), [[Paglalayag sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|paglalayag]] (sa [[Qingdao]]), at [[Pangangabayo sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|pangangabayo]] (sa [[Hong Kong]], dahil sa "walang katiyakan ng mga sakit hinggil sa kabayo at pangunahing paghihirap sa pagtatag ng sona ng malaya sa sakit.")<ref>[http://en.beijing2008.com/46/67/column211716746.shtml Mga Lugar ng Pagdadausan ng Olimpiko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070613133254/http://en.beijing2008.com/46/67/column211716746.shtml |date=2007-06-13 }}, Beijing 2008. Nakuha noong 15 Mayo 2006.</ref> === Pambansang Istadyum ng Beijing === {{main|Pambansang Istadyum ng Beijing}} [[Talaksan:Beijing national stadium 4.jpg|thumb|right|300px|Pambansang Istadyum ng Beijing]] Ang puso ng Palarong Olimpiko 2008 ay nasa Pambansang Istadyum ng Beijing na may palayaw na "Pugad ng Ibon" dahil sa anyong pugad ng gusali.<ref name="391 days left">{{cite news |url=http://olympic.org/uk/news/olympic_news/full_story_uk.asp?id=2244 |title=Ang Palarong Olimpiko papuntang Beijing |publisher=Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko |date=2007-07-13 |accessdate=2007-07-16}}</ref> Nagsimulang itayo ang istadyum noong 24 Disyembre 2003. Inanyayahan ng mga opisyal ng pamahalaan ang mga arkitekto na sumali sa paligsahan ng disenyo. Ang [[Herzog & de Meuron]] Architekten AG, isang samahang pang-arkitektura mula sa [[Switzerland]] at nakipagsaubatan sa Pangkat ng Disenyong Pang-arkitektura at Pagsasalik ng Tsina, ay nanalo sa paligsahan. Ang istadyum ay nagbabantad ng [[kongkreto]]ng kalansay na may anyo ng balag na nagbubuo ng tagayang istadyum at may kakayahang magpaupo ng 80,000 katao. Ang Pambansang Istadyum ng Beijing ay pagdadarausan ng mga seremonya ng pagbubukas at pagtatapos, gayundin sa mga kaganapan ng atletika at putbol. Kamakailan, ang Nayong Olimpiko ng Beijing ay nabuksan noong 16 Hulyo 2008 at sa publiko noong 26 Hulyo 2008. === Sentrong Pambansa ng Akwatika ng Beijing === {{main|Sentrong Pambansa ng Akwatika ng Beijing}} [[Talaksan:Beijing National Aquatics Centre 1.jpg|thumb|right|400px|Pambansang Sentro ng Akwatika ng Beijing]] Ang mga kaganapang [[Paglalangoy sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|paglalangoy]], [[Pagtalong-sisid sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|pagtalong-sisid]] at [[Sabayang paglalangoy sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|sabayang paglalangoy]] ay gaganapin sa Pambansang Sentro ng Akwatika ng Beijing sa panahon ng Olimpiyada. Ang kaganapang [[polong pantubig sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|polong pantubig]] ay likas na gaganapin sa lugar na ito subali't lumipat sa Natatoryum na Ying Tung. Ang '''Tubig Kubo''' o '''[H<sub>2</sub>O]<sup>3</sup>''', ang palayaw ng gusali, ay dinisenyo ng PTW Architects (isang Awstralyanong kompanyang [[Arkitektura|pang-arkitektura]])<ref>{{Cite web |url=http://www.ptw.com.au/ |title=PTW<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-08-02 |archive-date=2008-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080718174101/http://www.ptw.com.au/ |url-status=dead }}</ref>, Sabansaang Disenyo ng CSCEC at [[Arup]] na may mga Inhinyerong panggusaling Arup na nagsaisip ng gusali. Itinayo ang gusali ng Korporasyon ng Inhineriyang Pagtatayo ng Estado ng Tsina (CSCEC). Binubuo ng siwang-bastagang bakal, ito ang pinakamalaking istrakturang benahang ETFE sa buong daigdig na may sukatang 100,000 metrong kubo ng unang EFTE na may walong isang-ikasanlibo ng isang dali lamang sa kabuuang kapal.<ref name="pop-sci-nov06-84.85">{{Harvard reference |Last=arup.com | Title=Best of What's New 2006 - Engineering | Journal=Popular Science | Volume=269 | Issue=6 | Year=2006 | Page=84-85}}</ref> Ang pagbebenang ETFE ay nagkakaroon ng maraming ilaw at nakakabawas ng init nang higit kaysa sa makalumang salamin, nagdudulot ng katipiran sa halaga ng enerhiya nang 30%.<ref name="pop-sci-nov06-84.85"/> Ang panlabas na gusali ay nakabatay sa [[istrakturang Weaire-Phelan]], isang [[linab]] (istrakturang na may anyo ng [[bula ng sabon]]).<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/7069401.stm Beijing venues - National Aquatics Centre], on BBC Sports.</ref> Ang pasimundan ay hinulma sa pamamagitan ng pagbitag ng isang hiwa ng linab at napili ito sa pagtatangi sa linab na Kevin sapagka't ang higit na maraming hugnayang istrakturang Weaire-Phelan ay nagbubunga sa higit na iregular, organikong pasimundan kaysa sa mga hiwa sa pamamagitan na nakagawiang linab na Kevin.<ref>[http://www.guardian.co.uk/science/2004/may/06/research.science1 Welcome to WaterCube, the experiment that thinks it's a swimming pool] by Peter Rogers in The Guardian, 6 Mayo 2004</ref> Ang gusali ay may kakayahang magpaupo ng 17,000 katao sa panahon ng laro na magbabawas sa 6,000 pagkatapos. Ito ay may kabuuang lawak na 65,000 at magsasaklaw ng kabuuan ng 7.8 akre (32,000 metrong parisukat).<ref name="pop-sci-nov06-84.85"/> == Mga sagisag == [[Talaksan:Friendlies All.jpg|left|86px]] === Sagisag ng Olimpikong Beijing === {{main|Sumasayaw na Beijing}} Ang sagisag ng Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008 ay nakikilala bilang [[Sumasayaw na Beijing]] ([[wikang Tsino|Tsino]]: 舞动的北京). Ang sagisag ay may pinaghalong pulang tatak na nakaugalian ng Tsino at isang representasyon ng [[Kaligrapiyang Tsino|kaligrapiyang]] [[Panitik na Tsino|panitik]] na ''jing'' ([[wikt:京|京]], "pambansang kabisera", ito rin ang pangalawang panitik ng pangalang Tsino ng Beijing) na may anyong hinggil sa palakasan. Ang pagbubukas ng palad ng salitang kaligrapiya ay sumasagisag ng paanyaya ng Tsina sa daigdig upang ibahagi ang kanilang kultura. Tuwang-tuwa si [[Jacques Rogge]], pangulo ng [[Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko|IOC]], sa sagisag, nagsasabi, "Ang inyong sagisag ay kagyat na nagbabatid ng nakakapangiming kagandahan at kapangyarihan ng Tsina kung saan naglalangkap sa iyong pamana at inyong tao."<ref name="Message">{{cite news |url = http://english.peopledaily.com.cn/200308/03/eng20030803_121618.shtml |title = Ang Batid ni Rogge ukol sa Paglalantad ng Sagisag ng Olimpikong Beijing |publisher = People's Daily Online |date = 2003-08-03 |accessdate = 2006-12-19}}</ref> === Sawikain === Ang sawikain para sa Olimpikong 2008 ay "''Isang Daigdig, Isang Pangarap''" ([[Payak na panitik ng wikang Tsino|payak na Tsino]]: 同一个世界 同一个梦想; [[Nakaugaliang karakter na Tsino|tradisyunal na Tsino]]: 同一個世界 同一個夢想; [[pinyin]]: Tóng Yíge Shìjiè Tóng Yíge Mèngxiang).<ref name="Slogan">{{cite news |title=Napili ang 'Isang Daigdig, Isang Pangarap' bilang Sawikaing Tikha para sa Palarong Olimpiko 2008 ng Beijing |url=http://en.beijing2008.cn/75/66/article211996675.shtml |date=2005-12-25 |publisher=[[BOCOG]] |accessdate=2007-05-05 |archive-date=2008-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080408065343/http://en.beijing2008.cn/75/66/article211996675.shtml |url-status=dead }}</ref> Ang sawikain ay nananawagan sa buong daigdig upang maging bahagi ng diwa ng Olimpiko at isulong ang magandang kinabukasan para sa sangkatauhan. Ito ay napili mula sa mga humigit ng 210,000 lumahok na ipinasa mula sa iba't ibang panig ng daigdig.<ref name="391 days left" /> === Mga maskot === {{main|Fuwa}} Ang mga Maskot ng 2008 Olimpiko ay ang mga limang [[Fuwa]] ([[wikang Tsino|Tsino]]: 福娃, sa literal na kahulugan "mga masuwerteng manika"). Ang Fuwa ay binubuo ng mga limang kasapi na pinapahiwatig na disenyo ng [[isda]], [[panda]], [[Olimpikong Apoy]], [[antilopeng Tibet]] at [[langaylangayan]]. Ang Fuwa bawat ay may kanilang pangunahing kulay, isa sa mga kulay ng limang [[Mga sagisag ng Olimpiko|Singsing ng Olimpiko]]. Ang mga limang Fuwa ay nagngangalang Beibei, Jingjing, Huanhuan, Yingying, at Nini. Kung ang unang pantig ng mga limang pangalan ay sabay-sabay na bibigkasin, ang bunga ay ang pangungusap na {{linktext|北|京|欢|迎|你}} (Běijīng huānyíng nĭ) na nangangahulugang "''Binabati ka ng Beijing sa iyong pagdating.''"<ref name="Fuwa">{{cite news |url = http://en.beijing2008.com/37/03/column211990337.shtml |title = Ang mga Opisyal na Maskot ng Palarong Olimpiko 2008 ng Beijing |publisher = BOCOG |accessdate = 2006-12-19}}</ref> == Pagpasa ng sulo == [[Talaksan:Official 2008 Summer Olympics Torch in Vilnius.jpg|right|thumb|2008 Sulong Olimpiko]] Ang disenyo ng [[Apoy ng Olimpiko|Olimpikong sulo]] ay batay sa mga nakaugaliang kalatas at gumagamit ng nakaugaliang disenyong Tsino na kinikilalang "Mga Kaaya-ayang Alapaap" (祥云). Dinisenyo ang sulo upang mapanatili ang pagliyab ng apoy sa 65 kilometro bawat oras na hangin, at sa ulan ng hanggang sa 50 milimetro bawat oras. [[Talaksan:Beijing 2008 Torch Relay Route.png|left|300px|thumb|Ang landas ng 2008 Pagpasa ng Sulong Olimpiko]] Ang pagpasa, na may tikhang '''Paglalakbay ng Kalawili''', ay inaasahang tatagal sa loob ng 130 araw at binubuhat ang sulo {{convert|137000|km|mi|abbr=on}}—ang pinakamahabang layo ng anumang pagpasa ng sulong Olimpiko mula't sapul nagsimula ang nakaugalian sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1936|Palarong Berlin 1936]].<ref name="IOC torch">{{cite news |date=2007-04-26 |title=Beijing 2008: Nagpahayag ng BOCOG ang Tumpa ng Pagpasa ng Sulo ng Olimpiko |url=http://www.olympic.org/uk/news/olympic_news/full_story_uk.asp?id=2147 |publisher=[[Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko]] |accessdate=2007-04-26}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2008/04/09/world/09torch.html?_r=1&ex=1365393600&en=2c75ea71d3f9215b&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss&oref=slogin|title=Mga Opisyal Inaasahang Matuloy ang Sulong Olimpiko sa Landas}}</ref> Sa ngayon, ang pagpasa ng sulo ay binansagang "sakunang ugnayang pampubliko" ng ''The Times''<ref name="Public Relations Disaster">{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/olympics/article3811649.ece |title=Britain sends mandarins to China on subtle mission |date=2008-04-25 |accessdate=2007-04-27 |publisher=The Times |archive-date=2008-12-02 |archive-url=https://archive.today/20081202103227/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/olympics/article3811649.ece |url-status=dead }}</ref> ukol sa Tsina, na may mga protesta ng tala ng paglabag ng karapatang pantao, lalong-lalo na sa [[Tibet]]. Nagsimula ang pagpasa ng sulo noong 24 Marso 2008, sa [[Olimpiya, Gresya]]. Mula roon, naglakbay ito sa Gresya patungong [[Istadyum ng Panathinaiko]] sa [[Atenas]], at sumunod sa Beijing, na dumating noong Marso 31. Mula Beijing, sinundan ng sulo ang landas na dumadaan sa bawat [[lupalop]] maliban sa [[Antartika]]. Nakarating ang sulo sa mga lungsod sa [[Daang Seda]], na sumasagisag ng mga lumang ugnayan sa pagitan ng Tsina at mga iba't ibang panig ng daigdig. Ang kabuuan ng 21,880 tagapagdala ng sulo ay napili mula sa panig ng daigdig ng mga iba't ibang organisasyon at entidad.<ref name="BOCOG relay">{{cite news |publisher=[[BOCOG]] |url=http://torchrelay.beijing2008.cn/en/news/headlines/n214042288.shtml |title=Ang Nakaplanong Landas ng Pagpasa ng Sulong Olimpiko ng Beijing 2008 and Disenyo ng Sulo inilabas |date=2007-04-26 |accessdate=2007-04-26 |archive-date=2007-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070429041207/http://torchrelay.beijing2008.cn/en/news/headlines/n214042288.shtml |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308103032/http://torchrelay.beijing2008.cn/en/news/headlines/n214042288.shtml |date=2008-03-08 }}</ref> [[Talaksan:Tibet Protests.jpg|right|thumb|Mga nagpoprotesta para at laban sa [[Kilusan para sa Kalayaan ng Tibet]], sa kapanahunan ng pagpasa ng sulong pang-Olimpiyada sa [[San Francisco, California|San Francisco]].]] Ang sabansaang bahagi ng pagpasa ay nagkaroon ng mga maraming suliranin, ang buwanang pandaigdigang paglakbay ay napakita ng mga malawakang protesta sa paglabag ng mga karapatang pantao ng Tsina at kasalukuyang pagpaparusa sa Tibet.<ref>{{cite news| url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article3697392.ece| title=Sinagalsal ng mga nagpoprotesta ng Tibet ang mga nagsasaayos upang hupain ang apoy ng Olimpiko sa Paris| date=2008-04-07| publisher=[[The Times]]| last=Bremner| first=Charles| access-date=2008-08-02| archive-date=2008-07-26| archive-url=https://web.archive.org/web/20080726124548/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article3697392.ece| url-status=dead}}</ref> Nang dahil sa mga suliranin sa Londres na nagbantang papatayin ang apoy, hindi natuloy ang pagpasa ng sulo sa [[Paris]], [[Pransiya]]. Ang Amerikanong yugto ng paglalakbay sa San Francisco noong Abril 9 ay binago na walang dating babala upang maiwasan ang mga ilang pangyayari, bagama't mayroon pa ring demonstrasyon sa kahabaan ng orihinal na landas.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7339380.stm?| title= Hinahara ng kalituhan ang pagpasa ng sulo sa EU| date=2008-04-09| publisher=[[BBC News]]}}</ref> Ang pagpasa ay higit na ipinaliban at pinadali pagkatapos ng lindol sa [[Sichuan]] na nadamay ang kanlurang Tsina. Nakarating ang apoy sa tuktok ng [[Bundok Everest]]<ref name="BOCOG relay" /> sa isang 108&nbsp;km (67&nbsp;mi) lansangan na nag-iiskala ang gilid na Tibet ng bundok lalo na naitayo para sa pagpasa. Ang $19.7 angaw na proyektong [[aspalto]] at lumawak mula [[Kundado ng Tingri]] ng [[Prepektura ng Xigazê]] sa [[Base Kampo ng Everest]].<ref name="Everest road">{{cite news |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/007200706200340.htm |title=Ang Tsina ay gagawa ng lansangan sa Bk Everest para sa 2008 Olimpiko |date=2007-06-20 |accessdate=2007-06-25 |publisher=The Hindu}}</ref> Noong Marso 2008, pinagbawalan muna ng Tsina ang mga mamumundok sa pag-akyat ng gilid ng Bundok Everest at sumunod hinikayat ang pamahalaan ng Nepal na isara ang kanilang gilid sa gayon, na tinutukoy sa mga alintanag pangkapaligiran.<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/climbers-banned-from-everest-as-china-seeks-to-stop-protests-on-summit-796782.html|title=Climbers banned from Everest as China seeks to stop protests on summit|date=2008-03-17|accessdate=2008-03-23|publisher=The Independent|archive-date=2008-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080405092649/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/climbers-banned-from-everest-as-china-seeks-to-stop-protests-on-summit-796782.html|url-status=dead}}</ref> Ito ay nagnunuynuy rin ng mga alintana ng pamahalaang Tsino na ang mga aktibistang [[Tibet]] ay maaaring subukang sirain ang mga plano sa pagpapadala ng Olimpikong sulo paakyat sa pinakamataas na tugatog sa buong daigdig.<ref name="cnn13mar08">{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/03/12/china.everest.ap/index.html |title=Tsina isinara ang gilid ng Everest sa mga nag-aakyat |date=2008-03-12 |accessdate=2008-03-13 |publisher=CNN |archive-date=2008-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080315011537/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/03/12/china.everest.ap/index.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315011537/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/03/12/china.everest.ap/index.html |date=2008-03-15 }}</ref> == Medalya == [[Talaksan:Medalya Olimpiko 2008.jpg|thumb|right|Mga medalya ng Palarong Olimpiko 2008: pilak (kaliwa), ginto (gitna), tanso (kanan)]] Ang medalya na igagawad sa mga nagwagi sa Palarong Olimpiko 2008&nbsp;ng Beijing ay pambihira sapagka't ang likod ng mga medalya ay may singsing ng [[ihada]] bilang sagisag ng pambansang kultura. Ang disenyo ay nilikha ni Propesor Hang Hai na inandukha ng Lupon ng Pagsasaayos ng Palarong Olimpiko 2008. Ang ihada na ginamit ay nagmula sa minahan sa [[Kunlun]] sapagka't may natagpuang materyal na ihada sa malaki-laking dami ay may mataas na kalidad. Nagbigay ng dalawang kondisyon ng [[Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko]] sa pagdidisenyo ng medalya ng Palarong Olimpiko: * Ang disenyo ay dapat pambihira; at * Ang disenyo ay dapat may katangian ng lugar na bansa kung saan ginaganap ang Palarong Olimpiko. Maringal at magilas, ang mga medalya ay pinaghalo ng nakaugaliang kulturang Tsino at ang Olimpismo. Nagbibigay sa mga nanalo ng Palaro ang dakilang pitagan at pagbubunyi bilang pagkilala sa kanilang naisagawang tagumpay.<ref name="Medalyang Olimpiko">{{cite news |url = http://en.beijing2008.cn/67/83/article214028367.shtml |title = Ang mga Medalya ng Palarong Olimpiko ng Beijing inilabas |publisher = [[BOCOG]] |accessdate = 2007-03-27 |archive-date = 2008-09-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080903120551/http://en.beijing2008.cn/67/83/article214028367.shtml |url-status = dead }}</ref> Sa kanyang talumpati, sinabi ni Jiang Xiaoyu, pangalawang pangulo sa tagapagpaganap ng BOCOG, na ang mga medalya ng Palarong Beijing 2008 ay magiging pangunahing bahagi ng pamanang pang-Olimpiko para sa Tsina. Ang disenyo ng mga medalya ay bunga ng kasipagan, katiyagaan at kasiglaan ng maraming tao. Ang mga medalya, ayon sa kanya, ay naglalangkap ng matatag na istilong Tsino at matikas na sining, at may kalawiling pagsasama ng kulturang Tsino sa Olimpismo, na naging daan sa pagpapalaganap ng Diwa ng Olimpiko at mga kaisipan ng Palarong Beijing, gayundin sa pagpapakita ng sining at kulturang Tsino, at ang mataas na antas ng disenyo at teknolohiya.<ref name="Medalyang Olimpiko"/> == Palakasan == [[Talaksan:Beijing Birds Nest Olympics track .jpg|thumb|right|Sa loob ng [[Pambansang Istadyum ng Beijing]] sa kapanahunan ng Palaro]] [[Talaksan:Athletics 2008.png|frame|left|Ang piktogramang ito ay sumasagisag ng ''Atletika sa takbo''.]] Ang programa para sa Palarong Olimpiko ng Beijing 2008 ay halos magkatulad sa nasa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|Palarong Olimpiko ng Atenas]] na ginanap noong 2004. Ang Olimpiyadang 2008 ay binubuo ng mga 28 palakasan, 302 kaganapan (165 kaganapang panlalaki, 127 kaganapang pambabae at 10 kagapang pinagsamang kasarian), isang kaganapan na humigit sa kabuuan kaysa sa nasa Atenas. Lahat-lahatang siyam na bagong kaganapan ay magaganap, kung saan kabilang ang dalawa mula sa bagong disiplina ng [[pamimisikleta]]ng [[BMX]]. Maglalaban ang mga kababaihan sa 3000 m harang pangkarera sa unang pagkakataon. Bukod pa rito, ang kaganapang maratong paglalangoy para sa mga kalalakihan at kababaihan, humigit sa layo ng 10 kilometro, ay madadagdagan sa disiplina ng [[paglalangoy]]. Ang mga kaganapang pangkuponan (kalalakihan at kababaihan) sa [[pingpong]] ay mapapalitan sa mga kaganapang dalawahan. Sa [[eskrima]], ang kababaihang kuponang oropel at kababaihang kuponang sabre ay mapapalitan sa kalalakihang kuponang oropel at kababaihang kuponang [[espadang pang-eskrima]].{{Ref_label|B|b|none}}<ref name=2008programme>{{cite news |url = http://olympic.org/uk/news/olympic_news/full_story_uk.asp?id=1797 |title = Beijing 2008: Games Programme Finalised |publisher = International Olympic Committee |date = 2006-04-27 |accessdate = 2006-05-10}}</ref><ref>[http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_1056.pdf Programme of the Games of the XXIX Olympiad, Beijing 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723070956/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_1056.pdf |date=2011-07-23 }}, International Olympic Committee. Retrieved on 15 Mayo 2006.</ref> Ang [[Lupon sa Pagsasaayos ng Beijing]] ay nakapaglabas ng mga [[piktograma]] ng mga 35 disiplinang Olimpiko. Ang pangkat ng mga sagisag pampalakasan ay ipinangalan sa kagandahan ng karakter na pansagisag, dahil sa bawat pagkakahawig ng piktograma sa mga Tsinong [[sulat-sagisag]].<ref name="pictograms">{{cite news |url = http://en.beijing2008.com/37/34/article212033437.shtml |title = Pictograms of the Beijing 2008 Olympic Games unveiled |publisher = [[BOCOG]] |date = 2006-08-07 |accessdate = 2006-08-09 |archive-date = 2008-04-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080420182436/http://en.beijing2008.com/37/34/article212033437.shtml |url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080420182436/http://en.beijing2008.com/37/34/article212033437.shtml |date=2008-04-20 }}</ref> Ang mga sumusunod ay mga palakasan na magiging bahagi ng paligsahan ng mga Palarong ito. Ang bilang ng mga kaganapan sa bawat palakasan ay nakahimatong sa mga panaklong. {{Columns-list|colwidth=30em| *{{GamesSport|Aquatics|Format=d}} **{{GamesSport|Diving|Events=8|Image=No|Format=d}} **{{GamesSport|Swimming|Events=34|Image=No|Format=d}} **{{GamesSport|Synchronized swimming|Events=2|Image=No|Format=d}} **{{GamesSport|Water polo|Events=2|Image=No|Format=d}} *{{GamesSport|Archery|Events=4|Format=d}} *{{GamesSport|Athletics|Events=47|Format=d}} *{{GamesSport|Badminton|Events=5|Format=d}} *{{GamesSport|Baseball|Events=1|Format=d}} *{{GamesSport|Basketball|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Boxing|Events=11|Format=d}} *{{GamesSport|Canoeing|Format=d}} **Slalom <small>(4)</small> **Sprint <small>(12)</small> *{{GamesSport|Cycling|Format=d}} **BMX <small>(2)</small> **Road <small>(4)</small> **Track <small>(10)</small> **Mountain bike <small>(2)</small> *{{GamesSport|Equestrian|Format=d}} **Dressage <small>(2)</small> **Eventing <small>(2)</small> **Jumping <small>(2)</small> *{{GamesSport|Fencing|Events=10|Format=d}} *{{GamesSport|Field hockey|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Football|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Gymnastics|Format=d}} **Artistic <small>(14)</small> **Rhythmic <small>(2)</small> **Trampoline <small>(2)</small> *{{GamesSport|Handball|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Judo|Events=14|Format=d}} *{{GamesSport|Modern pentathlon|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Rowing|Events=14|Format=d}} *{{GamesSport|Sailing|Events=11|Format=d}} *{{GamesSport|Shooting|Events=15|Format=d}} *{{GamesSport|Softball|Events=1|Format=d}} *{{GamesSport|Table tennis|Events=4|Format=d}} *{{GamesSport|Taekwondo|Events=8|Format=d}} *{{GamesSport|Tennis|Events=4|Format=d}} *{{GamesSport|Triathlon|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Volleyball|Format=d}} **Beach volleyball <small>(2)</small> **Volleyball <small>(2)</small> *{{GamesSport|Weightlifting|Events=15|Format=d}} *{{GamesSport|Wrestling|Format=d}} **Freestyle <small>(11)</small> **Greco-Roman <small>(7)</small> }} == Kalendaryo == Sa sumusunod na kalendaryo para sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008, kumakatawan ang bawat bughaw na kahon sa isang kaganapang pampaglisahan, katulad ng pagkakataong maipakita ang mga inaasahang katangian, sa araw na iyon. Kumakatawan ang kahong dilaw sa mga araw kung kailan gaganapin ang kahuli-hulihang may paggagawad ng mga medalyang gantimpala para sa isang palaro. Isang panghuling kaganapan ang bawat punglong-tuldok sa loob ng mga kahong ito, na kumakatawan ang bawat bilang ng punlong-tuldok bawat kahon sa bilang ng mga huling kaganapang ititimpalak sa araw na iyon.<ref name="Calendar">{{cite web |url = http://en.beijing2008.cn/cptvenues/schedule |title = Talatakdaan ng Paligsahan ng Palarong Olimpiko |publisher = [[BOCOG]] |accessdate = 2007-07-05 |archive-date = 2014-08-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140819000350/http://en.beijing2008.cn/cptvenues/schedule/ |url-status = dead }}</ref> {{Kalendaryo Palarong Olimpiko 2008}} == Palaro == === Seremonya ng pagbubukas === {{main|Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008 seremonya ng pagbubukas}} [[File:Beijing Olympics 2008.jpg|thumb|Seremonya ng Pagbubukas.]] Ang seremonya ng pagbubukas ng Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008 ay ginanap sa [[Pambansang Istadyum ng Beijing]]. Nagsimula ito sa Ika-8&nbsp;ng gabi o 20:00 [[Pamantayang Oras ng Tsina]] ([[UTC+8]]) noong 8 Agosto 2008.<ref>{{cite web|url=http://www.tickets.beijing2008.cn/browse?category=8224&major_category=8224&game_type=olympic|title=Tickets Information - The official ticketing website of the BEIJING 2008 Olympic Games|access-date=2008-08-09|archive-date=2008-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080916112348/http://www.tickets.beijing2008.cn/browse?category=8224&major_category=8224&game_type=olympic|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916112348/http://www.tickets.beijing2008.cn/browse?category=8224&major_category=8224&game_type=olympic |date=2008-09-16 }}</ref><ref>[http://www.travelchinaguide.com/news/show.asp?nid=138 "Beijing Confirms the Opening Ceremony Time for 2008 Olympics"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080809233016/http://www.travelchinaguide.com/news/show.asp?nid=138 |date=2008-08-09 }}, Travel China Guide. Hinango noong 2 Agosto 2008</ref><ref>{{cite web|url=http://en.beijing2008.cn/ceremonies/n214508163.shtml|title=Opening Ceremony plan released|date=2008-08-06|publisher=Official website|accessdate=2008-08-08|archive-date=2013-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514004911/http://en.beijing2008.cn/ceremonies/n214508163.shtml|url-status=dead}}</ref> Ang [[8 (bilang)|bilang walo]] ay nauugnay sa kasaganaan at panibulos sa [[Mga bilang sa kulturang Tsino|kulturang Tsino]], at dito ito ay [[888|tatluhang walo]] para sa petsa ang isa ay timbaw para sa oras (malapit sa 08:08:08&nbsp;ng gabi).<ref name="Eight">{{cite web |url=http://afgen.com/china8.html |title=Ang Bilang na Walo at mga Tsino |accessdate=2007-04-22}}</ref> Ang seremonya ay kapwa-sumailalim sa direksiyon ni [[Zhang Yimou]], isang tagagawa ng pelikula at ang tagapangasiwa sa sayaw na si [[Zhang Jigang]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://en.beijing2008.cn/culture/ceremonies/n214143744.shtml |access-date=2008-08-27 |archive-date=2009-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428200852/http://en.beijing2008.cn/culture/ceremonies/n214143744.shtml |url-status=dead }}</ref> Ipinakita ito ang mga gumanap ng humigit 15,000 tagapagtanghal, at binansagang "ang pinakakamangha-manghang Seremonya ng Pagbubukas ng Olimpiko na nilikha."<ref>[http://www.thrfeed.com/2008/07/olympics-openin.html Olympics opening ceremony to have 15,000 performers -- The Live Feed <!-- Bot generated title -->]</ref> Isang mayaman na pagtitipon ng mga lumang sining at kulturang Tsino na namamayani sa seremonya. Nagbukas ito na may pagpapalo ng mga tambol na [[Fou]] para sa pagbibilang ng oras. Kasunod, inilatag ang dambuhalang kalatas na naging sentro ng mga palabas. Ang opisyal na awit ng 2008 Olimpiko ay itinaghal nina [[Sarah Brightman]] ng [[United Kingdom|Mga Nagkakaisang Kaharian]] at [[Liu Huan]] ng [[Tsina]] at pinamagatang ''[[You and Me (tikhang awit)|Ikaw at Ako]]''.<ref>[http://www.reuters.com/article/topNews/idUST29313420080807 FACTBOX: Fears, foul-ups and triumphs at past Olympic openings<!-- Bot generated title -->]</ref> Ang huling tumanggap sa pagpasa ng Olimpikong Sulo, ang dating Tsinong manlalaro ng [[himnastika]] na si [[Li Ning]] ay ang nagsindi ng [[kawang]], pagkatapos nakabitin sa hangin sa pamamagitan ng mga kawad at nakabuo ng ikot ng Pambansang Istadyum sa taas na bubong ng Istadyum sa hangin. Ang pagpasok na parada ng mga manlalarong mananaligsa ay naiiba mula sa mga nakaraang seremonya ng Olimpiko, na ang mga pambasang kuponan ay hindi pumasok sa ayos ng mga alpabeto ng mga punong-abalang bansa. Mula nang walang alpabeto ang Tsino, ang mga kuponan ay pumasok sa ayos (pinakamababa muna) batay sa bilang ng mga guhit ng panulat ng mga pagsasalin ng [[Tsinong karakter na panitik]]; ito ay karaniwang paraan ng [[kulasyon]] ukol sa wikang Tsino, tulad ng sistemang [[ayos ng panulat ng apelyido]]. Ang bunga, ang Awstralya (karaniwang isa sa mga unang kuponan na pumapasok sa istadyum) ay naging isa sa mga huling kuponan, na ang unang karakter na panitik ng pangalang Tsino ng Awstralya (澳大利亚) na may 16 na guhit. Ang nakaugaliang Olimpiko ay mauunang pumasok ang Gresya at nananatiling mahuhuli sa pagpasok ang punung-abalang bansa (Tsina). Ang seremonya ng pagbubukas ay pinuri ng mga manonood at mga tagamediyang pandaigdigan bilang kamangha-mangka at kaakit-akit.<ref>{{cite web|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5ibNAUAq-kZNOy3LmO9HAI2cN-smg|title=Press hails 'greatest ever' Olympic opening show|publisher=[[Agence France-Presse]]|date=2008-08-09|accessdate=2008-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080812004040/http://afp.google.com/article/ALeqM5ibNAUAq-kZNOy3LmO9HAI2cN-smg|archivedate=2008-08-12|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080812004040/http://afp.google.com/article/ALeqM5ibNAUAq-kZNOy3LmO9HAI2cN-smg |date=2008-08-12 }}</ref> Si Hein Verbruggen, tagapangulo ng Komisyon sa Pakikipagtulungan ng IOC para sa Ika-XXIX na limpiko, ay tinawag ang seremonya na "isang marangya, huwarang tagumpay.<ref>{{Cite web |title=Verbruggen: Opening Ceremony a grand success |url=http://en.beijing2008.cn/news/official/ioc/n214520633.shtml |access-date=2008-08-28 |archive-date=2009-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428182913/http://en.beijing2008.cn/news/official/ioc/n214520633.shtml |url-status=dead }}</ref> Tinawag ng isang mulinsuri ng seremonya ng pagbubukas mula sa mga panig ng daigdig na "marangya at walang taglay na politika".<ref>[http://www.thrfeed.com/2008/08/olympics-review.html Olympics opening ceremony reviews -- The Live Feed <!-- Bot generated title -->]</ref> Ito ay inakala na ang mga tunay na paputok ay lubos na mapanganib sa pagkunan ng pelikula mula sa helikopter; na nabanggit, ang mga ibang kuha ng kamera ay lumikha upang ibahagi ang kunwaring kuhang panghimpapawid ng tagpo. Ang isa pang pagpapaganda sa pagpupunyagi ng Tsina para sa kadalisayan ng Palarong Tag-init ay ang paggamit ng isang batang babae na itinuring higit na magandang ipalabas upang ibigkas ang awit ng isa pang batang babae sa simula ng pagbubukas ng seremonya na may pinakmagatang [[Dalit para sa Inang-bayan]].<ref>[http://www.wopular.com/node/980390 Olympic opening uses girl's voice, not face]{{Dead link|date=Oktubre 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang isa pang bahagi ng seremonya ay nagtatampok ng mga 56 na bata na may bitbit na malaking watawat ng Tsina, na 55 sa kanila ay nakasuot ng mga nakaugaliang kasuotan ng [[mga katutubo sa Tsina]]. Ang mga bata na nagsusuot ng mga kasuotang pangkatutubo ay inilarawan sa opisyal na programa bilang mga kasapi ng kanilang pangkat na pangkatutubo, subali't sa knabukasan inilahad na sila ay likas na [[Tsinong Han]].<ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/olympics/2561979/Beijing-Olympics-Ethnic-children-exposed-as-fakes-in-opening-ceremony.html |title=Beijing Olympics: 'Ethnic' children exposed as fakes in opening ceremony - Telegraph |author=By Richard Spencer in Beijing Last Updated: 11:04AM BST 15 Agosto 2008 |accessdate=2008-08-25}}</ref> Humigit 100 higpuno, puno ng estado at puno ng pamahalaan gayundin ang mga 170 Ministro ng Palakasan na dumalo sa Palarong Olimpiko ng Beijing.<ref>[http://www.olympic.org/uk/news/olympic_news/full_story_uk.asp?id=2698 Magpupulong ang Pangulo ng IOC sa mga pinunong pandaigdig]</ref> Narito ang mga ilang tagpo ng Seremonya ng Pagbubukas ng Palarong Olimpiko ng Beijing 2008: <center><gallery> Image:2008 Summer Olympics Opening Ceremony 2.jpg|Mga paputok sa kalagitnaan ng Seremonya ng Pagbubukas Image:2008 Summer Olympics Opening Ceremony 3.jpg|Mga magagarang paputok sa Pambansang Istadyum Image:2008 Summer Olympics Opening Ceremony 5.jpg|Ang pagtatanghal ng mga kalalakihan Image:2008 Summer Olympics Opening Ceremony 6.jpg|Mga batang Tsino na may bitbit na watawat ng Tsina Image:2008 Summer Olympics Opening Ceremony 8.jpg|Ang pagtatanghal ng mga kababaihan Image:2008 Summer Olympics opening ceremony.jpg|Mga paputok sa Pambasang Istadyum habang nagtatanghal Image:2008 Summer Olympics Opening Ceremony 7.jpg|Isang batang lumilipad habang naglalaro ng saronggola Image:2008 Summer Olympics Opening Ceremony 9.jpg|Umiilaw ang kanilang mga kasuotan habang nagtatanghal Image:2008 Summer Olympics Opening Ceremony 10.jpg|Nakapagbuo ng replika ng Pugad ng Ibon Image:2008 Summer Olympics Opening Ceremony 13.jpg|Isang awstranawt na lumilipad Image:2008 Summer Olympics Opening Ceremony 4.jpg|Ang globo na may sumasayaw </gallery></center> === Seremonya ng pagtatapos === {{main|Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008 seremonya ng pagsasara}} Ang Seremonya ng Pagtatapos ng Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008 ay nagwawakas ng Palarong Beijing noong 24 Agosto 2008. Nagsimula ito sa ika-8&nbsp;ng gabi [[Pamantayang Oras ng Tsina]] ([[UTC+8]]), at ginanap sa [[Pambasang Istadyum ng Beijing]]. Ang Ceremonya ay kabilang ang paglipat ng Palaro mula Beijing sa [[Londres]]. Ipinasa ni [[Guo Jinlong]], Pununglungsod ng Beijing ang [[Mga sagisag ng Olimpiko#Watawat|watawat ng Olimipiko]] sa Pununglungsod ng Londres [[Boris Johnson]], kasunod ang palabas na inihanda ng [[Lupon sa Pagsasaayos ng Londres para sa Palarong Olimpiko]] (LOGOC).<ref>[http://www.wopular.com/node/1083247 Grand spectacle closes Beijing's Olympics]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Mga lumalahok na NOC === [[Talaksan:2008 Summer Olympic games countries.svg|thumb|left|250px|Mga lumalahok na bansa]] Sumunod ang Seremonya ng Pagbubukas noong 8 Agosto 2008, ang lahat maliban sa isa (Brunei) ng mga kasalukuyang 205 Pambansang Lupong Olimpiko (NOC)<ref>{{cite web |url=http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/index_uk.asp |title=Mga Pambansang Lupon ng Olimpiko |publisher=Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko |accessdate=2008-03-11}}</ref> ay lalahok. Ang [[Tsina sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|Tsina]] at ang [[Estados Unidos sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|Estados Unidos]] ay may pinakamalaking kuponan, na may bilang 639 at 595 sa kani-kanilang kuponan. Maraming bansa ay kumakatawan sa palaro sa pamamagitan ng isang manlalaro. Ang malalangoy mula sa [[Timog Aprika]] na si [[Natalie du Toit]], (limang beses na gintong medalista sa [[Palarong Paralimpiko sa Tag-init|Paralimpiko ng Atenas 2004]]), ay nakwalipika sa pakikipagpaligsahan sa Olimpikong Beijing, kung kaya nakagawa ng kasaysayan na maging unang [[Amputasyon|naputulan]] na makwalipika para sa Palarong Olimpiko mula kay [[Olivér Halassy]] noong 1936.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/sport/main.jhtml?xml=/sport/2008/05/04/sbswim104.xml "Mga Pangarap nadala ni Natalie Du Toit sa Beijing"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706000048/http://www.telegraph.co.uk/sport/main.jhtml?xml=%2Fsport%2F2008%2F05%2F04%2Fsbswim104.xml |date=2008-07-06 }}, ''The Telegraph'', 4 Mayo 2008</ref><ref>[http://sports.espn.go.com/oly/swimming/news/story?id=3379722 "Du Toit, na nawalan ng binti sa sakuna sa iskuter, ay lalangoy sa Palarong Beijing"], Reuters, 3 Mayo 2008</ref> Si [[Natalia Partyka]] (na ipinanganak na walang kanang bisig) ay lalaban sa Pingpong para sa [[Polonya]].<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/blog/2008/06/18/natalia-paralympic-and-olympic-athlete.php|title=Natalia: Paralimpiko AT manlalarong Olimpiko|accessdate=2008-07-15|archiveurl=https://archive.today/20120906040512/http://www.london2012.com/about-us/our-vision/blog-archive/blog=natalia-paralympic-and-olympic-athlete/|archivedate=2012-09-06|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120906040512/www.london2012.com/blog/2008/06/18/natalia-paralympic-and-olympic-athlete.php |date=2012-09-06 }}</ref> [[Talaksan:Flag of Chinese Taipei for Olympic games.svg|215px|thumb|border|right|TPE]] Tulad sa mga dating palaro mula 1984, ang mga manlalaro mula sa [[Republika ng Tsina]] ([[Taiwan|Taywan]]) ay nakikipagpaligsahan sa Olimpiko bilang ''[[Tsinong Taipei]]'' (TPE)<ref>[http://en.olympic.cn/china_oly/history/2004-03-27/121827.html "Ang Pagbabalik sa Tungkulin sa Kilusang Olimpiko"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902174729/http://en.olympic.cn/china_oly/history/2004-03-27/121827.html |date=2017-09-02 }}, Lupong Olimpiko ng Tsina, 27 Marso 2004</ref> sa ilalim ng "Olimpikong watawat ng Tsinong Taipei" at paggamit ng Awit ng Pambansang Palwis bilang kanilang opisyal na awit. Ang paglalahok ng Taywan ay nagkaroon ng pagdududa dahil sa mga di-pagkakaunawaan sa mga designasyon ng kuponan sa wikang Tsino, at mga alintana na ang Taywan ay magmamartsa sa Seremonya ng Pagbubukas sa kasunod na Tanging Administratibo ng Rehiyon ng Hong Kong.<ref>[http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24123163-5013406,00.html "Taiwan clears Games hurdle"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120526213717/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24123163-5013406,00.html|date=2012-05-26}}, ''[[The Australian]]'', 4 Agosto 2008</ref> Ang mga tagasuporta na nasa loob at labas ng lugar na pinagdadausan ay hindi pinapahintulutang ilatag ang [[watawat ng Republika ng Tsina]].<ref>[https://web.archive.org/web/20121011142121/http://www.iht.com/articles/ap/2008/08/12/asia/AS-OLY-Taiwan-China.php "Taiwanese plan to skirt Olympics flag ban"], ''[[International Herald Tribune]] - Asia-Pacific'', 12 Agosto 2008</ref> Nasa ibaba ang isang tala ng lahat ng mga lumalahok na NOC (ang bilang ng mga mananaligsa sa bawat delegasyon ay nakadetalye sa mga saklong): {{Mga NOC sa Palarong Olimpiko 2008}} ==== Mga pagbabago sa paglalahok ==== Ang [[Kapuluang Marshall]] at [[Tuvalu]] ay nakatipak ng kalagayan ng Pambansang Lupong Olimpiko sa 2006 at 2007.<ref name="ONOC">{{cite news| title = Sumali ang Kapuluang Marsiyal sa Pamilyang Olimpiko| url = http://www.oceaniasport.com/onoc/index.cgi?det=1&intArticleID=331&sID=12| publisher = [[ONOC]]| date = 2006-02-10| accessdate = 2006-12-17| archive-date = 2006-11-01| archive-url = https://web.archive.org/web/20061101071022/http://www.oceaniasport.com/onoc/index.cgi?det=1&intArticleID=331&sID=12| url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061101071022/http://www.oceaniasport.com/onoc/index.cgi?det=1&intArticleID=331&sID=12 |date=2006-11-01 }}</ref><ref name="Tuvalu">{{cite news| title = Robert Meets IOC President| url = http://www.oceaniasport.com/tuvalu/| publisher = [[ONOC]]| date = 2005-04-02| accessdate = 2006-12-17| archive-date = 2005-10-18| archive-url = https://web.archive.org/web/20051018032511/http://www.oceaniasport.com/tuvalu/| url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051018032511/http://www.oceaniasport.com/tuvalu/ |date=2005-10-18 }}</ref><ref name="New NOCs accepted">{{cite news |url=http://www.olympic.org/uk/news/olympic_news/full_story_uk.asp?id=2237 |title=Two new National Olympic Committees on board! |publisher=[[Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko]] |date=2007-07-06 |accessdate=2007-07-08}}</ref> Ang mga bansang [[Serbya]] at [[Montenegro]], na lumahok sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|Palarong Olimpiko ng Atenas 2004]] nang sama-sama bilang [[Serbya at Montenegro]], ay maglalaban na nag hiwalay. Tinanggap ang Lupong Olimpiko ng Montenegro bilang bagong Pambansang Lupong Olimpiko noong 2007.<ref name="New NOCs accepted" /> Ipinangako ng IOC na kilalanin ang bagong malayang Republika ng [[Kosovo]], nguni't hindi muna makipagpaligsahan sa Olimpiko sa panahong ito.<ref>{{cite news|title=Kikilalanin ng IOC ang Kosovo|publisher=News24|date=2008-02-17|url=http://www.news24.com/News24/Sport/More_Sport/0,,2-9-32_2272369,00.html|accessdate=2008-02-17|archive-date=2008-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080218125836/http://www.news24.com/News24/Sport/More_Sport/0,,2-9-32_2272369,00.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080218125836/http://www.news24.com/News24/Sport/More_Sport/0,,2-9-32_2272369,00.html |date=2008-02-18 }}</ref> Nagpulong ang [[Hilagang Korea]] at [[Timog Korea]] upang talakayin ang anumang bagay ng maaaring magpadala ng nagkaisanmg kuponan sa Olimpiko 2008,<ref name="Korea1">{{cite news | title = Koreas 'to unify Olympics teams'| url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4396170.stm| publisher =[[BBC]] | date = 2006-05-14 | accessdate = 2006-12-17 }}</ref><ref name="Korea2">{{cite news | title = Two Koreas Make Progress in Creation of Unified Team| url = http://www.olympic.org/uk/news/olympic_news/full_story_uk.asp?id=1893| publisher =[[Pandaigdigang Lupong Olimpiko]] | date = 2006-09-05 | accessdate = 2006-09-10 }}</ref> subali't nabigo ang panukala nang dahil sa mga di-pagkakaunawaan sa pagitan ng dalawang NOC sa proporsyon ng mga manlalaro mula sa mga dalawang bansa sa loob ng kuponan.<ref>{{cite news |title=Koreas fail to agree on fielding joint team for Beijing Olympics |url=http://sports.yahoo.com/olympics/news?slug=ap-koreas-unifiedteam&prov=ap&type=lgns |publisher=[[Associated Press|AP]] |date=2007-02-13 |accessdate=2007-02-28 |archive-date=2016-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924003051/http://sports.yahoo.com/olympics/news/?slug=ap-koreas-unifiedteam&prov=ap&type=lgns |url-status=dead }}</ref> Ang [[Brunei|Brunay]] ay dapat bahagi ng Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008. Subali't, sila'y hindi pinayagang lumahok noong Agosto 8, na nabigong magpatala ng isa sa mga manlalaro.<ref>{{cite news | title = Tinanggal ang Brunei Darussalam saPalarong Olimpiko ng Beijing | publisher = [[Xinhua]] | date = 2008-08-08 | url = http://www.china.org.cn/olympics/news/2008-08/08/content_16167337.htm | accessdate = 2008-08-08}}</ref> Si [[Emmanuelle Moreau]], tagapagsalita ng IOC, ay nagpahayag na, "ito ay malaking kahihiyan at nakakalungkot nang lubos ukol sa mga manlalaro na matalo dahil sa pasiya ng kanilang kuponan na sila'y magpatala. Sinubukan muli ng IOC para sa kanila hanggang sa huling sandali, tanghalian ng Biyernes <nowiki>[</nowiki>8 Agosto 2008, ang araw ng opisyal na pagbubukas], na sila'y kinakailangang magpatala, nguni't hindi nagpakita." <ref>[http://www.reuters.com/article/GCA-Olympics/idUSPEK32791920080808 Brunei hindi isinali sa Palarong Beijing]</ref> Ipinahayang [[Georgia (bansa)|Giyorgya]] noong 9 Agosto 2008 na ito ay kung tutuusing pag-aatras mula sa Palarong Olimpiko ng Beijing dahil sa [[Digmaan sa Timog Osetya 2008|biglaang kaguluhang pangmilitar sa Timog Osetya]].<ref>{{cite web |url=http://www.news24.com/News24/Sport/Olympics2008/0,,2-9-2370_2372929,00.html |title=24.com - Olympics 2008 - Georgia poised to leave Beijing |date=2008-08-09 |accessdate=2008-08-25 |archive-date=2008-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080825021441/http://www.news24.com/News24/Sport/Olympics2008/0%2C%2C2-9-2370_2372929%2C00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080825021441/http://www.news24.com/News24/Sport/Olympics2008/0%2C%2C2-9-2370_2372929%2C00.html |date=2008-08-25 }}</ref> === Tala ng bilang ng medalya === {{main|Talaan ng mga medalya sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008}} Ang pagraranggo sa talahanayang ito ay nakabatay sa kabatiran na inilaan ng [[Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko]]. Ang uring pagraranggo batay sa bilang ng mga gintong medalya ang isang bansa ay nakaipon (sa kontekstong ito ang isang bansa ay isang entidad na kumakatawan ng [[Pambansang Lupon ng Olimpiko]]). Ang bilang ng mga pilak na medalya ay nalilimi bilang kasunod at pagkatapos ang bilang ng mga tansong medalya. Kung, pagkatapos sa nasa itaas, ang mga bansa ay nananatiling pumapatas, ang magkatulad na pagraranggo ay binibigay at nakatala nang alpabetikal ng bansang-kodigo ng IOC. Sa karagdagan, ang mga pumapatas para sa pangatlo sa [[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Men's 100 metre backstroke|100 m himbalangay panlalaki]] at [[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Men's 100 metre freestyle|100 m malayang-estilo panlalaki]] ay nangangahulugan na dalawang tansong medalya ay igagawad para sa mga kaganapang iyon.<ref name="tie">{{cite press release|title=GINTO: X2 PARA SA E.U.|publisher=[[The Globe and Mail]]|date=2008-08-12|url=http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/LAC.20080812.GOLDUS12/TPStory/Sports|accessdate=2008-08-12|quote=Arkady Vyatchanin ng Rusya at Hayden Stoeckel ng Awstralya ay nakapatas sa tanso.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080817100654/http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/LAC.20080812.GOLDUS12/TPStory/Sports|archivedate=2008-08-17|url-status=live}}</ref> Kaya, ang kabuuang bilang ng mga tansong medalya ay humigit kaysa sa kabuuang bilang ng ginto at pilak na medalya. {{legend2|#ccf|Punung-abalang bansa (Tsina)|border=solid 1px #AAAAAA}} <div align="center"> {| {{RankedMedalTableOlimpiko|wikitable sortable}} |-bgcolor=ccccff | 1 ||align=left| {{flagIOCteam|CHN|Tag-init 2008}} || 51 || 21 || 28 || 100 |- | 2 ||align=left| {{flagIOCteam|USA|Tag-init 2008}} || 36 || 38 || 36 || 110 |- | 3 ||align=left| {{flagIOCteam|RUS|Tag-init 2008}} || 23 || 21 || 28 || 72 |- | 4 ||align=left| {{flagIOCteam|GBR|Tag-init 2008}} || 19 || 13 || 15 || 47 |- | 5 ||align=left| {{flagIOCteam|GER|Tag-init 2008}} || 16 || 10 || 15 || 41 |- | 6 ||align=left| {{flagIOCteam|AUS|Tag-init 2008}} || 14 || 15 || 17 || 46 |- | 7 ||align=left| {{flagIOCteam|KOR|Tag-init 2008}} || 13 || 10 || 8 || 31 |- | 8 ||align=left| {{flagIOCteam|JPN|Tag-init 2008}} || 9 || 6 || 10 || 25 |- | 9 ||align=left| {{flagIOCteam|ITA|Tag-init 2008}} || 8 || 10 || 10 || 28 |- | 10 ||align=left| {{flagIOCteam|FRA|Tag-init 2008}} || 7 || 16 || 17 || 40 |- | 11 ||align=left| {{flagIOCteam|UKR|Tag-init 2008}} || 7 || 5 || 15 || 27<!--exclusive of the stripped medal of Lyudmila Blonska--> |- | 12 ||align=left| {{flagIOCteam|NED|Tag-init 2008}} || 7 || 5 || 4 || 16 |- | 13 ||align=left| {{flagIOCteam|JAM|Tag-init 2008}} || 6 || 3 || 2 || 11 |- | 14 ||align=left| {{flagIOCteam|ESP|Tag-init 2008}} || 5 || 10 || 3 || 18 |- | 15 ||align=left| {{flagIOCteam|KEN|Tag-init 2008}} || 5 || 5 || 4 || 14 |- | 16 ||align=left| {{flagIOCteam|BLR|Tag-init 2008}} || 4 || 5 || 10 || 19 |- | 17 ||align=left| {{flagIOCteam|ROU|Tag-init 2008}} || 4 || 1 || 3 || 8 |- | 18 ||align=left| {{flagIOCteam|ETH|Tag-init 2008}} || 4 || 1 || 2 || 7 |- | 19 ||align=left| {{flagIOCteam|CAN|Tag-init 2008}} || 3 || 9 || 6 || 18 |- | 20 ||align=left| {{flagIOCteam|POL|Tag-init 2008}} || 3 || 6 || 1 || 10 |- | 21 ||align=left| {{flagIOCteam|NOR|Tag-init 2008}} || 3 || 5 || 2 || 10 |- | 21 ||align=left| {{flagIOCteam|HUN|Tag-init 2008}} || 3 || 5 || 2 || 10 |- | 23 ||align=left| {{flagIOCteam|BRA|Tag-init 2008}} || 3 || 4 || 8 || 15 |- | 24 ||align=left| {{flagIOCteam|CZE|Tag-init 2008}} || 3 || 3 || 0 || 6 |- | 25 ||align=left| {{flagIOCteam|SVK|Tag-init 2008}} || 3 || 2 || 1 || 6 |- | 26 ||align=left| {{flagIOCteam|NZL|Tag-init 2008}} || 3 || 1 || 5 || 9 |- | 27 ||align=left| {{flagIOCteam|GEO|Tag-init 2008}} || 3 || 0 || 3 || 6 |- | 28 ||align=left| {{flagIOCteam|CUB|Tag-init 2008}} || 2 || 11 || 11 || 24 |- | 29 ||align=left| {{flagIOCteam|KAZ|Tag-init 2008}} || 2 || 4 || 7 || 13 |- | 30 ||align=left| {{flagIOCteam|DEN|Tag-init 2008}} || 2 || 2 || 3 || 7 |- | 31 ||align=left| {{flagIOCteam|MGL|Tag-init 2008}} || 2 || 2 || 0 || 4 |- | 31 ||align=left| {{flagIOCteam|THA|Tag-init 2008}} || 2 || 2 || 0 || 4 |- | 33 ||align=left| {{flagIOCteam|PRK|Tag-init 2008}} || 2 || 1 || 3 || 6<!--exclusive of the two stripped medals of Kim Jong Su--> |- | 34 ||align=left| {{flagIOCteam|ARG|Tag-init 2008}} || 2 || 0 || 4 || 6 |- | 34 ||align=left| {{flagIOCteam|SUI|Tag-init 2008}} || 2 || 0 || 4 || 6 |- | 36 ||align=left| {{flagIOCteam|MEX|Tag-init 2008}} || 2 || 0 || 2 || 4 |- | 37 ||align=left| {{flagIOCteam|TUR|Tag-init 2008}} || 1 || 4 || 3 || 8 |- | 38 ||align=left| {{flagIOCteam|ZIM|Tag-init 2008}} || 1 || 3 || 0 || 4 |- | 39 ||align=left| {{flagIOCteam|AZE|Tag-init 2008}} || 1 || 2 || 4 || 7 |- | 40 ||align=left| {{flagIOCteam|UZB|Tag-init 2008}} || 1 || 2 || 3 || 6 |- | 41 ||align=left| {{flagIOCteam|SLO|Tag-init 2008}} || 1 || 2 || 2 || 5 |- | 42 ||align=left| {{flagIOCteam|BUL|Tag-init 2008}} || 1 || 1 || 3 || 5 |- | 42 ||align=left| {{flagIOCteam|INA|Tag-init 2008}} || 1 || 1 || 3 || 5 |- | 44 ||align=left| {{flagIOCteam|FIN|Tag-init 2008}} || 1 || 1 || 2 || 4 |- | 45 ||align=left| {{flagIOCteam|LAT|Tag-init 2008}} || 1 || 1 || 1 || 3 |- | 46 ||align=left| {{flagIOCteam|BEL|Tag-init 2008}} || 1 || 1 || 0 || 2 |- | 46 ||align=left| {{flagIOCteam|DOM|Tag-init 2008}} || 1 || 1 || 0 || 2 |- | 46 ||align=left| {{flagIOCteam|EST|Tag-init 2008}} || 1 || 1 || 0 || 2 |- | 46 ||align=left| {{flagIOCteam|POR|Tag-init 2008}} || 1 || 1 || 0 || 2 |- | 50 ||align=left| {{flagIOCteam|IND|Tag-init 2008}} || 1 || 0 || 2 || 3 |- | 51 ||align=left| {{flagIOCteam|IRI|Tag-init 2008}} || 1 || 0 || 1 || 2 |- | 52 ||align=left| {{flagIOCteam|BRN|Tag-init 2008}} || 1 || 0 || 0 || 1 |- | 52 ||align=left| {{flagIOCteam|CMR|Tag-init 2008}} || 1 || 0 || 0 || 1 |- | 52 ||align=left| {{flagIOCteam|PAN|Tag-init 2008}} || 1 || 0 || 0 || 1 |- | 52 ||align=left| {{flagIOCteam|TUN|Tag-init 2008}} || 1 || 0 || 0 || 1 |- | 56 ||align=left| {{flagIOCteam|SWE|Tag-init 2008}} || 0 || 4 || 1 || 5<!--exclusive of the stripped medal of Ara Abrahamian--> |- | 57 ||align=left| {{flagIOCteam|CRO|Tag-init 2008}} || 0 || 2 || 3 || 5 |- | 57 ||align=left| {{flagIOCteam|LTU|Tag-init 2008}} || 0 || 2 || 3 || 5 |- | 59 ||align=left| {{flagIOCteam|GRE|Tag-init 2008}} || 0 || 2 || 2 || 4 |- | 60 ||align=left| {{flagIOCteam|TRI|Tag-init 2008}} || 0 || 2 || 0 || 2 |- | 61 ||align=left| {{flagIOCteam|NGR|Tag-init 2008}} || 0 || 1 || 3 || 4 |- | 62 ||align=left| {{flagIOCteam|AUT|Tag-init 2008}} || 0 || 1 || 2 || 3 |- | 62 ||align=left| {{flagIOCteam|IRL|Tag-init 2008}} || 0 || 1 || 2 || 3 |- | 62 ||align=left| {{flagIOCteam|SRB|Tag-init 2008}} || 0 || 1 || 2 || 3 |- | 65 ||align=left| {{flagIOCteam|ALG|Tag-init 2008}} || 0 || 1 || 1 || 2 |- | 65 ||align=left| {{flagIOCteam|BAH|Tag-init 2008}} || 0 || 1 || 1 || 2 |- | 65 ||align=left| {{flagIOCteam|KGZ|Tag-init 2008}} || 0 || 1 || 1 || 2 |- | 65 ||align=left| {{flagIOCteam|COL|Tag-init 2008}} || 0 || 1 || 1 || 2 |- | 65 ||align=left| {{flagIOCteam|MAR|Tag-init 2008}} || 0 || 1 || 1 || 2 |- | 65 ||align=left| {{flagIOCteam|TJK|Tag-init 2008}} || 0 || 1 || 1 || 2 |- | 71 ||align=left| {{flagIOCteam|VIE|Tag-init 2008}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | 71 ||align=left| {{flagIOCteam|ECU|Tag-init 2008}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | 71 ||align=left| {{flagIOCteam|ISL|Tag-init 2008}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | 71 ||align=left| {{flagIOCteam|MAS|Tag-init 2008}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | 71 ||align=left| {{flagIOCteam|RSA|Tag-init 2008}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | 71 ||align=left| {{flagIOCteam|CHI|Tag-init 2008}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | 71 ||align=left| {{flagIOCteam|SIN|Tag-init 2008}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | 71 ||align=left| {{flagIOCteam|SUD|Tag-init 2008}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | 79 ||align=left| {{flagIOCteam|ARM|Tag-init 2008}} || 0 || 0 || 6 || 6 |- | 80 ||align=left| {{flagIOCteam|TPE|Tag-init 2008}} || 0 || 0 || 4 || 4 |- | 81 ||align=left| {{flagIOCteam|AFG|Tag-init 2008}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- | 81 ||align=left| {{flagIOCteam|VEN|Tag-init 2008}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- | 81 ||align=left| {{flagIOCteam|EGY|Tag-init 2008}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- | 81 ||align=left| {{flagIOCteam|ISR|Tag-init 2008}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- | 81 ||align=left| {{flagIOCteam|MDA|Tag-init 2008}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- | 81 ||align=left| {{flagIOCteam|MRI|Tag-init 2008}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- | 81 ||align=left| {{flagIOCteam|TOG|Tag-init 2008}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- class="sortbottom" !colspan=2| Lahat-lahat || 302 || 303 || 353 || 958 |} </div> == Mga alintana at kontrobersiya == [[Talaksan:Human Rights Abuse Cannot Co-exist with Beijing Olympics.jpg|thumb|right|350px|Ang palwis na may nakasulat: "Ang Pag-aalipusta sa Karapatang Pantao Ay Hindi Magkakatulad na Mangyari sa Olimpikong Beijing", ay nakunan ng larawan sa panahon ng pagbubukas ng kaganapang [[Pagpasa ng Sulo ng Karapatang Pantao]].]] :''Punong lathalain: [[Kritismo ng Paralong Olimpiko sa Tag-init 2008]]'' Ang pagkakaiba-iba ng mga alintana sa palaro ay nakapaghiwatig ng iba't ibang entidad; kabilang ang mga paratang na nilabag ng Tsina ang [[Pag-alok ng Olimpikong Beijing 2008|pangakong]] ito upang payagang biksan ang paglapit ng mediya.<ref>[http://www.nytimes.com/2008/07/09/sports/olympics/09beijing.html?ref=olympics Two Concerns for Olympics - Air and Access - NYTimes.com]</ref> iba't ibang paratang na paglabag sa karapatang pantao.<ref>{{cite news |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,3545274,00.html|title=Protestors Rally in Europe on Eve of China Olympics|date=2008-08-07 |publisher=Deutsche Welle|accessdate=2008-08-09}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.canada.com/calgaryherald/news/theeditorialpage/story.html?id=c06e4f24-ea77-467c-960e-abc94721e094|title=China's un-Olympic human rights record|publisher=Calgary Herald|date=2008-08-09|accessdate=2008-08-09}}</ref><ref>{{cite news|url=http://canadianpress.google.com/article/ALeqM5iM4HoqRxdb5TWSCC16uQuHn2_q7g|title=Canadian protests over China's human-rights record continue prior to Games|date=2008-08-08|publisher=Haaretz|accessdate=2008-08-09}}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[polusyon sa hangin]] sa lungsod ng Beijing at ang mga kalapit na lugar nito,<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/olympics/2008-08/07/content_6912755.htm|title=Ji Xinpeng: Beijing welcomes you with its blue sky|accessdate=2008-08-08|work=China Daily|date=2008-08-07}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.yomiuri.co.jp/dy/world/20080727dy01.htm|title=Beijing failing to clear the air|date=2008-07-27|publisher=The Daily Yomiuri|accessdate=2008-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080803022637/http://www.yomiuri.co.jp/dy/world/20080727dy01.htm|archivedate=2008-08-03|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803022637/http://www.yomiuri.co.jp/dy/world/20080727dy01.htm |date=2008-08-03 }}</ref> iniluhog na [[Olimpikong boykoteo|boykoteo]],<ref>{{cite web|last=Kosyrev|first=Dmitry |url=http://en.rian.ru/analysis/20080806/115849259.html|title=Beijing Olympics as a diplomatic convention|accessdate=2008-08-09|work=RIA Novosti|date=2008-08-06}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1009630.html|first=Saul|last=Newman|title=Why Grandpa boycotted the Olympics|date=|publisher=Haaretz|accessdate=2008-08-09|archive-date=2008-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20080814031036/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1009630.html|url-status=dead}}</ref> mga babala na may anumang bagay ng maaaring mangyari na magpupunterya ng mga pangkat terorista ang Olimpikong Beijing<ref>[https://archive.today/20120526202130/www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20080425.wolyminterpol0425/BNStory/International/?page=rss&id=RTGAM.20080425.wolyminterpol0425 ''Interpol says Olympic terror attack 'real possibility'.'' The Globe and Mail. Accessed: 25 Abril 2008]</ref> nabigong [[2008 pagdaluhong ng Xinjiang|tangkang sabotahe]], nang binit na marahas na pag-aantala mula sa mga magpoprotestang maka-Tibet.<ref name="interpol">[http://uk.eurosport.yahoo.com/25042008/3/interpol-chief-warns-olympic-terror-threat.html ''Interpol chief warns of Olympic terror threat''. Yahoo! Eurosport UK. Accessed: 8 Agosto 2008]</ref> mga kabilaning kalayaan sa relihiyon<ref>{{cite web|url=http://www.voanews.com/english/2008-08-10-voa26.cfm|title=Bush Olympic Visit Highlights Religion in China|date=2008-08-10|publisher=Voice of America|first=Mike|last=O'Sullivan|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080812202904/http://www.voanews.com/english/2008-08-10-voa26.cfm|archivedate=2008-08-12|access-date=2008-08-17|url-status=live}}</ref> ang pagbabawal ng mga katutubong Tibet sa pagtatrabaho sa Beijing ukol sa laon ng palaro,<ref>[http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2008087495_olystrict02.html ''Seattle Times'' article]</ref> mga puna ng mga patakaran ng may elektronikong pagmamasid nang sapilitan ng mga otel na minamay-ari nang pandaigdigan,<ref>{{Cite web |title=AFP: China plans to spy on Olympic hotel guests: US senator |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5gAkDaSkHWHboscdhQZwdRBt6hZnw |access-date=2008-08-05 |archive-date=2008-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080805134246/http://afp.google.com/article/ALeqM5gAkDaSkHWHboscdhQZwdRBt6hZnw |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080805134246/http://afp.google.com/article/ALeqM5gAkDaSkHWHboscdhQZwdRBt6hZnw |date=2008-08-05 }}</ref><ref>[http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-olyspy30-2008jul30,0,5823677.story Sen. Brownback says China monitoring Internet access in hotels - Los Angeles Times]</ref><ref>{{Cite web |title=The Associated Press: Senator: China spying on Internet use in hotels |url=http://ap.google.com/article/ALeqM5jiZadkVJSv7CQ7lHqBOIlkTqVmzgD927QP880 |access-date=2008-08-17 |archive-date=2008-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080826111343/http://ap.google.com/article/ALeqM5jiZadkVJSv7CQ7lHqBOIlkTqVmzgD927QP880 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080826111343/http://ap.google.com/article/ALeqM5jiZadkVJSv7CQ7lHqBOIlkTqVmzgD927QP880 |date=2008-08-26 }}</ref> pag-aalis ng mga naninirahan,<ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/02/19/AR2008021901612.html|title=China Defends Relocation Policy|first=Maureen|last=Fan|work=[[The Washington Post]]|publisher =[[The Washington Post Company]]|date=2008-02-20|accessdate=2008-08-09|author2=Jie, Zhang}}</ref> kamalasan sa tiket,<ref>{{cite news |url=http://www.theage.com.au/news/web/british-fraud-ran-beijing-ticket-scam/2008/08/06/1217702097417.html|title=British fraud ran Beijing ticket scam|date=2008-08-06|publisher=theage.com.au |accessdate=2008-07-12}}</ref> pananakit sa mga dayuhang mamahayag,<ref name="The Washington Post">{{cite web|url=http://voices.washingtonpost.com/livecoverage/2008/08/protest_zone_iii_purple_bamboo.html|title=After Friend Disappears, Ji Sizun Confronts Police and is Detained Himself|publisher=The Washington Post|date=2008-08-12|accessdate=2008-08-16|archive-date=2012-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112115101/http://voices.washingtonpost.com/livecoverage/2008/08/protest_zone_iii_purple_bamboo.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news | first= | last= | author2= | title=Chinese police rough up British TV crew at Olympics | date=2008-08-13 | publisher=[[Google News]] | url=http://afp.google.com/article/ALeqM5irvrCdaocfBP2v4d714WFuK3cyZA | work=Associated Press | pages= | accessdate=2008-08-17 | language= | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080903002632/http://afp.google.com/article/ALeqM5irvrCdaocfBP2v4d714WFuK3cyZA | archivedate=2008-09-03 | url-status=live }}</ref> mga hindi matiyak na [[lugar na protesta]],<ref>{{cite news | author= Jill Drew | author2= Ariana Eunjung Cha | title=No Permits, No Protests In Beijing's Special 'Pens' | date=2008-08-15 | publisher=[[The Washington Post]] | url =http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/08/14/AR2008081403420.html?hpid=topnews | work = | pages = | accessdate = 2008-08-16 | language = }}</ref> gayundin ang mga paratang panggigipit, pagkulong sa bahay, mga [[sapilitang pagkawala]], pagbibilanggo, at pagpapahirap sa mga tumututol at mga aplikanteng pagpoprotesta.<ref name="The Washington Post"/><ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/specials/2007/time100/article/0,28804,1595326_1615754_1616169,00.html/ |title="Zeng Jinyan - The TIME 100," TIME Magazine, 14 Mayo 2007 |access-date=19 Septiyembre 2012 |archive-date=11 Oktubre 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011063556/http://www.time.com/time/specials/2007/time100/article/0,28804,1595326_1615754_1616169,00.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://observers.france24.com/en/content/blogger_put_prison_criticising_olympic_games "Blogger put in prison for criticizing the Olympic Games" The Observers by France, 15 Agosto 2008]</ref><ref>[http://english.pravda.ru/news/world/29-03-2006/78007-China-0/ "Chinese rights activist Zeng Jinyan disappears" International Herald Tribune, 9 Agosto 2008]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rsf.org/article.php3?id_article=28185|title=Blogger put under house arrest to prevent him going to Beijing|work=Reporters Without Borders|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080818151540/http://www.rsf.org/article.php3?id_article=28185|archivedate=2008-08-18|access-date=2008-08-17|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hrw.org/english/docs/2008/08/12/china19601.htm|title=Police Detain Would-Be Olympic Protesters|date=2008-08-13|work=Human Rights Watch|accessdate=2008-08-16}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.praguepost.com/articles/2008/08/06/censored.php|title=Censored!|author=Dáša Van Der Horst|publisher=The Prague Post|date=2008-08-06|access-date=2008-08-17|archive-date=2008-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080818125458/http://www.praguepost.com/articles/2008/08/06/censored.php|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080818125458/http://www.praguepost.com/articles/2008/08/06/censored.php |date=2008-08-18 }}</ref> Sa karagdagan, ang mga tagapaglunsad ng [[Pandaigdigang Kilusan para sa Kalayaan ng Tibet|kalayaan ng Tibet]] ay nakapagpakita ng pag-aalimura at nagpoprotesta ng palaro,<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7550802.stm |title=Protest attempt at Olympic event|date= |publisher=[[BBC News]]|accessdate=2008-08-09}}</ref> ang mga aktibista sa mga [[karapatang pantao]] na mapamuna sa katauhan ng Tsina sa [[salungatang Darfur]] ay nakahanap ng pagbabago sa patakaran,<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7503428.stm? |title=China 'is fuelling war in Darfur' |date= |publisher=[[BBC News]] |accessdate=2008-07-12}}</ref> at mga tagapamagitang Kristiyano ay nakapagpahiwatig ng mga alintana tungkol sa pang-aapi ng [[mga Kristiyano sa Tsina]]<ref>{{cite web|title=Persecution of Protestant Christians in the approach to the Beijing 2008 Olympic Games|date=2008-01-06|publisher=[[Solidaridad ng Kristiyanong Pandaigdig]]|url=http://dynamic.csw.org.uk/article.asp?t=report&id=95&rnd=0.5403711|accessdate=2008-08-17}}</ref> {{-}} == Talaan == {{ChineseText}} <div class="references-small"> <ol type="a"> <li>{{Note_label|A|a|none}}Inuugnay ang bilang na [[8 (bilang)|8]] sa kasaganahan at pagtitiwala sa sarili sa [[Kalinangang Tsino]].<ref name="Eight"/></li> <li>{{Note_label|B|b|none}}Muling masasama sa programang eskrima (''fencing'') ang anim na mga kaganapang pang-isahan at kaganapang may apat na koponan, bagaman magiging ibang pagtatakda ang mga kaganapang pang-koponan kung ikukumpara sa ginanap noong 2004. Hinihiling sa patakaran ng [[Pandaigdigang Pederasyon ng Eskrima]] (''[[Fédération Internationale d'Escrime]]''), hinggil at para sa mga ebentong hindi ginawa sa mga nakaraang mga Laro, na makatanggap ang mga ito ng pagpiling awtomatiko at maging para sa kahit-na-isang kaganapang pang-isahang koponan sa isang sandatang na hahawakan. Isinagawa ang botohan upang mapag-alaman ang ikaapat na kaganapan. Noong 2004, ginanap ang kaganapang may tatlong koponan ng mga kalalakihan at ang [[espada (eskrima)|espada]] ([[wikang Ingles|Ingles]]: ''épée'', mula sa wikang Pranses para sa espada) ng mga kababaihan. Kung gayon, sa 2008, awtomatikong napili ang [[plorete]] ([[wikang Ingles|Ingles]]: ''foil'') at [[sable]] (Ingles: ''sabre'') ng mga kababaihan at ang espada ng mga kalalakihan. Napili ang sable ng mga kalalakihan sa ibabaw ng plorete sa pamamagitan ng botong 45–20.<ref name="FencingTeam">{{cite web |type=pdf |url=http://www.fie.ch/download/letters/2006/urgent/09/en/decisions%20ANG.pdf |title=List of decisions of the 2006 General Assembly |date=2006-04-08 |publisher=[[Federation Internationale d'Escrime]] |accessdate=2007-04-22|format=PDF}}</ref></li> </ol> </div> ==Mga nota== {{notelist}} == Mga sanggunian == {{reflist|3}} == Mga panlabas na kawing == * [http://en.beijing2008.cn/ Opisyal na Websayt ng Palarong Olimpiko 2008 ng Beijing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061212201558/http://en.beijing2008.cn/ |date=2006-12-12 }} * [http://www.olympic.org/uk/games/beijing/index_uk.asp Opisyal na Websayt ng Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008 - IOC] * [http://www.youtube.com/watch?v=Xhxh3expV10 YouTube: Palarong Olimpiko ng Beijing: ''Isang Daigdig, Isang Pangarap''] * [http://www.youtube.com/watch?v=d8xJVe049tg YouTube: Tikhang awit ng Palarong Olimpiko ng Beijing: ''Magkakaibigan, Magpakailanman''] == Silipin din == * [[Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008]] * [[Mga lugar ng pagdadausan ng Palarong Olimpiko 2008]] * [[Sumasayaw na Beijing]] * [[Fuwa]] * [[Pilipinas sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]] {{start box}} {{succession box|title=''[[Palarong Olimpiko sa Tag-init]]'' <br /> Punong-abalang Lungsod|before=[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|Atenas]]|after=[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012|Londres]]|years=''Olimpiyadang XXIX'' (2008)}} {{end box}} {{Palarong Olimpiko}} {{Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008}} [[Kategorya:Palaro]] [[Kategorya:Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008| ]] [[Kategorya:Tsina]] [[Kategorya:Mga pagdiriwang pampalakasan na pinumunuan sa Tsina]] [[Kategorya:2008 sa Tsina]] [[Kategorya:Palarong Olimpiko sa Tag-init]] 7mr21ph4wmbiu8422f08e7k59r2y4gz Pilipinas sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008 0 53976 2228076 1902100 2026-09-23T10:42:23Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228076 wikitext text/x-wiki {{Kahong-kabatiran Olimpiyada Pilipinas |games=Tag-init 2008 |competitors=15 |sports=8 |flagbearer=[[Manny Pacquiao]] |officials= }} Ang '''[[Pilipinas]]''' ay nakikipagpaligsahan sa '''[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]]'''<ref>[http://www.olympic.ph/act.html POC Talatakdaan ng mga gawain]</ref> na ginaganap sa [[Beijing]], [[Republikang Popular ng Tsina]] mula [[Agosto 8]] hanggang 24 Agosto 2008. Ang mga 15 manlalaro mukla sa Pilipinas ay lumalahok sa Palaro. Ang tagapagdala ng watawat ng delegasyon sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008#Seremonya ng pagbubukas|Seremonya ng Pagbubukas ng Palarong Olimpiko 2008]] ay ang boksingero na si [[Manny Paquiao]].<ref>[http://news.xinhuanet.com/english/2008-07/04/content_8489167.htm "Boxing icon to carry Philippine flag for Beijing Olympics"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080818193039/http://news.xinhuanet.com/english/2008-07/04/content_8489167.htm |date=2008-08-18 }}, Xinhua, 4 Hulyo 2008</ref> Siya ang kauna-unahang di-Olimpiyanong Pilipino na naging tagapagdala ng watawat ng Kuponan ng Pilipinas.<ref>[http://www.inquirer.net/specialfeatures/ThePacquiaoFiles/view.php?db=1&article=20080809-153590 "Pacquiao Records Another First"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723053324/http://www.inquirer.net/specialfeatures/ThePacquiaoFiles/view.php?db=1&article=20080809-153590 |date=2013-07-23 }}, Inquirer.net, 9 Agosto 2008</ref> == Pinagmulan == Ang [[Pilipinas]] ay nakapagpaligsahan sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init]] sa unang pagkakataon sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1924]] sa [[Paris]], [[Pransiya]]. Ang mananakbong [[David Nepomuceno]], sinamahan ng kanyang tagasanay na si [[Regino Ylanan]], ay ang nag-iisang manlalarong Pilipino sa Olimpikong iyon. Napanalunan ng Pilipinas ng 9 na medalya — 7 tanso at 2 pilak—mula sa unang [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1896|Olimpikong Atenas 1896]]. Ang mga pilak na medalya ay iginawad sa boksingerong may magaan na timbang na si [[Anthony Villanueva]] sa Tokyo noong 1964 at boksingerong may timbang-lipad na magaan na si [[Mansueto Velasco|Mansueto Velasco, Jr.]] sa Atlanta noong 1996. Ang mga 7 tansong medalista ay sina: [[Teofilo Yldefonso]] (200-m dibdib-kampay sa 1928 Amsterdam at 1932 Los Angeles), boksingerong may timbang bantam na si Jose Villanueva (ama ni Anthony) sa 1932 Los Angeles, mataas na mananalon na si Simeon Toribio na naroon din sa 1932 Los Angeles, Miguel White (400-m mababang luksuhan) sa 1936 Berlin, boksingerong may timbang-lipad na magaan na si [[Leopoldo Serantes]] sa 1988 Seoul, at boksingerong may timbang-lipad na magaan na si [[Roel Velasco]] sa 1992 Barcelona.<ref>[http://www.inquirer.net/specialfeatures/olympics/view.php?db=1&article=20080809-153558 "15 Filipinos battle odds, Olympic gold ‘curse’"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080813073638/http://www.inquirer.net/specialfeatures/olympics/view.php?db=1&article=20080809-153558 |date=2008-08-13 }}, Inquirer.net, 9 Agosto 2008</ref> {{-}} === Resulta === Kung pagbaasihan ang opisyal na talaan, walang nakuhang medalya ang mga [[Pilipino]] sa kabuuan ng Palarong Olimpiko. Ngunit nakakuha ng Ginto ang isang Tsinoy sa palarong Wu Tzu na ginanap sa seremonya pagtapos. == Mga palakasan == === Atletika === {{main|Atletika sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008}} '''Lalaki''' {|class=wikitable style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|Kaganapan !rowspan="2"|Manlalaro !colspan="2"|Kwalipikasyon !colspan="2"|Huling laro |- !Resulta !Ranggo !Resulta !Ranggo |- |rowspan="3"|[[:en:Athletics at the 2008 Summer Olympics - Men's long jump|Mahabang talon]] |[[Henry Dagmil]] |align=center|7.58 |align=center|34 |align=center colspan="2" bgcolor="honeydew"|''Hindi nakapasok'' |} '''Babae''' {|class=wikitable style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|Kaganapan !rowspan="2"|Manlalaro !colspan="2"|Kwalipikasyon !colspan="2"|Huling laro |- !Resulta !Ranggo !Resulta !Ranggo |- |rowspan="3"|[[:en:Athletics at the 2008 Summer Olympics - Women's long jump|Mahabang talon]] |[[Marestella Torres]] |align=center|6.17 |align=center|34 |align=center colspan="2" bgcolor="honeydew"|''Hindi nakapasok'' |} Ang Pilipinas ay may kinatawan sa atletika sa pamamagitan ng dalawang manlalaro sa mahabang talon, [[Henry Dagmil]] at [[Marestella Torres]]. Ang dalawa ay hindi nakwalipika sa palaro sa pamamagitan ng karaniwang landas, nguni't tinanggap bilang mga [[kard na panlihis (palakasan)|kard na panlihis]] na paglahok ng [[Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko]] sa pakiusap ng [[Kapisanan ng Pambaguhang Atletika ng Pilipinas]].<ref name=mst1>[http://www.manilastandardtoday.com/?page=sports4_aug20_2008 Injured Torres leaps but fails to soar], [[Manila Standard Today]]</ref> Nakapagtala si Dagmil ng isang matagumpay na talon lamang sa yugto ng pagkakwalipika, nakapagtapos na may resulta ng 7.58 metro, at nakaranggo sa ika-34 sa mga 41 mananaligsa.<ref>[http://www.abs-cbnnews.com/storypage.aspx?StoryId=128487 Dagmil fails to qualify for Olympics long jump final round]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ABS-CBN News</ref> Si Torres, na inaasahang pagbutihin sa kanyang pinakamagaling na 6.63 metro, [[Sindroma ng iliyotibiyal na salakbat|napinsala ang kanyang kaliwang tuhod]] habang humuhusay sa bilis bago ang kanyang pagsismula sa unang talon.<ref name=mst1/> Nakatapos siya sa yugto ng pagkakwalipika na may resulta ng 6.17 metro, at nasa ranggo ng ika-35 sa mga 42 mananaligsa.<ref>[http://www.abs-cbnnews.com/storypage.aspx?StoryId=128758 RP's Torres places 35th in long jump]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ABS-CBN News</ref> === Boksing === {{main|Boksing sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008}} {| class="wikitable" style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|Manlalaro !rowspan="2"|Kaganapan !Yugto ng 32 !Yugto ng 16 !Kuwarterpinal !Timpalak na laro !Huling laro |- !Resultang<br />Pasalungat !Resultang<br />Pasalungat !Resultang<br />Pasalungat !Resultang<br />Pasalungat !Resultang<br />Pasalungat |- |[[Harry Tañamor]] |[[:en:Boxing at the 2008 Summer Olympics - Light flyweight|timbang-Lipad na Magaan]] || natalo kay {{flagIOCathlete|[[Manyo Plange]]|GHA|Tag-init 2008}}<br />'''L''' (3:6) |align=center colspan="4" bgcolor="HoneyDew"|''Hindi nakapasok'' |} Gayumpaman ang boksing ay naging nakaugalian sa pagkakaroon ng medalya ng Pilipinas sa Olimpiko, ang kaisa-isang kinatawan ng bansa para sa boksing sa Olimpikong Beijing ay si [[Harry Tañamor]], na natalo kay [[Manyo Plange]] ng [[Ghana|Gana]] sa unang labanan. === Pagbuhat ng mga pabigat === {{main|Pagbuhat ng mga pabigat sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008}} '''Babae''' {| class="wikitable" style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|Manlalaro !rowspan="2"|Kaganapan !colspan="2"|Katiting !colspan="2"|Linis & Biwas !rowspan="2"|Kabuuan !rowspan="2"|Ranggo |- !Resulta !Ranggo !Resulta !Ranggo |- |[[Hidilyn Díaz]] |[[:en:Weightlifting at the 2008 Summer Olympics - Women's 58 kg|-58&nbsp;kg]] |align=center|85 |align=center|11 |align=center|107 |align=center|11 |align=center|192 |align=center|ika-11 |} Napili si [[Hidilyn Diaz]] bilang isang kalahok na kard na panlihis sa Olimpikong Tag-init ng [[Kapisanan ng Pagbuhat ng mga Pabigat ng Pilipinas]] sa unang bahagi ng 2008.<ref>[http://www.manilastandardtoday.com/?page=sports4_aug8_2008 Hidilyn Diaz lifts self to Olympic heights], [[Manila Standard Today]]</ref> Siya ang kauna-unahang babaeng manlalaro ng pagbuhat ng mga pabigat na makipagpaligsahan para sa Pilipinas sa Olimpiko, at pangalawang manlalaro ng pagbuhat ng mga pabigat sa panlahatan.<ref>[http://www.manilastandardtoday.com/?page=sports3_aug11_2008 Love can wait for Hidilyn], [[Manila Standard Today]]</ref> Nakikipagpaligsahan sa [[:en:Weightlifting at the 2008 Summer Olympics - Women's 58 kg|pambabaeng klaseng 58&nbsp;kg]], binuhat ang 85&nbsp;kg ng 17 taong-gulang na si Diaz sa [[iglap (pagbuhat ng mga pabigat)|iglap]] at 107&nbsp;kg sa [[linis at biwis]] para sa isang 192&nbsp;kg sa kabuuan, na nakabasag ng Pilipinong tala na ginawa niya sa [[Palaro sa Timog Silangang Asya 2007]].<ref>[http://www.manilastandardtoday.com/?page=sports2_aug12_2008 Diaz falters; Walsh up next], [[Manila Standard Today]]</ref> Gayumpaman siya ay pumapangalawa sa huli sa larangan ng mga 12 manlalaro ng pagbuhat ng pabigat, ang kanyang pagsasagawa ay pinuri at itinuturing gumaganda ukol sa kanyang edad. Sabi ni William Ramirez, Tagapangulo ng [[Komisyon sa Palakasan ng Pilipinas]] "Narito siya upang matamo ang mahalagang karanasan", at hinulaan na siya ay magiging malakas na hahamon sa paligsahan sa mga susunod na palaro.<ref>[http://www.manilastandardtoday.com/?page=sports2_aug11_2008 Diaz, Walsh start bid today], [[Manila Standard Today]]</ref> Siya ay inaayos upang sumailalim sa malawakang pagsasanay bilang kanayng paghahanda sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012]] sa [[Londres]].<ref>[http://www.manilastandardtoday.com/iserver?page=sports5_aug21_2008 PSC okays Diaz’s 4-year training]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Manila Standard Today]]</ref> === Paglalangoy === {{main|Paglalangoy sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008}} '''Lalaki''' {|class=wikitable style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|Kaganapan !rowspan="2"|Mga manlalaro !colspan="2"|Karera !colspan="2"|Timpalak na laro !colspan="2"|Huling laro |- !Oras !Puwesto !Oras !Puwesto !Oras !Puwesto |- |[[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Men's 50 metre freestyle|50 m malayang-estilo]] |[[Daniel Coakley]] |align=center|22.69 | |align=center colspan="4" bgcolor="HoneyDew"|''Hindi nakapasok'' |- |[[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Men's 1500 metre freestyle|1500 m malayang-estilo]] |[[Ryan Paolo Arabejo]] |align=center|15:42.27 |align=center|32 |colspan=2 bgcolor=wheat| |align=center colspan=2 bgcolor=honeydew|''Hindi nakapasok'' |- |[[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Men's 200 metre breaststroke|200 m himbalangay]] |[[Miguel Molina (malalangoy)|Miguel Molina]] |align=center|2:16.94 |align=center|ika-27 |align=center colspan="4" bgcolor="HoneyDew"|''Hindi nakapasok'' |- |[[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Men's 200 metre butterfly|200 m paru-paro]] |[[James Walsh (malalangoy)|JB Walsh]] |align=center|1:59:39 |align=center|ika-29 |align=center colspan="4" bgcolor="HoneyDew"|''Hindi nakapasok'' |- |[[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Men's 200 metre individual medley|200 m pangisahang balabalaki]] |[[Miguel Molina (malalangoy)|Miguel Molina]] |align=center|2:01.61 | |align=center colspan="4" bgcolor="HoneyDew"|''Hindi nakapasok'' |} '''Babae''' {|class=wikitable style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|Kaganapan !rowspan="2"|Mga manlalaro !colspan="2"|Karera !colspan="2"|Timpalak na laro !colspan="2"|Huling laro |- !Oras !Puwesto !Oras !Puwesto !Oras !Puwesto |- |[[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Women's 50 metre freestyle|50 m malayang-estilo]] |[[Christel Simms]] |align=center|26.64 |align=center|47 |align=center colspan="4" bgcolor="HoneyDew"|''Hindi nakapasok'' |- |[[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Women's 100 metre freestyle|100 m malayang-estilo]] |[[Christel Simms]] |align=center|56.67 |align=center|41 |align=center colspan="4" bgcolor="HoneyDew"|''Hindi nakapasok'' |} Ang kuponan sa paglalangoy ng Pilipinas ay may pinakamalaking bahagi ng mga manlalaro ng bansa sa Beijing, na may limang malalangoy sa mga pitong kaganapan. === Pagtalong-sisid === {{main|Pagtalong-sisid sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008}} '''Lalaki''' {|class=wikitable style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|Manlalaro !rowspan="2"|Mga kaganapan !colspan="2"|Paunang laro !colspan="4"|Timpalak na laro !colspan="4"|Huling laro |- !Mga punto !Ranggo !Mga punto !Ranggo !Mga kabuuang punto !Ranggo !Mga punto !Ranggo !Mga kabuuang punto !Ranggo |- |[[Rexel Ryan Fabriga]] |[[:en:Diving at the 2008 Summer Olympics - Men's 10 metre platform|10 m Batalan]] | | | | | | | | | | |} '''Babae''' {|class=wikitable style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|Manlalaro !rowspan="2"|Mga kaganapan !colspan="2"|Paunang laro !colspan="4"|Timpalak na laro !colspan="4"|Huling laro |- !Mga punto !Ranggo !Mga punto !Ranggo !Mga kabuuang punto !Ranggo !Mga punto !Ranggo !Mga kabuuang punto !Ranggo |- |[[Sheila Mae Perez]] |[[:en:Diving at the 2008 Summer Olympics - Women's 3 metre springboard|3 m Tablang paikgasan]] |align=center|251.15 |align=center|23 |align=center colspan="7" bgcolor="HoneyDew"|''hindi nakapasok'' | |} === Pamamana === {{main|Pamamana sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008}} '''Lalaki''' {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|Manlalaro !rowspan="2"|Kaganapan !colspan="2"|Yugto ng ranggo !Yugto ng 64 !Yugto ng 32 !Yugto ng 16 !Kuwarterpinal !Mga timpalak na laro !colspan="2"|Huling laro |- !Punto !Antas !Puntong<br />Pasalungat !Puntong<br />Pasalungat !Puntong<br />Pasalungat !Puntong<br />Pasalungat !Puntong<br />Pasalungat !Puntong<br />Pasalungat !Ranggo |- |[[Mark Javier]] |[[:en:Archery at the 2008 Summer Olympics - Men's individual|Pangisahan]] |654 |Ika-36 |{{flagIOCathlete|[[Kuo Cheng Wei]]|TPE|Tag-init 2008}} (29) |align=center colspan="5" bgcolor="HoneyDew"|''hindi nakapasok'' |} Ang Pilipinas ay kumatawan sa [[:en:Archery at the 2008 Summer Olympics - Men's individual|Panlalaking pangisahang kaganapan sa pamamana]] ni [[Mark Javier]], na nagkaroon ng kanyang posisyon sa Olimpiko sa pamamagitan ng pagpapanalo ng mga kwalipikadong panlupalop sa pamamana sa Kampoenatong Asyano sa Pamamana 2007.<ref>[http://www.microsoft.com/philippines/olympinoy/stories_javier.html Mark Javier: Aiming for Excellence at the 2008 Beijing Olympics], Microsoft.com</ref> Sa yugto ng pagraranggo siya'y nasa ika-36 sa mga 64 na mananaligsa, pagkatapos natalo siya sa unang labanan laban kay [[Kuo Cheng Wei]] ng [[Tsinong Taipei]].<ref>[https://web.archive.org/web/20080809062954/http://results.beijing2008.cn/WRM/ENG/Schedule/AR.shtml Talatakdaan - Pamamana], Beijing 2008 Palarong Olimpiko</ref> === Pamamaril === {{main|Pamamaril sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008}} {| class="wikitable" style="font-size:90%" |- !rowspan="2"|Manlalaro !rowspan="2"|Kaganapan !colspan="2"|Kwalipikasyon !colspan="2"|Huling laro |- !Punto !Ranggo !Punto !Ranggo |- |[[Eric Ang]] |[[:en:Shooting at the 2008 Summer Olympics - Men's trap|Tambang]] |align=center|106 |align=center|Ika-35 |align=center colspan=2 bgcolor=honeydew|''Hindi nakapasok'' |} Ang Pilipinas ay may kinatawan sa [[:en:Shooting at the 2008 Summer Olympics - Men's trap|tambang na pamamaril]] sa pamamagitan ng 37 taong-gulang na si [[Eric Ang]], ang pinakamatandang nananaligsang manlalaro ng kuponan.<ref name=mst2>[http://www.manilastandardtoday.com/?page=sports2_aug4_2008 Shooter Eric Ang oozing with confidence], [[Manila Standard Today]]</ref> Nabigo nang gitgit si Ang upang makagawa ng pamantayang Olimpiko sa pagkawalipika, subali't nakakapagpaligsahan bilang isang mananaligsang kard na panlihis.<ref name=mst2/> Nakuha ni Ang ng di-kanais-nais na simula sa yugto ng pagkakwalipika, nakabaril ng 19 na lamang sa unang hanay at nakatapos sa unang araw ng mga kwalipikasyon sa ranggo ng ika-30&nbsp;ng 35.<ref>[https://web.archive.org/web/20080812032500/http://results.beijing2008.cn/WRM/ENG/INF/SH/C73H/SHM401901.shtml Mga resulta - Kwalipikasyong Panlalaki ng Tambang - Araw 1], Palarong Olimpiko ng Beijing 2008</ref> Hindi niya minabuti sa pangalawang araw, at nakatapos ng kaganapan sa huling puwesto.<ref>[https://web.archive.org/web/20080813035127/http://results.beijing2008.cn/WRM/ENG/INF/SH/C73H/SHM401902.shtml Mga resulta - Kwalipikasyong Panlalaki ng Tambang - Araw 2], Palarong Olimpiko ng Beijing 2008</ref> === Taekwondo === {{main|Taekwondo sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008}} '''Lalaki''' {| class="wikitable" style="font-size:90%" !rowspan="2"|Manlalaro !rowspan="2"|Kaganapan !Yugto ng 16 !Kuwarterpinal !Timpalak na laro !Repechage <br/> Kuwarterpinal !Repechage <br/> Timpalak na laro !Huling laro |- !Resultang<br />Pasalungat !Resultang<br />Pasalungat !Resultang<br />Pasalungat !Resultang<br />Pasalungat !Resultang<br />Pasalungat !Resultang<br />Pasalungat |- |[[Tshomlee Go]] |[[:en:Taekwondo at the 2008 Summer Olympics - Men's 58 kg|-58&nbsp;kg]] |align=center|{{flagIOCathlete|[[Ryan Carneli|Carneli]]|AUS|Tag-init 2008}}<br />'''Talo''' '''1'''-0 |align=center colspan="5" bgcolor="HoneyDew"|''Hindi nakapasok'' |} '''Babae''' {| class="wikitable" style="font-size:90%" !rowspan="2"|Manlalaro !rowspan="2"|Kaganapan !Yugto ng 16 !Kuwarterpinal !Timpalak na laro !Repechage <br/> Kuwarterpinal !Repechage <br/> Timpalak na laro !Huling laro |- !Resultang<br />Pasalungat !Resultang<br />Pasalungat !Resultang<br />Pasalungat !Resultang<br />Pasalungat !Resultang<br />Pasalungat !Resultang<br />Pasalungat |- |[[Mary Antoinette Rivero]] |[[:en:Taekwondo at the 2008 Summer Olympics - Women's 67 kg|-67&nbsp;kg]] |align=center|{{flagIOCathlete|[[Sandra Saric|Saric]]|CRO|Tag-init 2008}}<br />'''L''' '''4'''-1 |align=center colspan="5" bgcolor="HoneyDew"|''Hindi nakapasok'' |} Ang Pilipinas ay may kinatawan sa pamamagitan ng dalawang manlalaro ng taekwondo, [[Tshomlee Go]] at [[Mary Antoinette Rivero]], na kapwa nakapagpaligsahan sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]] sa [[Atenas]]. == Sanggunian == {{reflist}} == Silipin din == *[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]] [[Kategorya:Mga Pambansang Lupon ng Olimpiko sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]] 7hc3vb8lvadvnbes9piq8k8z0bdo9rw Michael Phelps 0 56660 2227877 2216330 2026-09-23T01:41:48Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227877 wikitext text/x-wiki {{for|Amerikanong dalubhasa sa hayliknaya|Michael E. Phelps}} {{Kahong-kabatiran malalangoy | swimmername = Michael Phelps | image = Phelpsbeijing.jpg | imagesize = 210px | caption = Michael Phelps sa Olimpikong Beijing 2008 | fullname = Michael Fred Phelps | nicknames = Ang Bala ng Baltimore<ref>Harris, Nick. [http://www.independent.co.uk/sport/olympics/aquatics/baltimore-bullet-has-history-in-his-sights-889968.html "'Baltimore Bullet' has history in his sights"]. ''Baltimore Sun''. [[2008-08-11]].</ref> | nationality = {{flagicon|USA}} [[Estados Unidos|Mga Nagkakaisang Estado]] | strokes = [[Kampay paru-paro|Paru-paro]], [[Balabalaking paglalangoy|Pangisahang Balabalaki]], [[Malayang-estilong paglalangoy|Malayang-estilo]], [[Himbalangay]] | club = Samahang Wolverine,<br /> [[Pamantasan ng Michigan]] | collegeteam = | birthdate ={{birth date and age|1985|06|30}} | birthplace = [[Baltimore, Maryland]], [[Estados Unidos]] | deathdate = | deathplace = | height = {{height|ft=6|in=4}} | weight = {{convert|200|lb|kg}} | medaltemplates = {{MedalSport|Panlalaking [[Paglalangoy]]}} {{MedalCountry | {{flagicon|USA}} [[Estados Unidos|Mga Nagkakaisang Estado]]}} {{MedalCompetition|[[Palarong Olimpiko]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|2004 Atenas]]|[[:en:Swimming at the 2004 Summer Olympics - Men's 100 metre butterfly|100&nbsp;m paru-paro]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|2004 Atenas]]|[[:en:Swimming at the 2004 Summer Olympics - Men's 200 metre butterfly|200&nbsp;m paru-paro]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|2004 Atenas]]|[[:en:Swimming at the 2004 Summer Olympics - Men's 200 metre individual medley|200&nbsp;m pangisahang balabalaki]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|2004 Atenas]]|[[:en:Swimming at the 2004 Summer Olympics - Men's 400 metre individual medley|400&nbsp;m pangisahang balabalaki]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|2004 Atenas]]|[[:en:Swimming at the 2004 Summer Olympics - Men's 4 x 200 metre freestyle relay|4 x 200&nbsp;m pagpasang malayang-estilo]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|2004 Atenas]]|[[:en:Swimming at the 2004 Summer Olympics - Men's 4 x 100 metre medley relay|4 x 100&nbsp;m pagpasang balabalaki]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|2008 Beijing]]|[[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Men's 200 metre freestyle|200&nbsp;m malayang-estilo]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|2008 Beijing]]|[[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Men's 100 metre butterfly|100&nbsp;m paru-paro]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|2008 Beijing]]|[[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Men's 200 metre butterfly|200&nbsp;m paru-paro]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|2008 Beijing]]|[[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Men's 200 metre individual medley|200&nbsp;m pangisahang balabalaki]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|2008 Beijing]]|[[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Men's 400 metre individual medley|400&nbsp;m pangisahang balabalaki]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|2008 Beijing]]|[[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Men's 4 x 100 metre freestyle relay|4 x 100&nbsp;m pagpasang malayang-estilo]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|2008 Beijing]]|[[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Men's 4 x 200 metre freestyle relay|4 x 200&nbsp;m pagpasang malayang-estilo]]}} {{MedalGold|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|2008 Beijing]]|[[:en:Swimming at the 2008 Summer Olympics - Men's 4 x 100 metre medley relay|4 x 100&nbsp;m pagpasang balabalaki]]}} {{MedalBronze|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|2004 Atenas]]|[[:en:Swimming at the 2004 Summer Olympics - Men's 200 metre freestyle|200&nbsp;m malayang-estilo]]}} {{MedalBronze|[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|2004 Atenas]]|[[:en:Swimming at the 2004 Summer Olympics - Men's 4 x 100 metre freestyle relay|4 x 100&nbsp;m pagpasang malayang-estilo]]}} {{MedalCompetition|[[Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika ng FINA|Pandaigdigang Kampeonato - Mahabang Takda]]}} {{MedalGold|[[2001 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2001 Fukuoka]]|200&nbsp;m paru-paro}} {{MedalGold|[[2003 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2003 Barcelona]]|200&nbsp;m paru-paro}} {{MedalGold|[[2003 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2003 Barcelona]]|200&nbsp;m pangisahang balabalaki}} {{MedalGold|[[2003 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2003 Barcelona]]|400&nbsp;m pangisahang balabalaki}} {{MedalGold|[[2003 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2003 Barcelona]]|4 x 100&nbsp;m pagpasang balabalaki}} {{MedalGold|[[2005 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2005 Montreal]]|200&nbsp;m malayang-estilo}} {{MedalGold|[[2005 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2005 Montreal]]|200&nbsp;m pangisahang balabalaki}} {{MedalGold|[[2005 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2005 Montreal]]|4 x 100&nbsp;m pagpasang malayang-estilo}} {{MedalGold|[[2005 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2005 Montreal]]|4 x 200&nbsp;m pagpasang malayang-estilo}} {{MedalGold|[[2005 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2005 Montreal]]|4 x 100&nbsp;m pagpasang balabalaki}} {{MedalGold|[[:en:2007 World Aquatics Championships - Swimming|2007 Melbourne]]|200&nbsp;m malayang-estilo}} {{MedalGold|[[:en:2007 World Aquatics Championships - Swimming|2007 Melbourne]]|100&nbsp;m paru-paro}} {{MedalGold|[[:en:2007 World Aquatics Championships - Swimming|2007 Melbourne]]|200&nbsp;m paru-paro}} {{MedalGold|[[:en:2007 World Aquatics Championships - Swimming|2007 Melbourne]]|200&nbsp;m pangisahang balabalaki}} {{MedalGold|[[:en:2007 World Aquatics Championships - Swimming|2007 Melbourne]]|400&nbsp;m pangisahang balabalaki}} {{MedalGold|[[:en:2007 World Aquatics Championships - Swimming|2007 Melbourne]]|4 x 100&nbsp;m pagpasang malayang-estilo}} {{MedalGold|[[:en:2007 World Aquatics Championships - Swimming|2007 Melbourne]]|4 x 200&nbsp;m pagpasang malayang-estilo}} {{MedalSilver|[[2003 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2003 Barcelona]]|100&nbsp;m paru-paro}} {{MedalSilver|[[2003 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2003 Barcelona]]|4 x 200&nbsp;m pagpasang malayang-estilo}} {{MedalSilver|[[2005 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|2005 Montreal]]|100&nbsp;m paru-paro}} {{MedalCompetition|[[:en:FINA World Championships - Short Course|Pandaigdigang Kampeonato - Maikling Takda]]}} {{MedalGold|[[2004 FINA Short Course World Championships|2004 Indianapolis]]|200&nbsp;m malayang-estilo}} {{MedalCompetition|[[Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|Kampeonatong Pan Pasipiko]]}} {{MedalGold| [[2002 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|2002 Yokohama]] | 200&nbsp;m pangisahang balabalaki}} {{MedalGold| [[2002 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|2002 Yokohama]] | 400&nbsp;m pangisahang balabalaki}} {{MedalGold| [[2002 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|2002 Yokohama]] | 4 x 100&nbsp;m pagpasang balabalaki}} {{MedalGold| [[2006 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|2006 Victoria]] | 200&nbsp;m paru-paro}} {{MedalGold| [[2006 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|2006 Victoria]] | 200&nbsp;m pangisahang balabalaki}} {{MedalGold| [[2006 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|2006 Victoria]] | 400&nbsp;m pangisahang balabalaki}} {{MedalGold| [[2006 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|2006 Victoria]] | 4 x 100&nbsp;m pagpasang malayang-estilo}} {{MedalGold| [[2006 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|2006 Victoria]] | 4 x 200&nbsp;m pagpasang malayang-estilo}} {{MedalSilver| [[2002 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|2002 Yokohama]] | 200&nbsp;m paru-paro}} {{MedalSilver| [[2002 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|2002 Yokohama]] | 4 x 200&nbsp;m pagpasang malayang-estilo}} {{MedalSilver| [[2006 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|2006 Victoria]] | 200&nbsp;m himbalangay}} }} Si '''Michael Fred Phelps''' (ipinanganak noong [[Hunyo 30]], [[1985]]) ay isang [[Estados Unidos|Amerikanong]] manlalangoy. Siya ay gintong medalistang [[Palarong Olimpiko|Olimpiko]] (ang pinakamarami sa anumang Olimpiyano) at kasalukuyang may hawak siyang pitong pandaigdigang tala sa paglalangoy. Si Phelps ay may hawak ng tala ukol sa pinakamaraming gintong medalya na nanalo sa isang Olimpiko na may walong ginto na napanalunan sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|Palarong Olimpiko 2008]]. Nang dahil sa mga tala, nilampasan niya si Mark Spitz, na isa ring manlalangoy at nagkaroon ng pitong gintong medalya na napanalunan niya sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1972|Palarong Olimpiko 1972]]. Sa pangkalahatan, si Phelps ay nakapanalo ng 28 na Olimpikong medalya: anim na ginto at dalawang tanso sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|Atenas]] noong 2004, at walong ginto sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]] sa [[Beijing]]. Sa pagpapanalo ng mga medalyang ito, siya ay may dalawang beses na katumbas sa manlalarong Sobiyet sa himnastika na si Alexander Dityatin na nakatala ng walong medalya (ng anumang uri) sa isang Olimpiko; nagkamal si Dityatin ng walo sa [[Himnastika sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 1980|1980 Olimpikong Tag-init]], samantala nanalo si Phelps ng walong medalya sa [[Paglalangoy sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|2004 Olimpikong Tag-init]] at [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|2008 Olimpikong Tag-init]]. Sa kanyang mga walong gintong medalya mula sa Beijing, ang mga lima ay nanalo sa pangisahang kaganapan, pumapatas ng tala ukol sa pangisahang gintong medalya sa isang Palaro na likas na inayos ni Eric Heiden sa 1980 Olimpikong Taglamig at katumbas kay Vitaly Scherbo sa 1992 Palarong Tag-init. Nagraranggo si Phelps ng pangalawa sa [[Talaan ng maramihang Olimpikong medalista|kabuuang karera ng mga medalyang Olimpiko]], pagkatapos kay [[Larissa Latynina]], isang manlalarong [[Unyong Sobyet|Sobyet]] ng himnastika, na nanalo ng 18 medalya (siyam na ginto) sa mga tatlong sunud-sunod na Palarong Olimpiko. Ang mga pandaigdigang titulo ni Phelps, kasama ang kanyang mga iba't ibang pandaigdigang tala, ay nakapagresulta sa kanya bilang iginawad na [[Pandaigdigang Paglalangoy Malalangoy ng Taon|Gawad Pandaigdigang Malalangoy ng Taon]] noong 2001, 2002, 2003, 2004, 2006, at 2007. Nakapanalo si Phelps ng kabuuan ng 48 medalyang pangkarera sa ngayon: 40 ginto, anim na pilak at dalawang tanso. Kabilang dito ang lahat ng mga Kampeonato kung saan siya ay nakipagpaligsahan: [[Palarong Olimpiko|Ang Olimpiko]], [[Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika ng FINA|ang Pandaigdigang Kampeonato]], at [[Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|ang Kampeonatong Pan Pasipiko]]. == Talambuhay == Ipinanganak si Phelps sa Baltimore, Maryland, at lumaki sa kabayanan ng Rodgers Forge ng kalapit na Towson. Pumasok siya sa Elementarya ng Rodgers Ford, Gitnang Paaralan ng Dumbarton at Mataas na Paaralan ng Towson. Bunso si Phelps sa tatlong magkakapatid. Ang kanyang ina na si Deborah Sue "Debbie" Phelps (née Davisson) ay isang prinsipal ng gitnang paaralan. Ang kanyang ama na si Michael Fred Phelps ay isang retiradong Pulis ng Estado ng Maryland na naglaro ng Amerikanong putbol sa mataas na paaralan at kolehiyo. Nagdiborsiya ang kanyang mga magulang sa 1994 noong siya ay siyam na taong gulang, ngunit nag-asawa ulit ang kanyang ama noong 2001. Siya ay nagtapos mula sa Towson High School noong 2003. Noong nasa kanayang kabataan, sinuri si Phelps na may [[Kapansanang Kulang sa Pansin-Labis na Aktibo]] (ADHD).<ref name=odyssey>{{cite news|author=Kevin Van Valkenburg|title=Phelps' voyage|date=2008-08-03|publisher=''[[The Baltimore Sun]]''|pages=1A, 16A–17A }}</ref> Nagsimula siyang lumangoy sa pitong taon, na ang bahagyang dahilan ay ang impluwensiya sa kanyang dalawang ate na kapwa malalangoy at bahagyang ibigay ang kasiyaang-loob para sa kanyang lakas. Nahasa siya sa larangan ng paglalangoy, at sa taon ng 10 nakahawak siya ng pambasang tala ukol sa kanyang pang-edad na pangkat. Sumunod nang lalo ang mga talang pangkat pang-edad, at ang mabilis na pag-unlad ni Phelps ay naging dahilan sa paghantong ng pagpasok para sa [[Paglalangoy sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2000|2000 Olimpikong Tag-init]] sa 15 na taon.<ref>Paul McMullen, ''Amazing Pace: The Story of Olympic Champion Michael Phelps from Sydney to Athens to Beijing.'' New York: Rodale, Inc., 2006.</ref> === Mga unang taon sa karera === ''{{seealso|Paglalangoy sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008}}'' Bilang batang binatilyo, nagsanay si Michael Phelps sa [[Samahang Pang-akwatika ng Hilagang Baltimore]] sa ilalim ng tagasanay na si Bob Bowman. Sa taon ng 15, nakapagpaligsahan na si Phelps sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2000]] sa [[Sydney]], na naging pinakabatang Amerikanong malalangoy na lalaki sa Palarong Olimpiko sa loob ng 68 taon. Habang hindi pa nananalo ng isang medalya, nakarating siya sa huling laro at nakatapos sa ikalima sa 200 metrong paru-paro. Ipinagpatuloy ni Phelps sa paggawa ng pangalan para sa kanyang sarili magmula noon. Limang buwan pagkatapos ng Olimpikong Sydney, nakabasag si Phelps ng pandaigdigang tala sa 200&nbsp;m paru-paro upang maging pinakabatang tao na nakapagtala sa pandaigdigang tala sa paglalangoy.<ref>{{cite news|author=Paul McMullen|title=Phelps marks his time Swimming: Towson High's Michael Phelps now counts a butterfly world record, as well as his participation in the 2000 Olympics, as his biggest thrills|work=[[The Baltimore Sun]]|date=2001-05-09|url=http://pqasb.pqarchiver.com/baltsun/access/72658167.html?dids=72658167:72658167&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT|accessdate=2008-01-26|archive-date=2008-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080131172218/http://pqasb.pqarchiver.com/baltsun/access/72658167.html?dids=72658167:72658167&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT|url-status=dead}}</ref> Pagkatapos nakabasag siya ng kanyang tala sa Pandaigdigang Kampeonato sa [[Fukuoka, Fukuoka|Fukuoka]], [[Hapon]] sa oras ng 1:54.58. Sa 2002 Mga Pambansang Tag-init sa [[Fort Lauderdale, Florida|Fort Lauderdale]], nakabasag din si Phelps ang pandaigdigang tala ukol sa 400 metrng [[pangisahang balabalaki]] at nakatala ng talang Amerikano sa 100 metrong paru-paro at 200 metrong pangisahang balabalaki. Noong 2003, nakabasag si Phelps ng kanyang pandaigdigang tala sa 400 metrong pangisahang balabalaki (4:09.09) at sa Hunyo, nakabasag siya ng pandaigdigang tala sa 200&nbsp;m [[pangisahang balabalaki]] (1:56.04). Pagkatapos sa [[Hulyo 7]], [[2004]], nakabasag muli si Phelps ng kanyang pandaigdigang tala sa 400&nbsp;m pangisahang balabalaki (4:08.41) sa panahon ng mga pagsubok pang-Mga Nagkakaisang Esatdo para sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004]]. Noong 2004, iniwan ni Phelps ang Samahang Pang-akwatika ng Hilagang Baltimore kasama si Bob Bowman upang magsanay sa [[Pamantasan ng Michigan]] para sa [[:en:University of Michigan swimming#Men's Swimming|Samahang Wolverine]]. === Buhay-dalubhasaan === Sa kalagitnaan ng ng 2004 at 2008, pumasok si Phelps sa [[Pamantasan ng Michigan]] sa [[Ann Arbor, Michigan]], kung saan nag-aaral ng kalakalang pampalakasan at pamamahala. Noong Mayo 2008, sinabi ni Phelps na pagpasiyang bumalik sa Baltimore kasunod ang 2008 Olimpiko, sumama kay [[Bob Bowman (tagasanay)|Bob Bowman]] nang iniwan ang Pamantasan ng Michigan, nagsasabi, "Hindi ako pumapaling upang lumangoy para sa kahit sinuman. Iniisip ko na makakatulong kami upang tulungan ang Klub Pang-akwatika ng Hilagang Baltimore. Tinitiyak ko na magtatahan ako sa [[Baltimore, Maryland|Baltimore]] sa susunod na taon." Ipinahayag ng samahan na lilisanin si Bowman ang Pamantasan ng Michigan upang maging punung opisyal sa tagapagpaganap ng samahan.<ref>{{cite web|author=Kevin Van Valkenburg|title=Phelps returns to attend NBAC fundraiser|date=2008-05-11|publisher=''[[The Baltimore Sun]]''|url=http://www.baltimoresun.com/sports/olympics/bal-sp.phelps11may11,0,5961738.story|accessdate=2008-05-26|archive-date=2008-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012055535/http://www.baltimoresun.com/sports/olympics/bal-sp.phelps11may11,0,5961738.story|url-status=dead}}</ref> Tinatawag si Phelps ng mga kasama sa kuponan na "Gomer" sapagka't ipinapaalala niya sa kanila tungkol kay [[Gomer Pyle]], ang masayahin, walang kamuwangang taong-bukid na ginanap ni [[Jim Nabors]] sa ''[[The Andy Griffith Show]]'' at ''[[Gomer Pyle, U.S.M.C.]]''.<ref>{{cite web|title=Phelps's debut lives up to star-spangled expectation|publisher=NBC Sports|date=2008-08-10|url=http://www.msnbc.msn.com/id/26115794/|access-date=2008-08-29|archive-date=2008-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830011619/http://www.msnbc.msn.com/id/26115794/|url-status=dead}}</ref> === Pangangatawan at paraan ng pamumuhay === [[Talaksan:Phelps 400m IM Missouri GP 2008.jpg|thumb|250px|Naglalangoy si Phelps ng 400 IM sa 2008 Missouri GP]] Limang kalagayan ng pangangatawan ay naging katangian na nag-aakma sa larangan ng paglalangoy kay Phelps: ang kanyang mahabang katawan (mababang [[hilahod (pisika)|hilahod]] sa tubig), mga braso na may kulakdang na {{convert|6|ft|7|in|cm|0}} (mahaba, malakas, masibad na "gao") na tagibang sa kanyang tangkad ng {{convert|6|ft|4|in|cm|0}},<ref name="armspan">{{cite web|author=Garside, Kevin|title=Profile: Michael Phelps - A normal guy from another planet|url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/profiles/2559382/Profile-Michael-Phelps---A-normal-guy-from-another-planet.html|date=Agosto 15 2008|publisher=Telegraph.co.uk|accessdate=Agosto 15|accessyear=2008|archive-date=2008-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080816233159/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/profiles/2559382/Profile-Michael-Phelps---A-normal-guy-from-another-planet.html|url-status=dead}}</ref> mga maiikling binti (mababang hilahod, at maaaring nagpabuti sa tulin sa pamamagitan ng [[paragos]]),<ref>Michael Sokolove, [http://www.nytimes.com/2004/08/08/magazine/08OLYMPIC.html?ei=5090&en=de16b8a8cfa99541&ex=1249704000&partner=rssuserland&pagewanted=print&position=] Built to Swim (§19)], [[New York Times]], [[Agosto 8]] 2004</ref><ref name="span">{{cite web|author=Parry, Steve|title=Paano naging katangi-tangi si Phelpsl?|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/olympics/2008/08/can_anyone_spoil_phelps_pool_p.html|date=August 13 2008|publisher =[[BBC]]|accessdate=August 15|accessyear=2008}}</ref> na nag-uugpungan sa laki ng&nbsp;14&nbsp;na talampakan (ipinapakita ang dulot ng mga palikpik) ng [[Hipermobilidad|mabilis na paggalaw]] ng mga bukung-bukong na nakakapaglawak na tila [[En pointe|''pointe'']] ng isang mananayaw ng baley, na nagbibigay ng lakas sa pagbabate ng kanyang mga paa.<ref>Paul McMullen, [http://www.baltimoresun.com/sports/olympics/bal-sp.phelps09mar09,0,7665681.story Measure of a Swimmer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070326072609/http://www.baltimoresun.com/sports/olympics/bal-sp.phelps09mar09,0,7665681.story |date=2007-03-26 }}, [[Baltimore Sun]], [[9 March]] 2004</ref> Ayon sa isang lathalain ng ''[[The Guardian]],'' kinakain ni Phelps na may halos 12,000 [[Kaloriya|kcal]] bawat araw, halos anim na beses na kinakain ng isang karaniwang balubatang lalaki.<ref>{{cite web|url = http://www.guardian.co.uk/sport/2008/aug/14/michaelphelps.swimming1 |title = Michael Phelps is now the top Olympian of all time. Here's what it takes |accessdate = 2008-08-16 |publisher = The Guardian}}</ref> Sa loob ng Olimpikong 2008, ikinuwestiyon si Phelps ng mga taga-mediya na maaari ang kanyang tagumpay at " lubos na mabuti na maging totoo", isang sanggunian sa mga di-suportadong parali na si Phelps ay maaaring gumagamit ng mga [[droga ng mabuting pagsasagawa]]. Bilang tugon, nagpahiwatig si Phelps na nakapaglagda siya ukol sa Project Believe, isang proyekto ng [[Ahensiya ng Kontra-Paggamit ng Narkotiko ng Estados Unidos]] kung saan ang mga manlalaro mula sa Mga Nagkakaisang Estado ay may kusang magpasuri bilang butal sa mga patakaran ng [[Pandaigdigang Ahensiya Laban sa Paggamit ng Narkotiko]].<ref>{{cite news | url=http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20080815.wolym-doping-15/BNStory/beijing2008 | title=Phelps deals with doping questions | work=The Globe and Mail | author=Allan Maki | date=2008-08-15 | accessdate=2008-08-17 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080819222955/http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20080815.wolym-doping-15/BNStory/beijing2008 | archivedate=2008-08-19 | url-status=live }}</ref> Sa panahon ng Palaro, sinuri si Phelps nang siyam na beses, at pumasa sa lahat ng mga ito.<ref>http://www.nytimes.com/2008/08/16/sports/olympics/16doping.html?_r=1&scp=5&sq=michael%20phelps%20doping&st=cse&oref=login</ref> == Mga parangal at gawad == [[Talaksan:Michael Phelps Ryan Lochte Laszlo Cseh medals 2008 Olympics.jpg|thumb|right|350px|Hinahawak ni Phelps ang kanyang gintong medalya sa dais noong [[Agosto 10]] [[2008]]. Kasama rin sa larawan na sina [[Ryan Lochte]] at [[László Cseh]].]] Mga pinagkunan:<ref>{{cite web |url = http://www.goldengoggles.com/ |title = Golden Goggles Nominees |accessdate = 2008-08-16 |archive-date = 2008-07-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080704071245/http://www.goldengoggles.com/ |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://teamusa.org/content/index/874 |title = USOC Athletes of the Year |accessdate = 2008-08-16 |archive-date = 2008-08-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080819155551/http://teamusa.org/content/index/874 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web|url = http://www.buzzle.com/editorials/8-27-2004-58516.asp |title = Michael Phelp: (sic) Biography of world's best swimmer |accessdate = 2008-08-16}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.tv.com/michael-phelps/person/302631/biography.html |title = Michael Phelps Biography |accessdate = 2008-08-16 |archive-date = 2008-08-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080815205350/http://www.tv.com/michael-phelps/person/302631/biography.html |url-status = dead }}</ref> * [[Pandaigdigang Paglalangoy Mga Malalangoy ng Taon|Gawad Pandaigdigang Paglalangoy ng Taon]]: 2003, 2004, 2006, 2007 * [[:en:Swimming World Swimmers of the Year#American Swimmer of the Year|American Swimmer of the Year Award]]: 2001, 2002, 2003, 2004, 2006, 2007 * [[Gawad Ginintuang Irap|Ginintuang Irap Panlalaking Pagsasagawa ng Taon]]: 2004, 2006, 2007 * [[Gawad Ginintuang Irap|Ginintuang Irap Pagpasang Pagsasagawa ng Taon]]: 2006, 2007 * [[Gawad Ginintuang Irap|Ginintuang Irap Lalaking Manlalaro ng Taon]]: 2004, 2007 * [[Gawad ESPY 2005|ESPY Pinakamahusay na Olimpikong Pagsasagawa]]: 2005 * [[USOC Manlalaro ng Taon|Gawad Manlalaro ng Taon ng USOC]]: 2004 * [[Akademiyang Pampalakasan ng Estados Unidos|Gawad Manlalaro ng Taon ng USSA]]: 2003 * [[2003 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|Pandaigdigang Kampeonatong Malalangoy ng Pulong]]: 2003 * [[Gawad James E. Sullivan]]: 2003 * [[Gawad Paghirang ng mga Tinedyer#Palakasan|Gawad Paghirang ng mga Tinedyer - Lalaking Manlalaro]]: 2005 * [[Gawad Laureus ng Pandaigdigang Palakasan para sa Manlalaro ng Taon|Gawad Laureus ng Pandaigdigang Palakasan Manlalaro ng Taon]] (''Nominado''): 2004, 2005, 2008 * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init|Kasapi ng Kuponan ng Olimpikong EUA]]: [[:en:United States at the 2000 Summer Olympics|2000]], [[:en:United States at the 2004 Summer Olympics|2004]], [[:en:United States at the 2008 Summer Olympics|2008]] * [[:en:List of multiple Olympic gold medalists|Nakahawak ng tala para sa pinakamaraming Olimpikong gintong medalya: 14]] * [[:en:List of multiple Olympic gold medalists|Nakahawak ng tala para sa pinakamaraming Olimpikong gintong medalya sa mga pangisahang kaganapan: 9]] * [[:en:List of multiple Olympic gold medalists#Timeline of most gold medals won at a single Olympic games|Nakahawak ng tala para sa pinakamaraming Olimpikong gintong medalya sa isang palaro: 8]] (''[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|Beijing 2008]]'') == Mga pangunahing naisagawa == === Mga pandaigdigang kaganapan === {| class=wikitable |- bgcolor="cccccc" !Taon !Pulong !Lugar !Layo !Kaganapan !Mga resulta |- | 2000 |[[Paglalangoy sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2000|Olimpikong Tag-init]] |[[Sydney, Awstralya]] |200&nbsp;m |[[Kampay paru-paro|Paru-paro]] |align="center" |Ika-5 |- | 2001 |[[2001 Pandaigdigang Kampeonato sa Akwatika|Pandaigdigang Kampeonato]] (LC) |[[Fukuoka, Fukuoka|Fukuoka]], [[Hapon]] |200&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |rowspan="5" | 2002 |rowspan="5" | [[2002 Kampeonatong Pan Pasipiko sa Paglalangoy|Kampeonatong Pan Pasipiko]] |rowspan="5" | [[Yokohama]], [[Hapon]] |200&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="silver" align="center" | Ika-2 |- |200&nbsp;m |Pangisahang [[Balabalaking paglalangoy|Balabalaki]] |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |4 x 200&nbsp;m |[[Malayang-estilong paglalangoy|Malayang-estilong]] Pagpasa |bgcolor="silver" align="center" | Ika-2 |- |4 x 100&nbsp;m |Balabalaking Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |rowspan="6" | 2003 |rowspan="6" | [[2003 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|Pandaigdigang Kampeonato]] (LC) |rowspan="6" | [[Barcelona]], [[Espanya]] |100&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="silver" align="center" | Ika-2 |- |200&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |4 x 200&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa |bgcolor="silver" align="center" | Ika-2 (AT) |- |4 x 100&nbsp;m |Balabalaking Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |rowspan="9" | 2004 |rowspan="8" | [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|Olimpikong Tag-init]] |rowspan="8" | [[Atenas]], [[Gresya]] |200&nbsp;m |Malayang-estilo |bgcolor="cc9966" align="center" | 3rd (AT) |- |100&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="gold" align="center" | Una (OT) |- |200&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="gold" align="center" | Una (OT) |- |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una (OT) |- |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |4 x 100&nbsp;m |Balabalaking Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |4 x 100&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa |bgcolor="cc9966" align="center" | Ika-3 |- |4 x 200&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una (AT) |- |[[2004 Pandaigdigang Kampeonato ng Maikling Takda ng FINA|Pandaigdigang Kampeonato]]<ref>{{cite web |url=http://www.fina.org/events/SW/SWC(25&nbsp;m)/Indianapolis_2004/results/pdf/Results_2004_World_Short_Course_25m_Indianapolis.pdf |title=Ika-7 Pandaigdigang Kampeonato ng FINA - 25&nbsp;m Indianapolis 2004 |accessdate=2007-07-24 }}{{Dead link|date=Pebrero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (SC) |[[Indianapolis]], [[Indiana]], [[Estados Unidos|Mga Nagkakaisang Estado]] |200&nbsp;m |Malayang-estilo |bgcolor="gold" align="center" | Una (AT) |- |rowspan="6" | 2005 |rowspan="6" | [[2005 Pandaigdigang Kampeonato ng Akwatika|Pandaigdigang Kampeonato]]<ref>{{cite web |url=http://www.fina.org/events/WC/Montreal_2005/results/sw.php |title=Montreal 2005 Results |accessdate=2007-06-09 |archive-date=2007-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128064425/http://www.fina.org/events/WC/Montreal_2005/results/sw.php |url-status=dead }}</ref> (LC) |rowspan="6" | [[Montréal, Québec|Montréal]], [[Quebec]], [[Canada|Kanada]] |200&nbsp;m |Malayang-estilo |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |100&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="silver" align="center" | Ika-2 |- |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |4 x 100&nbsp;m |Balabalaking Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |4 x 100&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |4 x 200&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |rowspan="6" | 2006 |rowspan="6" | [[2006 Pan Pacific Swimming Championships|Kampeonato Pan Pasipiko]] |rowspan="6" | [[Victoria, British Columbia|Victoria]], [[British Columbia|Kolumbiyang Britanya]], [[Canada|Kanada]] |200&nbsp;m |[[Himbalangay]] |bgcolor="silver" align="center" | Ika-2 |- |200&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |4 x 100&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |4 x 200&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una (AT) |- |rowspan="7" | 2007 |rowspan="7" | [[:en:Swimming at the 2007 World Aquatics Championships|Pandaigdigang Kampeonato]] (LC) |rowspan="7" | [[Melbourne]], [[Victoria (Australia)|Victoria]], [[Awstralya]] |4 x 100&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |4 x 200&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |200&nbsp;m |Malayang-estilo |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |200&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |100&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="gold" align="center" | Una |- |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |rowspan="8" | 2008 |rowspan="8" | [[Paglalangoy sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|Olimpikong Tag-init]] |rowspan="8" | [[Beijing]], [[Tsina]] |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |4 x 100&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |200&nbsp;m |Malayang-estilo |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |200&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |4 x 200&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |- |100&nbsp;m |Paru-paro |bgcolor="gold" align="center" | Una (OT) |- |4 x 100&nbsp;m |Balabalaking Pagpasa |bgcolor="gold" align="center" | Una (PDT) |} <small>LC: mahabang takda - 50&nbsp;m languyan; SC: maikling takda - 25&nbsp;m languyan.</small> (PDT) - Pandaigdigang Tala, (OT) - Olimpikong Tala, (AT) - Amerikanong Tala == Mga tala at pagraranggo == === Mga kasalukuyang nakahawak na tala === {| class="wikitable" |- bgcolor="cccccc" !Tala !Layo !Kaganapan !Oras !Lokasyon !Petsa |- |rowspan="7" | '''Pandaigdig''' |200&nbsp;m (lc) |Malayang-estilo |1:42.96 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 12]] |- |200&nbsp;m (lc) |Paru-paro |1:52.03 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 13]] |- |200&nbsp;m (lc) |Pangisahang Balabalaki |1:54.23 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 15]] |- |400&nbsp;m (lc) |Pangisahang Balabalaki |4:03.84 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 10]] |- |4 x 100&nbsp;m (lc) |Malayang-estilong Pagpasa |3:08.24 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 11]] |- |4 x 200&nbsp;m (lc) |Malayang-estilong Pagpasa |6:58.56 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 13]] |- |4 x 100&nbsp;m (lc) |Balabalaking Pagpasa |3:29.34 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 17]] |- |rowspan="6" | '''Amerikano''' |100&nbsp;m (lc) |Malayang-estilo |0:47.51 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 11]] |- |200&nbsp;m (sc) |Malayang-estilo |1:43.78 |East Meadow, Bagong York, EU |[[2006]], [[Pebrero 4]] |- |200&nbsp;m (sc) |Paru-paro |1:52.27 |Melbourne, Victoria, Awstralya |[[2003]], [[Nobyembre 28]] |- |200&nbsp;yd |Malayang-estilo |1:32.08 |Austin, Texas, EU |[[2005]], [[Marso 3]] |- |200&nbsp;yd |Paru-paro |1:39.70 |Austin, Texas, EU |[[2006]], [[Marso 4]] |- |400&nbsp;yd |Pangisahang Balabalaki |3:36.26 |Austin, Texas, EU |[[2006]], [[Marso 3]] |- |rowspan="9" | '''Nakatala sa EU''' |200&nbsp;m (lc) |Malayang-estilo |1:44.10 |Omaha, Nebraska, EU |[[2008]], [[Hulyo 1]] |- |200&nbsp;m (lc) |Himbalangay |1:54.65 |Indianapolis, Indiana, EU |[[2007]], [[Agosto 1]] |- |200&nbsp;m (lc) |Paru-paro |1:52.20 |Omaha, Nebraska, EU |[[2008]][[Hulyo 3]] |- |200&nbsp;m (lc) |Pangisahang Balabalaki |1:55.94 |College Park, Maryland, EU |[[2003]], [[Agosto 9]] |- |4 x 200&nbsp;m (lc) |Malayang-estilong Pagpasa |7:12.35 |Irvine, California, EU |[[2005]], [[Agosto 5]] |- |200&nbsp;m (sc) |Malayang-estilo |1:43.78 |East Meadow, Bagong York, EU |[[2006]], [[Pebrero 4]] |- |400&nbsp;m (sc) |Pangisahang Balabalaki |4:03.99 |East Meadow, Bagong York, EU |[[2006]], [[Pebrero 3]] |- |200&nbsp;yd |Paru-paro |1:39.70 |Austin, Texas, EU |[[2006]], [[Marso 4]] |- |400&nbsp;yd |Pangisahang Balabalaki |3:36.26 |Austin, Texas, EU |[[2006]], [[Marso 3]] |} Na may 32 pandaigdigang tala (26 na pangisahan, 6 na pagpasa) sa Agosto 2008, umaabot si Phelps ang tala ni [[Mark Spitz]] ng 33 pandaigdigang tala (26 na pangisahan, 7 pagpasa). Lahat ng mga tala ay nakaayos sa isang mahabang takda ng (50 metro) languyan; mga tala na kasalukuyang nakatala ay nakadetalye sa malinaw na titik. Sa kasalukuyan, nakahawak siya ng mga pitong pandaigdigang tala.<ref>Celizic, Mike. [http://www.msnbc.msn.com/id/26194188 "Phelps officially world's greatest athlete ever"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604041119/http://www.msnbc.msn.com/id/26194188 |date=2011-06-04 }}. ''[[MSNBC]] News''. [[2008-08-15]]</ref> {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="cccccc" !Blg. !Layo !Kaganapan !Oras !Lokasyon !Petsa |- |1 |200&nbsp;m |[[:en:World record progression 200 metres butterfly|Paru-paro]] |1:54.92 |Austin, Texas, EU |[[2001]], [[Marso 30]] |- |2 |200&nbsp;m |Paru-paro (2) |1:54.58 |Fukuoka, Hapon |[[2001]], [[Hulyo 24]] |- |3 |400&nbsp;m |[[:en:World record progression 400 metres medley|Pangisahang Balabalaki]] |4:11.09 |Ft. Lauderdale, Florida, EU |[[2002]], [[Agosto 15]] |- |4 |4x100&nbsp;m |[[:en:World record progression 4x100 metres medley relay|Balabalaking Pagpasa]]{{ref label|a|a|a}} |3:33.48 |Yokohama, Hapon |[[2002]], [[Agosto 29]] |- |5 |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (2) |4:10.73 |Indianapolis, Indiana, EU |[[2003]], [[Abril 6]] |- |6 |200&nbsp;m |[[:en:World record progression 200 metres medley|Pangisahang Balabalaki]] |1:57.94 |Santa Clara, California, EU |[[2003]], [[Hunyo 29]] |- |7 |200&nbsp;m |Paru-paro (3) |1:53.93 |Barcelona, Espanya |[[2003]], [[Hulyo 22]] |- |8 |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (2) |1:57.52 |Barcelona, Espanya |[[2003]], [[Hulyo 24]] |- |9 |100&nbsp;m |[[:en:World record progression 100 metres butterfly|Paru-paro]] |0:51.47 |Barcelona, Espanya |[[2003]], [[Hulyo 25]] |- |10 |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (3) |1:56.04 |Barcelona, Espanya |[[2003]], [[Hulyo 25]] |- |11 |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (3) |4:09.09 |Barcelona, Espanya |[[2003]], [[Hulyo 27]] |- |12 |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (4) |1:55.94 |College Park, Maryland, EU |[[2003]], [[Agosto 9]] |- |13 |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (4) |4:08.41 |Long Beach, California, EU |[[2004]], [[Hulyo 7]] |- |14 |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (5) |4:08.26 |Atenas, Gresya |[[2004]], [[Agosto 14]] |- |15 |200&nbsp;m |Paru-paro (4) |1:53.80 |Victoria, Kolumbiyang Britanya, Kanada |[[2006]], [[Agosto 17]] |- |16 |4x100&nbsp;m |[[:en:World record progression 4x100 metres freestyle relay|Malayang-estilong Pagpasa]]{{ref label|b|b|b}} |3:12.46 |Victoria, Kolumbiyang Britanya, Kanada |[[2006]], [[Agosto 19]] |- |17 |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (5) |1:55.84 |Victoria, Kolumbiyang Britanya, Kanada |[[2006]], [[Agosto 20]] |- |18 |200&nbsp;m |Paru-paro (5) |1:53.71 |Columbia, Missouri, EU |[[2007]], [[Pebrero 17]] |- |19 |200&nbsp;m |[[:en:World record progression 200 metres freestyle|Malayang-estilo]] |1:43.86 |Melbourne, Victoria, Awstralya |[[2007]], [[Marso 27]] |- |20 |200&nbsp;m |Paru-paro (6) |1:52.09 |Melbourne, Victoria, Awstralya |[[2007]], [[Marso 28]] |- |21 |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (6) |1:54.98 |Melbourne, Victoria, Awstralya |[[2007]], [[Marso 29]] |- |22 |4x200&nbsp;m |[[:en:World record progression 4x200 metres freestyle relay|Malayang-estilong Pagpasa]]{{ref label|c|c|c}} |7:03.24 |Melbourne, Victoria, Awstralya |[[2007]], [[Marso 30]] |- |23 |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (6) |4:06.22 |Melbourne, Victoria, Awstralya |[[2007]], [[Abril 1]] |- |24 |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (7) |4:05.25 |Omaha, Nebraska, EU |[[2008]], [[Hunyo 29]] |- |25 |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (7) |1:54.80 |Omaha, Nebraska, EU |[[2008]], [[Hulyo 4]] |- style="font-weight:bold;" |26 |400&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (8) |4:03.84 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 10]] |- style="font-weight:bold;" |27 |4x100&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa (2){{ref label|d|d|d}} |3:08.24 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 11]] |- style="font-weight:bold;" |28 |200&nbsp;m |Malayang-estilo (2) |1:42.96 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 12]] |- style="font-weight:bold;" |29 |200&nbsp;m |Paru-paro (7) |1:52.03 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 13]] |- style="font-weight:bold;" |30 |4x200&nbsp;m |Malayang-estilong Pagpasa (2){{ref label|e|e|e}} |6:58.56 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 13]] |- style="font-weight:bold;" |31 |200&nbsp;m |Pangisahang Balabalaki (8) |1:54.23 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 15]] |- style="font-weight:bold;" |32 |4x100&nbsp;m |Balabalaking Pagpasa (2){{ref label|a|a|a}} |3:29.34 |Beijing, Tsina |[[2008]], [[Agosto 17]] |} :{{note label|a|a|a}} kapiling sina [[Aaron Peirsol]], [[Brendan Hansen]], at [[Jason Lezak]] :{{note label|b|b|b}} kapiling sina [[Neil Walker]], [[Cullen Jones]], at Jason Lezak :{{note label|c|c|c}} kapiling sina [[Ryan Lochte]], [[Klete Keller]], at [[Peter Vanderkaay]] :{{note label|d|d|d}} kapiling sina [[Garrett Weber-Gale]], Cullen Jones, at Jason Lezak :{{note label|e|e|e}} kapiling sina Ryan Lochte, [[Ricky Berens]], at Peter Vanderkaay == Sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na kawing == * [http://www.michaelphelps.com Opiysal na websayt ni Michael Phelps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080730073310/http://www.michaelphelps.com/ |date=2008-07-30 }} * [http://www.usaswimming.org/USASWeb/DesktopModules/BioViewManaged.aspx?personid=4beec290-d7ae-483d-a512-36b18a4e022a&TabId=388&Mid=597 Talambuhay sa Paglalangoy ng EUA]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{usoc profile|swimming|id=900|name=Michael Phelps}} * {{imdb name|id=1711727|name=Michael Phelps}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1985]] [[Kategorya:Mga manlalangoy mula sa Estados Unidos]] 2oo5fe5l9vzqdn6sotmn2mvaszhssgy Nadia Comăneci 0 57580 2227964 2212381 2026-09-23T04:28:59Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227964 wikitext text/x-wiki {{Infobox Gymnast |gymnastname= Nadia Comăneci |image= NadiaComaneci76.jpg |imagesize=204px |caption= Si Comăneci sa Olimpikong Montreal 1976 |fullname= Nadia Elena Comaneci |nickname= |country= {{ROU}} |formercountry= |birthdate= {{birth date and age|1961|11|12}} |birthplace= [[Onesti]] |hometown= |height= |discipline= WAG |level= Nakatatandang sabansaan |natlteam= |club= |gym=Sentrong Pambansa ng Pagsasanay |collegeteam= |headcoach= |assistcoach= |formercoach= [[Béla Károlyi]]; [[Marta Károlyi]] |choreographer=Geza Pozar |music= |eponymousskills=Comaneci salto (baretang bantilawin) |retired= 1981 |medaltemplates= <!-- see [[Template:MedalRelatedTemplates]] --> {{MedalCompetition|[[Palarong Olimpiko]]}} {{MedalGold|1976 Montréal|Panlahatan}} {{MedalGold|1976 Montréal|Baretang bantilawin}} {{MedalGold|1976 Montréal|Bigang tuwasan}} {{MedalGold|1980 Moscow|Bigang tuwasan}} {{MedalGold|1980 Moscow|Gawaing pansahig}} {{MedalSilver|1976 Montréal|Paligsahang pangkuponan}} {{MedalSilver|1980 Moscow|Paligsahang pangkuponan}} {{MedalSilver|1980 Moscow|Panlahatan}} {{MedalBronze|1976 Montréal|Gawaing pansahig}} {{MedalWorldChampionships}} {{MedalGold|[[1978 Pandaigdigang Kampeonato ng Makasining Himnastika|1978 Strasbourg]]|Bigang tuwasan}} {{MedalGold|[[1979 Pandaigdigang Kampeonato ng Makasining Himnastika|1979 Ft. Worth]]|Kuponan}} {{MedalSilver|[[1978 Pandaigdigang Kampeonato ng Makasining Himnastika|1978 Strasbourg]]|Kuponan}} {{MedalSilver|[[1978 Pandaigdigang Kampeonato ng Makasining Himnastika|1978 Strasbourg]]|Pagtaluon}} {{MedalEuropeanChampionships}} {{MedalGold|1975 Skien|Panlahatan}} {{MedalGold|1975 Skien|Baretang bantilawin}} {{MedalGold|1975 Skien|Bigang tuwasan}} {{MedalGold|1975 Skien|Pagtaluon}} {{MedalGold|1977 Prague|Panlahatan}} {{MedalGold|1977 Prague|Baretang bantilawin}} {{MedalGold|1979 Copenhagen|Panlahatan}} {{MedalGold|1979 Copenhagen|Pagtaluon}} {{MedalGold|1979 Copenhagen|Gawaing pansahig}} {{MedalSilver|1975 Skien|Gawaing pansahig}} {{MedalBronze|1977 Prague|Pagtaluon}} {{MedalBronze|1979 Copenhagen|Bigang tuwasan}} }} Si '''Nadia Elena Comăneci''' (ipinanganak noong 12 Nobyembre 1961) ay isang [[Rumaniya|Rumanang]] manlalaro ng [[himnastika]], nagwagi ng limang [[Palarong Olimpiko|Olimpikong]] gintong medalya, at unang manlalaro na iginawad ng ganap na punto ng 10 sa isang kaganapang Olimpiko ng himnastika. Isa siya sa mga pinakasikat na manlalaro ng himnastika sa buong daigdig, na kasabay si [[Olga Korbut]], at kinikilala sa pagpapasikat ng palakasan sa mga panig ng daigdig.<ref name="infoplease">{{Cite web|url=http://www.infoplease.com/ce6/society/A0822234.html|title=Himnastika|accessdate=6 Setyembre 2007|publisher=infoplease.com|year=2007|author=The Columbia Electronic Encyclopedia |edition=ika-6 na|language=Ingles}}</ref><ref name="boa">{{Cite web|url=http://www.olympics.org.uk/sporthistory.aspx?gt=S&sp=GA|title=Olimpikong Kapisanan ng Britanya|accessdate=6 Setyembre 2007|publisher=Olimpikong Kapisanan ng Britanya|year=2007|author=Olimpikong Kapisanan ng Britanya|language=Ingles|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930160145/http://www.olympics.org.uk/sporthistory.aspx?gt=S&sp=GA|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930160145/http://www.olympics.org.uk/sporthistory.aspx?gt=S&sp=GA |date=2007-09-30 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080606195206/http://www.cbc.ca/olympics/gymnastics/story/2008/05/14/f-olympics-womengymnastics-history.html "Munchkin leads European charge of gymnastics"] CBC sports, 3 Hunyo 2008</ref> == Talambuhay == Isinilang si Comaneci sa Gheorghe Gheorghiu-Dej (kasalukuyang [[Onesti]]), [[Rumaniya]], bilang anak nina Gheorghe at Stefania-Alexandrina.<ref name=youngathlete>[http://www.gymn-forum.net/Articles/Misc-Comaneci_YA.html "Olimpikong Kampeonatong Nadia Comaneci''] ''Batang Manlalaro,'' Agosto 1978</ref><ref>''Letters to a Young Gymnast''. Comaneci, Nadia. 2004, Basic Books. ISBN 0-465-01276-0 pg. 4</ref> Nanood ang kanyang buntis na ina ng pelikulang Ruso kung saan ang pangalan ng bayaning babae ng kuwento ay Nadia, ang [[kaliitang-salita]]ng bersyon ng Rusong pangalang ''Nadežda'' (ibig sabihin, nang literal, "Pag-asa"). Nagpasiya siya na ipapangalanan din ang kanyang anak na Nadia. May kapatid na lalaki na nagngangalang Adrian si Comaneci na higit na bata.<ref>''Letters to a Young Gymnast''. Comaneci, Nadia. 2004, Basic Books. ISBN 0-465-01276-0 pg. 5</ref> == Karera sa himnastika == === Mga unang taon === Nagsimula si Comaneci sa [[himnastika]] noong nasa kindergarten sa isang lokal na kuponan na tinatawag na "Flame", kung saan naroon sina Duncan at Munteanu.<ref name=Fischer>[http://www.gymnpics.com/gymnasticgreats/wag/comaneci.htm Whatever Happened to Nadia Comaneci?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090816103354/http://www.gymnpics.com/gymnasticgreats/wag/comaneci.htm |date=2009-08-16 }} Barbara Fisher at Jennifer Isbister, 2003, Himnastika Greats.com</ref><ref>''Letters to a Young Gymnast''. Comaneci, Nadia. 2004, Basic Books. ISBN 0-465-01276-0 pg.</ref> Pagdating sa 6 na taong gulang siya ay napili upang pumasok sa himnastikang pang-eksperimentong paaralan ni [[Béla Károlyi]] pagkatapos niyang isalang siya at ang isang kaibigan sa pormang pagsirko sa loobang pampaaralan.<ref>[http://www.gymn-forum.com/Articles/Misc-Comaneci_YA.html "Kampeonatong Olimpikong Nadia Comaneci'']{{Dead link|date=Oktubre 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Young Athlete,'' Agosto 1978</ref><ref>''Letters to a Young Gymnast''. Comaneci, Nadia. 2004, Basic Books. ISBN 0-465-01276-0 pg. 17-19</ref><ref name=si>[http://vault.sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1091387/2/index.htm "Nadia Awed Ya''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916131138/http://vault.sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1091387/2/index.htm |date=2008-09-16 }} Frank Deford, ''Sports Illustrated,'' 2 Agosto 1976</ref> Nagsanay si Comaneci kay Károlyis nang nasa 7 taong gulang, noong 1969. Isa siya sa mga unang mag-aaral ng paaralang himnastika na itinatag sa Onesti nina Béla at ang kanyang maybahay, Marta, na sumunod ay lumipat sa [[Estados Unidos|Mga Nagkakaisang Estado]] at naging tagasanay ng maraming sikat na Amerikanong manlalaro ng himnastika. Di-tulad ng maraming ng mga ibang mag-aaral sa paaralang Károlyi, nagmamasahe si Comaneci mula sa bahay sa loob ng maraming taon dahil nakatira siya sa lugar na iyon.<ref>''Letters to a Young Gymnast''. Comaneci, Nadia. 2004, Basic Books. ISBN 0-465-01276-0 pg. 19</ref> Nagkaroon ng ika-13 puwesto para sa kanyang unang Pambansang Kampeonato ng Rumaniya noong 1969. Pagkatapos ng taon, noong 1970, nagsimula na siyang makipagpaligsahan bilang kasapi ng kuponan ng kanyang bayan at naging pinakabatang manlalaro ng himnastika na nanalo ng mga Rumanong Pambansa.<ref name=youngathlete/> Noong 1971, siya ay lumahok sa kanyang unang pandaigdigang paligsahan, isang dalawahang pambatang pulong sa pagitan ng Rumaniya at Yugoslabya, nanalo ng kanyang unang panlahatan titulo at nag-ambag sa gintong pangkuponan. Sumunod ng ilang taon, siya ay nakipagpaligsahan bilang pambata sa mga pambansang kuponan sa Rumaniya at mga karagdagang dalawahang pulong sa mga karatig-bansa tulad ng [[Unggarya]], [[Italya]] at [[Polonya]].<ref name="Gymn-Forum">[http://www.gymn-forum.net/bios/women/comaneci.html Talaan ng resultang kompetitibo] Gymn-Forum</ref> Sa taong gulang ng 11, noong 1973, nanalo siya ng panlahatang ginto, gayundin sa mga titulong pagtaluon at mga baretang bantilawin, sa Pambatang Paligsahan ng Pagkakaibigan (Druzhba), isang mahalagang pulong para sa mga batang manlalaro ng himnastika.<ref name="Gymn-Forum"/><ref>''Letters to a Young Gymnast''. Comaneci, Nadia. 2004, Basic Books. ISBN 0-465-01276-0 pg. 27-28</ref> Dumating ang unang malaking pandaigdigang tagumpay ni Comaneci sa edad ng 13, nang halos nilampaso niya ang 1975 Kampeonatong Europeo sa [[Skien]], Norwega, na nanalo ng panlahatan at mga gintong medalya sa bawat kaganapan maliban sa [[Pansahig (himnastika)|gawaing pansahig]], kung saan nakapuwesto siya nang pangalawa. Itinuloy niya upang masiyahan ang tagumpay sa mga ibang pulong noong 1975, na nanalo ng panlahatan sa paligsahang "Kampeonatong Lahat" at nakapuwesto ng una sa panlahatan, pagtaluon, biga at mga bareta sa Kampeonatong Pambansa ng Rumaniya. Sa kaganapang pagsusuri bago ang Olimpiko sa [[Montreal, Quebec|Montreal]], nanalo si Comaneci ng panlahatan at bigang tuwasan nang mga ginto, gayundin sa mga pilak sa pagtaluon, pansahig, at mga bareta sa likod ng tagumpay ng manlalarong Sobyet sa himnastika na si [[Nellie Kim]], na mapapatunayan na maging isa sa kanyang pinakamahusay na katunggali sa susunod na limang taon.<ref name="Gymn-Forum"/> Noong Marso 1976, nakipagpaligsahan si Comaneci sa edisyong pampasinaya ng Kopang Amerikano sa [[Liwasang Hardin ng Madison]] sa [[Lungsod ng New York|Bagong York]]. Nakatanggap siya ng huwarang punto ng 10.0, na nangahulugang isang sakdal na pagtatanghal na walang anumang bawas, sa [[Pagtaluon (hinmastika)|pagtaluon]] sa parehong yugto ng pauna at huling laro ng paligsahan at nanalo ng panlahatan.<ref>[http://www.gymn-forum.net/Articles/NYT-1976_AmCup2.html "Gymnast Posts Perfect Mark"] Robin Herman, ''[[New York Times]],'' 28 Marso 1976</ref> Nakatanggap din si Comaneci ng mga puntong 10 sa iba pang pulong noong 1976, kabilang ang tanyag na paligsahang Kopang Chunichi sa [[Hapon]], kung saan nakatala ng mga sakdal na marka sa pagtaluon at [[baretang bantilawin]].<ref>[http://www.gymn-forum.net/results/CCup/Women/1976.html Scores for 1976 Chunichi Cup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090108150337/http://www.gymn-forum.net/Results/CCup/Women/1976.html |date=2009-01-08 }} Gymn-Forum</ref> Ang sabansaang pamayanan nagtala tungkol kay Comaneci: siya ay ipinangalang "Babaeng Manlalaro ng Taon" ng [[Nagkakaisang Taga-Mediyang Pandaigdig]] noong 1975.<ref>{{Cite web |title=UPI Mga Manlalaro ng Taon |url=http://www.hickoksports.com/history/upiaoy.shtml |access-date=2008-09-11 |archive-date=2002-02-23 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20020223002927/http://www.hickoksports.com/history/upiaoy.shtml |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112195102/http://www.hickoksports.com/history/upiaoy.shtml |date=2013-11-12 }}</ref> === Olimpikong Montreal === Sa taong gulang ng 14, naging isa sa mga bituin ng [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1976]] si Comaneci sa [[Montreal, Quebec|Montreal]]. Sa panahon ng bahaging pangkuponan ng paligsahan, ang kanyang pagtatanghal sa baretang bantilawin ay nakapunto sa 10.0. Ito ang unang pagkakataon sa kasaysayan ng makabagong Olimpiko na ang iskor na iyon ay ibinigay. Ang mga talaan ng mga iskor ay hindi ring nasangkapan upang ipakita ang mga iskor ng 10.0—kaya ang mga sakdal na marka ni Nadia ay nakaulat sa mga talaan sa 1.00 sa halip.<ref name="Still A Perfect 10">[http://www.olympic.org/upload/news/olympic_review/review_2005628172259_UK.pdf "Still A Perfect 10"] ''Olympic Review,'' Paul Ziert, 2005</ref> Sa takda ng Olimpiko, nakaipon si Comaneci ng mga katagdagang 10, papunta sa pagtatamo ng mga titulong panlahatan, biga at mga bareta at isang tansong medalya sa gawaing pansahig. Ang kuponang Rumano ay nakapuwesto nang pangalawa sa paligsahang pangkuponan.<ref name="InterGym">[http://www.intlgymnast.com/legends/comaneci.html Legends: Nadia Comaneci] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011006172435/http://www.intlgymnast.com/legends/comaneci.html |date=2001-10-06 }} ''International Gymnast'' magazine</ref> [[Talaksan:Comaneci Time.jpg|thumb|250px|left|Si Comaneci sa unang pahina ng pahayagang [[Time (magasin)|Time]].]] Si Comaneci ay naging unang Rumanang manlalaro ng himnastika na nanalo ng panlahatang titulo sa Olimpiko. Nakahawak din siya ng tala bilang pinakabatang Olimpikong kampeon sa panlahatang himnastika sa kasaysayan; na may mga binagong kinakailangang katangiang pagdating sa edad sa palakasan (ang mga manlalaro ng himnastika ay nararapat nasa 16 na taong gulang sa kalendaryong taon upang makapagpaligsahan sa Olimpiko; noong 1976 ang mga manlalaro ay nararapat nasa 14 na taong gulang sa unang araw ng paligsahan<ref>[http://www.aafla.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1980/ore155/ORE155p.pdf "Sa Loob ng Pandaigdigang Pederasyon"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110527003039/http://www.aafla.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1980/ore155/ORE155p.pdf |date=2011-05-27 }} (PDF). ''Olympic Review,'' 1980</ref>), ito ay nairal na hindi maaaring mangyari na basagin ang talang ito nang ligal. Ang mga naisagawa ni Comaneci sa Olimpiko ay nagdulot ng makabuluhang tawag-pansin ng mediya. Ang tikhang awit mula sa [[Estados Unidos|Amerikanong]] [[telenobela]]ng ''[[The Young and the Restless]]'' ay naging kapisan sa kanya pagkatapos gamitin ng programang pantelebisyong [[:en:Wide World of Sports (US TV series)|Malawak na Daigdig Ng Palakasan ng ABC]] bilang sanligang musika para sa mga montahe ng kanyang mga pagtatanghal. Ang awit na ito ay naging pangunahing sampu ng pangisahan sa taglagas ng 1976, at ipinangalang muli ng kompositor na si [[Barry De Vorzon]] sa "[[:en:Nadia's Theme|Nadia's Theme]]" bilang alaala sa kanya.<ref>[http://www.olympic.org/uk/athletes/profiles/bio_uk.asp?PAR_I_ID=44503 "Nadia Comaneci: The Perfect 10"] websayt ng Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko (IOC)</ref> Gayumpaman, hindi talagang nagtatanghal si Comaneci sa "Nadia's Theme." Ang kanyang musika ng gawaing pansahig ay mga pinagsamang awit na "Yes Sir, That's My Baby" at "Jump in the Line" na isinaayos para sa piyano.<ref name=si /> Siya ay naging 1976 BBC Pagkataong Pampalakasan ng Taon sa kategorya ng pang-ibayong-dagat ng manlalaro<ref>[https://web.archive.org/web/20050418182915/http://www.bbc.co.uk/pressoffice/keyfacts/stories/spoty_overseas.shtml Talaan ng mga nanalo, BBC Pagkataong Pampalakasan ng Taon (Ibayong-dagat)] tanggapang pangmediya ng BBC</ref> at 1976 "Babaeng Atleta ng Taon" ng [[Associated Press]].<ref>[http://encarta.msn.com/media_701500051_761551983_-1_1/Associated_Press_Athletes_of_the_Year.html Associated Press Mga Atleta ng Taon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030054419/http://encarta.msn.com/media_701500051_761551983_-1_1/Associated_Press_Athletes_of_the_Year.html |date=2009-10-30 }} MSN Encarta</ref> Nananatili pa rin niya ang kanyang titulo bilang Babaeng Atleta ng Taon ng UPI.<ref>{{Cite web |title=UPI Mga Atleta ng Taon |url=http://www.hickoksports.com/history/upiaoy.shtml |access-date=2008-09-11 |archive-date=2002-02-23 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20020223002927/http://www.hickoksports.com/history/upiaoy.shtml |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112195102/http://www.hickoksports.com/history/upiaoy.shtml |date=2013-11-12 }}</ref> Pag-uwi nang pabalik sa Rumaniya, ang tagumpay ni Comaneci nagbigay-daan sa kanya nang ipinangalang "[[Bayani ng Sosyalistang Paggawa]];" siya ay pinakabatang Rumana na nakatanggap ng ganitong pagpapakilala sa panahon ng pamamahala ni [[Nicolae Ceausescu]].<ref name=Fischer/> === 1977–1980 === Inadya nang matagumpay si Comaneci sa kanyang Europeong panlahatang titulo, subali't nang tumindig ang mga tanong tungkol sa pag-iiskor, inutusan ni Ceausescu ang mga Rumanong manlalaro ng himnastika na umuwi na. Sinunod ng kuponan ang mga kautusan at umalis nang kontrobersiyal sa paligsahan sa panahon ng huling laro ng kaganapan.<ref name=Fischer/><ref>''Letters to a Young Gymnast''. Comaneci, Nadia. 2004, Basic Books. ISBN 0-465-01276-0 pg. 61-62</ref> Sumunod na 1977 Europeo, inalis ng Rumanong Pederasyon ng Himnastika si Comaneci mula sa mga tagasanay sa mahabang panahon, mga Károlyi, at dinala siya sa [[Bucharest|Bukarest]] upang sanayin siya sa hugnayang pamalakasan ng Ika-23&nbsp;ng Agosto. Ang pagbabago ay hindi naaayon para kay Comaneci. Nahihirapan sa lundo sa paghihiwalay ng kanyang mga magulang at sa bagong kapaligiran ng pagsasanay, siya ay hindi masaya nang lubos at naalintana ang kanyang himnastika at panlahatang anyo ng katawan.<ref name=Fischer/><ref>''Letters to a Young Gymnast''. Comaneci, Nadia. 2004, Basic Books. ISBN 0-465-01276-0 pg. 64-68</ref> Labis sa bigat at wala sa tamang anyo nagpakita si Comaneci sa [[1978 Pandaigdigang Kampeonato ng Makasining Himnastika|1978 Pandaigdigang Kampeonato]]. Ang paghulog mula sa baretang bantilawin ay nagbunga ng pagtatapos sa ika-4 na puwesto sa panlahatan kina [[Elena Mukhina]], Nellie Kim, at [[Natalia Shaposhnikova]], subali't nanalo si Comaneci ng titulong biga. Pagkatapos ng 1978 Pandaigdig, pinayagan si Comaneci na bumalik sa Deva at sa mga Károlyi.<ref>''Letters to a Young Gymnast''. Comaneci, Nadia. 2004, Basic Books. ISBN 0-465-01276-0 pg. 68 - 72</ref> Noong 1979, nanalo ng isang bagong Comaneci na balingkinitan at motibado ng kanyang pangatlong magkakasunod na panlahatang titulong Europeo, na naging unang manlalaro ng himnastika, lalaki o babae, na maisagawa ng husay. Sa [[1979 Pandaigdigang Kampeonato ng Makasining Himnastika|Pandaigdigang Kampeonato]] ng Disyembreng iyon, naghantong si Comaneci sa palaruan pagkatapos ng sapilitang paligsahan nguni't naospital na nauuna sa hindi sapilitang bahagi ng paligsahang pangkuponan ukol sa paglalason sa dugo dahil sa hiwa ng kanyang pulso mula sa hawakan na bakal. Alinsuwag sa mga utos ng mga doktor, nilisan niya ang ang ospital at lumaban para sa kaganapang biga, kung saan nakapunto siya ng 9.95. Ang kanyang pagsasagawa ay nakakatulong sa pagkakaroon ng unang pangkuponang medalyang ginto para sa mga taga-Rumaniya. Pagkatapos ngb kanyang pagsasagawa, nagpalipas ng maraming araw si Comaneci sa pagpapagaling sa Ospital ng All Saints at sumailalim sa maliit na pamamaraan ng paninistis ukol sa nalalinang kamay, na nagkaroon ng [[kulani]].<ref>[http://www.gymn-forum.net/Articles/Misc-Comaneci-1979.html "Nadia."] ''The Epistle,'' (All Saints Episcopal Hospital), Enero 1980</ref><ref>''Letters to a Young Gymnast''. Comaneci, Nadia. 2004, Basic Books. ISBN 0-465-01276-0 pg. 87 - 91</ref><ref>''Little Girls in Pretty Boxes.'' Ryan, Joan. 1995, Doubleday. ISBN 0-385-47790-2</ref> Lumahok si Comaneci sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1980]] sa [[Moscow|Moskow]], kung saan nanalo siya ng pangalwang puwesta, sa maliit na agwat, kay [[Yelena Davydova]]. Inadya niya ang kanyang titulong Olimpiko sa bigang tuwasan at tumabla kay [[Nellie Kim]] para sa gintong medalya sa gawaing pansahig. Nagtapos ang kuponang Rumano ng pangalawa sa panlahatan. Nagretiro si Comaneci sa mga paligsahan noong 1981. Ang kanyang opisyal na seremonya ng pagreretiro ay ginanap sa Bukarest noong 1984 at dinalo ito ng Tagapangulo ng [[Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko]]<ref name="Still A Perfect 10"/> === Pagkatapos ng pagreretiro === Noong 1981, lumahok si Comaneci sa isang paglilibot upang magtanghal ng himnastika sa Mga Nagkakaisang Estado.<ref>[http://www.gymn-forum.net/Articles/NYT-1981_Comaneci_Tour.html "Miss Comaneci, 19, Makes Fresh Start"]. Ira Berkow, ''New York Times,'' 6 Marso 1981</ref> Sa panahon ng paglilibot, ang kanyang mga tagasanay, Béla at Marta Károlyi, kasama ang Rumanang koregrapong pangkuponan na si Géza Pozsár, ay kumalas.<ref>''Little Girls in Pretty Boxes.'' Ryan, Joan. 1995, Doubleday. ISBN 0-385-47790-2 pg. 201</ref> Sa kanyang pagbabalik sa Rumaniya, ang mga kilos ni Comaneci ay mahigpit na minamanmanan. Pinagkalooban siya ng pahintulot upang dumalo ng Olimpikong 1984 sa [[Los Angeles]] nguni't binabantayan ng kabuuang biyahe. Bukod pa sa paglalakbay, at ilang napiling biyahe sa Moskow at Kuba, pinagbawalan ni Comaneci na umalis ng bansa sa anumang dahilan.<ref name="Still A Perfect 10"/> "Buhay..." sinulat niya sa kanyang talambuhay, "ay natutop sa isang bagong kapighatian."<ref>''Letters to a Young Gymnast''. Comaneci, Nadia. 2004, Basic Books. ISBN 0-465-01276-0 pg. 121</ref> Sa Rumaniya, sa pagitan ng 1984 at 1989, Si Comaneci at kasapi ng Rumanong Pederasyon ng Himnastika at tumulong sa pagsasanay ng mga batang Rumanong manlalaro. Noong Nobyembre 1989, mga ilang linggo bago ang Rebolusyon, siya ay kumalas kasama ang pangkat ng mga ibang batang Rumano. Siya ay naglakbay sa pamamagitan ng pagdaan sa lupa sa Unggariya, Awstriya at sa huli, sa Mga Nagkakaisang Estado.<ref name=Fischer/><ref name="InterGym" /><ref>''Letters to a Young Gymnast''. Comaneci, Nadia. 2004, Basic Books. ISBN 0-465-01276-0 pg. 137 - 148</ref> Ang kanyang panimulang pagdating sa Mga Nagkakaisang Estado ay naglikha ng ilang pagkailang pahayag, na tumutuon sa kanyang pagkahumaling ukol sa mabigat na kolorete at nakadamit na nagmistulang basura, ang katotohanan ay si Constantin Panait (isang Rumanong itinapon na tumulong sa kanyang pagtakas mula sa Rumaniya at naging kanyang palagiang kasama) ay isang ikinasal na ama ng apat, at nagpahiwatig ng kapansanan sa panginginain at ang hindi kanais-nais na buhay na iniwan sa Rumaniya.<ref name="Up Front: After Escaping her Romanian Svengali, Nadia Comaneci Tries to Get Her Life Back on the Beam">[http://www.nadiacomaneci.com/library/article052.htm Taas Harapan: Pagkatapos ng kanyang Pagtakas sa Rumanong Svengali, Sinubukang Manumbalik ni Nadia Comaneci ang Kanyang Buhay sa Biga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914032828/http://www.nadiacomaneci.com/library/article052.htm |date=2008-09-14 }}.</ref> Nagmirmihan nang panimula si Comaneci sa Montreal. Sa tulong ng kanyang mga kaibigan, matagumpay niyang lumayo kay Panait at ang larawan ng problema ng kanyang panimulang pagdating mula sa Rumaniya. Ginugol ni Comaneci ang karamihan ng kanyang oras sa paglalakbay at pagtataguyod ng mga linya ng kagamitang pananamit at aerobiko ng himnastika. Kinuha rin siya para sa pagmomodelo, nagpapalabas sa mga patalastas para sa mga damit-pangkasal at damit-panloob ng Jockey.<ref name="InterGym" /> Habang naninirahan siya sa Montreal, si [[Bart Conner]], na nagkakilala sa kanya sa unang pagkakataon noong 1976 sa Kopang Amerikano, ay kumontak sa kanya at inanyayahan na tumira sa Oklahoma. Nangako sa kanilang sarili sa ngalan ng pag-ibig noong 1994. Kasama si Conner, bumalik siya sa Rumaniyasa unang pagkakataon mula sa kanyang pagkalas (at mula nang bumagsak ang [[Komunismo]] at ng Ceausescu), at ang magkatipan ay nagpakasal sa Bukarest noong 27 Abril 1996. Ang seremonya ay ipinalabas nang tuwiran sa telebisyon sa Rumaniya, at ang resepsiyon ay ginanap sa dating pampanguluhang palasyo.<ref name="InterGym" /><ref>[http://www.highbeam.com/doc/1G1-72893201.html "Nadia Tumbles over Wedding"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020031214/http://www.highbeam.com/doc/1G1-72893201.html |date=2012-10-20 }} ''Cincinnati Post,'' 6 Abril 1996</ref> Noong 29 Hunyo 2001, si Comaneci ay [[pagsasamamamayan|nabigyan ng pagkamamamayan]] ng Mga Nagkakaisang Estado. Nananatili pa rin sa kanya ang Rumanong pasaporte, na naging [[maramihang pagkamamamayan|dalawahang pagkamamamayan]].<ref name=Fischer/> Nagkaroon ng unang supling sina Comaneci at Conner, na isang sanggol na lalaki na pinangalang Dylan Paul Conner, noong 3 Hunyo 2006 sa [[Lungsod ng Oklahoma, Oklahoma|Lungsod Oklahoma]], [[Oklahoma]].<ref>[http://www.foxnews.com/story/0,2933,198443,00.html "Nadia Comaneci, Bart Conner Welcome Baby Boy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020051523/http://www.foxnews.com/story/0,2933,198443,00.html |date=2012-10-20 }} Associated Press, 6 Hunyo 2006</ref><ref>[http://old.jurnalul.ro/articol.php?id=60535 "Former Gymnasts Nadia Comaneci and Bart Conner Baptized Their First Child, Dylan Paul"]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Catalina Iancu, ''Jurnalul National,'' 28 Agosto 2006</ref> [[Talaksan:Comaneci05.jpg|thumb|Si Nadia Comaneci kasama si [[Condoleezza Rice]]]] == Mga kasalukuyang gawain == Si Comaneci ay aktibo sa mga mararaming kawang-gawa at pandaigdigang organisasyon. Noong 1999, siya ay naging unang manlalaro na inanyayahan na magpamutawi sa [[Mga Nagkakaisang Bansa]] upang magpasinaya ang 2000 Pandaigdigang Taon ng mga Boluntaryo. Siya ay kasalukuyang Pangalawang-Tagapangulo ng Lupon ng mga Tagapamahala ng Pandaigdigang [[Tanging Olimpiko]] at Pangalawang Pangulo ng Lupon ng mga Tagapamahala ng [[Kapisanan ng Distropiya sa Kalamnan]].<ref name="InterGym" /><ref>[http://www.mda.org/Publications/Quest/q74bart_nadia.html "MDA's Perfect 10s"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011140138/http://www.mda.org/Publications/Quest/q74bart_nadia.html |date=2011-10-11 }} Muscular Dystrophy Association</ref> Siya rin ang nagpondo nang pansarili sa pagtatayo at pagpapatakbo ng Klinikang Pambata ni Nadia Comaneci, isang klinika sa Bukarest na nagbibigay ng mababang-halaga at libreng panggagamot at panlipunang lingap sa mga Rumanong bata.<ref name="Still A Perfect 10"/> Noong 2003, inatasan siya ng pamahalaang Rumano bilang Konsul-Heneral na Karangalan ng Rumaniya sa Mga Nagkakaisang Estado upang makibahagi sa mga kabilaang kaugnayan sa pagitan ng dalawang bansa. Ginagampanan niya ang tungkulin na nakabase nang sa labas ng kanyang tanggapan sa [[Norman, Oklahoma]].<ref name="consul">[https://web.archive.org/web/20060930134033/http://www.state.gov/s/cpr/rls/fco/fallwinter2/71029.htm ''Talaang Diplomatiko'', Tanggapan ng Puno ng Protokol, E.U. Kagawaran ng Estado.] Tag-init 2006. Nakuha noong 28 Enero 2007.</ref> Sa daigdig ng himnastika, naging Karangalang Pangulo ng Pederasyong Rumano ng Himnastika, Karangalang Pangulo ng Lupong Rumano ng Olimpiko, Sugo ng Palakasan ng Rumanya at kasapi ng Pundasyon ng Pandaigdigang Pederasyon ng Himnastika. Siya at ang kanyang asawa ay mga may-ari ng Akademiya ng Himnastika ni Bart Conner, ang Kompanyang Pamproduksiyong Perfect 10 at maraming tindahan ng mga kagamitang pampalakasan. Sila rin ang mga patnugot ng magasing ''International Gymnast (Pandaigdigang Manlalaro ng Himnastika)''. Sa karagdagan, nakapaglaan sina Comaneci at Conner ng kumentaryong pantelebisyon ukol sa mga maraming pulong panghimnastika, kamakailan nang karamihan ang 2005 Pandaigdigang Kampeonato sa [[Melbourne]]<ref name="InterGym" /> at ang Palarong Olimpiko 2008 sa Beijing.<ref>{{cite web |url=http://sports.espn.go.com/espnmag/story?id=3540036 |title=Ang Unang Pamilya ng Himnastika |accessdate=2008-08-21 |last=Roenigk |first=Alyssa |work=ESPN The Magazine |date=2008-08-17 }}</ref> Noong 2004, ang kanyang 10.0 baretang bantilawin ng Montreal ay ipinakita sa patalastas para sa [[Adidas]] na ipinalabas sa panahon ng Olimpikong Atenas. == Mga gawad == Nakatanggap si Comaneci ng [[Orden ng Olimpiko]], ang pinakamataas na gawad na ibinigay ng [[Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko]], sa mga taong 1984 at 2004. Siya lamang ang tumanggap ng ganitong parangal nang dalawang beses, at siya rin ang pinakabata sa panahong iyon. Tinanggap din siya bilang kasapi ng [[Bulwagan ng Katanyagan ng Pandaigdigang Himnastika]].<ref>{{cite web | title = Nadia Comaneci | work = Bulwagan ng Katanyagan ng Pandaigdigang Himnastika | url = http://www.ighof.com/honorees/honorees_nadia.html | accessdate = 12 Mayo 2007 }}</ref> == Mga tanging pagkabihas == Nakilala si Comaneci para sa kanyang malinis na aghimo, makabago at mahirap na likas na pagkabihas, at ang kanyang estoyko, kalmadong asal sa paligsahan.<ref name=si /><ref name=indy>[http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4159/is_20040411/ai_n12753831 "SPORTS ACTIVE: NO TURNING BACK - Nadia Comaneci's perfect Olympic 10"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071224175100/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4159/is_20040411/ai_n12753831 |date=2007-12-24 }} George Chesterson, ''The Independent,'' 11 Abril 2004</ref><ref name=leap>[http://vault.sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1090964/index.htm "A Great Leap Backward"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130102054151/http://vault.sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1090964/index.htm |date=2013-01-02 }} Anita Verschoth, ''Sports Illustrated,'' 12 Abril 1976</ref><ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,914450-3,00.html "The Games: Up in the Air"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011161647/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,914450-3,00.html |date=2011-10-11 }} ''Time'', 2 Agosto 1976</ref> Sa baretang bantilawin, nagsagawa si Comaneci ng kanyang sariling kislot na palabas, isang kip sa harapang salto. Ang pagkabihas ay ipinangalan mula sa kanya sa pambabaeng ''[[Kodigo ng mga Bito (makasining himnastika)|Kodigo ng mga Bito]]'' at, sa taong 2005, nakaranggo bilang elementong 'E'.<ref name=indy /><ref name=leap /> Sa bigang tuwasan, naging unang manlalaro ng himnastika si Comaneci sa pagtatanghal nang matagumpay ng mataas na lakad na panghangin at serye ng dalawang pagsirkong patalikod na panghangin. Napuri din siya bilang pagiging unang manlalaro ng himnastika na nagsagawa ng pag-ibis na palipit.<ref name=si /><ref name=indy /><ref name=leap /> Ang mga pagkabihas ni Comaneci sa gawaing pansahig ay kabilang ang dalawahang saltong pabalik at isang dalawahang pagpapalipit.<ref name=leap /> == Sanggunian == {{reflist}} == Tingnan din == * [[Himnastika sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 1976]] * [[Himnastika sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 1980]] * [[1978 Pandaigdigang Kampeonato ng Makasining Himnastika]] * [[1979 Pandaigdigang Kampeonato ng Makasining Himnastika]] == Mga panlabas na kawing == * [http://www.bartandnadia.com Opisyal na Pahina nina Bart Conner at Nadia Comaneci] * [http://gymnastics.about.com/od/famousgymnasts/p/nadiacomaneci.htm Salaysay tungkol kay Nadia Comaneci] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150407100623/http://gymnastics.about.com/od/famousgymnasts/p/nadiacomaneci.htm |date=2015-04-07 }} * [http://www.gymn-forum.net/bios/women/comaneci.html Talaan ng kompetitibong resulta sa Gymn Forum] {{start box}} {{succession box | before=[[Irena Szewińska]] | | title=[[:en:United Press International Athlete of the Year Award#Female winners|Nagkakaisang Pangmediyang Sabansaan<br />Manlalaro ng Taon]] | | after=[[Rosemarie Ackermann]] | | years=1975, 1976}} {{succession box | before=[[Billie Jean King]] | | title=[[Gawad Pang-alaala kay Flo Hyman]] | | after=[[Bonnie Blair]] | years=1998}} {{end box}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Comaneci, Nadia}} [[Kategorya:Mga Rumano]] [[Kategorya:Mga manlalaro ng himnastika sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 1976]] [[Kategorya:Mga manlalaro ng himnastika sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 1980]] [[Kategorya:Mga nabigyan ng pagkamamamayan ng Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga Olimpikong manlalaro ng himnastika ng Rumaniya]] [[Kategorya:Mga Olimpikong medalistang ginto para sa Rumaniya]] [[Kategorya:Mga pandaigdigang kampeonatong manlalaro ng himnastika]] [[Kategorya:Mga medalista sa Pandaigdigang Kampeonato ng Himnastika]] [[Kategorya:Mga taga-Kondado ng Bacău]] [[Kategorya:Mga Rumanang tagasanay ng himnastika]] [[Kategorya:Mga Rumanang kumalas]] [[Kategorya:Mga Rumanang manlalaro ng makasining na himnastika]] [[Kategorya:Mga Rumanang-Amerikano]] [[Kategorya:Mga pinagmulan ng mga elemento sa makasining na himnastika]] [[Kategorya:Mga lumahok sa Amerikanong katotohanang seryeng pantelebisyon]] [[Kategorya:Mga kalahok ng The Apprentice]] huuptzlx3rdy15rf7ufut0ehcoctzs4 Homo erectus 0 58010 2227713 2212706 2026-09-22T14:32:48Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2227713 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = ''Homo erectus'' | fossil_range = {{Fossil range|1.9|0.1}}<small>[[Pliocene]]–[[Pleistocene]]</small> | image = Homme de Tautavel 01-08.jpg | image_width = 200px | image_caption = Reconstruction of a specimen from Tautavel, France | taxon = Homo erectus | authority = ([[Eugène Dubois|Dubois]], 1892) | synonyms = *† ''[[Java Man|Pithecanthropus erectus]]'' *† ''[[Sinanthropus pekinensis]]'' *† ''Javanthropus soloensis'' *† ''Meganthropus paleojavanicus'' *† ''Telanthropus capensis *† ''[[Homo ergaster]]''? }} [[Talaksan:Homo erectus.jpg|thumb|right|''Homo erectus'', [[Natural History Museum|Museo ng Likas na Kasaysayan]], Ann Arbor, Michigan.]] Ang '''Homo erectus''' (mula sa [[wikang Latin|Latin]]: nangangahulugang "taong nakatindig") ay isang species ng genus na ''[[Homo]]''. Unang nilarawan ito ng [[anatomista]]ng [[Olandes]] na si [[Eugene Dubois]] noong mga 1890 bilang ''Pithecanthropus erectus'', batay sa takip o putong ng [[bungo]] at sa tila makabagong-panahong itsura ng buto ng hitang natuklasan sa baybayin ng [[Ilog Solo]] sa [[Trinil]], [[Java]]. Ngunit salamat sa unang paglalarawan ng Kanadyanong anatomistang si [[Davidson Black]]'s noong 1921 sa isang mababang [[molar]], na tinaguriang ''[[Sinanthropus pekinensis]]'', sapagkat naganap sa [[Zhoukoudian]] sa [[Tsina]] ang halos lahat ng mga maaga at ispektakular na mga pagtuklas ng [[takson]]g ito. Ibinigay ng Alemang anatomistang si [[Franz Weidenreich]] ang karamihan sa mga detalyadong paglalarawan sa materyal na ito sa ilang mga monograpong inilathala sa diyaryong ''Palaeontologica Sinica'' (Serye D)<ref>''Paleontologica Sinica'' (Serye D).</ref> Natagpuan ang mga labing [[fossil]] sa [[Java]] noong mga 1890 at sa [[Tsina]] noong 1921. Noong kaagahan ng ika-20 daantaon, nakaraang pinaniniwalaan na namuhay ang mga unang modernong tao sa [[Asya]]. Ngunit noong mga 1950 at mga 1970, maraming mga natagpuang fossil mula sa [[Kenya]] ng [[Silangang Aprika]] na nagpakitang nagmula ang mga pinakamatandang modernong tao mula doon. Pinaniniwalaan na ngayong ninuno ng mga ''Homo erectus'' ang mga mas sinaunang mga taong katulad ng ''[[Australopithecus]]'' na [[ebolusyon|nag-ebolb]] sa henus na ''[[Homo]]''. Ang species ng [[Homo]] na ''[[Homo habilis]]'' ay pinaniwalaan na ninuno ng [[Homo Ergaster]] na nagpalitaw naman sa Homo erectus. Gayunpaman, may mga bagong tuklas noong 2007 na nagpapahiwatig na namuhay sa magkaparehong panahon ang ''[[Homo habilis]]'' at ang ''Homo erectus'' at maaaring nagmula sa nagiisang [[ninuno]].<ref>{{cite journal | title = Implications of new early Homo fossils from Ileret, east of Lake Turkana, Kenya | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-08-09_448_7154/page/688 | author = F. Spoor, M. G. Leakey, P. N. Gathogo, F. H. Brown, S. C. Antón, I. McDougall, C. Kiarie, F. K. Manthi & L. N. Leakey | journal = Nature | issue = 448 | pages = 688-691 | date = Agosto 9, 2007 | doi = 10.1038/nature05986}}</ref> Gayunpaman, ito ay maaaring nagpapakita na ang anumang mga kaugnayang pang ninuno ng H. habilis sa H. erectus ay isang [[kladohenesis|kladohenetiko]] sa halip na [[anahenesis|anahenetiko]] na nangangahulugang kahit ang isang hiwalay na subgrupong populasyon ng H. habilis ay naging karaniwang ninuno ng natitirang genus, ang ibang mga subgrupo ay nanatili bilang hindi nagbagong H. habilis hanggang sa kanilang mas kalaunang [[ekstinksiyon]].<ref>{{cite journal|title=Implications of new early ''Homo'' fossils from Ileret, east of Lake Turkana, Kenya|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-08-09_448_7154/page/688|author=F. Spoor, M. G. Leakey, P. N. Gathogo, F. H. Brown, S. C. Antón, I. McDougall, C. Kiarie, F. K. Manthi & L. N. Leakey|journal=Nature|issue= 7154|pages= 688–691|date=2007-08-09|doi=10.1038/nature05986|volume=448|pmid=17687323}} "A partial maxilla assigned to H. habilis reliably demonstrates that this species survived until later than previously recognized, making an ''anagenetic'' relationship with H. erectus unlikely" (Emphasis added).</ref> Ang ''Homo erectus'' ang nananatiling ang pinakamatagal na nabuhay na species ng [[Homo]] na nabuhay sa higit sa isang milyong taon. Ang [[Homo sapiens]](modernong tao) ay umiiral pa lamang sa loob ng 200,000 taon. ==Klasipikasyon== Pinagdedebatihan pa rin ng mga siyentipiko ang klasipikasyon, angkan, at inapo ng ''H. erectus''. May dalawang mga pangunahing klasipikasyon: ang H. erectus ay maaaring isa pang pangalan ng ''[[Homo ergaster]]'' at kaya ay direktang ninuno ng mga kalaunang hominid gaya ng ''[[Homo habilis]]'', ''[[Homo erectus]]'', at ''[[Homo sapiens]]''; o ito ay maaaring ang Asyanong species na natatangi mula sa Aprikanong [[Homo ergaster]].<ref name="Hazarika">{{cite news|last=Hazarika|first=Manji|title=''Homo erectus/ergaster'' and Out of Africa: Recent Developments in Paleoanthropology and Prehistoric Archaeology|date=16–30 June 2007}}</ref><ref>See overview of theories on [[human evolution]].</ref><ref>Klein, R. (1999). ''The Human Career: Human Biological and Cultural Origins''. Chicago: University of Chicago Press.</ref> Itinuturing ng ilang mga paleoantroplogo ang ''H. ergaster'' na simpleng uring Aprikano ng ''H. erectus''. Ito ay humahantong sa paggamit ng terminong "''Homo erectus [[sensu stricto]]''" para sa Asyanong ''H. erectus'', at "''Homo erectus [[sensu lato]]''" para sa mas malaking species na bumubuo ng parehong maagang mga populasyong Aprikano (''H. ergaster'') at mga populasyong Asyano.<ref>Antón, S. C. (2003), Natural history of Homo erectus. Am. J. Phys. Anthropol., 122: 126–170. {{doi|10.1002/ajpa.10399}} "By the 1980s, the growing numbers of H. erectus specimens, particularly in Africa, led to the realization that Asian H. erectus (H. erectus sensu stricto), once thought so primitive, was in fact more derived than its African counterparts. These morphological differences were interpreted by some as evidence that more than one species might be included in H. erectus sensu lato (e.g., Stringer, 1984; Andrews, 1984; Tattersall, 1986; Wood, 1984, 1991a, b; Schwartz and Tattersall, 2000)." ... "Unlike the European lineage, in my opinion, the taxonomic issues surrounding Asian vs. African H. erectus are more intractable. The issue was most pointedly addressed with the naming of H. ergaster on the basis of the type mandible KNM-ER 992, but also including the partial skeleton and isolated teeth of KNM-ER 803 among other Koobi Fora remains (Groves and Mazak, 1975). Recently, this specific name was applied to most early African and Georgian H. erectus in recognition of the less-derived nature of these remains vis à vis conditions in Asian H. erectus (see Wood, 1991a, p. 268; Gabunia et al., 2000a). It should be noted, however, that at least portions of the paratype of H. ergaster (e.g., KNM-ER 1805) are not included in most current conceptions of that taxon. The H. ergaster question remains famously unresolved (e.g., Stringer, 1984; Tattersall, 1986; Wood, 1991a, 1994; Rightmire, 1998b; Gabunia et al., 2000a; Schwartz and Tattersall, 2000), in no small part because the original diagnosis provided no comparison with the Asian fossil record."</ref><ref>Suwa, Gen, Yohannes Haile-Selassie, Tim White, Shigehiro Katoh, Giday Woldegabriel, William K. Hart, Hideo Nakaya, Yonas Beyene. 2007. ''Early Pleistocene Homo erectus fossils from Konso, southern Ethiopia.'' Anthropological Science Vol. 115 No. 2 p 133-151 {{doi|10.1537/ase.061203}} joi:JST.JSTAGE/ase/061203</ref> Iminungkahi ng ilang siyentipiko na ang [[Homo ergaster]] ang direktang ninunong Aprikano ng Homo erectus na nagmumungkahing ang Homo ergaster ay lumisan sa Aprika at lumipat sa Asya na nagsanga sa isang natatanging species.<ref>{{cite book|last=Tattersall|first=Ian and Jeffrey Schwartz|title=Extinct Humans|url=https://archive.org/details/extincthumans0000tatt|year=2001|isbn=0-8133-3482-9|place=Boulder, Colorado|publisher= Westview/Perseus}}</ref> ==Mga subspecies ng Homo erectus== * ''[[Homo erectus erectus]]'' (''Taong Java'') * ''[[Yuanmou Man|Homo erectus yuanmouensis]]'' (''Taong Yuanmou'') * ''[[Lantian Man|Homo erectus lantianensis]]'' (''Taong Lantian'') * ''[[Nanjing Man|Homo erectus nankinensis]]'' (''Taong Nanjing'') * ''[[Peking Man|Homo erectus pekinensis]]'' (''Taong Peking'') * ''[[Homo erectus soloensis]]'' (''Taong Solo'') * ''[[Homo erectus tautavelensis]]'' (''Taong Tautavel'') * ''[[Meganthropus|Homo erectus palaeojavanicus]]'' * ''Homo erectus georgicus'' ==Homo floresiensis== Ang [[Homo floresiensis]] na natuklasan sa kapuluang Flores sa Indonesia noong 2003 ay maaaring nag-ebolb mula sa Homo erectus ayon sa pag-aaral ng mga siyentipikong Hapones.<ref>http://royalsociety.org/news/2013/homo-floresiensis/</ref> Iminungkahi nina Brown et al. na ang Homo erectus ay nag-ebolb tungo sa isang mas maliit na katawan dahil sa kapaligiran na may limitadong pagkain sa pamamagitan ng [[insular dwarfism]]<ref name="Brown04">Brown ''et al.'' 2004</ref><ref name = "Morwood05">Morwood, Brown ''et al.'' 2005</ref> na isang anyo ng [[speciation]] na napagmasdan sa ibang mga species sa islang Flores kabilang ang ilang mga species ng proboscidean genus ''[[Stegodon]]''. ==Mga katangian== Ang ''Homo erectus'' ay malamang ang unang hominid na namuhay sa lipunang [[mangangaso-tagapagtipon]]. Naniniwala ang mga antroplogong gaya ni [[Richard Leakey]] na ito ay mas tulad ng mga modernong tao sa pakikisalamuha kesa sa tulad ng ''[[Australopithecus]]'' na species na nabuhay bago nito. Ang lumaking kapasidad ng bungo ay kasabay na mas sopistikadong mga kasangkapan na natagpuan kasama ng mga fossil nito. Ang ''H. erectus''/''ergaster'' ay pinaniniwalaang ang unang hominid na nag-aalaga sa mga kasama nitong may sakit o mahihina. Ang mga lugar na natuklasan sa Europa at Asya ay nagpapakita ng kontroladong paggamit ng apoy ng ''H. erectus'' noong mga 1 milyong taong nakakaraan.<ref name="pnas.org">[http://www.pnas.org/content/early/2012/03/27/1117620109.full.pdf]{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Microstratigraphic evidence of in situ fire in the Acheulean strata of Wonderwerk Cave, Northern Cape province, South Africa - Francesco Berna et al. 2012 - PNAS</ref> Ang mga paghuhukay sa Israel na may petsang 790,000 taong nakakaraan ay nagmumungkahing ang Homo erectus ay hindi lamang kumontrol ng apoy kundi nakakalikha rin ng apoy.<ref name="huji.ac.il">[http://www.huji.ac.il/cgi-bin/dovrut/dovrut_search_eng.pl?mesge122510374832688760 Fire out of Africa: a key to the migration of prehistoric man, says Hebrew University archaeological researcher] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221005050437/http://www.huji.ac.il/cgi-bin/dovrut/dovrut_search_eng.pl?mesge122510374832688760 |date=2022-10-05 }}.</ref> Ang ''[[Homo ergaster]]'' ay gumamit ng iba iba at mas sopistikadong mga batong kasangkapan kesa sa mga nauna rito. Gayumpaman, ang homo erectus ay gumamit ng komparatibong primitibong mga kasangkapan. Ito ay posible dahil ang [[Homo ergaster|H. ergaster]] ang unang gumamit ng mga taon bago ang pangkalahatang pagpapakilala ng teknolohiyang Acheulean. Dahil dito, ang mga inapo ng ''H. ergaster'' na lumipat sa Asya ay hindi gumamit ng teknolohiyang [[Acheulean]]. Sa karagdagan, iminungkahi ring ang ''H. erectus'' ay maaaring ang unang hominid na gumamit ng mga [[balsa]] upang maglakbay sa mga karagatan.<ref>{{cite journal | title = Paleoanthropology: Ancient Island Tools Suggest Homo erectus Was a Seafarer | url = https://archive.org/details/sim_science_1998-03-13_279_5357/page/1635 | journal = Science | volume = 279 | issue = 5357 | pages = 1635–1637 | date = 13 March 1998 | author = Gibbons, Ann | doi = 10.1126/science.279.5357.1635}}</ref> == Tingnan din == * ''[[Homo ergaster]]'' *''[[Homo]]'' == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Human Evolution}} [[Kategorya:Sinaunang espesye ng Homo]] ch6isqo1bjruqxquzg8a10spvoq8sfc Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008 0 61433 2228016 2216811 2026-09-23T07:46:00Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228016 wikitext text/x-wiki {{Infobox Olympic games|2008|Summer|Paralympics| | image = Beijing_2008_Paralimpiko_logo.png | host_city = [[Beijing]], China | motto = ''One World, One Dream''<br />([[Chinese language|Chinese]]: 同一个世界 同一个梦想) | nations = 146 | athletes = 3,951 | events = 472 in 20 [[Paralympic sports|sports]] | opening = September 6 | closing = September 17 | opened_by = [[President of the People's Republic of China|President]] [[Hu Jintao]] | cauldron = [[Hou Bin]] | stadium = [[Beijing National Stadium]] | summer_prev = [[2004 Summer Paralympics|Athens 2004]] | summer_next = [[2012 Summer Paralympics|London 2012]] | winter_prev = [[2006 Winter Paralympics|Turin 2006]] | winter_next = [[2010 Winter Paralympics|Vancouver 2010]] }} {{See also|Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008}} Ang '''Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008''', ang ikalabintatlong [[Palarong Paralimpiko|Paralimpiko]], na ginanap sa [[Beijing]], [[Tsina]] mula Setyembre 6 hanggang 17 Setyembre 2008. Ang [[Pangunahing Tsina]] ay ang bansa kung saan ipinasok ang pinakamaraming [[manlalaro]]. Gayundin sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]], ang mga kaganapan sa pangangabayo ay ginanap sa [[Hong Kong]] at mga kaganapan sa paglalayag sa [[Qingdao]]. Humigit ng 4,200 manlalaro mula sa 148 bansa ay inaasahang maging bahagi.<ref>[http://english.cri.cn/2886/2008/08/24/65s398147.htm "Humigit sa 4,200 Manlalaro na Makikipagpaligsahan sa Paralimpikong Beijing"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911154815/http://english.cri.cn/2886/2008/08/24/65s398147.htm |date=2008-09-11 }}, Xinhua, 24 Agosto 2008</ref> Ito ang pinakamalaking bilang ng mga bansa sa kasaysayan ng Paralimpiko (humigit nang labindalawa kaysa sa Atenas), at maraming bansa na nakipagpaligsahan sa unang pagkakataon.<ref>[http://www.paralympic.ca/page?a=2113&lang=en-CA "CPC announces Canadian team for the 2008 Beijing Paralympic Games in China"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914184559/http://www.paralympic.ca/page?a=2113&lang=en-CA |date=2008-09-14 }}, Lupong Paralimpiko ng Kanada, 8 Hulyo 2008</ref> Ang sawikain para sa Paralimpikong 2008 ay magkatulad sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]], "Isang Daigdig, Isang Pangarap" ({{zh-st|s=同一个世界 同一个梦想|t=同一個世界 同一個夢想}} [[Pinyin]] ''Tóng yige shìjìe tóng yige mèngxiang''). Ipinahayag ng Pangulo ng Pandaigdigang Lupon ng Paralimpiko (IPC) na si [[Philip Craven]] ang Palaro "ang pinakamagandang Palarong Paralimpiko kahit kailan."<ref>{{Cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-09/17/content_10062213.htm |title=Archive copy |access-date=2008-09-26 |archive-date=2008-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919231139/http://news.xinhuanet.com/english/2008-09/17/content_10062213.htm |url-status=dead}}</ref> [[Beijing]] ay naging napili sa host ng [[Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2022]]; ito ay pagkatapos maging ang unang lungsod kailanman sa host na pareho ay ang Palarong Olimpiko at Paralimpiko. {{-}} == Pagpasa ng Sulo == Nagsimula ang pagpasa ng sulo ng '''Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008''' mula sa [[Tian Tan]] (Templo ng Langit) noong Agosto 28. Pagkatapos, gumapas ang apoy sa ''Bulwagan ng Panalangin para sa Magandang Ani'' (祈年殿) at sumunod sa mga dalawang landas (ang "Landas ng Sinaunang Tsina" at "Landas ng Makabagong Tsina"). Bumalik ang mga landas sa [[Beijing]] noong Setyembre 5, at nagningas ang kawang sa [[Pambansang Istadyum ng Beijing|Pambansang Istadyum]] sa panahon ng Seremonya ng Pagbubukas noong Setyembre 6. ==Venues== {{2008 Summer Paralympics}} [[Image:Birds Nest Cropped.jpg|thumb|right|350px|The [[Beijing National Stadium]]]] {{Main|Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008 mga lugar| Olympic Green}} Nineteen competition venues were selected—seventeen in Beijing, one in Hong Kong, and one in [[Qingdao]].<ref>{{cite web|url=http://en.paralympic.beijing2008.cn/venues/index.shtml|title=Competition Venues - The Official Website of the Beijing 2008 Paralympic Games|publisher=The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad|accessdate=July 26, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080726042002/http://en.paralympic.beijing2008.cn/venues/index.shtml|archivedate=July 26, 2008|url-status=dead|df=mdy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080726042002/http://en.paralympic.beijing2008.cn/venues/index.shtml |date=Hulyo 26, 2008 }}</ref> #[[Beijing National Stadium]] (''Birds Nest'') #[[Beijing National Aquatics Center]] (''Water Cube'') #[[Beijing National Indoor Stadium]] (''Fan'') #[[Olympic Green Convention Centre|Fencing Gymnasium of Olympic Green Convention Centre]] #[[Olympic Green Archery Field]] #[[Olympic Green Hockey Field]] #[[Olympic Green Tennis Centre]] (''Flowers'') #[[Peking University Gymnasium]] #[[Beihang University Gymnasium]] #[[China Agricultural University Gymnasium]] #[[Beijing Science and Technology University Gymnasium]] #[[Beijing Institute of Technology Gymnasium]] #[[Beijing Shooting Range Hall]] #[[Laoshan Mountain Bike Course]] #[[Workers Indoor Arena|Workers Gymnasium]] #[[Shunyi Olympic Rowing-Canoeing Park]] #[[Triathlon Venue]] #[[Hong Kong Equestrian Venues]] #[[Qingdao International Sailing Centre]] == Mga sagisag == [[Talaksan:Beijing 2008 fu niu lele.jpg|thumb|right|Fu Niu Lele, maskota para sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008]] === Emblema === Ang emblema, "Langit, Lupa, at Tao" ({{zh-s|天、地、人}}), ay isang makulay na Tsinong karakter na panitik "之" ({{zh-p|zhī}}) na inestilo bilang anyong manlalaro sa tinag. Ang pula, bughaw, at luntian sa emblema ay sumasagisag ng araw, langit, at lupa.<ref>{{Cite web |title=Emblema ng Paralimpikong Beijing - Ang Opisyal na Websayt ng Palarong Paralimpiko ng Beijing 2008<!-- Bot generated title --> |url=http://en.paralympic.beijing2008.cn/graphic/n214342413.shtml |access-date=2008-09-27 |archive-date=2008-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080720184339/http://en.paralympic.beijing2008.cn/graphic/n214342413.shtml |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720184339/http://en.paralympic.beijing2008.cn/graphic/n214342413.shtml |date=2008-07-20 }}</ref> === Sawikain === Ang sawikain ay magkatulad sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]], "Isang Daigdig, Isang Pangarap". === Maskot === Ang maskot ay isang nakatutuwang guhit na baka na nagngangalang Fu Niu Lele ({{zh-s|福牛乐乐}}), ibig sabihin "Masuwerteng Baka 'Masaya'".<ref>{{Cite web |title=Pagpapakilala ng Disenyo ng Fu Niu Lele - Ang Opisyal na Websayt ng Palarong Paralimpiko ng Beijing 2008<!-- Bot generated title --> |url=http://en.paralympic.beijing2008.cn/graphic/n214342414.shtml |access-date=2008-09-27 |archive-date=2008-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080606022419/http://en.paralympic.beijing2008.cn/graphic/n214342414.shtml |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080606022419/http://en.paralympic.beijing2008.cn/graphic/n214342414.shtml |date=2008-06-06 }}</ref> === Tikhang awit === Ang awit ng palaro, na inawit ng kilala ng marami at sikat na Kantonesong mang-aawit na si [[Andy Lau]] ay 'Lumilipad na may Pangarap (Flying with the Dream)'.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/paralympics/2008-09/06/content_7005411.htm |title=Beijing Paralympic theme song shows love for life |publisher=Xinhua |date=2008-09-06 |accessdate=2008-09-17}}</ref> == Ang palaro == {{Further2|[[2008 Summer Paralympics highlights|highlights]], [[2008 Summer Paralympics medal table|medal table]], at [[List of 2008 Summer Paralympics medal winners|medal winners]]}} === Mga palakasan === Dalawampung palakasan ay nasa programa: {{Col-begin}} {{Col-1-of-3}} * [[File:Athletics - Paralympic pictogram.svg|17px]] [[Athletics]] ({{DetailsLink|Athletics sa Palarong Paralimpiko sa Tag-Init 2008}}) * [[File:Sitting volleyball - Paralympic pictogram.svg|17px]] [[Volleyball]] ({{DetailsLink|Volleyball sa Palarong Paralimpiko sa Tag-Init 2008}}) * {{GamesSport|Boccia}} * [[File:Judo - Paralympic pictogram.svg|17px]] [[Judo]] ({{DetailsLink|Judo sa Palarong Paralimpiko sa Tag-Init 2008}}) * {{GamesSport|Goalball}} * [[File:Powerlifting - Paralympic pictogram.svg|17px]] [[Powerlifting]] ({{DetailsLink|Powerlifting sa Palarong Paralimpiko sa Tag-Init 2008}}) * [[File:Swimming - Paralympic pictogram.svg|17px]] [[Swimming]] ({{DetailsLink|Swimming sa Palarong Paralimpiko sa Tag-Init 2008}}) {{Col-2-of-3}} * [[File:Sailing - Paralympic pictogram.svg|17px]] [[Sailing]] ({{DetailsLink|Sailing sa Palarong Paralimpiko sa Tag-Init 2008}}) * [[File:Rowing - Paralympic pictogram.svg|17px]] [[Rowing]] ({{DetailsLink|Rowing sa Palarong Paralimpiko sa Tag-Init 2008}}) * [[File:Shooting - Paralympic pictogram.svg|17px]] [[Shooting]] ({{DetailsLink|Shooting sa Palarong Paralimpiko sa Tag-Init 2008}}) * [[File:Archery - Paralympic pictogram.svg|17px]] [[Archery]] ({{DetailsLink|Archery sa Palarong Paralimpiko sa Tag-Init 2008}}) * [[File:Cycling - Paralympic pictogram.svg|17px]] [[Cycling]] ({{DetailsLink|Cycling sa Palarong Paralimpiko sa Tag-Init 2008}}) * [[File:Equestrian - Paralympic pictogram.svg|17px]] [[Equestrian]] ({{DetailsLink|Equestrian sa Palarong Paralimpiko sa Tag-Init 2008}}) * {{GamesSport|Wheelchair basketball}} {{Col-3-of-3}} * {{GamesSport|Wheelchair fencing}} * {{GamesSport|Wheelchair rugby}} * {{GamesSport|Wheelchair tennis}} * [[File:Table tennis - Paralympic pictogram.svg|17px]] [[Table tennis]] ({{DetailsLink|Table tennis sa Palarong Paralimpiko sa Tag-Init 2008}}) * {{GamesSport|Football 5-a-side}} * {{GamesSport|Football 7-a-side}} {{Col-end}} Nagkaroon ng unang pagpapalabas ang pagsasagwan sa Paralimpiko sa palarong ito. ===Kalendaryo=== {{2008 Summer Paralympics Calendar}} === Mga lumahok na NPC === Ang mga sumusunod na [[Pambansang Lupon ng Paralimpiko]] ay nagpadala ng mga delegasyon upang makipagpaligsahan.<ref>[http://www.paralympic.org/release/Main_Sections_Menu/News/Press_Releases/Flagbearers_List_Opening_Ceremony_Final_5_Sept1.pdf Opisyal na talaan], Pambansang Lupon sa Paralimpiko</ref> Ang [[Macau|Makaw]] at [[Mga Pulo ng Faeroe]] ay mga kasapi ng [[Pambansang Lupon ng Paralimpiko]], nguni't hindi ang [[Pambansang Lupon ng Olimpiko]]; kaya sila ay lumalahok sa Palarong Paralimpiko nguni't hindi ang Olimpiko. {{Col-begin}} {{Col-1-of-3}} * {{Flaglink|Afghanistan|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} * [[Talaksan:Flag of Germany.svg|22px|border]] [[Alemanya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Alemanya]] * [[Talaksan:Flag of Algeria.svg|22px|border]] [[Algerya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Algerya]] * [[Talaksan:Flag of Angola.svg|22px|border]] [[Anggola sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Anggola]] * [[Talaksan:Flag of Saudi Arabia.svg|22px|border]] [[Arabyang Sawdi sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Arabyang Sawdi]] * [[Talaksan:Flag of Argentina.svg|22px|border]] [[Arhentina sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Arhentina]] * [[Talaksan:Flag of Armenia.svg|22px|border]] [[Armenya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Armenya]] * [[Talaksan:Flag of Azerbaijan.svg|22px|border]] [[Aserbayan sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Aserbayan]] * [[Talaksan:Flag of Australia.svg|22px|border]] [[Awstralya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Awstralya]] * [[Talaksan:Flag of Austria.svg|22px|border]] [[Awstrya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Awstrya]] * [[Talaksan:Flag of New Zealand.svg|22px|border]] [[Bagong Selanda sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Bagong Selanda]] * [[Talaksan:Flag of Vanuatu.svg|22px|border]] [[Banuwatu sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Banuwatu]] * [[Talaksan:Flag of Bangladesh.svg|22px|border]] [[Banglades sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Banglades]] * [[Talaksan:Flag of Bahrain.svg|22px|border]] [[Barayn sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Barayn]] * {{flaglink|Barbados|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} * [[Talaksan:Flag of Cote d'Ivoire.svg|22px|border]] [[Baybaying Garing (Cote d'Ivoire) sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Baybaying Garing (Cote d'Ivoire)]] * {{flaglink|Belarus|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} * [[Talaksan:Flag of Belgium.svg|22px|border]] [[Belhika sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Belhika]] * [[Talaksan:Flag of Venezuela.svg|22px|border]] [[Beneswela sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Beneswela]] * {{flaglink|Benin|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} * {{flaglink|Bermuda|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} * [[Talaksan:Flag of Vietnam.svg|22px|border]] [[Biyetnam sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Biyetnam]] * [[Talaksan:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|22px|border]] [[Bosnya at Hersigobina sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Bosnya at Hersigobina]] * {{flaglink|Botswana|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} * [[Talaksan:Flag of Brazil.svg|22px|border]] [[Brasil sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Brasil]] * [[Talaksan:Flag of Bulgaria.svg|22px|border]] [[Bulgarya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Bulgarya]] * [[Talaksan:Flag of Burkina Faso.svg|22px|border]] [[Burkina Paso sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Burkina Paso]] * {{flaglink|Burundi|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} * {{FlagIPC|CUB|Tag-init 2008}} * [[Talaksan:Flag of Denmark.svg|22px|border]] [[Dinamarka sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Dinamarka]] * [[Talaksan:Flag of the Dominican Republic.svg|22px|border]] [[Republikang Dominikano sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Republikang Dominikano]] * [[Talaksan:Flag of Ecuador.svg|22px|border]] [[Ekwador sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Ekwador]] * [[Talaksan:Flag of Egypt.svg|22px|border]] [[Ehipto sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Ehipto]] * [[Talaksan:Flag of El Salvador.svg|22px|border]] [[El Salbador sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|El Salbador]] * [[Talaksan:Flag of Slovakia.svg|22px|border]] [[Eslobakya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Eslobakya]] * [[Talaksan:Flag of Slovenia.svg|22px|border]] [[Eslobenya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Eslobenya]] * [[Talaksan:Flag of Spain.svg|22px|border]] [[Espanya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Espanya]] * [[Talaksan:Flag of Estonia.svg|22px|border]] [[Estonya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Estonya]] * [[Talaksan:Flag of Ethiopia.svg|22px|border]] [[Etiyopya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Etiyopya]] * [[Talaksan:Flag of the Faroe Islands.svg|22px|border]] [[Mga Pulong Faeroe sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Mga Pulong Faeroe]] * {{flaglink|Gabon|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} * [[Talaksan:Flag of Ghana.svg|22px|border]] [[Gana sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Gana]] * [[Talaksan:Flag of Guinea.svg|22px|border]] [[Gineya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Gineya]] * [[Talaksan:Flag of the Central African Republic.svg|22px|border]] [[Gitnang Aprikanong Republika sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Gitnang Aprikanong Republika]] * [[Talaksan:Flag of Georgia.svg|22px|border]] [[Giyorgya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Giyorgya]] * [[Talaksan:Flag of Greece.svg|22px|border]] [[Gresya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Gresya]] * [[Talaksan:Flag of Guatemala.svg|22px|border]] [[Guwatemala sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Guwatemala]] * [[Talaksan:Flag of Jamaica.svg|22px|border]] [[Hamayka sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Hamayka]] * [[Talaksan:Flag of Japan.svg|22px|border]] [[Hapon sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Hapon]] * [[Talaksan:Flag of Haiti.svg|22px|border]] [[Hayti sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Hayti]] * {{flaglink|Honduras|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} {{Col-2-of-3}} * {{flagicon|Hong Kong}} [[Hong Kong, Tsina sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Hong Kong, Tsina]] * [[Talaksan:Flag of Jordan.svg|22px|border]] [[Hordan sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Hordan]] * [[Talaksan:Flag of Indonesia.svg|22px|border]] [[Indonesya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Indonesya]] * [[Talaksan:Flag of India.svg|22px|border]] [[Indiya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Indiya]] * {{flaglink|Iran|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} * [[Talaksan:Flag of Iraq.svg|22px|border]] [[Irak sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Irak]] * [[Talaksan:Flag of Ireland.svg|22px|border]] [[Irlanda sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Irlanda]] * [[Talaksan:Flag of Iceland.svg|22px|border]] [[Islandiya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Islandiya]] * {{flaglink|Israel|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} * [[Talaksan:Flag of Italy.svg|22px|border]] [[Italya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Italya]] * [[Talaksan:Flag of Cape Verde (10-17).svg|22px|border]] [[Kabong Lunti (Cape Verde) sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Kabong Lunti (Cape Verde)]] * [[Talaksan:Flag of Cambodia.svg|22px|border]] [[Cambodia sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Cambodia]] * [[Talaksan:Flag of Canada.svg|22px|border]] [[Kanada sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Kanada]] * [[Talaksan:Flag of Kazakhstan.svg|22px|border]] [[Kasakstan sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Kasakstan]] * [[Talaksan:Flag of Qatar.svg|22px|border]] [[Katar sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Katar]] * {{flaglink|Kenya|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} * [[Talaksan:Flag of Kyrgyzstan.svg|22px|border]] [[Kirgistan sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Kirgistan]] * [[Talaksan:Flag of Colombia.svg|22px|border]] [[Kolombya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Kolombya]] * [[Talaksan:Flag of Costa Rica.svg|22px|border]] [[Kosta Rika sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Kosta Rika]] * [[Talaksan:Flag of Croatia.svg|22px|border]] [[Kroasya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Kroasya]] * {{flaglink|Kuwait|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} * {{flaglink|Laos|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} * [[Talaksan:Flag of Latvia.svg|22px|border]] [[Latbya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Latbya]] * {{flaglink|Lebanon|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} * [[Talaksan:Flag of Lesotho.svg|22px|border]] [[Lesoto sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Lesoto]] * {{flaglink|Libya|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} * [[Talaksan:Flag of Lithuania.svg|22px|border]] [[Litwanya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Litwanya]] * [[Talaksan:Flag of Luxembourg.svg|22px|border]] [[Luksemborg sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Luksemborg]] * [[Talaksan:Flag of Macau.svg|22px|border]] [[Makaw sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Makaw]] * [[Talaksan:Flag of Madagascar.svg|22px|border]] [[Madagaskar sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Madagaskar]] * [[Talaksan:Flag of Malaysia.svg|22px|border]] [[Malaysiya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Malaysiya]] * {{flaglink|Mali|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} * {{flaglink|Malta|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} * [[Talaksan:Flag of the Republic of Macedonia.svg|22px|border]] [[DYR Masedonya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Masedonya]] * [[Talaksan:Flag of Mauritius.svg|22px|border]] [[Mawrisyo sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Mawrisyo]] * [[Talaksan:Flag of Mexico.svg|22px|border]] [[Mehiko sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Mehiko]] * [[Talaksan:Flag of Moldova.svg|22px|border]] [[Moldoba sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Moldoba]] * {{flaglink|Montenegro|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} * [[Talaksan:Flag of Morocco.svg|22px|border]] [[Moroko sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Moroko]] * [[Talaksan:Flag of Mongolia.svg|22px|border]] [[Munggolya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Munggolya]] * {{flaglink|Myanmar|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} * [[Talaksan:Flag of the United Arab Emirates.svg|22px|border]] [[Mga Nagkakaisang Arabong Emirado sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Mga Nagkakaisang Arabong Emirado]] * [[Talaksan:Flag of the United States.svg|22px|border]] [[Mga Nagkakaisang Estado (Estado Unidos) sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Mga Nagkakaisang Estado (Estado Unidos)]] * [[Talaksan:Flag of the United Kingdom.svg|22px|border]] [[Mga Nagkakaisang Kaharian sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Mga Nagkakaisang Kaharian]] * [[Talaksan:Flag of Namibia.svg|22px|border]] [[Namibya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Namibya]] * {{flaglink|Nepal|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} * {{flaglink|Niger|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} * [[Talaksan:Flag of Nigeria.svg|22px|border]] [[Nigerya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Nigerya]] * [[Talaksan:Flag of Norway.svg|22px|border]] [[Noruwega sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Noruwega]] {{Col-3-of-3}} * [[Talaksan:Flag of the Netherlands.svg|22px|border]] [[Olanda sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Olanda]] * {{flaglink|Oman|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}} * [[Talaksan:Flag of Pakistan.svg|22px|border]] [[Pakistan sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Pakistan]] * [[Talaksan:Flag of Palestine.svg|22px|border]] [[Palestina sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Palestina]] * [[Talaksan:Flag of Panama.svg|22px|border]] [[Panama sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Panama]] * [[Talaksan:Flag of Papua New Guinea.svg|22px|border]] [[Papuwa Bagong Gineya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Papuwa Bagong Gineya]] * [[Talaksan:Flag of Peru.svg|22px|border]] [[Peru sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Peru]] * [[Talaksan:Flag of Fiji.svg|22px|border]] [[Pidyi sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Pidyi]] * [[Talaksan:Flag of the Philippines.svg|22px|border]] [[Pilipinas sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Pilipinas]] * [[Talaksan:Flag of Finland.svg|22px|border]] [[Pinlandiya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Pinlandiya]] * [[Talaksan:Flag of Poland.svg|22px|border]] [[Polonya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Polonya]] * [[Talaksan:Flag of Portugal.svg|22px|border]] [[Portugal sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Portugal]] * [[Talaksan:Flag of France.svg|22px|border]] [[Pransiya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Pransiya]] * [[Talaksan:Flag of Puerto Rico.svg|22px|border]] [[Puwerto Riko sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Puwerto Riko]] * [[Talaksan:Flag of Romania.svg|22px|border]] [[Rumanya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Rumanya]] * [[Talaksan:Flag of Russia.svg|22px|border]] [[Rusya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Rusya]] * [[Talaksan:Flag of Rwanda.svg|22px|border]] [[Rwanda sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Rwanda]] * [[Talaksan:Flag of Zambia.svg|22px|border]] [[Sambya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Sambya]] * [[Talaksan:Flag of Samoa.svg|22px|border]] [[Samuwa sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Samuwa]] * [[Talaksan:Flag of Senegal.svg|22px|border]] [[Senegal sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Senegal]] * [[Talaksan:Flag of Serbia.svg|22px|border]] [[Serbya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Serbya]] * [[Talaksan:Flag of East Timor.svg|22px|border]] [[Silangang Timor sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Silangang Timor]] * [[Talaksan:Flag of Zimbabwe.svg|22px|border]] [[Simbabwe sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Simbabwe]] * [[Talaksan:Flag of Singapore.svg|22px|border]] [[Singapura sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Singapura]] * [[Talaksan:Flag of Sri Lanka.svg|22px|border]] [[Siri Langka sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Siri Langka]] * [[Talaksan:Flag of Syria.svg|22px|border]] [[Sirya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Sirya]] * [[Talaksan:Flag of Suriname.svg|22px|border]] [[Suriman sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Suriman]] * [[Talaksan:Flag of Sweden.svg|22px|border]] [[Suwesa sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Suwesa]] * [[Talaksan:Flag of Switzerland.svg|22px|border]] [[Swesya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Swesya]] * [[Talaksan:Chinese Taipei Paralympic Flag.svg|22px|border]] [[Tsinong Taipei sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Tsinong Taipei]] * [[Talaksan:Flag of Tajikistan.svg|22px|border]] [[Tayikistan sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Tayikistan]] * [[Talaksan:Flag of Tanzania.svg|22px|border]] [[Tansanya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Tansanya]] * [[Talaksan:Flag of Thailand.svg|22px|border]] [[Thailand sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Thailand]] * [[Talaksan:Flag of South Africa.svg|22px|border]] [[Timog Aprika sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Timog Aprika]] * [[Talaksan:Flag of South Korea.svg|22px|border]] [[Timog Koriya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Timog Koriya]] * [[Talaksan:Flag of the Czech Republic.svg|22px|border]] [[Republikang Tseka sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Republikang Tseka]] * [[Talaksan:Flag of Chile.svg|22px|border]] [[Tsile sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Tsile]] * [[Talaksan:Flag of the People's Republic of China.svg|22px|border]] [[Tsina sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Tsina]] * [[Talaksan:Flag of Cyprus.svg|22px|border]] [[Tsipre sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Tsipre]] * [[Talaksan:Flag of Tonga.svg|22px|border]] [[Tongga sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Tongga]] * [[Talaksan:Flag of Tunisia.svg|22px|border]] [[Tunisya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Tunisya]] * [[Talaksan:Flag of Turkey.svg|22px|border]] [[Turkiya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Turkiya]] * [[Talaksan:Flag of Turkmenistan.svg|22px|border]] [[Turkmenistan sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Turkmenistan]] * [[Talaksan:Flag of Uganda.svg|22px|border]] [[Uganda sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Uganda]] * [[Talaksan:Flag of Ukraine.svg|22px|border]] [[Ukrayna sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Ukrayna]] * [[Talaksan:Flag of Hungary.svg|22px|border]] [[Unggarya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Unggarya]] * [[Talaksan:Flag of Uruguay.svg|22px|border]] [[Urugway sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Urugway]] * [[Talaksan:Flag of Uzbekistan.svg|22px|border]] [[Usbekistan sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Usbekistan]] {{Col-end}} === Seremonya ng pagbubukas === Ang seremonya ng pagbubukas ay ginanap noong 6 Setyembre 2008. Ang pagsasagawa ng paghahanda ng seremonya ay isang panunuran ng mga iba't ibang pagsasagawang pangmusika, isinasaayos mula sa musikang pangmilitar sa katutubong musika at isang pagtatanghal ng ''[[Oda ng Kaligayahan]]''.<ref name="paralympic1">[http://en.paralympic.beijing2008.cn/ceremonies/headlines/n214589186.shtml "Kabuuang Saklaw ng Pagpapalabas: Ang Seremonya ng Pagbubukas ng Palarong Paralimpiko ng Beijing 2008"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906201351/http://en.paralympic.beijing2008.cn/ceremonies/headlines/n214589186.shtml |date=2008-09-06 }}, Xinhua, 6 Setyembre 2008</ref> Kasunod ang baligtad na pagbibilang, isang palabas ng mga [[paputok]] ay nagpapahiwatig ng simula ng opisyal na seremonya. Pagkatapos, itinaas ang [[Watawat ng Republikang Popular ng Tsina|pambansang watawat ng Tsina]], alinsunod sa karaniwang protokol, at ang pagtatanghal ng [[pambansang awit]] ng Tsina.<ref name="paralympic1"/> Ang mga nagtanghal na nagsuot ng mga maliliwanag at makukulay na trahe ay nagparada sa kabilugan ng istadyum, bilang isang pambungas na seremonya na may kasunod na pagpasok ng mga manlalaro.<ref name="paralympic1"/> Gayundin ang [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|Olimpikong Tag-init 2008]], kabilang sa seremonya ang parada ng mga bansa, na may tagapagdala ng watawat para sa bawat pambansang kuponan. Kabaligtaran sa nakaugaliang Olimpiko, ang pambansang kuponan ng [[Gresya]] ay hindi naunang pumasok; pumasok ang punong-abalang bansa nang huli. Nang nakasulat ang wikang Tsino sa karakter na panitik, ang ayos ng mga pagpasok ng mga kuponan ay nakatakda sa pamamagitan ng mga bilang ng mga guhit ng unang karakter na panitik ng mga pangalan ng [[Payak na panitik ng wikang Tsino|Payak na Tsino]] ng mga kani-kanilang bansa.<ref>{{cite web|url=http://en.beijing2008.cn/ceremonies/n214508163.shtml|title=Plano ng Seremonya ng Pagbubukas inilabas - Ang Opisyal na Websayt ng Palarong Olimpiko ng Beijing 2008|access-date=2008-10-01|archive-date=2013-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514004911/http://en.beijing2008.cn/ceremonies/n214508163.shtml|url-status=dead}}</ref> Ang mga bansa na may magkatulad na bilang ng mga guhit sa unang karakter na panitik ay nakauri sa kanilang ng mga susunod na karakter na panitik. Ang bansang [[Guinea|Gineya]] (几内亚) ay ginawang unang bansa na pumasok na may dalawang guhit na isinulat sa unang karakter na panitik ng pangalan ng bansa (几). Kasunod ang parada ng mga manlalaro, ginanap ang pagtatanghal, hinati sa dalawang kabanata at mga kasunod na kabanata na pinamagatang ang "Landas ng Sansinukob" at "Landas ng Buhay".<ref name="paralympic1"/> Ang pagtatanghal ng '''ibong-araw''' ay nagtakda kay Yang Haitao (杨海涛), isang mang-aawit na may kapansanan sa paningin, na umaawit tungkol sa mga panaginip habang ang isang sirkero na nakasuot ng kasuotang ibong-araw ay bumaba sa nagkukunwaring paglipad mula sa hangin at "paggising ng bulag na mang-aawit mula sa kanyang pagtulog".<ref name="paralympic1"/> Nagwakas ang seremonya kay [[Hou Bin]], isang medalistang ginto sa mataasang talon na may isang binti lamang na nagsindi ng kawang pang-apoy.<ref name="People1">Peopledaily. "[http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6494720.html Peopledaily.com]." ''Nagbukas ng Tsina ang Palarong Paralimpiko ng Beijing sa pagdiriwang ng buhay at sangkatauhan.'' Nakuha noong [[2008-09-14]].</ref> === Seremonya ng pagtatapos === Ang seremonya ng pagtatapos ng Paralimpikong Tag-init 2008 ay ginanap sa [[Pambansang Istadyum ng Beijing]]. Nagsimula sa ika-8:00&nbsp;ng gabi [[Pamantayang Oras ng Tsina]] ([[UTC+8]]) noong 17 Setyembre 2008.<ref name="people1">English People's Daily. "[http://english.peopledaily.com.cn/90001/90779/90867/6501442.html People's daily]." ''2008 Olimpikong Seremonya ng Pagtatapos - Beijing.'' Nakuha noong [[2008-09-28]].</ref> == Bilang ng mga medalya == {{legend2|#ccf|Punung-abalang bansa (Tsina)|border=solid 1px #AAAAAA}} <div align="center"> {| {{RankedMedalTableParalimpiko|class=wikitable sortable}} |-bgcolor=ccccff |1||align=left|[[Talaksan:Flag of the People's Republic of China.svg|22px|border]] [[Tsina sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Tsina]]||89||70||52||211 |- |2||align=left|[[Talaksan:Flag of the United Kingdom.svg|22px|border]] [[Mga Nagkakaisang Kaharian sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Mga Nagkakaisang Kaharian]]||42||29||31||102 |- |3||align=left|[[Talaksan:Flag of the United States.svg|22px|border]] [[Mga Nagkakaisang Estado (Estado Unidos) sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Mga Nagkakaisang Estado (Estado Unidos)]]||36||35||28||99 |- |4||align=left|[[Talaksan:Flag of Ukraine.svg|22px|border]] [[Ukrayna sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Ukrayna]]||24||18||32||74 |- |5||align=left|[[Talaksan:Flag of Australia.svg|22px|border]] [[Awstralya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Awstralya]]||23||29||27||79 |- |6||align=left|[[Talaksan:Flag of South Africa.svg|22px|border]] [[Timog Aprika sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Timog Aprika]]||21||3||6||30 |- |7||align=left|[[Talaksan:Flag of Canada.svg|22px|border]] [[Kanada sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Kanada]]||19||10||21||50 |- |8||align=left|[[Talaksan:Flag of Russia.svg|22px|border]] [[Rusya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Rusya]]||18||23||22||63 |- |9||align=left|[[Talaksan:Flag of Brazil.svg|22px|border]] [[Brasil sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Brasil]]||16||14||17||47 |- |10||align=left|[[Talaksan:Flag of Spain.svg|22px|border]] [[Espanya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Espanya]]||15||21||22||58 |- |11||align=left|[[Talaksan:Flag of Germany.svg|22px|border]] [[Alemanya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Alemanya]]||14||25||20||59 |- |12||align=left|[[Talaksan:Flag of France.svg|22px|border]] [[Pransiya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Pransiya]]||12||21||19||52 |- |13||align=left|[[Talaksan:Flag of South Korea.svg|22px|border]] [[Timog Koriya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Timog Koriya]]||10||8||13||31 |- |14||align=left|[[Talaksan:Flag of Mexico.svg|22px|border]] [[Mehiko sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Mehiko]]||10||3||7||20 |- |15||align=left|[[Talaksan:Flag of Tunisia.svg|22px|border]] [[Tunisya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Tunisya]]||9||9||3||21 |- |16||align=left|[[Talaksan:Flag of the Czech Republic.svg|22px|border]] [[Republikang Tseka sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Republikang Tseka]]||6||3||18||27 |- |17||align=left|[[Talaksan:Flag of Japan.svg|22px|border]] [[Hapon sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Hapon]]||5||14||8||27 |- |18||align=left|[[Talaksan:Flag of Poland.svg|22px|border]] [[Polonya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Polonya]]||5||12||13||30 |- |19||align=left|[[Talaksan:Flag of the Netherlands.svg|22px|border]] [[Olanda sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Olanda]]||5||10||7||22 |- |20||align=left|[[Talaksan:Flag of Greece.svg|22px|border]] [[Gresya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Gresya]]||5||9||10||24 |- |21||align=left|{{flaglink|Belarus|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}}||5||7||1||13 |- |22||align=left|{{flaglink|Iran|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}}||5||6||3||14 |- |23||align=left|[[Talaksan:Flag of Cuba.svg|22px|border]] [[Kuba sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Kuba]]||5||3||6||14 |- |24||align=left|[[Talaksan:Flag of New Zealand.svg|22px|border]] [[Bagong Selanda sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Bagong Selanda]]||5||3||4||12 |- |24||align=left|[[Talaksan:Flag of Sweden.svg|22px|border]] [[Suwesa sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Suwesa]]||5||3||4||12 |- |26||align=left|{{flaglink|Hong Kong|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}}||5||3||3||11 |- |27||align=left|{{flaglink|Kenya|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}}||5||3||1||9 |- |28||align=left|[[Talaksan:Flag of Italy.svg|22px|border]] [[Italya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Italya]]||4||7||7||18 |- |29||align=left|[[Talaksan:Flag of Egypt.svg|22px|border]] [[Ehipto sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Ehipto]]||4||4||4||12 |- |30||align=left|[[Talaksan:Flag of Nigeria.svg|22px|border]] [[Nigerya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Nigerya]]||4||4||1||9 |- |31||align=left|[[Talaksan:Flag of Algeria.svg|22px|border]] [[Algerya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Algerya]]||4||3||8||15 |- |32||align=left|[[Talaksan:Flag of Morocco.svg|22px|border]] [[Moroko sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Moroko]]||4||1||2||7 |- |33||align=left|[[Talaksan:Flag of Austria.svg|22px|border]] [[Awstrya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Awstrya]]||4||1||1||6 |- |34||align=left|[[Talaksan:Flag of Switzerland.svg|22px|border]] [[Swesya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Swesya]]||3||2||6||11 |- |35||align=left|[[Talaksan:Flag of Denmark.svg|22px|border]] [[Dinamarka sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Dinamarka]]||3||2||4||9 |- |36||align=left|[[Talaksan:Flag of Ireland.svg|22px|border]] [[Irlanda sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Irlanda]]||3||1||1||5 |- |37||align=left|[[Talaksan:Flag of Croatia.svg|22px|border]] [[Kroasya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Kroasya]]||3||1||0||4 |- |38||align=left|[[Talaksan:Flag of Azerbaijan.svg|22px|border]] [[Aserbayan sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Aserbayan]]||2||3||5||10 |- |39||align=left|[[Talaksan:Flag of Slovakia.svg|22px|border]] [[Eslobakya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Eslobakya]]||2||3||1||6 |- |40||align=left|[[Talaksan:Flag of Finland.svg|22px|border]] [[Pinlandiya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Pinlandiya]]||2||2||2||6 |- |41||align=left|[[Talaksan:Flag of Thailand.svg|22px|border]] [[Thailand sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Thailand]]||1||5||7||13 |- |42||align=left|{{flaglink|Portugal|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}}||1||4||2||7 |- |43||align=left|[[Talaksan:Flag of Norway.svg|22px|border]] [[Noruwega sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Noruwega]]||1||3||3||7 |- |44||align=left|[[Talaksan:Flag of Cyprus.svg|22px|border]] [[Tsipre sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Tsipre]]||1||2||1||4 |- |45||align=left|[[Talaksan:Flag of Latvia.svg|22px|border]] [[Latbya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Latbya]]||1||2||0||3 |- |46||align=left|[[Talaksan:Flag of Singapore.svg|22px|border]] [[Singapura sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Singapura]]||1||1||2||4 |- |46||align=left|[[Talaksan:Flag of Venezuela.svg|22px|border]] [[Beneswela sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Beneswela]]||1||1||2||4 |- |48||align=left|[[Talaksan:Flag of Saudi Arabia.svg|22px|border]] [[Arabyang Sawdi sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Arabyang Sawdi]]||1||1||0||2 |- |49||align=left|[[Talaksan:Flag of Hungary.svg|22px|border]] [[Unggarya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Unggarya]]||1||0||5||6 |- |50||align=left|[[Talaksan:Chinese Taipei Paralympic Flag.svg|22px|border]] [[Tsinong Taipei sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Tsinong Taipei]]||1||0||1||2 |- |50||align=left|[[Talaksan:Flag of Turkey.svg|22px|border]] [[Turkiya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Turkiya]]||1||0||1||2 |- |52||align=left|{{flaglink|Mongolia|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}}||1||0||0||1 |- |53||align=left|[[Talaksan:Flag of Mongolia.svg|22px|border]] [[Munggolya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Munggolya]]||0||5||1||6 |- |54||align=left|[[Talaksan:Flag of Angola.svg|22px|border]] [[Anggola sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Anggola]]||0||3||0||3 |- |55||align=left|[[Talaksan:Flag of Jordan.svg|22px|border]] [[Hordan sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Hordan]]||0||2||2||4 |- |56||align=left|[[Talaksan:Flag of Lithuania.svg|22px|border]] [[Litwanya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Litwanya]]||0||2||0||2 |- |56||align=left|[[Talaksan:Flag of Serbia.svg|22px|border]] [[Serbya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Serbya]]||0||2||0||2 |- |58||align=left|[[Talaksan:Flag of Argentina.svg|22px|border]] [[Arhentina sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Arhentina]]||0||1||5||6 |- |59||align=left|[[Talaksan:Flag of Slovenia.svg|22px|border]] [[Eslobenya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Eslobenya]]||0||1||2||3 |- |60||align=left|[[Talaksan:Flag of Bulgaria.svg|22px|border]] [[Bulgarya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Bulgarya]]||0||1||1||2 |- |60||align=left|[[Talaksan:Flag of Iraq.svg|22px|border]] [[Irak sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Irak]]||0||1||1||2 |- |60||align=left|[[Talaksan:Flag of Colombia.svg|22px|border]] [[Kolombya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Kolombya]]||0||1||1||2 |- |63||align=left|[[Talaksan:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|22px|border]] [[Bosnya at Hersigobina sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Bosnya at Hersigobina]]||0||1||0||1 |- |63||align=left|{{flaglink|Pakistan|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}}||0||1||0||1 |- |63||align=left|[[Talaksan:Flag of Papua New Guinea.svg|22px|border]] [[Papuwa Bagong Gineya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Papuwa Bagong Gineya]]||0||1||0||1 |- |63||align=left|[[Talaksan:Flag of Romania.svg|22px|border]] [[Rumanya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Rumanya]]||0||1||0||1 |- |63||align=left|[[Talaksan:Flag of the United Arab Emirates.svg|22px|border]] [[Mga Nagkakaisang Arabong Emirado sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Mga Nagkakaisang Arabong Emirado]]||0||1||0||1 |- |68||align=left|{{flaglink|Lebanon|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}}||0||0||2||2 |- |69||align=left|[[Talaksan:Flag of Belgium.svg|22px|border]] [[Belhika sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Belhika]]||0||0||1||1 |- |69||align=left|[[Talaksan:Flag of Estonia.svg|22px|border]] [[Estonya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Estonya]]||0||0||1||1 |- |69||align=left|[[Talaksan:Flag of Jamaica.svg|22px|border]] [[Hamayka sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Hamayka]]||0||0||1||1 |- |69||align=left|{{flaglink|Laos|sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008}}||0||0||1||1 |- |69||align=left|[[Talaksan:Flag of Malaysia.svg|22px|border]] [[Malaysiya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Malaysiya]]||0||0||1||1 |- |69||align=left|[[Talaksan:Flag of Namibia.svg|22px|border]] [[Namibya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Namibya]]||0||0||1||1 |- |69||align=left|[[Talaksan:Flag of Puerto Rico.svg|22px|border]] [[Puwerto Riko sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Puwerto Riko]]||0||0||1||1 |- |69||align=left|[[Talaksan:Flag of Syria.svg|22px|border]] [[Sirya sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Sirya]]||0||0||1||1 |- |- class="sortbottom" !colspan=2| Lahat-lahat || 473 || 471 || 487 || 1431 |- |} </div> == Silipin din == * [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]] == Sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na kawing == * [http://en.paralympic.beijing2008.cn/index.shtml Opisyal na Pahina ng Palarong Paralimpiko ng Beijing 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080808084152/http://en.paralympic.beijing2008.cn/index.shtml |date=2008-08-08 }} * [http://www.paralympic.org Pandaigdigang Lupon ng Paralimpiko] * [http://www.paralympicsport.tv Nakalinyang Agos ng Saklaw ng Pagpapalabas ng Paralimpiko] {{Palarong Paralimpiko}} [[Kategorya:2008 sa kaganapang maramihang-pampalakasangin]] [[Kategorya:Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]] [[Kategorya:Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008]] [[Kategorya:Palakasan sa Beijing]] [[Kategorya:2008 sa Tsina]] cp2wq50uovjumzuh7b8ueud8zkmhrqd Pambansang Liwasang Ilog sa Ilalim ng Lupa ng Puerto Princesa 0 62310 2228033 1948039 2026-09-23T08:36:50Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228033 wikitext text/x-wiki {{copyedit}} {{Infobox World Heritage Site | WHS = Puerto-Princesa Subterranean River National Park | Image = Caves entranceexit.jpg | State Party = {{PHL}} | Type = Natural | Criteria = vii, x | ID = 652 | Region = [[List of World Heritage Sites in Asia and Australasia|Asia-Pacific]] | Year = 1999 | Session = 23rd | Link = http://whc.unesco.org/en/list/652 }} Ang '''Pambansang Liwasang Ilog na nasa Ilalim ng Lupa ng Puerto Princesa''', '''Pambansang Liwasang Ilog sa Ilalim ng Lupa ng Puerto Princesa''' o '''Pambansang Liwasang Subteranyong Ilog ng Puerto Princesa''' ([[wikang Ingles|Ingles]]: '''''Puerto Princesa Subterranean River National Park''''') ay isang pambansang liwasan sa [[Puerto Princesa]], sa [[Palawan]], [[Pilipinas]]. Matatagpuan ito sa 50 kilometro hilaga ng [[lungsod ng Puerto Princesa]]. Matatagpuan ang pambansang liwasang ito sa Bulubundukin ng San Pablo (''Saint Paul Mountain Range'') na nasa hilagang baybayin ng pulo. Nahahangganan ito ng Look ng San Pablo (''St. Paul Bay'') sa hilaga at ng Ilog ng Babuyan sa silangan. Ang pamahalaang panglungsod ng Puerto Princesa ang namamahala sa pambansan liwasan simula pa noong 1992. Kilala rin ang Pambansang Liwasang Subteranyong Ilog ng Puerto Princesa bilang Ilog ng San Pablong Nasa Ilalim ng Lupa (''St. Paul Underground River''). Makikita ang pasukan patungo sa ilog na nasa ilalim ng lupa sa isang bayang mula sa Sabang. == Heograpiya == Ang liwasan ay binubuo ng [[limestone]] [[karst]] na bulubunduking tanawin at 8.2 kilometrong ilog na nasa ilalim ng lupa na maaring lakbayan. Ang ilog ay dumadaloy sa loob ng kuweba bago ito pumupunta sa [[Timog Dagat Tsina]]. Mayroon din itong mga [[stalactite]] at mga [[stalagmite]], at iba't ibang malalaking silid. Ang mababang bahagi ng ilog ay naapektuhan ng mga [[tide]]. Bago nadiskubre noong 2007 ang ilog na nasa ilalim ng lupa sa Tangway ng Yucatan ng Mehiko<ref name="ngs">{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/03/070305-cave-river.html|title=World's Longest Underground River Discovered in Mexico, Divers Say|last=Roach|first=John|date=March 5, 2007|publisher=[[National Geographic Society]]|language=English|accessdate=2008-09-05|archive-date=2007-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311004403/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/03/070305-cave-river.html|url-status=dead}}</ref>, ang ilog na nasa ilalim ng lupa ng Puerto Princesa ay sinasabing pinakamahaba sa Pilipinas. Nandirito din ang mga mahahalgang habitat para sa [[Conservation biology|Konserbasyon ng biodiversidad]]. Ang pook na ito ay mayroong [[ecosystem|ekosistem]] mula sa bundok patungo sa dagat at mayroong mga gubat na napapabilang sa mga mahahalaga sa buong Asya. Indineklara ng [[UNESCO]] bilang [[Pook na Pamanang Pandaigdig]] ito noong 4 Disyembre 1999. [[Talaksan:Puerto Princesa Subterranean River Cave, Stalactites, Palawan, Philippines.jpg|270px|right|thumb|Ang bukana ng Ilog na nasa ilalim ng lupa ng Puerto Princesa]] == Flora == Ang liwasan ay mayroon walo sa labing tatlong uri ng gubat na makikita sa tropikal na Asya. Ito ay ang gubat na nasa ultramafic na lupa, gubat na nasa limestone na lupa, gubat na montane, pantubig-tabang na latiang gubat, mababang lupang evergreen na tropikal na rainforest, gubat na riverine, pambaybaying gubat, at gubat ng mangrove. Ang mga mananaliksik ay nakakita ng higit sa 800 uri ng halaman na galing sa 300 na sari at 100 na pamilya. Kasama dito ang 295 na puno na binbubuo ng mga dipterocarp na uri. Sa mababang parte ng gubat matatagpuan ang Dao (''[[Dracontomelon dao]]''), Ipil (''[[Instia bijuga]]''), Dita (''[[Alstonia scholaris]]''), Amugis (''[[Koordersiodendrum pinnatum]]''), at Apitong (''[[Dipterocarpus gracilis]]''). Ang pambaybayin na gubatay may mga uri tulad ng Bitaog (''[[Calophyllum inophyllum]]''), ''[[Pongamia pinnata]]'', at ''Erynthia orientalis''. Makikita din ang mga uri ng Almaciga (''[[Agathis philippinensis]]''), Kamagong (''[[Diospyros pulganensis]]'') Pandan (''[[Pandanus]]'' sp.) Anibong, at Rattan ('''[[Calamus (genus, botany)|Calamus]]'' sp.) == Fauna == Ang mga ibon ang pinakamalaking grupo ng vertebratesa liwasan. Sa 252 na uri ng ibon sa Palawan, 165 dito ay makikita s liwasan. Nadirito ang 67% ng mga ibon at ang 15 endemikonh ibon ng Palawan. Makikita ang mga ibon na (''[[Tanygnathus lucionensis]]''), (''[[Megapodius cumunigii]]''), (''[[Gracula religiosa]]''), (''[[Anthracoceros marchei]]''), (''[[Halitutus leucogates]]'' ). May 30 uri ng mgamammal na nasa liwasan (Madulid, 1998). Makikita sa tuktok ng gubat at sa dalampasigan ang unggoy na (''[[Macaca fascicularis]]''). Ito lang ang primate na makikita sa lugar na ito. Nandirito rin ang (''[[Sus barbatus]]''), (''[[Arctictis binturong]]''), (''[[Mydaus marchei]]'') at (''[[Hystrix pumilus]]''). 19 uri ng reptile ay makikita sa liwasan, 8 dito ay endemiko(Madulid, 1998). Ang mga malalaking predator na pangkaraniwang makikita sa liwasan ay ang sawa (''[[Phython reticulatus]]''), bayawak (''[[Varanus salvator]]'') at ang butiking (''[[Bronchocoela cristatella]]''). Makikita rin dito ang 10 uri ng amphibian. Ang palakang (''[[Rana acanthi]]'') ay pangkaraniwang makikita. Ang uring ''[[Barbourula busuangensis]]'' na endemiko sa Palawan ay makikita din sa lugar na ito. Makikita rin sa kuweba ang 9 na uri ng paniki, 2 uri ng swiftlet at latigong gagamba (''[[Stygophrynus sp.]]''). Ang Dugong (''[[Dugong dugon]]'') at Pawikan (''[[Chelonia mydas]]'') ay makikitang kumakain sa baybayin ng liwasan. == Sanggunian == {{reflist}} {{coord|10|10|N|118|55|E|region:PH_type:landmark_source:dewiki|display=title}} [[Kategorya:Pilipinas]] [[Kategorya:Heograpiya]] [[Kategorya:Mga pambansang liwasan sa Pilipinas]] 4bp25tk1d2yiupzb0ymxnuo5zieqnfo Palarong Olimpiko sa Taglamig 2006 0 64039 2228014 1977297 2026-09-23T07:41:12Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228014 wikitext text/x-wiki {{Redirect2|Torino 2006|Turin 2006|the Winter Paralympics|2006 Winter Paralympics}} {{Infobox Olympic games|2006|Winter|Olympics| | image = Torino 2006.svg.png | host_city = [[Turin]], Italy | motto = ''Passion lives here''<br />([[Italian language|Italian]]: ''La passione vive qui'') | nations = 80 | athletes = 2,629 | events = 84 in 7 [[Olympic sports|sports]] (15 disciplines) | opening = 10 February | closing = 26 February | opened_by = [[President of Italy|President]] [[Carlo Azeglio Ciampi]] | cauldron = [[Stefania Belmondo]] | stadium = [[Stadio Olimpico Grande Torino]] | winter_prev = [[Palarong Olimpiko sa Taglamig 2002|Salt Lake 2002]] | winter_next = [[Palarong Olimpiko sa Taglamig 2010|Vancouver 2010]] | summer_prev = [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|Athens 2004]] | summer_next = [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008|Beijing 2008]] }} Ang '''2006 Winter Olympics''', opisyal na kilala bilang ang '''XX Olympic Winter Games''' ({{lang-it|XX Giochi olimpici invernali}}) at karaniwang kilala bilang '''Turin 2006''' o '''Torino 2006''', ay isang taglamig na multi-sport event na ginanap sa Turin, Piedmont, Italya mula 10 hanggang 26 Pebrero 2006. Ito ay minarkahan sa pangalawang pagkakataon na nag-host ang Italya sa Mga Larong Olimpiko ng Taglamig, ang unang pagiging [[1956 Winter Olympics]] sa Cortina d'Ampezzo. Nag-host din ang Italy ng Summer Olympics noong 1960 sa Roma. Si Turin ay napili bilang host city para sa 2006 Games noong Hunyo 1999. Ang opisyal na kasabihan ng XX Olympic Winter Games ay "Passion lives here". [1] Ang opisyal na logo ay naglalarawan ng isang naka-istilong profile ng gusaling Mole Antonelliana, na iginuhit sa puti at asul na mga kristal ng yelo, na nagpapahiwatig ng snow at kalangitan. Ang kristal na web ay nilalayon din upang mailarawan ang web ng mga bagong teknolohiya at ang espiritu ng Olimpiko ng komunidad. Ang Olimpikong maskot ng Mga Laro ay Neve ("snow" sa Italyano), isang babaeng snowball, at Gliz, isang male cube. [2] Ang Italy ang magho-host sa [[2026 Winter Olympics]] sa [[Milan]] at [[Cortina d'Ampezzo]] 20 taon pagkatapos ng mga larong ito. == Proseso ng pagpili ng punong-abala == {{main|Mga anyaya ng pag-aalok para sa Palarong Olimpiko sa Taglamig 2006}} Napili ang Turino bilang punong-abala ng Olimpiko noong 1999 sa [[Seoul]], [[Korea|Koriya]] sa Ika-109 [[Pagpupulong ng IOC]].<ref name="Bid archives">{{cite web |url=http://www.gamesbids.com/english/archives/past.shtml |title=Olympic Bid Election History—Voting Records and Results |publisher=[[GamesBids]] |accessdate=2007-04-19 |archive-date=2011-03-17 |archive-url=https://www.webcitation.org/5xFvf0ufx?url=http://www.gamesbids.com/eng/past.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180319051500/http://www.gamesbids.com/english/archives/past.shtml |date=2018-03-19 }}</ref> Ito ay matuwid pagkatapos nakapagkandili ng [[Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko|IOC]] ang mga bagong pamamaraan ng halalan sa Ika-108 Tanging Pagpupulong ng IOC sa ibis ng mga aliwaswas na pangungurakot na naglilibot sa mga boto ukol sa [[Palarong Olimpiko sa Taglamig 1998]] at [[Palarong Olimpiko sa Taglamig 2002|2002]].<ref name="Bid process">{{cite web |type=pdf |url=http://www.worldgames-iwga.org/vsite/vfile/page/fileurl/0,11040,1044-163474-180689-13798-0-file,00.pdf |title=Balitang Palarong Pandaigdig |date=Abril 1999 |publisher=[[International World Games Association]] |accessdate=2007-04-19 |format=PDF |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614134114/http://www.worldgames-iwga.org/vsite/vfile/page/fileurl/0,11040,1044-163474-180689-13798-0-file,00.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614134114/http://www.worldgames-iwga.org/vsite/vfile/page/fileurl/0,11040,1044-163474-180689-13798-0-file,00.pdf |date=2007-06-14 }}</ref> Mula binawalan ang mga kasapi ng IOC na dumalaw sa mga kandidatong-lungsod (sa mga ikabubuti ng pagbabawas ng panunuhol), naghalal ng Ika-109 na Pagpupulong IOC para sa tanging lupon, ang Dalubhasaan ng Pagpipili, na pumili ng mga lungsod na kalahok sa huling yugto ng pag-anyaya mula sa linaw ng mga kandidatong lungsod pagkatapos ang bawat ay nakapaggawa ng kanilang mga huling pagpapalabas sa lipos na Pagpupulong ng IOC: pagkatapos naghalal ang lipos na Pagpupulong ng IOC sa mga lungsod na napili bilang mga lungsod na kalahok sa huling yugto ng pag-anyaya ng Dalubhasaan ng Pagpipili. Bagama't ang mga anim na lungsod ay naglunsad ng mga kandidatura at gumawa ng mga pagpapalabas sa lipos na Pagpupulong ng IOC sa [[Seoul]] noong Hunyo 1999, pumili ng Dalubhasaan ng Pagpipili ang dalawang lungsod lamang na sumulong na ihahalal sa lipos na Pagpupulong ng IOC: [[Siyon, Swesya|Siyon]] at [[Lungsod ng Turino|Turino]].<ref name="Bid archives" /> Ang mga kandidatura ng [[Helsinki]], [[Finland|Pinlandiya]]; [[Poprad|Poprad-Tatry]], [[Slovakia|Eslobakya]]; [[Zakopane]], [[Polonya]]; at [[Klagenfurt]], [[Austria|Awstrya]] ay nilaglag ng Dalubhasaan ng Pagpipili pagkatapos lumikha ng mga pagpapalabas na pangkandidatura ang lahat ng mga anim na kandidatong lungsod sa lipos na pagpupulong.<ref name="Election IOC">{{cite web |url=http://www.olympic.org/uk/games/torino/election_uk.asp |title=Turino 2006—Halalan |publisher=[[Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko]] |accessdate=2007-04-19}}</ref> {| class=wikitable |- !colspan=6| Halalan ng Punong-abalang Lungsod 2006 — mga resulta ng balota |- ! Lungsod ! bansa (NOC) |bgcolor=silver| '''Unang Yugto''' |- | [[Lungsod ng Turino|Turino]] || {{flagicon|Italy}} [[Italya]] || '''53''' |- | [[Siyon, Swesya|Siyon]] || {{flagicon|Switzerland}} [[Switzerland|Swesya]] || 36 |- | [[Helsinki]] || {{flagicon|Finland}} [[Finland|Pinlandiya]] || — |- | [[Klagenfurt]] || {{flagicon|Austria}} [[Austria|Awstrya]] || — |- | [[Poprad|Poprad-Tatry]] || {{flagicon|Slovakia}} [[Slovakia|Eslobakya]] || — |- | [[Zakopane]] || {{flagicon|Poland}} [[Polonya]] || — |} == Mga sagisag == [[Talaksan:Neve at Gliz.GIF|thumb|right|200px|Sina [[Neve at Gliz]], ang mga [[Olimpikong maskot]] ng Turino 2006]] Ang opisyal na logo na may nakalagay na pangalang "Torino", ang [[wikang Italyano|Italyanong]] pangalan ng lungsod; ang lungsod ay nakikilala bilang "Turino" sa [[wikang Tagalog|Filipino]], "Turin" sa parehong [[wikang Inggles|Inggles]] at ang pampook na nakaugaliang diyalekto, [[Wikang Pyemontes|Pyemontes]].<ref name="Turin vs. Torino">{{cite news |url=http://www.msnbc.msn.com/id/10896852/ |title=Turin or Torino? Depends on whom you ask |date=2006-02-09 |accessdate=2007-04-18 |publisher=[[Associated Press]]/[[MSNBC]] |archive-date=2008-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080724130214/http://msnbc.msn.com/id/10896852/ |url-status=dead}}</ref> === Mga maskot === Ang mga [[Mga sagisag ng Olimpiko|Olimpikong maskot]] ng '''Turino 2006''' ay sina Neve ("niyebe" sa [[wikang Italyano|Italyano]]), isang [[babae]]ng [[bolang-niyebe]], at Gliz, isang [[lalaki]]ng [[kubong yelo]].<ref name="Mascots">{{cite web |url=http://www.olympic.org/uk/games/torino/open_mascotte_uk.asp |title=Mga Maskot ng Turino 2006 |publisher=[[Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko]] |accessdate=2007-04-18}}</ref> === Sawikain === Ang opisyal na sawikain ng Ika-XX Palaro ng Olimpikong Taglamig ay "Dito nagtatahan ang matinding damdamin" ("La passione vive qui")<ref name="Motto">{{cite web |url=http://www.torino2006.org/ENG/OlympicGames/bin/page/C_3_page_eng_283_paragraphs_paragrafo_0_attachments_allegato_7_object.pdf |title=Italyanong Matinding Damdamin sa Sawikain ng Turino 2006 |type=pdf |accessdate=2007-04-18 |format=PDF |archive-date=2008-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216091149/http://www.torino2006.org/ENG/OlympicGames/bin/page/C_3_page_eng_283_paragraphs_paragrafo_0_attachments_allegato_7_object.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216091149/http://www.torino2006.org/ENG/OlympicGames/bin/page/C_3_page_eng_283_paragraphs_paragrafo_0_attachments_allegato_7_object.pdf |date=2008-02-16 }}</ref> == Palaro == [[Talaksan:2006 Olympics Opening Ceremony.jpg|thumb|220px|right|Ang Seremonya ng Pagbubukas ng Olimpikong Taglamig 2006]] === Palakasan === Nagbantad ng Palaro ang 84 na kaganapang pangmedalya sa mga 15 disiplina na ipinangkat sa 7 palakasan.<ref name="Turin 2006 IOC" /> Ibinilang ng mga kaganapan na naglikha ng Olimpikong pasinaya sa Turino ang masang panimula ng biyatlon, kuponang-hagibis na pag-iisking pangbagtas, tablang-pangniyebe bagtas at kuponang panghagad na tuling-iskeyting.<ref name="Events"/> Ang mga klasikal na layong panlalaking 50&nbsp;km at pambabaeng 30&nbsp;km, na ginanap sa [[Palarong Olimpiko sa Taglamig 2002|dating Palarong Taglamig]] noong 2002, ay hindi ginanap sa Palarong ito, na ang mga kaganapang ito ay iniba sa mga kaganapang pangmalayang-estilo ng mga magkatulad na layo;<ref>''Sa mga kamakailang taon, ang mga Malayang-estilong kaganapan at mga Klasikong kaganapan ay nakapaghalinhinan sa bawat Palarong Olimpiko.''</ref> Sa katotohanan, karamihan sa mga kaganapang pag-iisking pangbagtas sa Palarong ito ay ibinilang ang iba't ibang layo mula sa mga nasa Lungsod Salt Lake. Ang mga sumusunod ay ang mga disiplina na pinaligsahan sa palaro. Ang mga bilang sa mga saklong pagkatapos ng bawat disiplinang palakasan ay naghihiwatig ang mga bilang ng mga ganapan na pinaligsahan. {{col-begin|width=105%}} {{col-1-of-3}} * {{GamesSport|Biathlon|Events=10|Format=d}} * {{GamesSport|Ice hockey|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Skeleton|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Figure skating|Events=4|Format=d}} * {{GamesSport|Bobsleigh|Events=3|Format=d}} {{col-2-of-3}} * {{GamesSport|Curling|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Luge|Events=3|Format=d}} * {{GamesSport|Short track speed skating|Events=8|Format=d}} * {{GamesSport|Freestyle skiing|Events=4|Format=d}} * {{GamesSport|Alpine skiing|Events=10|Format=d}} {{col-3-of-3}} * {{GamesSport|Cross country skiing|Events=12|Format=d}} * {{GamesSport|Ski jumping|Events=3|Format=d}} * {{GamesSport|Nordic combined|Events=3|Format=d}} * {{GamesSport|Snowboarding|Events=6|Format=d}} * {{GamesSport|Speed skating|Events=12|Format=d}} {{col-end}} === Mga lumahok na NOC === [[Talaksan:2006 Winter olympics team numbers.PNG|350px|thumb|right|Mga lumahok na NOC. luntian: 1-10; bughaw: 10-49; kahel: 50-99; pula: 100 o higit pa.]] Isang tala ng 80 [[Pambansang Lupon ng Olimpiko]] (NOC) na pinasok ang mga manlalaro sa Palarong Olimpiko sa Taglamig 2006. Ito ay ang paglaki ng tatlo mula sa 77 na kumatawan sa [[Palarong Olimpiko sa Taglamig 2002]]. Ang bilang sa saklong ay naghihiwatig ang bilang ng mga lumahok na iniambag ng NOC. Isang kabuuan ng 15 bansa na nagpadala ng isang manlalaro lamang. Ito ay unang pagbungad para sa [[Albania|Albanya]], [[Ethiopia|Etiyopya]] at [[Madagascar|Madagaskar]]. Ito rin ay pagbungad sa Olimpikong Taglamig para sa [[Serbya at Montenegro]], na dumating sa pagitan ng kanilang pagbabago ng pangalan noong 2003 at ang boto ng Montenegro ukol sa kalayaan noong Mayo. {{col-begin|width=100%}} {{col-1-of-4}} * {{flagIOC|ALB|Taglamig 2006|1}} * {{flagIOC|GER|Taglamig 2006|164}} * {{flagIOC|ALG|Taglamig 2006|2}} * {{flagIOC|AND|Taglamig 2006|3}} * {{flagIOC|ARG|Taglamig 2006|9}} * {{flagIOC|ARM|Taglamig 2006|5}} * {{flagIOC|AZE|Taglamig 2006|2}} * {{flagIOC|AUS|Taglamig 2006|40}} * {{flagIOC|AUT|Taglamig 2006|85}} * {{flagIOC|NZL|Taglamig 2006|18}} * {{flagIOC|BLR|Taglamig 2006|28}} * {{flagIOC|VEN|Taglamig 2006|1}} * {{flagIOC|BEL|Taglamig 2006|4}} * {{flagIOC|BER|Taglamig 2006|1}} * {{flagIOC|ISV|Taglamig 2006|1}} * {{flagIOC|BIH|Taglamig 2006|6}} * {{flagIOC|BRA|Taglamig 2006|10}} * {{flagIOC|BUL|Taglamig 2006|21}} * {{flagIOC|DEN|Taglamig 2006|5}} * {{flagIOC|SVK|Taglamig 2006|62}} {{col-2-of-4}} * {{flagIOC|SLO|Taglamig 2006|42}} * {{flagIOC|ESP|Taglamig 2006|16}} * {{flagIOC|EST|Taglamig 2006|28}} * {{flagIOC|ETH|Taglamig 2006|1}} * {{flagIOC|GEO|Taglamig 2006|3}} * {{flagIOC|GRE|Taglamig 2006|5}} * {{flagIOC|JPN|Taglamig 2006|112}} * {{flagIOC|HKG|Taglamig 2006|1|name=Hong Kong, Tsina }} * {{flagIOC|IND|Taglamig 2006|4}} * {{flagIOC|IRI|Taglamig 2006|2}} * {{flagIOC|IRL|Taglamig 2006|4}} * {{flagIOC|ISL|Taglamig 2006|5}} * {{flagIOC|ISR|Taglamig 2006|5}} * {{flagIOC|ITA|Taglamig 2006|184}} * {{flagIOC|CAN|Taglamig 2006|196}} * {{flagIOC|KAZ|Taglamig 2006|56}} * {{flagIOC|KEN|Taglamig 2006|1}} * {{flagIOC|KGZ|Taglamig 2006|1}} * {{flagIOC|PRK|Taglamig 2006|6}} * {{flagIOC|KOR|Taglamig 2006|40}} {{col-3-of-4}} * {{flagIOC|CRC|Taglamig 2006|1}} * {{flagIOC|CRO|Taglamig 2006|24}} * {{flagIOC|LAT|Taglamig 2006|58}} * {{flagIOC|LIB|Taglamig 2006|3}} * {{flagIOC|LIE|Taglamig 2006|6}} * {{flagIOC|LTU|Taglamig 2006|7}} * {{flagIOC|LUX|Taglamig 2006|1}} * {{flagIOC|MAD|Taglamig 2006|1}} * {{flagIOC|MKD|Taglamig 2006|3}} * {{flagIOC|MDA|Taglamig 2006|7}} * {{flagIOC|MON|Taglamig 2006|4}} * {{flagIOC|MGL|Taglamig 2006|2}} * {{flagIOC|GBR|Taglamig 2006|40}} * {{flagIOC|USA|Taglamig 2006|211}} * {{flagIOC|NEP|Taglamig 2006|1}} * {{flagIOC|NOR|Taglamig 2006|81}} * {{flagIOC|NED|Taglamig 2006|35}} * {{flagIOC|FIN|Taglamig 2006|102}} * {{flagIOC|POL|Taglamig 2006|48}} * {{flagIOC|POR|Taglamig 2006|1}} {{col-4-of-4}} * {{flagIOC|FRA|Taglamig 2006|89}} * {{flagIOC|ROU|Taglamig 2006|25}} * {{flagIOC|RUS|Taglamig 2006|178}} * {{flagIOC|SMR|Taglamig 2006|1}} * {{flagIOC|SEN|Taglamig 2006|1}} * {{flagIOC|SCG|Taglamig 2006|6}} * {{flagIOC|SWE|Taglamig 2006|112}} * {{flagIOC|SUI|Taglamig 2006|143}} * {{flagIOC|TJK|Taglamig 2006|1}} * {{flagIOC|THA|Taglamig 2006|1}} * {{flagIOC|TPE|Taglamig 2006|1}} * {{flagIOC|RSA|Taglamig 2006|3}} * {{flagIOC|CZE|Taglamig 2006|85}} * {{flagIOC|CHI|Taglamig 2006|9}} * {{flagIOC|CHN|Taglamig 2006|78}} * {{flagIOC|CYP|Taglamig 2006|1}} * {{flagIOC|TUR|Taglamig 2006|6}} * {{flagIOC|UKR|Taglamig 2006|53}} * {{flagIOC|HUN|Taglamig 2006|20}} * {{flagIOC|UZB|Taglamig 2006|4}} {{col-end}} == Talahanayan ng medalya == [[Talaksan:Braciere Olimpico.jpg|thumb|250px|right|Ang Olimpikong Apoy ng Olimpikong Taglamig ng Turino 2006]] {{legend2|#ccf|Punong-abalang bansa (Italya)|border=solid 1px #AAAAAA}} {| {{RankedMedalTableOlimpiko|class=wikitable sortable}} |- | 1 || align=left | {{flagIOCteam|GER|Taglamig 2006}} || 11 || 12 || 6 || 29 |- | 2 || align=left | {{flagIOCteam|USA|Taglamig 2006}} || 9 || 9 || 7 || 25 |- | 3 || align=left | {{flagIOCteam|AUT|Taglamig 2006}} || 9 || 7 || 7 || 23 |- | 4 || align=left | {{flagIOCteam|RUS|Taglamig 2006}} || 8 || 6 || 8 || 22 |- | 5 || align=left | {{flagIOCteam|CAN|Taglamig 2006}} || 7 || 10 || 7 || 24 |- | 6 || align=left | {{flagIOCteam|SWE|Taglamig 2006}} || 7 || 2 || 5 || 14 |- | 7 || align=left | {{flagIOCteam|KOR|Taglamig 2006}} || 6 || 3 || 2 || 11 |- | 8 || align=left | {{flagIOCteam|SUI|Taglamig 2006}} || 5 || 4 || 5 || 14 |- bgcolor=ccccff | 9 || align=left | {{flagIOCteam|ITA|Taglamig 2006}} || 5 || 0 || 6 || 11 |- | 10 || align=left | {{flagIOCteam|NED|Taglamig 2006}} || 3 || 2 || 4 || 9 |- | 10 || align=left | {{flagIOCteam|FRA|Taglamig 2006}} || 3 || 2 || 4 || 9 |- | 12 || align=left | {{flagIOCteam|EST|Taglamig 2006}} || 3 || 0 || 0 || 3 |- | 13 || align=left | {{flagIOCteam|NOR|Taglamig 2006}} || 2 || 8 || 9 || 19 |- | 14 || align=left | {{flagIOCteam|CHN|Taglamig 2006}} || 2 || 4 || 5 || 11 |- | 15 || align=left | {{flagIOCteam|CZE|Taglamig 2006}} || 1 || 2 || 1 || 4 |- | 16 || align=left | {{flagIOCteam|CRO|Taglamig 2006}} || 1 || 2 || 0 || 3 |- | 17 || align=left | {{flagIOCteam|AUS|Taglamig 2006}} || 1 || 0 || 1 || 2 |- | 18 || align=left | {{flagIOCteam|JPN|Taglamig 2006}} || 1 || 0 || 0 || 1 |- | 19 || align=left | {{flagIOCteam|FIN|Taglamig 2006}} || 0 || 6 || 3 || 9 |- | 20 || align=left | {{flagIOCteam|POL|Taglamig 2006}} || 0 || 1 || 1 || 2 |- | 21 || align=left | {{flagIOCteam|BLR|Taglamig 2006}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | 21 || align=left | {{flagIOCteam|BUL|Taglamig 2006}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | 21 || align=left | {{flagIOCteam|SVK|Taglamig 2006}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | 21 || align=left | {{flagIOCteam|GBR|Taglamig 2006}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | 25 || align=left | {{flagIOCteam|UKR|Taglamig 2006}} || 0 || 0 || 2 || 2 |- | 26 || align=left | {{flagIOCteam|LAT|Taglamig 2006}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- class="sortbottom" bgcolor=lightgray !colspan=2| Lahat-lahat || 84 || 84 || 84 || 252 |} == Tingnan din == * [[Palarong Paralimpiko sa Taglamig 2006]] * [[Neve at Gliz]] == Sanggunian == {{reflist|2|refs= <ref name="Turin 2006 IOC">{{cite web |url=http://olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=2&OLGY=2006 |title=Turin 2006—XXth Olympic Winter Games |publisher=International Olympic Committee |accessdate=Abril 18, 2007}}</ref> <ref name="Events">{{cite web |url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_851.pdf |title=Factsheet—Olympic Winter Programme |date=Pebrero 7, 2007 |publisher=[[International Olympic Committee]] |accessdate=Abril 18, 2007 |format=PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070418115011/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_851.pdf |archivedate=Abril 18, 2007 |deadurl=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418115011/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_851.pdf |date=Abril 18, 2007 }}</ref> }} == Mga panlabas na kawing == * [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=2&OLGY=2006 Pahinang Turino ng Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko] * Lungsod ng Turino - [http://www.comune.torino.it/canaleturismo/en/ Inggles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222012327/http://www.comune.torino.it/canaleturismo/en/ |date=2015-02-22 }} * [http://dmoz.org/Sports/Events/Olympics/Winter_Games/2006_-_Torino/ Bukas na Direktoryong kategorya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906213524/http://dmoz.org/Sports/Events/Olympics/Winter_Games/2006_-_Torino |date=2008-09-06 }} * [http://www.marcolympics.org/jeux/2006-2008/winter/index.php Ang programa ng Olimpikong Taglamig ng Turino 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080507191521/http://www.marcolympics.org/jeux/2006-2008/winter/index.php |date=2008-05-07 }} {{start box}} {{succession box|title=''[[Palarong Olimpiko sa Taglamig]]'' <br /> Punong-abalang Lungsod|before=[[Palarong Olimpiko sa Taglamig 2002|Lungsod Salt Lake]]|after=[[Palarong Olimpiko sa Taglamig 2010|Vancouver]]|years=''Ika-XX Palaro ng Olimpikong Taglamig'' (2006)}} {{end box}} {{Palarong Olimpiko}} [[Kategorya:2006 sa Italya]] [[Kategorya:Palarong Olimpiko sa Taglamig 2006]] ieie2i3m0fgtnznebooalyom84e0z9c Palarong Olimpiko sa Tag-init 2000 0 64696 2228011 2183901 2026-09-23T07:38:44Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228011 wikitext text/x-wiki {{redirect|Sydney 2000|the Summer Paralympics|2000 Summer Paralympics|the video game|Sydney 2000 (video game)}} {{advert|article|date=April 2018}} {{Infobox Olympic games|2000|Summer|Olympics| | image = Sydney 2000 emblema.png | host_city = [[Sydney]], [[New South Wales]], Australia | motto = ''Share the spirit - dare to dream. The games of the New Millennium.''<br>''Ibahagi ang Diwa, mangahas na mangarap. Ang Palaro ng Bagong Milenyo.'' | nations = 199 | athletes = 10,647 (6,579 na lalaki, 4,068 babae)<ref name=athletes_number>{{cite web|title=The Olympic Summer Games Factsheet|url=http://www.olympic.org/Documents/Reference_documents_Factsheets/The_Olympic_Summer_Games.pdf|publisher=International Olympic Committee|accessdate=5 August 2012}}</ref> | events = 300 sa 28 [[Olympic sports|isport]] (40 disiplina) | opening = Setyembre 15 | closing = Oktubre 1 | opened_by = [[Gobernador-Heneral ng Awstralya|Gobernador-Heneral]] [[William Deane|Sir William Deane]]<ref name="Opening and Cauldron">{{cite press release |title=Factsheet - Opening Ceremony of the Games of the Olympiad|url=https://stillmed.olympic.org/Documents/Reference_documents_Factsheets/Opening_ceremony_of_the_Games_of_the_Olympiad.pdf|dead-url=no |publisher=International Olympic Committee|date=9 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160814215458/https://stillmed.olympic.org/Documents/Reference_documents_Factsheets/Opening_ceremony_of_the_Games_of_the_Olympiad.pdf |archive-date=14 August 2016|access-date=22 December 2018}}</ref> | cauldron = [[Cathy Freeman]]<ref name="Opening and Cauldron"/> | stadium = [[Stadium Australia]] | summer_prev = [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1996|Atlanta 1996]] | summer_next = [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|Athens 2004]] | winter_prev = [[Palarong Olimpiko sa Taglamig 1998|Nagano 1998]] | winter_next = [[Palarong Olimpiko sa Taglamig 2002|Salt Lake City 2002]] }} Ang '''Palarong Olimpiko sa Tag-init 2000''', na opisyal na kilala bilang '''Mga Laro ng XXVII Olympiad''' at karaniwang kilala bilang '''Sydney 2000''' o ang '''Millennium Olympic Games / Mga Laro ng Bagong Milenyo''', ay isang pang-internasyonal na multi-sport event na ginanap sa pagitan ng 15 Setyembre at 1 Oktubre 2000 sa [[Sydney]], [[New South Wales]], Awstralya. Ito ang pangalawang beses na ginanap ang Olimpiko ng Tag-init sa Australia, at pati na rin ang [[Southern Hemisphere]], ang una ay nasa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1956|Melbourne, Victoria, noong 1956]]. Nanguna sa Estados Unidos ang talahanayan ng medalya, na nanalo ng pinakamaraming ginto at pangkalahatang mga medalya. == Pagpili ng Host ng lungsod == {{main|Mga bid para sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2000}} Ang Sydney ay nanalo ng karapatang mag-host ng Mga Laro noong ika-24 ng Setyembre 1993, matapos na mapili sa Beijing, Berlin, Istanbul at Manchester sa apat na pag-ikot ng pagboto, sa ika-101 na IOC Session sa Monte Carlo, Monaco. Ang lungsod ng Australia ng Melbourne ay nawala sa Atlanta para sa 1996 Summer Olympics apat na taon bago. <ref>{{Cite web |title=IOC Vote History |url=http://www.aldaver.com/votes.html |access-date=2020-06-20 |archive-date=2008-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080525070757/http://www.aldaver.com/votes.html |url-status=dead }}</ref> Nawalan ng bid ang Beijing na mag-host ng mga laro sa Sydney noong 1993, ngunit sa kalaunan ay iginawad ang 2008 Summer Olympics noong Hulyo 2001 matapos na mag-host ang Sydney sa nakaraang taon, at sa huli ay iginawad ang 2022 Winter Olympics dalawampu't dalawang taon mamaya sa 2015. Bagaman imposibleng malaman kung bakit bumoto ang mga miyembro ng International Olympic Committee para sa Sydney sa Beijing noong 1993, lumilitaw na isang mahalagang papel ang ginampanan ng kampanya ng Human Rights Watch na "itigil ang Beijing" dahil sa talaan ng karapatang pantao ng China. Marami sa Tsina ang nagalit sa kanilang nakita bilang panghihimasok sa Estados Unidos sa boto, at ang kinalabasan ay nag-ambag sa pagtaas ng sentimento laban sa Kanluranin sa Tsina at pag-igting sa relasyon ng Sino-Amerikano.<ref>{{Cite journal | doi=10.1177/0022009416667791|title = Harnessing Human Rights to the Olympic Games: Human Rights Watch and the 1993 'Stop Beijing' Campaign| journal=Journal of Contemporary History| volume=53| issue=2| pages=415–438|year = 2018|last1 = Keys|first1 = Barbara| url=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/217038/5/Keys%20Human%20Rights%20JCH%20author%20version.pdf|hdl = 11343/217038}}</ref> {| class="wikitable collapsible" |- ! colspan="6" | Mga resulta ng pag-bid para sa 2000 Summer Olympics<ref>[https://web.archive.org/web/20110124022022/http://www.gamesbids.com/eng/past.html GamesBids.com Past Olympic Host Cities List]</ref> |- ! Lungsod ! Pangalan ng NOC | style="background:silver;"|'''Round 1''' | style="background:silver;"|'''Round 2''' | style="background:silver;"|'''Round 3''' | style="background:silver;"|'''Round 4''' |- |[[Sydney]] || {{flag|Australia}} || style="text-align:center;"|30 || style="text-align:center;"|30 || style="text-align:center;"|37 || style="text-align:center;"|'''45''' |- |[[Beijing]]||{{flag|China|}} || style="text-align:center;"|'''32''' || style="text-align:center;"|'''37'''|| style="text-align:center;"|'''40''' || style="text-align:center;"|43 |- |[[Manchester]] || {{flag|Great Britain}} || style="text-align:center;"|11 || style="text-align:center;"|13 || style="text-align:center;"|11 || style="text-align:center;"|— |- |[[Berlin]] || {{flag|Germany}} || style="text-align:center;"|9 || style="text-align:center;"|9 || style="text-align:center;"|— || style="text-align:center;"|— |- |[[Istanbul]] || {{flag|Turkey}} || style="text-align:center;"|7 || style="text-align:center;"|—|| style="text-align:center;"|— || style="text-align:center;"|— |} == Mga sagisag == [[Talaksan:Olly Syd Millie.GIF|thumb|205px|Sina Olly, Syd at Millie, ang mga Olimpikong maskot ng Sydney 2000]] === Logo === Ang logo ng anyaya ay naglalarawan ng imahe ng [[Bahay Opera ng Sydney]], habang ang opisyal na logo ay naglalarawan ng imahe ng isang mananakbo sa tinag at dinisenyo ng bantog na artista na si [[Ken Done]]. === Mga maskot === Ang mga opisyal na [[maskot]] na napili para sa Olimpikong Tag-init 2000 ay sina:<ref>{{cite web|url=http://en.beijing2008.com/31/87/article211928731.shtml|title=Ang Maikling Kasaysayan ng mga Olimpiko at Paralimpikong Maskoti|publisher=Bejing2008|date=2004-08-05|accessdate=2006-10-25|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621113930/http://en.beijing2008.com/31/87/article211928731.shtml|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080621113930/http://en.beijing2008.com/31/87/article211928731.shtml |date=2008-06-21 }}</ref> * '''Syd''' ang [[Platipus]] — pinangalanan para sa 'Sydney', ang punong-abalang lungsod ng Palaro * '''Millie''' ang [[Echidna|Ekidna]] — pinangalanan para sa 'Millennium' * '''Olly''' ang [[Kukabura]] — pinangalanan para sa 'Olympics' == Palaro == === Seremonya ng Pagbubukas === [[Talaksan:Sydney Olympics Opening Ceremony.jpg|250px|right|thumb|Ang Seremonya ng Pagbubukas ng Olimpikong Tag-init 2000 sa [[Istadyum AWstralya]], noong Ika-15 ng Setyembre, 2000.]] Nagsimula ang seremonya ng pagbubukas na may pasasalamat sa pamanang Awstralyanong pagpapastol ng ''langkayan'' (o "paglilipon"), kung saan ang mga ''tagapag-alaga ng mga hayop'' na nagtitipon nang sama-sama sa [[hayupan]] mula sa mga malawak na lugar ng mga kordero o ''himpilan'' ng mga baka mula sa [[liblib na pook ng Australia]], na sumasagisag ng lamin kasama ang mga tao mula sa mga panig ng daigdig. Ito ay ipinakilala ng bukod-tanging mangangabayo na si [[Steve Jefferys]], at kanyang naandukhang [[Awstralyanong Pintong-Kabayo]] na si ''Ammo''. Sa paghampas ng [[latigo]] ni Jeffrey, pumasok ang humigit sa 120 mangangabayo sa Istadyum, ang kanilang mga kabayo ay nagsagawa ng mga masaligutgot na hakbang, kabilang ang pagkakabuo ng limang [[Mga sagisag ng Olimpiko|Olimpikong Singsing]], sa isang tanging Olimpikong bersyon ng tikha na dating nilikha ni [[Bruce Rowland]] para sa pelikulang ''[[:en:The Man from Snowy River (1982 film)|The Man from Snowy River]]'' na ginawa noong 1982. Ang [[Advance Australia Fair|Pambansang Awit ng Australia]] (Sulong Marilag na Australia) ay inawit, ang unang panulaan ay sa [[:en:Human Nature (band)|Human Nature]] at ang pangalawa ay kay [[:en:Julie Anthony (Australian singer)|Julie Anthony]]. Tinuloy ang seremonya, pinapakita ang maraming asta ng lupa at mga tao nito:- ang likas na hilig ng pinakamahalagang nagtatahang-baybaying Awstralyano na may dagat na pinalibutan ng "Lupalop na Pulo". Ang pananahanan ng mga [[Katutubong Awstralyano|katutubo]] sa lupa, ang pagdating ng [[Unang Plota]], ang natuloy na imigrasyon mula sa mga maraming bansa at ang industriyang pangnayon kung saan nabuo ang ekonomiya ng bansa, kabilang ang pagpapakita na kumakatawan ng kalupitan ng pangnayong buhay batay sa larawang-pinta ni Gat [[Sidney Nolan]]. Dalawang katangi-tanging tagpo ay representasyon ng "Puso" ng bansa ng 200 [[Katutubong Awstralyano|Taal]] na babae mula sa [[Central Australia|Gitnang Awstralia]] na umindak ''"ang makapangyarihang kaluluwa ng Maykapal upang kalingain ang Palaro"'' at ang napakatindi at maingay na representasyon ng [[Pagtatayo|industriya ng pagtatayo]] ng mga tinedyer na sumasayaw ng tapik. Ang nagbukas ng palaro ay si [[Gobernador-Heneral ng Australia|Gobernador-Heneral]] [[William Deane|Gat William Deane]]. Nagtapos ang seremonya ng pagbubukas sa pag-iilaw ng [[Olimpikong Apoy]]. Dinala ng dating Awstralyanong kampoen ng Olimpiko na si [[Herb Elliott]] ang Olimpikong Apoy sa istadyum. Pagkatapos, sa pagdiriwang ng 100 taon ng paglalahok ng mga kababaihan sa Palarong Olimpiko, ang mga dating Awstralyanang kampeon ng Olimpiko: [[Betty Cuthbert]], [[Raelene Boyle]], [[Dawn Fraser]], [[Shirley Strickland]] (ngayo'y Shirley Strickland de la Hunty), [[Shane Gould]] at [[Debbie Flintoff-King]] ay dinala ang sulo sa loob ng istadyum, at ibinigay sa huli kay [[Cathy Freeman]], na nagsindi ng apoy sa kawang sa palibot ng bilog ng apoy. === Parada ng mga Bansa === Isang tala ng 199 na bansa na pumasok sa istadyum, ang nawawalang kasapi ng [[Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko|IOC]] lamang ay ang [[Afghanistan|Apganistan]] (bininbin dahil sa pagbabawal ng rehimeng [[Taliban]] sa anumang uri ng mga [[palakasan]]). Naging isa sa mga tampok sa seremonya ay ang pinagkaisahang pagpasok ng mga manlaalro ng [[Hilagang Korea|Hilaga]] at [[Timog Korea]], na gumagamit ng tanging nakadisenyo ng [[Pangpinagkaisahang Watawat|pangpinagkaisahang watawat]]: isang puting watawat na may bughaw na mapa ng [[Koriyanong Tangway]]. Subali't ang dalawang kuponan ay nakipagpaligsahan nang hiwalay. Ang mga apat na manlalaro mula sa [[Silangang Timor]] ay nagmartsa sa parada ng mga bansa. Bagama't wala pang Pambansang Lupon ng Olimpiko ang bansa na magkakaroon nito nang balang-araw, pinayagan sila na makipagpaligsahan sa ilalim ng [[Mga sagisag ng Olimpiko#Watawat|Olimpikong Watawat]]. === Seremonya ng Pagtatapos === Nagsimula ang Seremonya ng Pagtatapos sa pag-awit ni Christine Anu ng pumupukaw na pagtatanghal ng kanyang sikat na awit. Nagtanghal siya kasama ang mga Taal na mananayaw sa itaas ng Entabladong Geodome sa gitna ng Istadyum, sa palibot na may maraming payong at kahong-ilaw ng mga bata na naglikha ng larawan ng Taal na panahong-pangarap. Ang Entabladong Geodome ay ginamit sa kabuuan ng sremonya, na ito ay isang sapad na entablado na inangat nang mekanikal hanggang makabuo ng hugis ng Geode. Ipinahayag ng Pangulo ng IOC na si [[Juan Antonio Samaranch]] sa Seremonya ng Pagtatapos, {{quote|"Ipinagmamalaki ko at masayang puriin na ipinalabas ninyo sa daigdig ang pinakamagandang Palarong Olimpiko sa anumang panahon."}} Ang mga kasunod na Palarong Olimpiko na ginanap sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|Atenas]] at [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|Beijing]] ay nailarawan ng kapalit ni Samaranch na si [[Jacques Rogge]], bilang "di-malimutang Palaro na may pangarap" at "lubos na pambihira." Ang [[Olimpikong Himno]] ay inawit ng soprano na si [[Yvonne Kenny]]. Ang seremonya ay nagpalabas ng mga nagtatanghal na artista tulad nina [[Jimmy Barnes]], [[INXS]], [[Midnight Oil]], [[Kylie Minogue]], [[Slim Dusty]], [[Christine Anu]], [[Nikki Webster]], [[John Paul Young]], [[Men at Work]], mang-aawit na nakabase sa Melbourne [[Vanessa Amorosi]], [[Tommy Emmanuel|Tommy Emmanuel CGP]], at dalawang mang-aawit ng popular na musikang [[Savage Garden]]. Ang Palaro ay pagkatapos inilipat sa makabagong lugar ng kapanganakan, [[Atenas]]. Natapos ang seremonya na may mga malalaking [[paputok]] na ipinalabas sa [[Daungang Jackson|Daungang Sydney]]. === Palakasan === {{col-begin}} {{Col-1-of-4}} *Mga Palakasang Tubig **{{GamesSport|Pagtalong-sisid|Events=8|Format=d}} **{{GamesSport|Paglalangoy|Events=32|Format=d}} **{{GamesSport|Sabayang paglalangoy|Events=2|Format=d}} **{{GamesSport|Polong pantubig|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Pamamana|Events=4|Format=d}} *{{GamesSport|Atletika|Events=46|Format=d}} *{{GamesSport|Badminton|Events=5|Format=d}} *{{GamesSport|Beysbol|Events=1|Format=d}} *{{GamesSport|Basketbol|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Boksing|Events=12|Format=d}} {{Col-2-of-4}} *{{GamesSport|Paglulunday|Format=d}} **{{GamesSport|Pabilisang Paglulunday|Events=12|Format=d}} **{{GamesSport|Slalom|Events=4|Format=d}} *{{GamesSport|Pamimisikleta|Format=d}} **{{GamesSport|Pamimisikleta sa Kalsada|Events=4|Format=d}} **{{GamesSport|Pamimisikleta sa Palaruan|Events=2|Format=d}} **{{GamesSport|Pamimisikleta sa Bundok|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Pangangabayo|Format=d}} **{{GamesSport|Dressage|Events=2|Format=d}} **{{GamesSport|Eventing|Events=2|Format=d}} **{{GamesSport|Show Jumping|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Eskrima|Events=10|Format=d}} {{Col-3-of-4}} *{{GamesSport|Kampuhang-Haki|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Putbol|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Himnastika|Format=d}} **{{GamesSport|Artistikong Himnastika|Events=14|Format=d}} **{{GamesSport|Ritmikong Himnastika|Events=2|Format=d}} **{{GamesSport|Trampolin|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Kamayang-bola|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Judo|Events=14|Format=d}} *{{GamesSport|Makabagong pentatlon|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Pagsasagwan|Events=14|Format=d}} *{{GamesSport|Paglalayag|Events=11|Format=d}} *{{GamesSport|Pamamaril|Events=17|Format=d}} {{Col-4-of-4}} *{{GamesSport|Sopbol|Events=1|Format=d}} *{{GamesSport|Pingpong|Events=4|Format=d}} *{{GamesSport|Taekwondo|Events=8|Format=d}} *{{GamesSport|Tenis|Events=4|Format=d}} *{{GamesSport|Triyatlon|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Balibol|Format=d}} **{{GamesSport|Balibol sa Loob|Events=2|Format=d}} **{{GamesSport|Balibol sa Tabing-Dagat|Events=2|Format=d}} *{{GamesSport|Pagbuhat ng mga pabigat|Events=15|Format=d}} *{{GamesSport|Pagbubuno|Format=d}} **{{GamesSport|Malayang Paraang Pagbubuno|Events=8|Format=d}} **{{GamesSport|Greko-Romanong Pagbubuno|Events=8|Format=d}} {{col-end}} [[Talaksan:2000 Summer Olympic games countries.svg|thumb|225px|Mga lumahok na bansa]] === Mga bansang lumahok === Ang mga 199 [[Pambansang Lupon ng Olimpiko]] (NOC) ay lumahok sa Palarong Sydney, humigit nang dalawa sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1996]]. Sa karagdagan, may mga apat na [[Timor-Leste|taga-Timor]] na [[Mga Pangisahang Olimpikong Manlalaro sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2000]]. Napasinaya sila sa Olimpiko ang mga bansang [[Eritriya sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2000|Eritriya]], [[Mikronesya sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2000|Mikronesya]] at [[Palaw sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2000|Palaw]] sa taong ito. Ang [[Afghanistan|Apganistan]] ay ang kalahok na 1996 lamang na hindi lumahok noong 2000, na pinagbawalan dahil sa sukdulang tuntunin ng siphayo ng Taliban sa kababaihan at ang pagbabawal nito sa palakasan. {{col-begin}} {{col-3}} * {{flagIOC|ALB|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|GER|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|ALG|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|ASA|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|AND|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|ANT|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|ANG|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|KSA|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|ARG|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|ARM|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|ARU|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|AZE|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|AUS|Tag-init 2000}} (punong-abala) * {{flagIOC|AUT|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|NZL|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|BAH|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|VAN|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|BAN|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|BRN|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|BAR|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|CIV|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|BLR|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|BEL|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|BIZ|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|VEN|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|BEN|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|BER|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|ISV|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|IVB|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|VIE|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|BIH|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|BRA|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|BRU|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|BUL|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|BOL|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|SLE|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|BUR|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|BHU|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|BOT|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|BDI|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|COK|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|DEN|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|DMA|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|DOM|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|DJI|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|ECU|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|EGY|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|ESA|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|ERI|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|SVK|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|SLO|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|ESP|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|EST|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|ETH|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|GAB|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|GAM|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|GHA|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|GUI|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|GBS|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|GEQ|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|CAF|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|GEO|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|GRE|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|GRN|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|GUM|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|GUA|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|GUY|Tag-init 2000}} {{col-3}} * {{flagIOC|JAM|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|JPN|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|HAI|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|HON|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|HKG|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|JOR|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|ISL|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|IND|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|IOA_2000|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|IRI|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|IRQ|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|INA|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|IRL|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|ISR|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|ITA|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|CPV|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|CAM|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|CMR|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|CAN|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|KAZ|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|QAT|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|CAY|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|KEN|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|KGZ|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|KIR|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|COL|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|COM|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|CGO|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|COD|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|PRK|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|KOR|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|CRC|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|CRO|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|CUB|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|KUW|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|LAO|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|LAT|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|LIB|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|LES|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|LBR|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|LBA|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|LIE|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|LTU|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|LUX|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|MKD|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|MAD|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|MAW|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|MAS|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|MDV|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|MLI|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|MLT|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|MTN|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|MRI|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|MEX|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|FSM|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|MDA|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|MON|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|MGL|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|MAR|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|MOZ|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|MYA|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|UAE|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|USA|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|GBR|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|NAM|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|NRU|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|NEP|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|NCA|Tag-init 2000}} {{col-3}} * {{flagIOC|NIG|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|NGR|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|NOR|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|NED|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|AHO|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|OMA|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|PAK|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|PLW|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|PLE|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|PAN|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|PNG|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|PAR|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|PER|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|FIJ|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|PHI|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|FIN|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|POL|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|POR|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|FRA|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|PUR|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|ROU|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|RUS|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|RWA|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|ZAM|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|SAM|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|SMR|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|VIN|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|SKN|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|LCA|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|STP|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|SEN|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|SEY|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|ZIM|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|SIN|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|SRI|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|SYR|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|SOL|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|SOM|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|SUD|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|SUR|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|SWE|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|SWZ|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|SUI|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|TAN|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|TJK|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|THA|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|TPE|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|RSA|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|TOG|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|TGA|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|TRI|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|CZE|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|CHA|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|CHI|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|CHN|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|CYP|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|TUN|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|TUR|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|TKM|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|UGA|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|UKR|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|HUN|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|URU|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|UZB|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|YEM|Tag-init 2000}} * {{flagIOC|YUG|Tag-init 2000}} {{col-end}} == Talahanayan ng medalya == {{main|Palarong Olimpiko sa Tag-init 2000 talahanayan ng medalya}} {{legend2|#ccf|Punong-abalang bansa (Australia)|border=solid 1px #AAAAAA}} <div align="center"> {| {{RankedMedalTableOlimpiko|class=wikitable sortable}} |- | 1 ||align=left| {{flagIOCteam|USA|Tag-init 2000}} || 36 || 24 || 31 || 91 |- | 2 ||align=left| {{flagIOCteam|RUS|Tag-init 2000}} || 32 || 28 || 28 || 88 |- | 3 ||align=left| {{flagIOCteam|CHN|Tag-init 2000}} || 28 || 16 || 15 || 59 |- bgcolor=ccccff | 4 ||align=left| {{flagIOCteam|AUS|Tag-init 2000}} || 16 || 25 || 17 || 58 |- | 5 ||align=left| {{flagIOCteam|GER|Tag-init 2000}} || 13 || 17 || 26 || 56 |- | 6 ||align=left| {{flagIOCteam|FRA|Tag-init 2000}} || 13 || 14 || 11 || 38 |- | 7 ||align=left| {{flagIOCteam|ITA|Tag-init 2000}} || 13 || 8 || 13 || 34 |- | 8 ||align=left| {{flagIOCteam|NED|Tag-init 2000}} || 12 || 9 || 4 || 25 |- | 9 ||align=left| {{flagIOCteam|CUB|Tag-init 2000}} || 11 || 11 || 7 || 29 |- | 10 ||align=left| {{flagIOCteam|GBR|Tag-init 2000}} || 11 || 10 || 7 || 28 |- | 11 ||align=left| {{flagIOCteam|ROU|Tag-init 2000}} || 11 || 6 || 9 || 26 |- | 12 ||align=left| {{flagIOCteam|KOR|Tag-init 2000}} || 8 || 10 || 10 || 28 |- | 13 ||align=left| {{flagIOCteam|HUN|Tag-init 2000}} || 8 || 6 || 3 || 17 |- | 14 ||align=left| {{flagIOCteam|POL|Tag-init 2000}} || 6 || 5 || 3 || 14 |- | 15 ||align=left| {{flagIOCteam|JPN|Tag-init 2000}} || 5 || 8 || 5 || 18 |- | 16 ||align=left| {{flagIOCteam|BUL|Tag-init 2000}} || 5 || 6 || 2 || 13 |- | 17 ||align=left| {{flagIOCteam|GRE|Tag-init 2000}} || 4 || 6 || 3 || 13 |- | 18 ||align=left| {{flagIOCteam|SWE|Tag-init 2000}} || 4 || 5 || 3 || 12 |- | 19 ||align=left| {{flagIOCteam|NOR|Tag-init 2000}} || 4 || 3 || 3 || 10 |- | 20 ||align=left| {{flagIOCteam|ETH|Tag-init 2000}} || 4 || 1 || 3 || 8 |- | 21 ||align=left| {{flagIOCteam|UKR|Tag-init 2000}} || 3 || 10 || 10 || 23 |- | 22 ||align=left| {{flagIOCteam|KAZ|Tag-init 2000}} || 3 || 4 || 0 || 7 |- | 23 ||align=left| {{flagIOCteam|BLR|Tag-init 2000}} || 3 || 3 || 11 || 17 |- | 24 ||align=left| {{flagIOCteam|CAN|Tag-init 2000}} || 3 || 3 || 8 || 14 |- | 25 ||align=left| {{flagIOCteam|ESP|Tag-init 2000}} || 3 || 3 || 5 || 11 |- | 26 ||align=left| {{flagIOCteam|TUR|Tag-init 2000}} || 3 || 0 || 2 || 5 |- | 27 ||align=left| {{flagIOCteam|IRI|Tag-init 2000}} || 3 || 0 || 1 || 4 |- | 28 ||align=left| {{flagIOCteam|CZE|Tag-init 2000}} || 2 || 3 || 3 || 8 |- | 29 ||align=left| {{flagIOCteam|KEN|Tag-init 2000}} || 2 || 3 || 2 || 7 |- | 30 ||align=left| {{flagIOCteam|DEN|Tag-init 2000}} || 2 || 3 || 1 || 6 |- | 31 ||align=left| {{flagIOCteam|FIN|Tag-init 2000}} || 2 || 1 || 1 || 4 |- | 32 ||align=left| {{flagIOCteam|AUT|Tag-init 2000}} || 2 || 1 || 0 || 3 |- | 33 ||align=left| {{flagIOCteam|LTU|Tag-init 2000}} || 2 || 0 || 3 || 5 |- | 34 ||align=left| {{flagIOCteam|AZE|Tag-init 2000}} || 2 || 0 || 1 || 3 |- | 35 ||align=left| {{flagIOCteam|SLO|Tag-init 2000}} || 2 || 0 || 0 || 2 |- | 36 ||align=left| {{flagIOCteam|SUI|Tag-init 2000}} || 1 || 6 || 2 || 9 |- | 37 ||align=left| {{flagIOCteam|INA|Tag-init 2000}} || 1 || 3 || 2 || 6 |- | 38 ||align=left| {{flagIOCteam|SVK|Tag-init 2000}} || 1 || 3 || 1 || 5 |- | 39 ||align=left| {{flagIOCteam|MEX|Tag-init 2000}} || 1 || 2 || 3 || 6 |- | 40 ||align=left| {{flagIOCteam|ALG|Tag-init 2000}} || 1 || 1 || 3 || 5 |- | 41 ||align=left| {{flagIOCteam|UZB|Tag-init 2000}} || 1 || 1 || 2 || 4 |- | 42 ||align=left| {{flagIOCteam|LAT|Tag-init 2000}} || 1 || 1 || 1 || 3 |- | 42 ||align=left| {{flagIOCteam|YUG|Tag-init 2000}} || 1 || 1 || 1 || 3 |- | 44 ||align=left| {{flagIOCteam|BAH|Tag-init 2000}} || 1 || 1 || 0 || 2 |- | 45 ||align=left| {{flagIOCteam|NZL|Tag-init 2000}} || 1 || 0 || 3 || 4 |- | 46 ||align=left| {{flagIOCteam|EST|Tag-init 2000}} || 1 || 0 || 2 || 3 |- | 46 ||align=left| {{flagIOCteam|THA|Tag-init 2000}} || 1 || 0 || 2 || 3 |- | 48 ||align=left| {{flagIOCteam|CRO|Tag-init 2000}} || 1 || 0 || 1 || 2 |- | 49 ||align=left| {{flagIOCteam|CMR|Tag-init 2000}} || 1 || 0 || 0 || 1 |- | 49 ||align=left| {{flagIOCteam|COL|Tag-init 2000}} || 1 || 0 || 0 || 1 |- | 49 ||align=left| {{flagIOCteam|MOZ|Tag-init 2000}} || 1 || 0 || 0 || 1 |- | 52 ||align=left| {{flagIOCteam|BRA|Tag-init 2000}} || 0 || 6 || 6 || 12 |- | 53 ||align=left| {{flagIOCteam|JAM|Tag-init 2000}} || 0 || 4 || 3 || 7 |- | 54 ||align=left| {{flagIOCteam|NGR|Tag-init 2000}} || 0 || 3 || 0 || 3 |- | 55 ||align=left| {{flagIOCteam|BEL|Tag-init 2000}} || 0 || 2 || 3 || 5 |- | 55 ||align=left| {{flagIOCteam|RSA|Tag-init 2000}} || 0 || 2 || 3 || 5 |- | 57 ||align=left| {{flagIOCteam|ARG|Tag-init 2000}} || 0 || 2 || 2 || 4 |- | 58 ||align=left| {{flagIOCteam|TPE|Tag-init 2000}} || 0 || 1 || 4 || 5 |- | 58 ||align=left| {{flagIOCteam|MAR|Tag-init 2000}} || 0 || 1 || 4 || 5 |- | 60 ||align=left| {{flagIOCteam|PRK|Tag-init 2000}} || 0 || 1 || 3 || 4 |- | 61 ||align=left| {{flagIOCteam|MDA|Tag-init 2000}} || 0 || 1 || 1 || 2 |- | 61 ||align=left| {{flagIOCteam|KSA|Tag-init 2000}} || 0 || 1 || 1 || 2 |- | 61 ||align=left| {{flagIOCteam|TRI|Tag-init 2000}} || 0 || 1 || 1 || 2 |- | 64 ||align=left| {{flagIOCteam|IRL|Tag-init 2000}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | 64 ||align=left| {{flagIOCteam|URU|Tag-init 2000}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | 64 ||align=left| {{flagIOCteam|VIE|Tag-init 2000}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | 67 ||align=left| {{flagIOCteam|GEO|Tag-init 2000}} || 0 || 0 || 6 || 6 |- | 68 ||align=left| {{flagIOCteam|CRC|Tag-init 2000}} || 0 || 0 || 2 || 2 |- | 68 ||align=left| {{flagIOCteam|POR|Tag-init 2000}} || 0 || 0 || 2 || 2 |- | 70 ||align=left| {{flagIOCteam|ARM|Tag-init 2000}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- | 70 ||align=left| {{flagIOCteam|BAR|Tag-init 2000}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- | 70 ||align=left| {{flagIOCteam|CHI|Tag-init 2000}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- | 70 ||align=left| {{flagIOCteam|ISL|Tag-init 2000}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- | 70 ||align=left| {{flagIOCteam|IND|Tag-init 2000}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- | 70 ||align=left| {{flagIOCteam|ISR|Tag-init 2000}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- | 70 ||align=left| {{flagIOCteam|KUW|Tag-init 2000}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- | 70 ||align=left| {{flagIOCteam|KGZ|Tag-init 2000}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- | 70 ||align=left| {{flagIOCteam|MKD|Tag-init 2000}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- | 70 ||align=left| {{flagIOCteam|QAT|Tag-init 2000}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- | 70 ||align=left| {{flagIOCteam|SRI|Tag-init 2000}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- class="sortbottom" !colspan=2| Lahat-lahat || 297 || 299 || 325 || 921 |} </div> Binitiwan ni [[Marion Jones]], nanalo ng tatlong ginto at dalawang tansong medalya mula sa Estados Unidos, ang mga ito noong Oktubre 2007 pagkatapos umamin na gumamit siya ng [[tetrahidrohestrinona]] (THG) mula Setyembre 2000 hanggang Hulyo 2001.<ref>[http://sports.espn.go.com/oly/trackandfield/news/story?id=3054706 "Ibinalik ni Jones ang mga limang medalya mula sa Olimpikong Sydney 2000."] ''ESPN Track and Field News''. Ika-8 ng Oktubre, 2007.</ref> Inalis nang pormal ng IOC kay Jones at ang kanyang kapwa-manlalaro sa pagpasa ng baton ang kanilang limang medalya, bagama't ang kanyang kalaro ay napag-alukan na ipakita ang kaso ukol sa pag-iwan ng mga kanilang natitirang medalya.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/athletics/7136016.stm "Inalisan si Jones ng mga Olimpikong medalya."] ''BBC Sport''. Ika-12 ng Disyembre, 2007.</ref> Pinagbawalan din si Jones sa pakikipagpaligsahan sa loob ng dalawang taon ng [[Pandaigdigang Kapisanang ng Pederasyong Atletika|IAAF]].<ref>[http://www.abc.net.au/news/stories/2007/12/13/2117372.htm "Inalis ng IOC kay Jones ng mga medalyang Sydney."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080604055812/http://www.abc.net.au/news/stories/2007/12/13/2117372.htm |date=2008-06-04 }} ''ABC News''. Ika-13 ng Disyembre, 2008.</ref> Noong Ika-2&nbsp;ng Agosto, 2008, inalis ng Pandaigdigang Lupon ng Olimpiko ang gintong medalya mula sa panlalaking kuponan ng 4x400-metrong pagpasa ng baton ng Estados Unidos, pagkatapos umamin si [[Antonio Pettigrew]] sa paggamit ng ipinagbabawal na gamot.<ref name="pettigrew">Wilson, Stephen. [https://web.archive.org/web/20080825000724/http://news.yahoo.com/s/ap/20080802/ap_on_sp_ol/oly_ioc_us_medals "Inalis ng IOC ang ginto mula sa kuponang Estados Unidos ng pagpasa ng baton 2000."] ''Associated Press''. Ika-2 ng Agosto, 2008.</ref> Tatlo sa mga apat na mananakbo sa kaganapang huling laro, kabilang sina Pettigrew, kambal na [[Alvin Harrison|Alvin]] at [[Calvin Harrison]], at paunang yugtong mananakbong [[Jerome Young]], ay lahat na umaminh o nasuring positibo sa drogang pampabuti ng pagsasagawa.<ref name="pettigrew"/> Sina [[Angelo Taylor]], na tumakbo rin sa mga yugto ng paunang laro, at ang humahawak ng pandaigdigang tala na si [[Michael Johnson]] lamang ay hindi nadawit.<ref name="pettigrew"/> Ang medalya ay ang ikalimang gintong medalya para kay Johnson na humahawak ng pandaigdigang tala, na isinalaysay na nakapagplano siya sa pagbabalik ng medalya dahil naramdaman niyang "nadaya, nakanulo at naunsiyami" ng sinumpaang pahayag ni Pettigrew.<ref name="pettigrew"/> Ang posisyong pangmedalyang ginto para sa kaganapang ito ay kasalukuyang bakante. ==Lugar== {{Main|Mga lugar ng pagdadausan ng Palarong Olimpiko sa Tag-init 2000}} ===Sydney Olympic Park=== {{Main article|Sydney Olympic Park}} [[File:Homebush stadium.jpg|thumb|right|[[Stadium Australia|Olympic Stadium]]]] [[File:Sydney Olympic Park Aquatic Centre.jpg|thumb|right|[[Sydney Olympic Park Aquatic Centre]]]] [[File:Sydney Olympic Park Hockey Centre.jpg|thumb|right|[[Sydney Olympic Park Hockey Centre|State Hockey Centre]]]] *[[Stadium Australia|Olympic Stadium]]: Ceremonies (opening/closing), Athletics, Football (final) *[[Sydney International Aquatic Centre]]: Diving, Modern Pentathlon (swimming) Swimming, Synchronised Swimming, Water Polo (medal events) *[[State Sports Centre]]: Table Tennis, Taekwondo *[[NSW Tennis Centre]]: Tennis *[[Sydney Olympic Park Hockey Centre|State Hockey Centre]]: Field Hockey *[[The Dome (Sydney)|The Dome and Exhibition Complex]]: Badminton, Basketball, Gymnastics (rhythmic), Handball (final), Modern Pentathlon (fencing, shooting), Volleyball (indoor) *[[Sydney SuperDome]]: Gymnastics (artistic, trampoline), Basketball (final) *[[Sydney Showground Stadium|Sydney Baseball Stadium]]: Baseball, Modern Pentathlon (riding, running) *[[Sydney International Archery Park]]: Archery ===Sydney=== [[File:1Dunc Gray Velodrome.jpg|thumb|right|[[Dunc Gray Velodrome]]]] *[[Sydney Convention and Exhibition Centre]]: Boxing, Fencing, Judo, Weightlifting, Wrestling *[[Sydney Entertainment Centre]]: Volleyball (indoor final) *[[Dunc Gray Velodrome]]: Cycling (track) *[[Sydney International Shooting Centre]]: Shooting *[[Sydney International Equestrian Centre]]: Equestrian *[[Sydney International Regatta Centre]]: Rowing, Canoeing (sprint) *[[Blacktown Olympic Centre]]: Baseball, Softball *[[Western Sydney Parklands]]: Cycling (mountain biking) *[[Ryde Aquatic Leisure Centre]]: Water Polo *[[Penrith Whitewater Stadium]]: Canoeing (slalom) *[[Bondi Beach]]: Volleyball (beach) *[[Sydney Football Stadium]]: Football *[[Rushcutters Bay, New South Wales|Olympic Sailing Shore Base]]: Sailing *[[Centennial Parklands]]: Cycling (road) *Marathon course: Athletics (marathon) *[[North Sydney, New South Wales|North Sydney]]: Athletics (marathon start) *[[Sydney Opera House]]: Triathlon ===Sa labas ng Sydney=== *[[Canberra Stadium]], [[Canberra]]: Football *[[Hindmarsh Stadium]], [[Adelaide]]: Football *[[Melbourne Cricket Ground]]: Football *[[The Gabba]] (Brisbane Cricket Ground), [[Brisbane]]: Football ==Organisasyon== {{empty section|date=Abril 2021}} ==Merkado== ===Ang Opisyal na logo=== {{empty section|date=Abril 2021}} ===Ang Maskota=== {{main article|Olly, Syd at Millie}} ===Isponsor=== {| role="presentation" class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |- | <strong>Isponsor para sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2000</strong> |- | Worldwide Olympic Partners {{Div col|colwidth=18em}} * [[Atos|Atos Origin]] * [[The Coca-Cola Company]] * [[John Hancock]] * [[Kodak]] * [[Sports Illustrated]] * [[McDonald's]] * [[Swatch]] * [[Panasonic]] * [[Samsung Electronics]] * [[Visa Inc.]] * [[Xerox]] * [[IBM]] {{div col end}} |- | Australia Partners {{Div col|colwidth=18em}} * [[AMP Limited|AMP]] * [[Westpac]] * [[Telstra]] * [[BHP Billiton|BHP]] * [[Scentre Group|Westfield]] * [[Ansett Australia]] * Energy Australia * [[Swatch]] * [[News Limited]] * [[University of Fairfax|Fairfax]] * [[Holden]] * [[Seven Network]] * [[Pacific Dunlop]] {{div col end}} |- |Supporters {{Div col|colwidth=18em}} * [[Adecco]] * Carlton United * 2ue * Traveland * Bonlac * [[Royal Mint]] * [[Perth Mint]] * [[Bonds (company)|Bonds]] * [[Tyco International]] * [[Tafe]] * [[Goodman Fielder]] * [[Boral]] * [[Royal Dutch Shell|Shell]] * Olex Cables * [[Robert Timms]] * Sleepmaker * [[Nike, Inc.|Nike]] * ClubsNSW |- |Providers {{Div col|colwidth=18em}} * [[Lindemans Wines]] * [[Clipsal]] * [[Woolcott Research]] * [[Rogen (training provider)|Rogen]] * [[Saunders Design]] * [[Cleanevent]] * [[Pacific Waste Management]] * [[Waste Services NSW]] * [[Speedo]] * [[New South Wales Department of Information Technology and Management]] * [[Generale Location]] * [[Great White Shark Enterprises]] * [[Visy]] * [[Ramler Furniture]] * [[Khind Holdings Berhad|Mistral]] * [[Linfox]] * [[Deutsche Bahn]] ([[DB Schenker]]) * [[Val Morgan]] * [[Buspak]] * [[Avis Budget Group|Avis]] * [[Diamond Press]] * [[Showpower]] * [[Berkley Challenge Housekeeping Services]] * [[Frazer-Nash]] * [[Woolmark]] * [[Harley-Davidson]] * [[George Weston Foods]] * [[Cadbury]] * [[Crown Lift Trucks]] * [[Sonic Healthcare]] * [[Garret Metal Detectors]] * [[Citysearch.com.au]] * [[Looksmart]] * [[General Electric]] * [[Hamiltons Laboratories]] * [[Lifeminders.com]] * [[Salomon Smith Barney]] {{div col end}} |} ==Parangal at papuri== {{empty section|date=Abril 2021}} == Tingnan din == * [[Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2000]] * Palarong Olimpiko ginanap sa Awstralya ** [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1956]] – Melbourne ** [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2000]] – Sydney ** [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2032]] – Brisbane * [[Talaan ng IOC country codes]] == Mga tala at sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na kawing == * [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=2000 Pahina ng IOC sa Palarong Olimpiko sa Tag-init 2000] * [http://www.gamesinfo.com.au Kabatiran ng Palarong Olimpiko ng Sydney] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523182309/http://gamesinfo.com.au/ |date=2010-05-23 }} * [http://www.sydneyolympicpark.com.au Liwasang Olimpiko ng Sydney] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160722120946/http://www.sydneyolympicpark.com.au/ |date=2016-07-22 }} * [http://www.specialevents.com.au/archiveprev/sydney2000/opening.html Seremonya ng Pagbubukas ng Palarong Olimpiko ng Sydney - Tanging Kaganapang Awstralyano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230135408/http://www.specialevents.com.au/archiveprev/sydney2000/opening.html |date=2006-12-30 }} * [http://corporate.olympics.com.au/games.cfm?GamesID=2000 Pahina ng Awstralyanong Lupon ng Olimpiko sa Olimpikong Sydnet 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070908053838/http://corporate.olympics.com.au/games.cfm?GamesID=2000 |date=2007-09-08 }} - kabilang ang kabatiran at mga galerya ng mga larawan * [http://www.cultureandrecreation.gov.au/articles/olympics/ Olimpikong Sydney 2000 - Kultura at Libangan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090918122946/http://www.cultureandrecreation.gov.au/articles/olympics/ |date=2009-09-18 }} * [http://pandora.nla.gov.au/col/c4006 Palarong Olimpiko ng Sydney 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201006194202/http://pandora.nla.gov.au/col/c4006 |date=2020-10-06 }} - mga nakasuping websayt sa PANDORA {{start box}} {{succession box|title=''[[Palarong Olimpiko sa Tag-init]]'' <br /> Punong-abalang Lungsod|before=[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1996|Atlanta]]|after=[[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2004|Atenas]]|years=''Ika-XXVII Olimpiyada'' (2000)}} {{end box}} {{Palarong Olimpiko}} [[Kategorya:Palarong Olimpiko sa Tag-init 2000]] [[Kategorya:2000 sa Australia]] [[Kategorya:Mga kaganapang pampalakasan na pangmaramihan sa 2000]] [[Kategorya:Mga pagdiriwang pampalakasan sa Australia]] lg46szcqtxc2y7ifpqwri01mbtqxspw Palarong Paralimpiko 0 67368 2228015 2217909 2026-09-23T07:44:13Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228015 wikitext text/x-wiki {{Padron:Palarong Paralimpiko sidebar}} {{Further|IWAS World Games}} {{Good article}} {{Infobox sporting event organization |name = Paralympic Games |image = IPC logo (2019).svg |image_upright = |caption = |abbreviation = |motto = |formation = '''Summer'''<br />[[Rome]], Italy in [[1960 Summer Paralympics|1960]]<br />'''Winter'''<br />[[Sweden]] in [[1976 Winter Paralympics|1976]] |recurrence = Four years, alternated two years during the four-year cycle |headquarters = [[Berlin]], [[Germany]] |leader_title = President |leader_name = [[Andrew Parsons]] |website = |remarks = }} Ang '''Palarong Paralimpiko''' o '''Paralimpiko''' ay isang [[Palakasang Paralimpiko|kaganapang pampalakasan na pangmaramihan]] para sa mga manlalaro na may mga kapansanang pisikal at sensoryal. Kabilang dito ay mga manlalarong may kapansanang panggalaw, mga [[amputasyon]], kabulagan, at [[paralising serebral]]. Ang Palarong Paralimpiko ay ginaganap tuwing apat na taon, kasunod ang [[Palarong Olimpiko]], at pinamahala ng [[Pandaigdigang Lupong Paralimpiko]] (IPC). Ang Palarong Paralimpiko ay minsang nalilito sa [[Pandaigdigang Palaro ng Tanging Olimpiko]], na para lamang sa mga taong may [[kakulangan sa pag-iisip|kapansanang intelektuwal]], subali't ang mga kalahok sa Tanging Olimpiko ay maaaring maging bahagi sa palarong Paralimpiko. Bagama't ang pangalan ay likas na nilikha nang [[portmanteau]] na pinagsama ang '[[paraplegya|paraplegiko]]' (dahil sa mga pinagmulan nito bilang palaro para sa mga taong napinsala sa gulugod) 'Olimpiko',<ref name="aboutipc">{{cite web|url=http://www.paralympic.org/release/Main_Sections_Menu/IPC/About_the_IPC/|title=Tungkol sa IPC|publisher=IPC}}</ref> ang pagsasama ng mga ibang pangkat na may kapansanan ay nangangahulugang hindi na itong itinuturing ugma. Ang kasalukuyang pormal na paliwanag para sa pangalan ay samakatuwid hinango sa [[wikang Griyego|Griyegong]] [[pang-ukol]] na παρά, ''pará'' ("katabi") at kasunod itinukoy sa paligsahang ginaganap nang kaagapay sa [[Palarong Olimpiko]].<ref name="aboutipc"/> == Kasaysayan == [[Talaksan:Paralympics headquarters by David Shankbone.jpg|thumb|Punong-himpilan ng Paralimpiko ng Estados Unidos sa [[Colorado Springs]].]] Ang Palarong Paralimpiko ay mga kaganapang pampalakasan na may mataas na katangian para sa mga manlalaro mula sa mga iba't ibang pangkat na may kapansanan. Sila ay ibinalak upang mabigyang-diin ng mga tagumpay sa palakasan ng mga lumahok, hindi sa kanilang kapansanan.<ref name="aboutipc"/> Sa araw ng pagbubukas ng [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1948]] sa [[Londres]], nagsaayos si Dr. [[Ludwig Guttmann]] ng [[Ospital ng Stoke Mandeville]] ng isang paligsahang pampalakasan para sa mga Britanikong beteranong pasyente ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] na may pinsala sa [[gulugod]]. Ang palaro ay ginanap muli sa parehong lugar noong 1952, at kumatig ang mga [[Olanda|Olandes]] na beterano kaagapay ng mga Britaniko, na naging unang pandaigdigang paligsahan ng ganitong uri. Ang [[Pandaigdigang Palaro ng mga Naputulan at Pang-upuang-gulong|Palarong Stoke Mandeville]] ay nailarawan bilang mga hudyat ng Palarong Paralimpiko. Kasunod inopisyal ang Paralimpiko bilang pang-apatang taunang kaganapan na nakatali sa [[Palarong Olimpiko]], at ang unang opisyal na Palarong Olimpiko, kung saan hindi na lamang para sa mga beterano sa digmaan, [[Palarong Paralimpiko sa Tag-init 1960|ay ginanap sa Roma noong 1960]].<ref>[https://web.archive.org/web/20080924014130/http://www.cbc.ca/olympics/story/2008/09/02/f-paralympics-history.html "Paralympics traces roots to Second World War"], CBC, 3 Setyembre 2008</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/london/content/articles/2008/07/04/paralympics_sixty_feature.shtml "2012 – The Paralympics come home"] {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, BBC, 4 Hulyo 2008</ref> Sa Palarong Toronto 1976 ang mga ibang pangkat ng mga manlalaro na may iba't ibang kapansanan ay ibinilang. Ang kilusan ay lumaki nang madulaan mula sa mga unang araw na ito – halimbawa ang bilang ng mga manlalaro na lumahok sa Palarong Paralimpiko sa Tag-init ay lumaki mula sa 400 manlalaro sa [[Palarong Paralimpiko sa Tag-init 1960|Roma]] sa humigit ng 4,200 manlalaro mula sa mga 148 bansa sa [[Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|Beijing]] noong 2008. Ang Palarong Paralimpiko ay ginaganap sa parehong taon na katulad sa Palarong Olimpiko. Gayumpaman, ito lamang noong 1988 na ang Palaro ay nakapagganap sa parehong lungsod, na ginagamit ang parehong lugar na pinagdausan. Noong 2001, nilagdaan ng [[Pandaigdigang Lupong Olimpiko|IOC]] at [[Pandaigdigang Lupong Paralimpiko|IPC]] ang kasunduan na nagtitiyak na ang mga Punong-abalang Lungsod na makikipagkasundo sa pamamahala ng magkatuwang na Palarong Olimpiko at Palarong Paralimpiko na magiging mabisa mula 2012. Sa kasalukuyan, ang [[Pandaigdigang Lupong Paralimpiko]] (IPC) ay pandaigdigang katawan ng pamamahala ng Kilusang Paralimpiko; nagsasaayos ng Palarong Paralimpiko sa Tag-init at [[Palarong Paralimpiko sa Taglamig|Taglamig]]; at nagsisilbi rin bilang Pandaigdigang Pederasyon para sa 12 palakasan, na kung saan ito ay nangangasiwa at nakikipagtalastasan ang mga Pandaigdigang Kampeonato at mga iba pang paligsahan. == Palarong Tag-init == {| class="sortable wikitable" style="font-size: 90%; |+Palarong Paralimpiko sa Tag-init |- !''Palaro'' !''Taon'' !''Punong-abalang Lungsod'' !''Bansa'' !''Binuksan ni'' !''Ginanap sa'' !''Kontinente'' !''Mula'' !''Hanggang'' !''Sang.'' |- |style="text-align:center"| I |style="text-align:center"|1960 |{{flagicon|ITA}} [[Roma]]||[[Italya]] |Camillo Giardina |Stadio Olimpico |Europa |18 Setyembre |25 Setyembre | |- |style="text-align:center"| II |style="text-align:center"|1964 |{{flagicon|JPN}} [[Tokyo]]||[[Hapon]] |Yoshiaki Kasai |Oda Field |Asya |3 Nobyembre |12 Nobyembre | |- |style="text-align:center"| III |style="text-align:center"|1968 |{{flagicon|ISR}} [[Tel Aviv]]||[[Israel]] |Yigal Allon   |Hebrew University Stadium |Europa |4 Nobyembre |13 Nobyembre | |- |style="text-align:center"| IV |style="text-align:center"|1972 |{{flagicon|Germany}} [[Heidelberg]]||[[Kanlurang Alemanya]] |Pangulong Gustav Heinemann |Heidelberg Thingstätte |Europa |2 Agosto |11 Agosto | |- |style="text-align:center"| V |style="text-align:center"|1976 |{{flagicon|CAN}} [[Toronto]]||[[Kanada]] |Teniente Gobernador Pauline McGibbon |Woodbine Racetrack Centennial Park Stadium |Hilagang Amerika |3 Agosto |11 Agosto | |- |style="text-align:center"| VI |style="text-align:center"|1980 |{{flagicon|NED}} [[Arnhem]]||[[Olanda]] |Prinsesa Margriet |National Sports Centre Papendal |Europa |21 Hunyo |30 Hunyo | |- |style="text-align:center" rowspan="2" | VII |style="text-align:center" rowspan="2" |1984 |{{flagicon|USA}} [[Lungsod ng New York|Bagong York]] |[[Estados Unidos]] |Pangulong Ronald Reagan |Mitchel Athletic Complex |Hilagang Amerika |17 Hunyo |30 Hunyo | |- |{{flagicon|GBR}} [[Stoke Mandeville]] |[[United Kingdom|Gran Britanya]] |Charles, Prinsipe ng Wales |Stoke Mandeville Stadium |Europa |22 Hulyo |1 Agosto | |- |style="text-align:center"| VIII |style="text-align:center"|1988 |{{flagicon|KOR}} [[Seoul]]||[[South Korea|Timog Koriya]] |Pangulong Roh Tae-Woo |Jamsil Olympic Stadium |Asya |15 Oktubre |24 Oktubre | |- |style="text-align:center" rowspan="2" | IX | style="text-align:center" rowspan="2" |1992 |{{flagicon|ESP}} [[Barcelona|Barselona]]|| rowspan="2" |[[Espanya]] | rowspan="2" |Reyna Sofía ng Espanya |Estadi Olímpic de Montjuïc | rowspan="2" |Europa |3 Setyembre |14 Setyembre | |- |{{flagicon|ESP}} [[Madrid]] |Palacio de Deportes de la Comunidad de Madrid |15 September |22 September | |- |style="text-align:center"| X |style="text-align:center"|1996 |{{flagicon|USA}} [[Atlanta, Georgia|Atlanta]]||[[Estados Unidos]] |Ikalawang Pangulong Al Gore |Centennial Olympic Stadium |Hilagang Amerika |16 Agosto |25 Agosto | |- |style="text-align:center"| XI |style="text-align:center"|2000 |{{flagicon|AUS}} [[Sydney|Sidney]]||[[Australia|Awstralya]] |Gobernador-Heneral Ginoong William Deane |Stadium Australia |Oseaniya |18 Oktubre |29 Oktubre | |- |style="text-align:center"| XII |style="text-align:center"|2004 |{{flagicon|GRE}} [[Atenas]]||[[Gresya]] |Pangulong Costis Stephanopoulos |Athens Olympic Stadium |Europa |17 Setyembre |28 Setyembre | |- |style="text-align:center"| XIII |style="text-align:center"|[[Palarong Paralimpiko sa Tag-init 2008|2008]] |{{flagicon|CHN}} [[Beijing]]||[[Tsina]] |Pangulong Hu Jintao |Beijing National Stadium |Asya |6 Setyembre |17 Setyembre | |- |- |style="text-align:center"| XIV |style="text-align:center"|2012 |{{flagicon|GBR}} [[Londres]]||[[United Kingdom|Gran Britanya]] |Reyna Elizabeth II |London Olympic Stadium |Europa |29 Agosto |9 Setyembre | |- |style="text-align:center"|XV |style="text-align:center"|2016 |{{Flagicon|BRA}} [[Rio de Janeiro]] |[[Brazil]] |Pangulong Michel Temer |Maracanã Estádio Olímpico |Timog Amerika |7 Setyembre |18 Setyembre | |- |style="text-align:center"|''XVI'' |style="text-align:center"|''2020'' |''{{flagicon|JPN}} [[Tokyo]]'' |''[[Hapon]]'' |''Emperor ng Hapon (inaasahan)'' |''New National Stadium'' |''Asya'' |''25 Agosto'' |''6 Setyembre'' | |- |style="text-align:center"|''XVII'' |style="text-align:center"|''2024'' |''{{Flagicon|FRA}} [[Paris]]'' |''[[Pransiya]]'' |''Pangulo ng Pransya (inaasahan)'' |''Stade de France'' |''Europa'' |''28 Agosto'' |''8 Setyembre'' | |- |style="text-align:center"|''XVIII'' |style="text-align:center"|''2028'' |''{{flagicon|USA}} [[Los Angeles, California|Los Angeles]]'' |[[Estados Unidos|''Estados Unidos'']] |''Pangulo ng Estados Unidos (inaasahan)'' |''Los Angeles Memorial Coliseum'' ''SoFi Stadium'' |''Hilagang Amerika'' |''22 Agosto'' |''3 Setyembre'' | |} === Palakasang pantag-init === Ang mga sumusunod na palakasan ay kasalukuyang nasa programa ng Palarong Paralimpiko sa Tag-init: <div style="{{column-count|3}}"> * [[Paralimpikong atletika|Atletika]] * [[Paralimpikong balibol|Balibol (nakaupo)]] * [[Boksiya]] * [[Paralimpikong Judo|Judo]] * [[Golbol]] * [[Paralimpikong pag-angat na pabigat|Pag-angat na pabigat]] * [[Paralimpikong paglalayag|Paglalayag]] * [[Paralimpikong paglalangoy|Paglalangoy]] * [[Paralimpikong pagsasagwan|Pagsasagwan]] * [[Paralimpikong pamamana|Pamamana]] * [[Paralimpikong pamamaril|Pamamaril]] * [[Paralimpikong pamimisikleta|Pamimisikleta]] * [[Paralimpikong pangangabayo|Pangangabayo]] * [[Pang-upuang-gulong na basketbol]] * [[Pang-upuang-gulong na eskrima]] * [[Pang-upuang-gulong na ragbi]] * [[Pang-upuang-gulong na tenis]] * [[Paralimpikong pingpong|Pingpong]] * [[Paralimpikong putbol|Putbol na panlimahan]] * [[Paralimpikong putbol|Putbol na pampituhan]] </div> == Palarong Taglamig == {| class="sortable wikitable" style="font-size: 90%; |+Palarong Paralimpiko sa Taglamig |- !''Palaro'' !''Taon'' !''Punong-abalang Lungsod'' !''Bansa'' !''Binuksan ni'' !''Ginanap sa'' !''Kontinente'' !''Mula'' !''Hanggang'' !''Sang.'' |- |style="text-align:center"| I |style="text-align:center"|1976 |{{flagicon|SWE}} Örnsköldsvik||[[Sweden|Suwesa]] |Hari Carl XVI Gustaf |Kempehallen |Europa |21 February |28 February | |- |style="text-align:center"| II |style="text-align:center"|1980 |{{flagicon|NOR}} Geilo||[[Norway|Noruwega]] |Hari Olav V |Vestia Resort |Europa |1 February |7 February | |- |style="text-align:center"| III |style="text-align:center"|1984 |{{flagicon|AUT}} Innsbruck||[[Austria|Awstrya]] |Pangulong Rudolf Kirchschläger |Olympiahalle |Europa |14 January |20 January | |- |style="text-align:center"| IV |style="text-align:center"|1988 |{{flagicon|AUT}} Innsbruck||[[Austria|Awstrya]] |Pangulong Kurt Waldheim |Olympiahalle |Europa |17 January |25 January | |- |style="text-align:center"| V |style="text-align:center"|1992 |{{flagicon|FRA}} Albertville||[[Pransiya]] |Pangulong François Mitterrand |Stade Lognan |Europa |25 March |1 April | |- |style="text-align:center"| VI |style="text-align:center"|1994 |{{flagicon|NOR}} Lillehammer||[[Norway|Noruwega]] |Reyna Sonja |Håkons Hall |Europa |10 March |19 March | |- | style="text-align:center" | VII | style="text-align:center" |1998 |{{flagicon|JPN}} [[Nagano]] |[[Hapon]] |Tagapagmanang Prinsipeng Naruhito |M-Wave |Asya |5 March |14 March | |- |style="text-align:center"|VIII |style="text-align:center"|2002 |{{flagicon|USA}} [[Lungsod ng Salt Lake, Utah|Lungsod ng Salt Lake]] |[[Estados Unidos]] |Pangulong George W. Bush |Rice-Eccles Stadium |Hilagang Amerika |7 March |16 March | |- |style="text-align:center"| IX |style="text-align:center"|2006 |{{flagicon|ITA}} [[Turin|Turino]]||[[Italya]] |Pangulong Carlo Azeglio Ciampi |Stadio Olimpico |Europa |10 March |19 March | |- | style="text-align:center" | X | style="text-align:center" |2010 |{{flagicon|CAN}} [[Vancouver]]||[[Kanada]] |Gobernador General Michaëlle Jean |BC Place |Hilagang Amerika |12 March |21 March | |- |style="text-align:center"|XI |style="text-align:center"|2014 |{{flagicon|RUS}} [[Talaan ng mga lungsod at bayan sa Rusya|Sochi]] |[[Rusya]] |Pangulong Vladimir Putin |Fisht Olympic Stadium |Europa |7 March |16 March | |- |style="text-align:center"|XII |style="text-align:center"|2018 |{{Flagicon|KOR}} Pyeongchang |[[Timog Korea]] |Pangulong Moon Jae-in |Pyeongchang Olympic Stadium |Asya |9 March |18 March | |- |style="text-align:center"|''XIII'' |style="text-align:center"|''2022'' |''{{Flagicon|CHN}} [[Beijing]]'' |''[[Tsina]]'' |''Pangulo ng Tsina (inaasahan)'' |''Beijing National Stadium'' |''Asya'' |''4 March'' |''13 March'' | |- |style="text-align:center"|''XIV'' |style="text-align:center"|''2026'' |''{{flagicon|ITA}} [[Lungsod ng Milano|Milan]]-[[Cortina d'Ampezzo]]'' |''[[Italya]]'' |''Pangulo ng Italya (inaasahan)'' |''PalaItalia Santa Giulia'' |''Europa'' |''6 March'' |''15 March'' | |} === Palakasang pantaglamig === Ang mga sumusunod na palakasan ay kasalukuyang nasa programa ng Palarong Paralimpiko sa Taglamig: * [[Paralimpikong pag-iisking Alpino|Pag-iisking Alpino]] * [[Paralimpikong pag-iisking Nordiko|Pag-iisking Nordiko]] ** [[Paralimpikong biyatlon|Biyatlon]] ** [[Paralimpikong pag-iisking pangbagtas|Pag-iisking pangbagtas]] * [[Pang-upuang-gulong na kurling]] * [[Paragos na haki|Paragos na pangyelo ng haki]] == Mga kategoryang pangkapansanan == <ref>{{cite web |title=Making sense of the categories |publisher=[[BBC|BBC Palakasan]] |date=2000-10-06 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics2000/paralympics/959701.stm |accessdate=2008-09-18}}</ref> * '''Naputulan''': Ang mga manlalaro na may [[amputasyon|bahagian o kabuuang kawalan]] ng na hindi bababa sa isang [[Galamay (anatomiya)|galamay]]. * '''Lumpong Serebral''': Ang mga manlalaro na may [[pinsala sa utak]], halimbawa ay [[lumpong serebral]], [[traumatikong kapinsalaan sa utak]], [[atake sa utak]] o mga magkahalintulad na kapansanan na naapektuhan ng kontrol sa [[kalamnan]], [[pandama ng tuwasan|tuwasan]] o [[pagtutugon-tugon (dalub-isip)|pagtutugon-tugon]]. * '''Kapansanang Intelektuwal''': Ang mga manlalaro na may kawatasang [[kapansanang pangkaunlaran|pagpapaliit ng kumikilos na pang-intelektuwal]] at mga maykaugnayang hangganan sa paglalapat na pag-uugali. (Ang kategoryang ito ay kasalukuyang nakabinbin.) * '''Pang-upuang-gulong''': Ang mga manlalaro na may mga [[kapinsalaan sa gulugod]] at iba pang kapansanan na kinakailangan nilang makipagpaligsahan sa isang [[upuang-gulong]]. * '''May Kahinaan sa Paningin''': Ang mga manlalaro na may [[kahinaan sa paningin]] na umaantas mula bahagiang paningin, sapat na maipasyang [[ligal na kabulagan|bulag nang ligal]], sa kabuuang [[kabulagan]]. * '''''Les Autres''''': Ang mga manlalaro na may pisikal na kapansanan na hindi bumabagsak nang talangas sa ilalim ng isa ng ibang limang kategorya, tulad ng [[pagkabansot]], [[maramihang isklerosi]], mga [[kapansanang pinagkasiputan|pinagkasiputang]] [[kapansanan sa katawan]] ng mga galamay tulad na nagsanhi ng [[talidomida]] (ang pangalan ukol sa kategoryang ito ay hango sa [[wikang Pranses]] na ibig sabihin "mga iba"). Ang mga kategoryang ito ginagamit sa parehong Paralimpikong tag-init at taglamig. == Tingnan din == {{Portal|sports}} * [[Palarong Parapan Amerikano]] * [[Palarong Para ng Asya]] * [[Cybathlon]] * [[Disability flag]] == Sanggunian == {{Reflist}} *[http://www.paralympic.org Opisyal na Websayt ng Pandaigdigang Lupong Paralimpiko (IPC)] * [http://www.paralympic.org.au/apc_sub.asp?id=258 Awstralyanong Lupon ng Paralimpiko - Sistemang Kaurian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928010544/http://www.paralympic.org.au/apc_sub.asp?id=258 |date=2007-09-28 }} == Karagdagang babasahin == * P. David Howe, ''The Cultural Politics of the Paralympic Movement. Through an Anthropological Lens'', Routledge, 2008, ISBN 978-0-415-28887-3 == Mga panlabas na kawing == * [http://www.paralimpia.lap.hu Direktoryong Kawing ng Paralimpiko] * [http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/disability_sport/7598193.stm "Why the Paralympics matter"], BBC, 5 Setyembre 2008 {{Palarong Paralimpiko}} [[Kategorya:Palarong Paralimpiko]] [[Kategorya:Mga kaganapang pampalakasan na pangmaramihan]] [[Kategorya:Palakasang pangkapansanan]] [[Kategorya:Palarong Olimpiko]] 1lu4uvgu2wgo0i0g0olsl0gdvub1245 Lindol sa Luzon (1990) 0 68088 2227788 2176023 2026-09-22T21:41:51Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227788 wikitext text/x-wiki {{Infobox earthquake |title = 1990 Luzon earthquake |date = {{Start date|1990|7|16}} |timestamp = 1990-07-16 07:26:36 |origintime = 16:26 local time |map2 = {{Location map many | Pilipinas | relief = 1 | lat = 15.679 | long = 121.172 | mark = Bullseye1.png | marksize = 40 | label = [[Cabanatuan]] | lat2 = 15.49 | long2 = 120.97 | mark2 = | mark2size = 7 | position = left | width = 250 | float = right | caption = }} |magnitude = 7.7 [[Moment magnitude scale|M<sub>w</sub>]] |depth = {{convert|25.1|km|abbr=on}} |location = {{coord|15.679|121.172|display=inline,title}} |type = [[Fault (geology)#Strike-slip faults|Strike-slip]]<ref name="PAGER-CAT"/> |countries affected = [[Central Luzon]] <br> [[Metro Manila|National Capital Region]] <br> [[Bicol Region]] <br> [[Philippines]] |intensity = [[Mercalli intensity scale|IX (''Violent'')]]<ref name=NGDC/> |tsunami = eastern seaboard of Luzon |casualties = 1,621 }} [[Talaksan:Federal states of the Philippines.png|right|thumb|Ang [[Luzon]] na higit na naapektuhan ng [[lindol]]]] Nangyari ang '''Lindol sa Luzon sa Pilipinas noong 1990''' noong [[Lunes]], [[Hulyo 16]], [[1990]] nang 4:26 PM, lokal na oras sa [[Pilipinas]]. [[Luzon]] ang higit na naapektuhan ng 7.7 na lakas ng lindol. Lumikha ito ng 125-kilometrong durog na daanan simula sa [[Dingalan]], [[Aurora]] hanggang [[Kayapa]], [[Nueva Ecija]].<ref name="PhiVolcs">phivocs.dost.gov.ph [http://earthquake.phivolcs.dost.gov.ph/update_SOEPD/Earthquake/1990LuzonEQ_Monograph/foreword.html 1990 Lindol sa Luzon, Pilipinas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815101335/http://earthquake.phivolcs.dost.gov.ph/update_SOEPD/Earthquake/1990LuzonEQ_Monograph/foreword.html |date=2011-08-15 }}</ref> Ito ang pinaka malalang lindol na nangyari sa buong kasaysayan ng [[Pilipinas]] at nadaigan ang [[lindol sa Casiguran]] noong 1968 at umapekto sa halos lahat ng parte ng [[Luzon]] at ang pinaka maraming nasawi at nasirang ari-arian. ==Lakas ng epekto== Ang [[lindol]] ay umapekto sa [[Luzon]] ng 20,000 na lawak ng lupain ([[Wikang Ingles|Ingles]]: 20,000 ''Square Meters''). Umapekto ang lindol hanggang sa kabundukan ng [[Cordillera]]. Mahigit isang libo at limandaan ang nasawi. ===Baguio=== <!-- unknown source [[Talaksan:Lindol 2.jpg|left|thumb|Ang gumuhong [[Hyatt Hotel]] sa [[Lungsod ng Baguio]].]] --> Ang [[Lungsod ng Baguio]] ay isang destinasyon para sa mga turista, isa sa pinaka-malakas na tinamaan ng lindol. Mahigit isang libo ang nasawi, at isang daang libo ang nawalan ng tirahan. Karamihan ng nasira ay mga hotel, kung saan daang-daang tao ang nalibing ng buhay at nasawi. Libo-libong bahay ang nasira at terible ang pagkabitak ng mga daan. Ang [[Kennon Road]], isa sa mga daang [[Maynila]]-[[Baguio]] ay ipinasara nang nagkaroon ng pagguho ng lupa ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''Landslide''). Pagkatapos ng dalawang araw, walang nakalabas at nakapasok sa [[Lungsod ng Baguio]] at kumonti ang pagkain at nagkagulo ang mga tao. Kuryente, Pagkain, Telepono, at Tubig ay hindi na natatangap ng naturing lungsod. Ang mga ospital ay nasira na nagdulot ng muling paghahanap ng lugar kung saan gagamutin ang libo-libong tao. May konti pang pagyanig ang naranasan kaya napilitan ang karamihang tao na gumawa muna ng artipisyal na bahay sa mga lugar sa [[Lungsod ng Baguio]] na bukas. Pagkalipas ng tatlong araw, may isang daan na binuksan para maghatid ng gamot at pagkain. <ref name="Lindol"> CDC.Gov [http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001734.htm Kaalaman tungkol sa lindol.]</ref> === Kalakhang Maynila === <!-- unknown source --> Nung umabot ang lindol sa [[Kalakhang Maynila]], maraming estudyante ang nasa iskwela at gumuho ang mga ito, halos nasa libo ang namatay sa [[Maynila]]. Bilyon ang halaga ng mga nasira at nagbitak-bitak ang mga daanan. Pagkatapos ng ilang araw ay nahukay na ang mga taong natabunan. Sa iba't ibang lugar ay nagkaroon ng iba't ibang balita tungkol sa mga nasawi. === Cabanatuan, Nueva Ecija=== Isang lungsod na may mga konkretong gusali. Nilindol 'to ng malakas ngunit isang gusali lang ang naapektohan at gumuho ang [[Philippine Christian College]] at pumatay ng 274 na [[mag-aaral]] kabilang ang ilang guro. Karamihan ng aksidente ay nangyari sa kalsada. Marami sa mga patay ay nalaman naubusan ng hangin at ''dehydrated'' dahil di kaagad nakuha ng takdang oras.<ref>[http://www.history.com/this-day-in-history.do?action=Article&id=847 Ang teribleng pangyayari sa Pilipinas, nangyari ngayong Hunyo 17, 1990]</ref> === Dagupan, Pangasinan=== Sa [[Lungsod ng Dagupan]], halos 90 gusali ang nasira at 20 ang gumuho. Dahil itong Lungsod ng Dagupan ay nasa gilid ng pampang, lumubog ang mga bahay at gusali. 1 ang namatay at nagkaroon pa ng ''Stampede'' sa isang unibersidad at sinehan kaya marami ang na sugatan. === La Union === Limang bayan ang naapektohan sa lindol, ito ay ang [[Agoo]], [[Aringay]], [[Caba]], [[Santo Tomas]], at [[Tubao]] na may populasyon 132,208 pag pinag salo-salo. Maraming bahay at mga puno ang nasira. Mahigit 100,000 pamilya ang nawalan ng tirahan nung lumubog ang dalawang bayan sa tubig. Marami ang sugatan at 32 ang nasawi. ==[[Heograpiya]]== Base sa pangunahing imbestigasyon, at galaw ng tao ang unang umapekto sa ginawa nila nung nagkaroon mismo ng lindol sa labas man o sa loob ng mga bahay at gusali. Para sa mga taong nasa loob ng gusali sa pang-pitong palapag o higit pa ay may malaking tiyansa sa masaktan. Sa mga taong nasaloob ng koncretong gusali o mabakal ay mas malaki ang tiyansang masaktan o masawi kesa sa mga gusaling gawa sa kahoy. Sa mga tao naman na nasataas ng maramihang palapag na gusali, ang pinaka-malaking tiyansang masawi lalo na kapag inaasahang gumuho ang naturing gusali.<ref name=1G1-8960622>[http://www.encyclopedia.com/doc/1G1-8960622.html Earthquake disaster - Luzon, Philippines]</ref> ===Epekto ng Lindol=== Malaki ang nasira sa isla ng [[Luzon]]. Ang mga pangunahin attraksyon na bundok sa [[Lungsod ng Baguio]]. Malaking porsyento ang nawasak dito at gumuho ang mga gusali na kalapit. Dahil bawal pumasok ang [[tren]], [[kotse]] o anuman transportasyon sa [[Lungsod ng Baguio]], ang pagbigay ng tulong ang pinaka-mahirap gawin. Mas nakalala pa ang pag-ulan ng malakas sa naturing lungsod. Mga ''Rescue Teams'' na galing sa ibang bansa ay dumating na sa [[Kalakhang Maynila]] at kung saan man sa [[Luzon]] ay tumulong para maiwasan ang pag-dami ng mga nasawi at nakuha na ang mga [[estudyante]] na natabunan ng buhay sa iba't ibang parte ng [[Luzon]]. Ang mga sugatan naman na di maaring operahan sa lugar na naapektohan ng [[lindol]] ay inilipat at pinadala sa mga [[ospital]] sa [[Kalakhang Maynila]]. ==Pagkatapos at Pagbangon== Pagkatapos ng ilang taon ay sumikat muli ang [[Lungsod ng Baguio]]. Ang lupang ginuhuan ng [[Hyatt Regency Hotel]] ay hindi ginalaw. Isa sa mga nailigtas ay si [[Sonia Roco]], ang asawa ng yumaong Senador [[Raul Roco]] na sinabing nabuhay lamang siya sa tubig. Nasawi sa naturang [[lindol]] si Alice Laya, asawa ng dating Ministro sa Pagbabadyet at Pamamahala ng administrasyong Marcos na si Jaime C. Laya.<ref>{{Citation |url=http://www.malaya.com.ph/jul17/news7.htm |title=Mga nakaligtas makalipas ang 17 taon ng lindol sa Luzon ng Hunyo 19, 1990 |date=Hulyo 17, 2007 |publisher=Malaya News |accessdate=2008-05-09 |archive-date=2008-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430160801/http://www.malaya.com.ph/jul17/news7.htm |url-status=dead }}</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist|2|refs= <ref name=NGDC>{{citation|title=Significant Earthquake Database|url=https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/form?t=101650&s=1&d=1|author=National Geophysical Data Center / World Data Service (NGDC/WDS)|publisher=[[National Geophysical Data Center]], [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]]|doi=10.7289/V5TD9V7K|access-date=2018-10-01|archive-date=2019-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211234104/https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/form?t=101650&s=1&d=1|url-status=dead}}</ref> <ref name="PAGER-CAT">{{citation|title=PAGER-CAT Earthquake Catalog|url=ftp://hazards.cr.usgs.gov/web/data/pager/catalogs/|author=USGS|date=Setyembre 4, 2009|publisher=[[United States Geological Survey]]|series=Version 2008_06.1}}</ref> }} {{DEFAULTSORT:Luzon (1990), Lindol sa}} [[Kategorya:Lindol sa Pilipinas]] [[Kategorya:1990 sa Pilipinas]] 14o3tzx6ybap8zyo8ln0vqyxt7jlrpr Pampangulong pagpapasinaya 2009 ni Barack Obama 0 73726 2228043 2135022 2026-09-23T08:51:19Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228043 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:US President Barack Obama taking his Oath of Office - 2009Jan20.jpg|275px|thumb|Si [[Barack Obama]] na nanumpa bilang ika-44 pangulo ng [[Estados Unidos]]]] Ang '''2009 [[Pampangulong pagpapasinaya sa Estados Unidos|pagpapasinaya]] ni [[Barack Obama]] bilang ika-44 na [[Pangulo ng Estados Unidos]]''' ay isinagawa noong [[Enero 21]], [[2009]] sa ilalim ng probisyon ng [[Ika-20 Enmyenda sa saligang batas ng Estados Unidos]]. Ang pagpapasinaya ang nagtalaga sa apat na taong termino nila [[Barack Obama]] at [[Joe Biden]] bilang [[pangulo]] at [[pangalawang pangulo]]. Ang naging tema ng pagpapasinaya ay ang "A New Birth of Freedom" (Ang bagong kapanganakan ng kalayaan), na gumugunita sa ika-200 kaarawan ni [[Abraham Lincoln]].<ref name="JCCIC-Inaugural Theme-2008-11-05">{{cite news | first= | last= | title= Senator Feinstein Announces 2009 Inaugural Theme | date= 2008-11-05 | publisher= Joint Congressional Committee on Inaugural Ceremonies | url= http://inaugural.senate.gov/media/releases/release-11052008-inauguralwebsite.cfm | work= Press Release | pages= | accessdate= 2009-01-15 | archive-date= 2009-01-20 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090120205503/http://inaugural.senate.gov/media/releases/release-11052008-inauguralwebsite.cfm | url-status= dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120205503/http://inaugural.senate.gov/media/releases/release-11052008-inauguralwebsite.cfm |date=2009-01-20 }}</ref> Ang opisyal na kaganapan sa pagpapasinaya ay isinagawa noong Enero 17 sa pagsakay ng tren n nagsimula sa [[Philadelphia, Pennsylvania|Philadelphia]], [[Pennsylvania]] na may paghinto sa [[Wilmington, Delaware|Wilmington]], [[Delaware]] at sa [[Baltimore, Maryland|Baltimore]], [[Maryland]] bago tumuloy sa [[Washington, D.C.]] bilang huling destinasyon.<ref name= "USAToday-Jackson-2008-12-19"> {{cite news | url= http://www.usatoday.com/news/politics/2008-12-15-obamatrain_N.htm?csp=34| title=Obama's inaugural train to start in Philly|accessdate= 2008-12-19|date= 2008-12-15| work=[[USA Today]]| last =Jackson | first = David}} </ref> Tinatayang may 1.8 milyong katao ang inisyal na tantsa sa mga panauhin para sa seremonya ng panunumpa.<ref name="msnbc-crowds-test">{{cite news | first= | last= | title= Crowds Test Inauguration Logistics | date= 2009-01-20 | publisher= MSNBC | url= http://www.msnbc.msn.com/id/28746413/ | work= News article | pages= 2 | accessdate= 2009-01-20 | archive-date= 2009-01-24 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090124144730/http://www.msnbc.msn.com/id/28746413/ | url-status= dead}}</ref> Ang naturang kaganapan ay itinalaga sa Washington mula Enero 18-21, 2009.<ref name = "PIC-Inaugural Schedule">{{cite web| url= http://www.pic2009.org/pages/schedule/| publisher= Presidential Inaugural Committee| title= Inaugural Schedule| date= undated| accessdate= 2008-12-19| archive-date= 2008-12-17| archive-url= https://web.archive.org/web/20081217011104/http://www.pic2009.org/pages/schedule/| url-status= dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081217011104/http://www.pic2009.org/pages/schedule/ |date=2008-12-17 }}</ref> ==Mga preliminaryo== ===Pagsakay sa tren=== [[File:Obama train ride.jpg|thumb|left|200px|Pasakay sa [[Georgia 300]]]] Ang pagsimula ng pagpapasinaya ay alay sa alaala ni [[Abraham Lincoln]], ang [[Talaan ng mga pangulo ng Estados Unidos|ika-16]] pangulo ng Estados Unidos. Naglakbay si Lincoln gamit ang pampasaherong tren mula Philadelphia hanggang Washington, D.C. noong 1861.<ref name=Ostrrthi>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2009/POLITICS/01/17/obama.train/|title=Obama set to ride rails to historic inauguration|accessdate=2009-01-17|date=2009-01-17|publisher=Cable News Network}}</ref> Huminto si Lincoln sa 70 lugar habang patungo siya sa kanyang pagpapasinaya, ngunit ang kanyang paglilibot ay nagsimula sa [[Springfield, Illinois|Springfield]], [[Illinois]] noong 11 Pebrero 1861 bago siya nakarating sa Philadelphia noong Pebrero 21.<ref name=OtrtDiattL>{{cite web|url=http://www.freep.com/article/20090117/OBAMAINAUGURATION10/901170381/1008/NEWS/Obama+train+ride+to+D.C.+is+a+tribute+to+Lincoln|title=Obama train ride to D.C. is a tribute to Lincoln|accessdate=2009-01-17|date=2009-01-17|work=[[Detroit Free Press]]|author=Gray, Kathleen]]|archive-date=2009-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090121213943/http://freep.com/article/20090117/OBAMAINAUGURATION10/901170381/1008/NEWS/Obama+train+ride+to+D.C.+is+a+tribute+to+Lincoln|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090121213943/http://freep.com/article/20090117/OBAMAINAUGURATION10/901170381/1008/NEWS/Obama+train+ride+to+D.C.+is+a+tribute+to+Lincoln |date=2009-01-21 }}</ref> ==Sanggunian== {{reflist}} ==Kawing panlabas== {{commonscat|Barack Obama 2009 presidential inauguration}} *[http://www.pic2009.org/content/home/ Presidential Inaugural Committee website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430011059/http://www.pic2009.org/content/home/ |date=2009-04-30 }} *[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/metro/daily/graphics/inaugurationClosings_0115.html Washington Post street closing report] *[http://inauguration.thetechnonaut.com Interactive Road Closure and Transportation Map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221132103/http://inauguration.thetechnonaut.com/ |date=2009-02-21 }} *[http://www.wopular.com/taxonomy/term/104283 Inauguration Headlines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122084215/http://www.wopular.com/taxonomy/term/104283 |date=2009-01-22 }} ===Mga talumpati=== *[http://www.pic2009.org/pressroom/entry/remarks_of_president-elect_barack_obama_-_philadelphia_pennsylvania/ Prepared remarks in Philadelphia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224101940/http://pic2009.org/pressroom/entry/remarks_of_president-elect_barack_obama_-_philadelphia_pennsylvania |date=2009-02-24 }} *[http://www.pic2009.org/pressroom/entry/remarks_of_president-elect_barack_obama_as_prepared_for_delivery_in_baltimo/ Prepared remarks in Baltimore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224112826/http://pic2009.org/pressroom/entry/remarks_of_president-elect_barack_obama_as_prepared_for_delivery_in_baltimo |date=2009-02-24 }} *{{youtube|VjnygQ02aW4|President Barack Obama 2009 Inauguration and Address by CSPAN}} *[http://en.wikisource.org/wiki/Barack_Obama%27s_Inaugural_Address Barack Obama's Inaugural Address] Wikisource [[Kategorya:Kasaysayan ng Estados Unidos]] 09cug9fhbyt9xgk0smdh3siefh853lq Mahmoud Ahmadinejad 0 74196 2227804 1839180 2026-09-22T22:57:47Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227804 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name = Mahmoud Ahmadinejad<br><small>محمود احمدی‌نژاد</small> |image = Mahmoud Ahmadinejad 2009.jpg |caption = |office = Secretary General of the [[Non-Aligned Movement]] |term_start = 30 Agosto 2012 |term_end = 3 Agosto 2013 |predecessor = [[Mohamed Morsi]] |successor = [[Hassan Rouhani]] |office1 = Ika-6 na Pangulo ng [[Iran]] |1blankname = Supreme&nbsp;Leader |1namedata = [[Ali Khamenei]] |vicepresident = [[Parviz Davoodi]]<br>[[Mohammad-Reza Rahimi]] |term_start1 = 3 Agosto 2005 |term_end1 = 3 Agosto 2013 |predecessor1 = [[Mohammad Khatami]] |successor1 = [[Hassan Rouhani]] |office2 = Alkalde ng [[Tehran]] |term_start2 = 20 Hunyo 2003 |term_end2 = 3 Agosto 2005 |deputy2 = Ali Saeedlou |predecessor2 = [[Mohammad-Hassan Malekmadani]] |successor2 = [[Mohammad-Bagher Ghalibaf]] |office3 = Gobernador ng [[Lalawigan ng Ardabil]] |term_start3 = 1 Mayo 1993 |term_end3 = 28 Hunyo 1997 |predecessor3 = [[Hossein Taheri]] <small>(Silangang Azerbaijan)</small> |successor3 = Javad Negarandeh |birth_date = {{birth date and age|1956|10|28|df=y}} |birth_place = [[Aradan, Iran|Aradan]], [[Pahlavi dynasty|Iran]] |death_date = |death_place = |party = [[Alliance of Builders of Islamic Iran|Alliance of Builders]] <br><small>(2003–kasalukuyan)</small> |otherparty = [[Islamic Society of Engineers]] <small>(1990–2005)</small> |spouse = Azam Farahi <small>(1981–present)</small><ref name=ap>{{cite news |title=Iran's first lady makes rare speech at Rome summit |url=http://www.foxnews.com/world/2009/11/15/irans-lady-makes-rare-public-appearance-rome-forum/ |agency=Associated Press |publisher=[[Fox News]] |date=2009-11-15 |accessdate=2011-06-01 |archive-date=2011-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203235324/http://www.foxnews.com/world/2009/11/15/irans-lady-makes-rare-public-appearance-rome-forum/ |url-status=dead}}</ref> |children = Mehdi<br>Alireza<br>Fatemeh |residence = [[Sa'dabad Palace]] <small>(Official)</small><br>[[Gisha]] <small>(Private)</small> |alma_mater = [[Iran University of Science and Technology]] |profession = Enhinyerong Sibil |signature = Mahmoud Ahmadinejad signature.svg |signature_alt = Signature of Mahmoud Ahmadinejad |website = [http://www.president.ir Official website] }} Si '''Mahmoud Ahmadinejad''' ([[Wikang Persa|Persa ''(Persian)'']]: محمود احمدی‌نژاد, ''Mahmud Ahmadinezhād''; [[Wikang Pranses|Pranses]]: ''Mahmoud Ahmadinejad'') ay ang dating Pangulo ng Iran. ==Mga Sanggunian== {{Reflist}} {{BD|1956||Ahmadinejad, Mahmoud}} {{NAMSecretary-General}} [[Kategorya:Mga pangulo ng Iran]] [[Kategorya:Mga Iraning Muslim]] {{stub|Talambuhay}} rqy2yx8jaetzp9o4fz2s1ynih0rven5 Orasan ng pagkagunaw 0 78875 2227978 2060405 2026-09-23T06:08:50Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227978 wikitext text/x-wiki Ang '''Orasan ng Pagkagunaw''' (''Doomsday Clock'' sa Ingles) ay isang simbolikong orasan na pinapanatili mula 1947&nbsp;ng lupon ng mga direktor ng ''Bulletin of the Atomic Scientists'' ng Unibersidad ng Chicago, na gumagamit ng analohiya ng uri ng tao na nasa isang panahon na "minuto na lang bago mag-[[Gabi (oras)|hatinggabi]]", kung saan ang hatinggabi ay lumalarawan sa "katastropikong pagkawasak". Ang orihinal na analohiya ay ang banta ng pandaigdigang digmaang nuklear ngunit nadagdagan na ng mga teknolohiyang nakakapagiba ng klima, makabagong tuklas sa agham na ukol sa buhay at [[nanoteknolohiya]] na maaring magdulot ng hindi na maaayos na pinsala.<ref name="2007Pressrelease">{{cite web |url=http://www.thebulletin.org/content/media-center/announcements/2007/01/17/doomsday-clock-moves-two-minutes-closer-to-midnight |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |accessdate=2007-07-19 |title='Doomsday Clock' Moves Two Minutes Closer To Midnight |archive-date=2008-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420184845/http://www.thebulletin.org/content/media-center/announcements/2007/01/17/doomsday-clock-moves-two-minutes-closer-to-midnight |url-status=dead }}</ref> Noong 2007, limang minuto nalang ang natitira dahil sa paggamit ng bombang nukleyar.<ref name="MSN">{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/16670686/ |publisher=MSN |accessdate=2008-12-27 |title=May limang minuto pa ang natitira bago ang mangyayaring katastropiya |archive-date=2012-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012111652/http://www.msnbc.msn.com/id/16670686/ |url-status=dead }}</ref> == Oras sa ngayon == [[Talaksan:Doomsday Clock graph.svg|thumb|800px|Pinapakita sa larawang ito ang oras simula 1947 hanggang 2007]] == Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Digmaan]] [[Kategorya:Orasan]] [[Kategorya:Teknolohiya]] {{stub|Agham}} pshy6rhdxv5nqyxzcc5cewi2p4imt5v Malaking Baha 0 78989 2227806 2168134 2026-09-22T23:09:29Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227806 wikitext text/x-wiki [[File:Francis Danby - The Deluge - Google Art Project.jpg|thumb|right|Malaking Baha (Kristiyanismo)]] [[File:Matsya Raja Ravi Varma Press.jpg|thumb|right|Malaking Baha (Hinduismo)]] Ang '''Mitolohiya ng Malaking Baha'''<ref name=Biblia>{{cite-Biblia|Babala ng Malaking Baha, Ang Baha}}, pahina 18, 19, at 21.</ref> o '''Ang Baha'''<ref name=Biblia/> ang [[mitolohiya]] o relihiyosong kuwento ng isang delubyo o dakilang baha na ipinadala ng [[diyos]] o mga diyos upang wasakin ang sangkatauhan bilang akto ng paghihiganti ng diyos. Ang temang ito ay laganap sa maraming mga kultura bagaman ito ay pinakakilala sa makabagong panahon sa mga kuwento ni [[Ziusudra]] ng [[Sumerya]], [[Atra-Hasis]] ng [[Akkadia]], ni [[Utnapishtim]] sa [[Epiko ni Gilgamesh]] ng [[Babilonya]], [[Arka ni Noe]] sa [[Bibliya]] at [[Quran]], sa mga mitolohiya ng [[Quiché]] at [[Mayan civilization|Maya]], sa [[Deucalion]] sa [[Mitolohiyang Griyego]], at sa kuwentong [[Hindu]] ni Manu. == Kuwento ng baha sa iba't ibang kultura == ===Mga maagang kuwento ng pagbaha=== ====Sumeryo ==== {{main|Mito ng paglikha ng Sumerya}} Ang kuwento ng baha ni Ziusudra ay alam mula sa isang pragmentaryong tabletang isinulat sa [[wikang Sumeryo]] na mapepetsahan ayon sa skripto sa ca. 1700 BCE at inilimbag noong 1915 ni Arno Poebel.<ref>"The Sumerian Flood Story" in ''Atrahasis'', by Lambert and Millard, page 138</ref> Si [[Ziusudra]] ng [[Shuruppak]] ay itinala sa resensiyong WB-62&nbsp;ng [[talaan ng mga haring Sumeryo]] bilang ang huling hari ng [[Sumerya]] bago ang isang baha. Siya ay itinala sa talaang ito bilang isang hari at [[saserdote]]ng gudug sa loob ng 10 sar o 3,600 taon. Namana ni Ziusudra ang kanyang pamumuno sa kanyang amang si Šuruppak na naghari ng 10 sar o 3,600 taon. Si Ziusudra ay kalaunang itinala bilang ang bayani ng [[mito ng paglikha ng Sumerya|epiko ng baha ng Sumerya]]. Siya ay binanggit rin sa iabng mga sinaunang panitikan kabilang ang Kamatayan ni [[Gilgamesh]], ang Tula ng mga Maagang Pinuno at isang huling bersiyon ng [[Mga instruksiyon ni Shuruppak]]. Ang linyang kasunod kay Ziusudra sa [[talaan ng mga haring Sumeryo]] na WB-62 ay mababasang: ''Pagkatapos na ang baha ay tumabon, ang paghahari ay bumaba mula sa langit. Ang paghahari ay nasa [[Kish]]''. Ang siyudad ng [[Kish (Sumerya)|Kish]] ay yumabong sa sandaling pagkatapos ng isang napatunayan sa [[arkeolohiya]]ng isang lokal na baha sa [[Shuruppak]] (modernong [[Tell Far]] sa [[Iraq]]) at iba pang mga siyudad ng [[Sumerya]]. Ang bahang ito ay pinetsahan ng [[carbon dating]] sa ca. 2900 BCE.<ref>Harriet Crawford, ''Sumer and the Sumerians'', Cambridge Univ. Press, 1991, p. 19.</ref> Ang palayukang [[polikroma]] mula sa sa panahong [[Jemdet Nasr]] (ca. 3000 BCE-2900 BCE) ay unang natuklasan sa agarang stratum ng baha sa Shuruppak<ref>{{cite book|last=Crawford|first=Harriet|title=Sumer and the Sumerians|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1991|pages=19}}</ref> at ang panahong Jemdet Nar ay agad na nauna sa panahong Maagang Dinastiko I.<ref>Erik Schmidt, ''Excavations at Fara'' (1931), University of Pennsylvania's ''Museum Journal'', 2:193–217.</ref> Ang unang bahagi ng tableta ay nauukol sa paglikha ng tao at mga hayop at pagkakatatag ng mga unang siyudad ng [[Eridu]], [[Bad-tibira]], [[Larsa]], [[Sippar]], at [[Shuruppak]]. Pagkatapos ng isang nawalang seksiyon sa tableta, mababasang ang [[politeismo|mga diyos]] ay nagpasyang hindi na iligtas ang sangkatauhan sa isang darating na baha. Ang diyos na si [[Enki]] na Panginoon ng [[mundong ilalim]] ng sariwang katubigan at katumbas ng Diyos ng [[Babilonia]] na si [[Ea]] ay nagbabala kay Ziusudra na pinuno ng [[Shuruppak]] na magtayo ng isang malaking bangka. Ang talatang naglalarawan ng mga direksiyon sa paggawa nito ay nawala sa tableta. Sa pagpapatuloy ng tableta, inilalarawan nito ang isang baha kung saan ay bumago sa loob ng pitong araw. Pagkatapos nito, si Utu (araw) ay lumitaw at binuksan ni Ziusudra ang isang bintana, nagpatirapa at naghandog ng isang baka at tupa. Pagkatapos ng isa pang pagkapatid sa tableta, inilalarawan na ang baha ay tapos na at si Ziusudra ay nagpapatirapa sa harap nina [[An]] (Kalangitan) at [[Enlil]] na nagbigay ng "hiningang walang hanggan" sa kanya at nagdala sa kanya upang tumira sa [[Dilmun]]. Ang natitira nito ay nawala. ====Akkadiano==== {{main|Atrahasis}} Ang Tabletang I ng [[Atrahasis]] ay naglalaman ng [[mito ng paglikha]] tungkol sa mga Diyos ng Sumerya na sina [[Anu]], [[Enlil]] at [[Enki]]. Pagkatapos ng isang palabunutan, ang kalangitan ay pinamunuan ni Anu, ang daigdig ni Enlil at sariwang katubigan ni Enki. Si Enlil ay nagtakda ng mga mababang Diyos upang magsaka at panatilihin ang mga katubigan at kanal. Pagkatapos ng 40 taon, ang mga mababang Diyos na ito ay naghimagsik at tumangging magtrabaho. Sa halip na parusahan ang mga rebeldeng ito, iminungkahi ni Enkin na lumikha ng mga tao upang magtrabaho. Ang [[diyosang ina]] na si [[Mami]] ay inatasan na lumikha ng mga tao sa pamamagitan ng paghuhugis ng mga pigurinang putik na hinaluan ng laman at dugo ng pinaslang na Diyos na si Geshtu-E. Ang lahat naman ng mga Diyos ay dumura sa putik. Pagkatapos ng 10 buwan, ang isang ginawang sinapupunan ay bumukas at ang mga tao ay ipinanganak. Ang Tabletang II ay nagsisimula sa mas maraming oberpopulasyon ng mga tao at pagpapadala ni Enlil ng taggutom sa mga interbal na 1200 taon upang bawasan ang populasyon. Ang Tabletang III ay nagsasalaysay kung paanong binalaan ng Diyos na si [[Enki]] ang bayaning si [[Atrahasis]] (Sukdulong Marunong) ng [[Shuruppak]] na gibain ang kanyang bahay at magtayo ng isang bangka upang makatakas sa isang bahang pinlano ni Enlil upang lipulin ang sangkatauhan. Ang bangka ay dapat may isang bubong na "tulad ng Apsu" (isang lugar ng sariwang katubigan sa ilalim ng lupa na pinangangasiwaan ni Enki), itaas at ibabang mga palapag at sinelyohan ng bitumen. Si Atrahasis, ang kanyang pamilya at mga hayop ay sumakay sa bangka at sinaraduhan ang pinto. Ang bago at baha ay nagsimula at kahit ang mga Diyos ay natakot. Pagkatapos ng 7 araw, ang baha ay natapos at si Atrahasis ay naghandog sa mga Diyos. Si Enlil ay nagalit kay Enki sa kanyang paglabag sa kanyang panata. Gayunpaman, ito ay itinanggi ni Enki at nangatwirang "Aking sinuguro na ang buhay ay naingatan". Sina Enki at Enlil ay nagkasundo sa ibang mga paraan ng pagkontrol ng populasyon ng mga tao. ====Babiloniano==== {{main|Epiko ni Gilgamesh}} [[Talaksan:GilgameshTablet.jpg|thumb|right|150px|Tableta ng [[Epiko ni Gilgamesh]] (ca. 2100 BCE) na nahukay sa Assyria (Mosul, Iraq) noong 1853. Ang tabletang ito ay naisalin lang sa Ingles ni George Smith noong 1872.]] Ang [[Epiko ni Gilgamesh]] ay naglalaman ng storya ni Ut-Napishtim na inutusan ng dios na si Ea na gumawa ng arka upang iligtas ang kanyang pamilya at mga hayop sa isang delubyo (baha) na ipapadala ng dios na si Enlil dahil sa kanyang galit sa sangkatauhan. Pagkatapos ng pitong araw nang tumila ang baha, si Ut-Napishtim ay nagpalipad ng kalapati at uwak upang tingnan kung wala nang tubig. Nang matuyo ang baha, ang arka ni Ut-Napishtim ay lumapag sa Bundok Nisir (kasalukuyang tinatawag na Pir Magrun sa Iraq). Si Ut-Napishtim ay naghandog naman ng tupa at naamoy ng mga dios ang mabangong samyo nito. ===Mga kalaunang mga kuwento ng baha=== ==== Sa Bibliya ==== {{main|Arka ni Noe}} Ayon sa [[Aklat ng Genesis]], si [[Noe]] ay inutusan ng diyos na si [[Yahweh]] upang lumikha ng isang arka upang iligtas ang sarili nito ang pamilya nito sa isang bahang ipadadala ni Yahweh dahil sa kasamaan ng mundo. Si Noe ay inutusan na magdala ang isang pares ng mga babae at lalake ng ''lahat'' ng hayop sa Genesis 6:19-20. Ito ay salungat naman sa Genesis 7:2-3 na ang inutos kay Noe na ipasok sa arka ay pitong pares ng ''malinis'' na babae at lalakeng hayop at isang pares ng ''maruming'' babae at lalakeng hayop. Pagkatapos na ipasok ang mga hayop, pumasok ni Noe at ng kanyang pamilya sa arka at umulan ng 40 araw at gabi. Ang ulan ay bumaha sa buong mundo sa loob ng 150 araw at ang lahat ng nabubuhay sa mundo ay namatay. Nang tumila na ang baha, ang arka ay lumapag sa Bundok Ararat. Sa ikasampung buwan, ang mga tuktok ng bundok ay nakita na at si Noe ay nagpadala ng [[uwak]] at isang [[kalapati]] upang makita kung humupa na ang baha. Muling nagpadala si Noe ng isang kalapati ngunit hindi na ito bumalik. Pagkatapos ng mga isang taon, si Noe at ang kanyang pamilya ay lumabas sa arka. Pagkatapos nito ay nagtayo siya ng altar at sinamba si [[Yahweh]] sa pamamagitan ng mga inihaw na handog ng mga hayop. Si Yahweh ay nagalak sa samyo ng mga handog na ito at nangakong hindi na muling wawasakin ang lahat ng mga buhay na nilalang. Ayon sa mga modernong skolar ng [[Bibliya]], ang kuwento ni Noe sa Bibliya ay direktang binase o kinopya sa kuwentong [[Babilonia]] na [[Epiko ni Gilgamesh]] na mas naunang isinulat sa Bibliya.<ref name="Van Seters, p.120">Van Seters, p.120</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=kIes8_0wX5MC&pg=PA120&dq=Noah+flood+narrative&hl=en&ei=9Q_zTY_XDIqCvgPehLXjBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CFMQ6AEwCA#v=onepage&q=Babylonian source Genesis Noah flood narrative&f=false Rendsberg, p.120]</ref> Ang storya ni Noe ay isang pinagtagni-tagning teksto na ang ilang mga bahagi ay nagmula sa pinagkunang [[Jahwist]] ( at ang ilan sa pinagkunang [[Saserdoteng teksto]] [priestly]).<ref>Campell&O'Brien, p.213</ref><ref>Nicholson, p.120</ref> Ang bersiyong Jahwist ay bumago sa teksto ng Babilonia upang ito ay umaayon sa teolohiyang [[monoteistiko]].<ref name="Van Seters, p.120"/> ==== Sa Quran ==== Sa [[Quran]], ang kuwento ng baha ni Noe (Nuh sa Quran) ay inilahad sa dalawang kabanata na Sura 11 and Sura 71. Ayon sa Surah 11, ang arka ni Nuh ay lumapag sa Bundok Judi (al-Gudi). === Deucalion sa Mitolohiyang Griyego === Ang titan na si Prometheus ay nagpayo sa kanyang anak na si Deucalion na gumawa ng arka. Ang ibang mga tao ay napahamak maliban sa mga ilan na tumakas sa matataas na mga bundok. Ang mga bundok sa Thessaly ay nahati at ang lahat ng mundo na lagpas sa Isthmus at Peloponese ay binaha. Pagkatapos lumutang ng arka sa loob ng 9 araw at gabi, si Deucalion at ang kanyang asawang si Pyrrha ay lumapag sa Parnassus. Ang isang pang mas matandang bersiyon ay nagsaad na ang arka ni Deucalion ay lumapag sa Bundok Othrys sa Thessaly. Ang isang pang salaysay ay nagsaad na ang arka ay lumapag sa tuktok na malamang ay Phouka sa Argolis. Nang tumila ang ulan, si Deucalion ay naghandog sa supremong diyos na si Zeus. Sa utos ni Zeus, si Deucalion ay naghagis ng maliliit na bato sa likod niya at ang mga ito ay naging lalake at ang mga maliliit na batong inihagis ng kanyang asawa ay naging mga babae. === Manu sa Hinduismo === Ang Matsya Avatar ng Vishnu ay pinaniniwalaang lumitaw sa simula bilang isang Shapari (maliit na karpa) kay King Manu na hari ng Dravidades habang ito ay naghuhugas ng kanyang kamay sa ilog. Ang ilog na ito ay dapat dumadaloy pababa sa Mga Bundok ng Malaya sa lupain ng Dravida. Ang isang munting isda ay humingi ng tulong sa hari upang iligtas siya at sa kanyang habag ay inilagay ng hari ito sa isang bangang may tubig. Ang isdang ito ay patuloy na lumaki ng lumaki hanggang sa ilagay ito ni King Manu sa isang malaking pitsel at inilipat sa isang balon. Nang ang balon ay hindi na naging sapat sa patuloy na paglaki ng isdang ito, iniligay ito ng hari sa isang tanke. Nang patuloy pang lumaki ang isda, ito ay inilagay ng Hari sa ilog at nang hindi na rin naging sapat ang ilog ay inilagay ito ng Hari sa karagatan na pagkatapos nito ay halos mapuno nito ang buong kalawakan ng dakilang karagatan. Pagkatapos nito ay pinaalam ng isdang ito na si Panginoong Matsya sa Haring Manu na ang isang delubyo ay malapit ng dumating. Ang Hari ay gumawa ng isang malaking arka na titirhan ng kanyang pamilya, 9 na uri ng mga binhi, mga hayop upang muling punuin ang mundo pagkatapos na ang baha at ang mga karagatan at dagat ay huhupa. Sa panahon ng delubyo, si Vishnu ay lumnitaw bilang isang may sungay na isda at si Shesha ay lumitaw bilang isang lubid na ginamit ni Vaivavata upang itali ang arka sa sungay ng isda. Ayon sa Matsya Purana, ang arka ay lumapag sa tuktok ng Mga Bundok Malaya pagkatapos ng baha. == Pananaw siyentipiko == ===Lokal na baha sa Sumerya=== Ang mga paghuhukay sa [[Iraq]] ay naghayag ng ebidensiya ng isang lokalisadong pagbaha sa [[Shuruppak]] (modernong [[Tell Fara]], [[Iraq]]) at iba pang mga siyudad ng [[Sumerya]]. Ang isang patong ng mga sedimentong pang-ilog na [[radiocarbon dating|pinetsahan ng radyokarbon]] sa ca. 2900 BCE ay gumambala sa pagtuloy ng pagtira na lumawig hanggang sa hilaga ng siyudad ng [[Kish (Sumer)|Kish]]. Ang mga palayok na [[polikroma]] mula sa [[panahong Jemdet Nasr]] (3000 BCE hanggang 2900 BCE) ay natuklasan sa agarang ilalim ng stratum ng baha sa Shuruppak<ref>Harriet Crawford, Sumer and the Sumerians, Cambridge University Press, 2004, ISBN 978-0-521-53338-6</ref> Ayon sa resensiyong WB-62&nbsp;ng [[talaan ng mga haring Sumeryo]], si [[Ziusudra]] ng [[Shuruppak]] ang huling hari ng [[Sumerya]] bago ang baha. ===Pangdaigdigang baha=== Ayon sa mga [[siyentipiko]], ang pag-iral ng [[geologic column]] na mga patong na bato at [[fossil record]] ay nagpapakitang ang mga hayop ay hindi sabay sabay na umiral o sabay sabay na namatay gaya ng nangyari sa kuwento ni Noe at iba pa. Ang sekwensiya ng mga stratang ito ay nagpapakitang ang mga simpleng organismo ay mas naunang umiral kesa sa mga komplikadong organismo. Ito ay maaaring ilarawan na sa pinakailalim na strata, ang mga hayop na makikita ay mga simpleng organismo gaya ng bacteria at habang tumataas sa strata ay nagiging mas komplikado ang mga hayop na makikita.<ref>http://www.talkorigins.org/faqs/faq-noahs-ark.html#georecord</ref> Bukod dito, sa dami ng [[species]] ng mga hayop sa kasalukuyang panahon,<ref>{{Cite web |url=http://animals.about.com/od/zoologybasics/a/howmanyspecies.htm |title=Archive copy |access-date=2011-12-18 |archive-date=2011-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111121091229/http://animals.about.com/od/zoologybasics/a/howmanyspecies.htm |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.guardian.co.uk/environment/2011/aug/23/species-earth-estimate-scientists</ref> imposibleng maipasok sa isang arka ang isang pares ng mga babae at lalake ng lahat ng hayop (Genesis 6:19-20) o pitong pares ng babae at lalakeng hayop na malilinis at isang pares ng babae at lalakeng maruming hayop (Genesis 7:2-3) ng mga milyon milyong mga species na ito upang magpatuloy na magparami pagkatapos ng baha. Imposible ring maipasok ni Noe ang mga hayop na katutubo sa mga lugar na malalayo gaya ng [[Kangaroo]] sa [[Australya]], [[Polar bear]] sa [[north pole]] at marami pang iba gayundin ang mga hayop na sobrang laki gaya ng [[dinosaur]] at [[wooly mammoth]]. Ayon sa mga siyentipiko, ang inaangkin ng mga [[kreasyonismo|kreasyonistang]] heolohiya ng baha ni Noe ay sinasalungat ng [[agham heolohikal]] dahil itinatakwil ng [[kreasyonismo]] ang mga prinsipyong heolohikal na [[unipormitarianismo]] at [[radiometric dating]]. Ayon sa mga siyentipiko, walang ebidensiya ng gayong baha ang napagmasdan sa mga naingatang patong ng bato at ang bahang sinasabi sa [[bibliya]] ay imposible dahil sa kasalukuyang mga masa ng lupain. Halimbawa, ang [[Bundok Everest]] ay tinatayang 8.8 kilometro sa elebasyon at ang area ng ibabaw ng mundo ng daigdig ay 510,065,600&nbsp;km<sup>2</sup>. Ang bolyum ng tubig na kailangan upang takpan ang bundok Everest sa lalim na 15 [[cubits]] (6.8 m) gaya ng sinasabi sa Genesis 7:20 ay 4.6 bilyong kubikong kilometro. Ang mga pagsukat ng halaga ng presipitable na vapor ng tubig sa atmospero ay magbibigay ng mga resulta na nagpapakita na ang ang pagkokondensa ng lahat ng vapor ng tubig sa isang column ng atmoespero ay lilikha ng likidong tubig na may lalim na mula sero at tinatayang 70mm depende sa petsa at lokasyon ng column.<ref>[http://www.nwcsaf.org/HTMLContributions/TPW/Prod_TPW.htm Total Precipitable Water] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905114509/https://www.nwcsaf.org/HTMLContributions/TPW/Prod_TPW.htm |date=2011-09-05 }}, NWCSAF.</ref> Dahil dito, ang kuwentong ito at iba pang kuwento ng delubyo ay itinuturing ng mga siyentipiko at skolar ng [[Bibliya]] na isang [[mitolohiya|mito]] o hindi totoo dahil bukod sa walang ebidensiya para sa mga kuwentong ito ay sinasalungat din ito ng [[agham]] at [[heolohiya]].<ref name=ng>{{Cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2009/02/090206-smaller-noah-flood.html |title="Noah's Flood" Not Rooted in Reality, After All?, National Geographic, 6 Pebrero 2009 |access-date=18 Disyembre 2011 |archive-date=8 Pebrero 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090208061257/http://news.nationalgeographic.com/news/2009/02/090206-smaller-noah-flood.html |url-status=dead}}</ref> == Tingnan din == * [[Arka ni Noe]] * [[Epiko ni Gilgamesh]] * [[Jamshid]] == Mga sanggunian == [http://aboutfilipino.com/mga-alamat Mga Halimbawa Ng Mga Alamat - Panitikan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327224536/http://aboutfilipino.com/mga-alamat |date=2014-03-27 }} {{reflist}} [[Kategorya:Bibliya]] [[Kategorya:Quran]] [[Kategorya:Lumang Tipan]] [[Kategorya:Mitolohiya]] [[Kategorya:Mga mito ng baha]] flrob43vgv1izmri0lgoa2tqxlwml3l Neandertal 0 79527 2227968 2216918 2026-09-23T04:42:58Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227968 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Neanderthal |fossil_range = Gitna hanggang Huling [[Pleistoseno]] {{Fossil range|0.6|0.03}} |image= Homo sapiens neanderthalensis.jpg |image_caption = bungo ng Neandertal, [[La Chapelle-aux-Saints]] |status = <!--Fossil, so not listed on IUCN Red List--> |image2 = Neanderthalensis.jpg |image2_alt = 90px |image2_caption = Kalansay ng Neandertal, [[American Museum of Natural History]] |regnum = [[Animal]]ia |phylum = [[Chordate|Chordata]] |classis = [[Mammal]]ia |ordo = [[Primate]]s |familia = [[Hominidae]] |genus = ''[[Homo (genus)|Homo]]'' |species = '''''H. neanderthalensis''''' |binomial = ''Homo neanderthalensis'' |binomial_authority = [[William King (geologist)|King]], 1864 | synonyms = {{collapsible list|title=''Homo''| *''H. stupidus'' <br /><small>[[Ernst Haeckel|Haeckel]], 1895<ref name=haeckel/></small> *''H. europaeus primigenius'' <br /><small>Wilser, 1898</small> *''H. primigenius'' <br /><small>[[Gustav Schwalbe|Schwalbe]], 1906<ref name=schwalbe>{{cite book|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/126001#page/13|first=G.|last=Schwalbe|authorlink=Gustav Schwalbe|year=1906|title=Studien zur Vorgeschichte des Menschen|language=Aleman|trans-title=Studies on the history of man|publisher=Stuttgart, E. Nägele|doi=10.5962/bhl.title.61918|hdl=2027/uc1.b4298459}}</ref></small> *''H. antiquus'' <br /><small>Adloff, 1908</small> *''H. transprimigenius mousteriensis'' <br /><small>Farrer, 1908</small> *''H. mousteriensis hauseri'' <br /><small>[[Hermann Klaatsch|Klaatsch]] 1909<ref name=klaatsch>{{cite journal|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5864483g/f25.image.|first=H.|last=Klaatsch|authorlink=Hermann Klaatsch|year=1909|title=Preuves que l'''Homo Mousteriensis Hauseri'' appartient au type de Neandertal|trans-title=Evidence that ''Homo Mousteriensis Hauseri'' belongs to the Neanderthal type|language=Pranses|journal=L'Homme Préhistorique|volume=7|pages=10–16}}</ref><ref name="romeo1979">{{cite book |last=Romeo |first=Luigi |title=Ecce Homo!:A Lexicon of Man |publisher=John Benjamins Publishing Company |location=Amsterdam |year=1979 |page=92 |url=https://books.google.com/books?id=jj1iftPqCssC&pg=PA92 |isbn=978-9027220066 |via=Google Books (ebook) }}</ref></small> *''H. priscus'' <br /><small>[[Wilhelm Krause (anatomist)|Krause]], 1909</small> *''H. chapellensis'' <br /><small>[[Hugo Berthold von Buttel-Reepen|von Buttel-Reepen]], 1911</small> *''H. calpicus'' <br /><small>[[Arthur Keith|Keith]], 1911</small> *''H. acheulensis moustieri'' <br /><small>Wiegers, 1915</small> *''H. lemousteriensis'' <br /><small>Wiegers, 1915</small> *''H. naulettensis'' <br /><small>Baudouin, 1916</small> *''H. sapiens neanderthalensis'' <br /><small>Kleinshmidt, 1922</small> *''H. heringsdorfensis'' <br /><small>Werthe, 1928</small> *''H. galilensis'' <br /><small>Joleaud, 1931</small> *''H. primigenius galilaeensis'' <br /><small>Sklerj, 1937</small> *''H. kiikobiensis'' <br /><small>Bontsch-Osmolovskii, 1940</small> *''H. sapiens krapinensis'' <br /><small>Campbell, 1962</small> *''H. erectus mapaensis'' <br /><small>Kurth, 1965</small> }} {{collapsible list|title=''Palaeoanthropus''| *''P. neanderthalensis'' <br /><small>[[Theodore McCown|McCown]] and [[Sir Arthur Keith|Keith]], 1939<ref name=mccown1939>{{cite book|first=T.|last=McCown|first2=A.|last2=Keith|authorlink2=Sir Arthur Keith|year=1939|title=The stone age of Mount Carmel. The fossil human remains from the Levalloisso-Mousterian|volume=2|publisher=Clarenden Press}}</ref></small> *''P. heidelbergensis'' <br /><small>[[Theodore McCown|McCown]] and [[Sir Arthur Keith|Keith]], 1939<ref name=mccown1939/></small> *''P. ehringsdorfensis'' <br /><small>Paterson, 1940<ref name=mccown1939/></small> *''P. krapinensis'' <br /><small>Sergi, 1911<ref name=mccown1939/></small> *''P. palestinensis'' <br /><small>[[Theodore McCown|McCown]] and [[Sir Arthur Keith|Keith]], 1939<ref name=mccown1939/></small> *''P. europaeus'' <br /><small>Sergi, 1910</small> }} {{collapsible list|title=''Protanthropus''| *''P. atavus'' <br /><small>[[Ernst Haeckel|Haeckel]], 1895</small> *''P. tabunensis'' <br /><small>Bonarelli, 1944</small> }} {{collapsible list|title=''Acanthropus''| *''A. neanderthalensis'' <br /><small>Arldt, 1915</small> *''A. primigenius'' <br /><small>[[Othenio Abel|Abel]], 1920</small> *''A. neanderthalensis'' <br /><small>[[William Boyd Dawkins|Dawkins]], 1926</small> }} | synonyms_ref = <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=jE7gBAAAQBAJ&pg=PA508|first=F. S.|last=Szalay|first2=E.|last2=Delson|year=2013|title=Evolutionary history of the Primates|publisher=Academic Press|page=508|isbn=978-1-4832-8925-0}}</ref> |range_map = Range of Homo neanderthalensis.png |range_map_width = 220px |range_map_caption = Range of ''Homo neanderthalensis''. Eastern and northern ranges may extend to include Okladnikov in [[Altai Mountains|Altai]] and Mamotnaia in [[Bulubundukin ng Ural|Ural]] }} Ang mga '''Neanderthal''' (<small>English pronunciation</small> {{IPA-en|niˈændərˌθɔls||}}, {{IPA-en|niˈændərˌtɔls||}}, {{IPA-en|niˈændərˌtɑls||}} or {{IPA-en|neɪˈɑndərˌtɑls||}})<ref>''Neanderthl.'' (2012). Dictionary.com. Hinango noong 7 Setyembre 2012, from [http://dictionary.reference.com/browse/neanderthal?s=t link].</ref> ay isang hindi na umiiral ngayong espesye o subespesye sa loob ng henus na [[Homo (henus)|Homo]] at malapit na nauugnay sa mga [[Homo sapiens]](modernong tao). Ang mga ito ay alam mula sa mga specimen ng fossil na may petsa sa panahong [[Pleistocene]] at natagpuan sa Europa at sa mga bahagi ng kanluaran at sentral na Asya. Ang terminong Neanderthal na pagpapaikli ng ''taong Neanderthal'' ay minsang binabaybay na Neandertal na modernong baybay ng [[Lambak na Neander]] sa Alemanya kung saan ang espesyeng ito ay unang natuklasan. Ang mga Neanderthal ay alternatibong inuuri bilang isang subespesye ng [[Homo sapiens]] ('''''Homo sapiens neanderthalensis''''') o bilang isang hiwalay na espesye ng [[Homo]] ('''''Homo neanderthalensis''''').<ref name = "Tattersall">{{Cite journal|author=Tattersall I |author2= Schwartz JH |title=Hominids and hybrids: The place of Neanderthals in human evolution |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=96 |issue=13 |pages=7117–9 |date=Hunyo 1999 |pmid=10377375 |pmc=33580 |doi= 10.1073/pnas.96.13.7117|url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10377375 |accessdate=17 Mayo 2009|bibcode = 1999PNAS...96.7117T|quote= Thus, although many students of human evolution have lately begun to look favorably on the view that these distinctive hominids merit species recognition in their own right as ''H. neanderthalensis'' (e.g., refs. 4 and 5), at least as many still regard them as no more than a variant of our own species, ''H. sapiens''.}}</ref> Ang unang katangiang proto-Neanderthal ay lumitaw sa Europa mga 600,000–350,000 taon ang nakalilipas.<ref>{{Cite journal| author = J. L. Bischoff |display-authors=et al. | year = 2003 | title = The Sima de los Huesos Hominids Date to Beyond U/Th Equilibrium (>350 kyr) and Perhaps to 400–500 kyr: New Radiometric Dates | journal = J. Archaeol. Sci. | issue = 30 | page = 275 | volume = 30 | doi = 10.1006/jasc.2002.0834}}</ref> Ang mga katangiang Proto-Neanderthal ay minsang pinapangkat sa isa pang espesyeng [[phenetika|phenetiko]] na ''[[Homo heidelbergensis]]'', o isang anyong migrante na o ''[[Homo rhodesiensis]]''. Ang pinakabatang mga natuklasang Neanderthal ay kinabibilangan ng Hyena Den (UK) na itinuturing na mas matanda sa 30,000 taon ang nakalilipas samantalang ang mga Neanderthal na [[Vindija]] (Croatia) ay muling pinetsahan sa pagitan ng 33,000 at 32,000 taon ang nakalilipas. Walang tiyak na mga specimen na mas bata sa 30,000 taon ang nakalilipas ay natagpuan. Gayunpaman, ang ebidensiya ng apoy ng mga Neanderthal sa Gibraltar ay nagpapakitan ang mga ito ay nagpatuloy doon hanggang 24,000 taon ang nakalilipas. Ang [[Cro-Magnon]] o mga labing kalansay ng sinaunang modernong tao na may katangiang Neanderthal ay natagpuan sa [[Lagar Velho]] (Portugal) at pinetsahan ng 24,500 tao ang nakalilipas at pinakahulugang mga indikasyon ng malawak na paghahalong mga populasyon.<ref>{{Cite journal|author=Duarte C |author2= Maurício J |author3= Pettitt PB |author4= Souto P |author5= Trinkaus E |author6= van der Plicht H |author7= Zilhão J |title=The early Upper Paleolithic human skeleton from the Abrigo do Lagar Velho (Portugal) and modern human emergence in Iberia |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=96 |issue=13 |pages=7604–9 |date=Hunyo 1999 |pmid=10377462 |pmc=22133 |doi=10.1073/pnas.96.13.7604 |url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10377462 |accessdate=16 Mayo 2009|bibcode = 1999PNAS...96.7604D }}</ref> Ang ilang mga pagtitipong kultural ay naiugnay sa mga Neanderthal sa Europa. Ang pinaka una ang [[kulturang kasangkapang batong Mousterian]] na may petsang mga 300,000 ang nakalilipas.<ref>Skinner, A., B. Blackwell, R. Long, M.R. Seronie-Vivien, A.-M. Tillier and J. Blickstein; New ESR dates for a new bone-bearing layer at Pradayrol, Lot, France; Paleoanthropology Society March 28, 2007</ref> Ang Huling mga artipaktong Mousterian ay natagpuan sa [[kweba ni Gorham]] sa timog na humaharap sa baybayin ng Gibraltar.<ref>{{Cite journal|doi=10.1038/nature05195 |date=Oktubre 2006 |author=Finlayson, C |author2= Pacheco, Fg |author3= Rodríguez-Vidal, J |author4= Fa, Da |author5= Gutierrez, López Jm |author6= Santiago, Pérez A |author7= Finlayson, G |author8= Allue, E |author9= Baena, Preysler J |author10= Cáceres, I |author11= Carrión, Js |author12= Fernández, Jalvo Y |author13= Gleed-Owen, Cp |author14= Jimenez, Espejo Fj |author15= López, P |author16= López, Sáez Ja |author17= Riquelme, Cantal Ja |author18= Sánchez, Marco A |author19= Guzman, Fg |author20= Brown, K |author21= Fuentes, N |author22= Valarino, Ca |author23= Villalpando, A |author24= Stringer, Cb |author25= Martinez, Ruiz F |author26= Sakamoto, T |title=Late survival of Neanderthals at the southernmost extreme of Europe |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-10-19_443_7113/page/850 |volume=443 |issue=7113 |pages=850–3 |issn=0028-0836 |pmid=16971951 |journal=Nature|bibcode = 2006Natur.443..850F }}</ref><ref>Outside Europe, Mousterian tools were made by both Neanderthals and early modern homo sapiens. (Donald Johanson & Blake Edgar (2006) ''From Lucy to Language'', Simon & Schuster, p. 272)</ref> Ang ibang mga kulturang kasangkapan na nauugnay sa Neanderthal ay kinabibilangan ng [[Châtelperronian]], [[Aurignacian]], at [[Gravettian]]. Ang mga kalaunang pagtitipong kasangkapang ito ay lumilitaw na unti unting umunlad sa loob ng mga populasyon kesa sa pagiging naipakilala ng mga bagong populasyon na dumating sa rehiyon.<ref>{{Cite journal |author=R.G. Bednarik |title=The Expulsion of Eve |journal=Developments in Primatology |pages=25–55 |year=2011 |doi=10.1007/978-1-4419-9353-3_2 |url=http://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9781441993526-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1154940-p174101060 |accessdate=10 Nobyembre 2011 |quote=Timing it by the end of the fossils we choose to include with the "Neanderthals", or the stone tools we call Middle Paleolithic, would be another option, but the first end 28 ka ago, while the second marker could be set anywhere from 40 to 10 ka ago in Europe, and even much later elsewhere' page 45 |isbn=978-1-4419-9352-6 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924123025/http://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9781441993526-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1154940-p174101060 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924123025/http://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9781441993526-c1.pdf?SGWID=0-0-45-1154940-p174101060 |date=2015-09-24 }}</ref> <gallery> File:Neanderthaler Gallo-Romeins Museum (Tongeren) 24-03-2018 14-23-16.jpg|Isang rekonstruksiyon ng ''Homo neanderthalensis'' <!-- File:Reconstructed Krapina Neanderthals, cropped.png|Isang rekonstruksiyon ng ''Homo neanderthalensis'' --> File:La Qhina 18 Rekonstruktion, Museum Neanderthal.jpg|Isang rekonstruksiyon ng ''Homo neanderthalensis'' File:Neanderthal distribution.jpg|Ang distribusyon ng Neanderthal </gallery> Ang [[kapasidad pang-bungo]] ng Neanderthal ay inakalang kasing laki na sa mga modernong tao at marahil ay mas malaki na nagpapakitan ang sukat ng [[utak]] ng mga ito ay maaaring maihahambing o mas malaki. Noong 2008, ang isang pangkat ng mga siyentipiko ay lumikha ng isang pag-aaral gamit ang isang [[tatlong dimensiyonal]] na tinulungan ng kompyuter na mga rekonstruksiyon ng mga sanggol na Neanderthal batay sa mga fossil na natagpuan sa Rusya at Syria. Ang pag-aaral ay nagpapakitang ang utak ng mga Neanderthal at modernong tao ay may parehong sukat sa kapanganakan ngunit sa pagtanda, ang utak ng Neanderthal ay mas malaki kesa sa utak ng modernong tao.<ref>{{Cite web|url=http://blogs.nationalgeographic.com/blogs/news/chiefeditor/2008/09/neanderthal.html |title=Neanderthal Brain Size at Birth Sheds Light on Human Evolution |publisher=National Geographic |date=2008-09-09 |accessdate=2009-09-19}}</ref> Ang mga neanderthal ay higit na mas malakas sa mga modernong tao na may mga malalakas na mga braso at mga kamay.<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/459.shtml |title=Science & Nature—Wildfacts—Neanderthal |publisher=BBC |date= |accessdate=2009-06-21 |archiveurl=https://archive.today/20120719153404/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Neanderthal |archivedate=2012-07-19 |url-status=live }}</ref> Ang mga lalakeng Neanderthal ay may taas na {{Convert|164|–|168|cm|0|abbr=on}} at ang mga babaeng Neanderthal ay may taas na mga {{Convert|152|–|156|cm|0|abbr=on}}.<ref>{{Cite journal|author=Helmuth H |title=Body height, body mass and surface area of the Neanderthals |journal=Zeitschrift Für Morphologie Und Anthropologie |volume=82 |issue=1 |pages=1–12 |year=1998 |pmid=9850627 |doi= |url= }}</ref> Ang [[Proyekong Genome ng Neanderthal]] na inilimbag noong 2010 ay nagmumungkahing ang mga Neanderthal ay nag-ambag ng [[DNA]] sa [[anatomikong modernong mga tao]] na malamang ay sa pamamagitan ng pagtatalik sa pagitan ng mga Neanderthal at pinakaunang mga tao na kumalat mula sa Aprika. Ito ay pinaniniwalaang nangyari sa pagitan ng 80,000 at 50,000 ang nakalilipas o sa sandaling pagkatapos na ang mga proto-Eurasyano ay lumisan mula sa Aprika. Ayon sa pag-aaral, ang 1–4% ng genome ng populasyon ng mga tao na pumuno sa Eurasya ay inambag ng mga Neanderthal.<ref>{{cite book |first1=Gregory |last1=Cochran |first2=Henry |last2=Harpending |title=The 10,000 Year Explosion: How Civilization Accelerated Human Evolution |url=https://archive.org/details/10000yearexplosi0000coch |publisher=Basic Books |year=2009 |location=New York |quote=Logically, if admixture occurred at all, it had to happen somewhere in Neanderthal-occupied territory, which means Europe and Western Asia.}}</ref><ref name = "green"/><ref name = "BBC"/> Ang mga neanderthal ay [[ekstinto|naglaho]] noong mga 35,000 taong nakakaraan.<ref>http://www2.cnrs.fr/en/1415.htm</ref> == Klasipikasyon == Pinagtatalunan pa rin ng mga siyentipiko kung ang mga Neanderthal ay dapat uriin bilang ''Homo neanderthalensis'' bilang isang species ng henus na [[Homo]] o ''Homo sapiens neanderthalensis'' bilang subspecies ng [[Homo sapiens]]<ref name = "Tattersall" /> Ang ilang mga pag-aaral ng morpolohiya ay sumusuporta sa pananaw na ang ''H. neanderthalensis'' ay isang hiwalay na species at hindi isang subspecies ng H. sapiens.<ref name="Harvati">{{Cite journal|author=Harvati K |author2= Frost SR |author3= McNulty KP |title=Neanderthal taxonomy reconsidered: Implications of 3D primate models of intra- and interspecific differences |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=101 |issue=5 |pages=1147–52 |date= Pebrero 2004 |pmid=14745010 |pmc=337021 |doi=10.1073/pnas.0308085100 |url= |bibcode = 2004PNAS..101.1147H }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200509/s1450949.htm |title=Modern humans, Neanderthals shared earth for 1,000 years |date=1 Setyembre 2005 |accessdate=19 Setyembre 2006 |publisher=[[ABC News (Australia)]]}}</ref> Ang ebidensiya mula sa mga pag-aaral ng [[mitochondrial DNA]] ay pinakahulugang ebidensiya na ang mga neanderthal ay hindi isang subspecies ng Homo sapiens.<ref>{{Cite journal|author=Hedges SB |title=Human evolution. A start for population genomics |journal=Nature |volume=408 |issue=6813 |pages=652–3 |date=Disyembre 2000 |pmid=11130051 |doi=10.1038/35047193 |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-12-07_408_6813/page/652}}</ref> Dahil ang mga species ay inilalarawan ng [[paghihiwalay na reproduktibo]], ang malakas na ebidensiya sa [[genome]] ng [[interbreeding]] sa pagitan ng dalawang mga species ay nagtulak sa ilang mga siyentipiko na uriin ang mga Neanderthal na isang subspecies ng ''H. sapiens''.<ref name = "Tattersall"/><ref name = "green"/><ref name = "BBC"/> Gayunpaman, may mga nadokumentong mga halimbawa ng mga makakabuo ng supling na [[hybrid]]isasyon sa pagitan ng mga species at [[introgresyon]] kaya hindi ito depinitibo. == Ebolusyon == Ang paghahambing ng mga [[DNA]] ng parehong mga Neanderthal at mga [[Homo sapiens]] ay nagmumungkahing sila ay hiwalay na sumanga mula sa isang karaniwang ninuno sa pagitan ng 400,000 at 100,000 taong nakakalipas. Ang ninunong ito ay pinaniniwalaang ang ''[[Homo heidelbergensis]]''.<ref>http://www.theguardian.com/science/2013/jun/02/why-did-neanderthals-die-out</ref> Ang H. heidelbergensis ay umiral sa pagitan ng 800,000 at 1,300,000 taong nakakalipas at patuloy na nabuhay hanggang 200,000 taong nakakalipas. Noong mga 400,000 taong nakakalipas, ang isang sanga ng H. heidelbergensis ay nag-ebolb tungo sa mga Neanderthal sa Europa<ref>http://www2.cnrs.fr/en/1494.htm</ref> at sa pagitan ng 200,000 at 100,000 taong nakakalipas, ang isang sanga ng H. heidelbergensis ay nag-ebolb naman tungo sa mga [[Homo sapiens]] (modernong tao) sa Aprika.<ref>{{cite web|url=http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-heidelbergensis|publisher=Smithsonian National Museum of Natural History|title=Homo heidelbergensis: Evolutionary Tree|accessdate=17 Marso 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nhm.ac.uk/resources-rx/files/43feat_ancenct_human_occup_britain-3012.pdf|first=Chris|last=Stringer|title=The Ancient Human Occupation of Britain|publisher=Natural History Museum, London|accessdate=17 Marso 2013}}</ref><ref>{{cite book|first=Chris |last=Stringer|authorlink=Chris Stringer|title=The Origin of our Species|url=https://archive.org/details/originofourspeci0000stri |pages=[https://archive.org/details/originofourspeci0000stri/page/26 26]–29, 202|publisher=Penguin|year=2011|isbn=978-0-141-03720-2}}</ref><ref>{{cite book|page=[https://archive.org/details/fromlucytolangua0000joha_e5d7/page/38 38]|title=From Lucy to Language|url=https://archive.org/details/fromlucytolangua0000joha_e5d7|first1=Donald|last1=Johansson|first2=Blake|last2=Edgar|publisher=Simon & Schuster|year=2006|isbn=978-0-7432-8064-8}}</ref> == Genome == {{main|Proyektong genome ng Neanderthal}} Ang mga sinaunang imbestigasyon ay nakatuon sa [[DNA na mitokondriyal]] (mtDNA) na dahil sa striktong pagmamanang pang-ina at kalaunang pagiging marupok sa [[paggalaw henetiko]] ay ng isang limitadong halaga sa pagsusuri ng posibilidad ng pakikipagtalik ng mga Neanderthal sa mga taong [[Cro-Magnon]]. Noong 1997, nagawang makuha ng mga henetisista ang isang maliit na sekwensiya ng [[DNA]] mula sa mga butong Neanderthal mula mga 30,000 taon ang nakalilipas.<ref>Brown, Cynthia Stokes. Big History. New York, NY: The New Press, 2008. Print.</ref> Ang pagkuha ng mtDNA mula sa isang ikalawang specimen ay iniulat noong 2000 at hindi nagpakita ng tanda ng pagmula ng modernong tao mula sa mga Neanderthal.<ref name="Ovchinnikov">{{Cite journal|doi=10.1038/35006625 |date=Marso 2000 |author=Ovchinnikov, Iv |author2= Götherström, A |author3= Romanova, Gp |author4= Kharitonov, Vm |author5= Lidén, K |author6= Goodwin, W |title=Molecular analysis of Neanderthal DNA from the northern Caucasus |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-03-30_404_6777/page/490 |volume=404 |issue=6777 |pages=490–3 |issn=0028-0836 |pmid=10761915 |journal=Nature}}</ref> [[Talaksan:Neanderthal DNA extraction.jpg|right|thumb|Ang dalub-agham sa Max Planck Institute ay ineekstrakto ang DNA.]] Noong Hulyo 2006, ang [[Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology]] at [[454 Life Sciences]] ay nag-anunsiyo na kanilang isesekwensiya ang [[genome ng Neanderthal]] sa loob ng susunod na dalawang mga taon. Ang [[genome]] na ito ay inaasahang halos kasing sukat ng [[genome ng tao]] na mga 3 bilyong mga baseng pares at nagsasalo ng karamihan sa mga [[gene]] nito. Inasahang ang ang paghahambing ay magpapalawig ng pagkaunawa sa mga Neanderthal gayundin sa [[ebolusyon]] ng mga tao at [[utak]] ng tao.<ref>{{Cite news |title=Neanderthal genome project launches |url=http://www.msnbc.msn.com/id/13955661/ |date=20 Hulyo 2006 |accessdate=22 Agosto 2006 |last=Moulson |first=Geir |author2=[[Associated Press]] |publisher=[[MSNBC]] |archive-date=24 Pebrero 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224210220/http://www.msnbc.msn.com/id/13955661/ |url-status=dead}}</ref> Sinubukan ni [[Svante Pääbo]] ang higit sa 70 mga specimen ng Neanderthal. Ang preliminaryong pagseskwensiyang DNA mula sa isang 38,000 taong gulang na pragmento ng buto ng isang [[femur]] na natagpuan sa [[Kwebang Vindija]], Croatia noong 1980 ay nagpapakita na ang mga Neanderthal at modernong tao ay nagsasalo ng 99.5&nbsp;ng kanilang [[DNA]]. Mula sa mga pagtatantiyang analsis ng mtDNA, ang dalawang espesyeng ito ay nagsasalo ng karaniwang ninuno (common ancestor) mga 500,000 taon ang nakalilipas. Ang isang artikulo<ref>{{Cite journal|author=Green RE |author2= Krause J |author3= Ptak SE |display-authors= et al. |title=Analysis of one million base pairs of Neanderthal DNA |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-11-16_444_7117/page/330 |journal=Nature |volume=444 |issue=7117 |pages=330–6 |date=Nobyembre 2006 |pmid=17108958 |doi=10.1038/nature05336|bibcode = 2006Natur.444..330G }}</ref> na lumitaw sa hornal na [[Nature (journal)|''Nature'']] ay kumwenta na ang espesye ay humiwalay mga 516,000 taon ang nakalilipas samantalang ang mga fossil rekord ay nagpapakita ng isang panahon na mga 400,000 ang nakalilipas.<ref>{{Cite news|first=Nicholas |last=Wade |authorlink=Nicholas Wade |date=15 Nobyembre 2006 |title=New Machine Sheds Light on DNA of Neanderthals |url=http://www.nytimes.com/2006/11/15/science/16neanderthalcnd.html |work=[[The New York Times]] |accessdate=18 May 2009}}</ref> Ang isang pag-aaral noong 2007 ay nagpaurong ng punto ng paghihiwalay sa mga 800,000 taon ang nakalilipas.<ref>{{Cite journal|author=Pennisi E |title=Ancient DNA. No sex please, we're Neandertals |journal=Science |volume=316 |issue=5827 |page=967 |date=Mayo 2007 |pmid=17510332 |doi=10.1126/science.316.5827.967a |url=https://archive.org/details/sim_science_2007-05-18_316_5827/page/966}}</ref> Inihayag ni [[Edward Rubin]] ng [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] na ang kamakailang pagsubok ng genome ng DNA ng Neanderthal at tao ay magkatulad ng 99.5% hanggang sa halos 99.9%.<ref>{{Cite news |agency=Associated Press |date=16 November 2006 |title=Neanderthal bone gives DNA clues |url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/11/15/neanderthal.ap/index.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061118050935/http://edition.cnn.com/2006/TECH/science/11/15/neanderthal.ap/index.html |archivedate=18 November 2006 |publisher=CNN |accessdate=18 Mayo 2009 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |first=Ker |last=Than |author2=[[LiveScience]] |date=15 Nobyembre 2006 |title=Scientists decode Neanderthal genes |url=http://www.msnbc.msn.com/id/15732243/ |publisher=[[MSNBC]] |accessdate=18 Mayo 2009 |archive-date=3 Enero 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070103091513/http://www.msnbc.msn.com/id/15732243/ |url-status=dead }}</ref> Noong 16 Nobyembre 2006, ang [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] ay nag-isyu ng isang press release na nagmumungkahing ang mga Neanderthal at mga sinaunang tao ay malamang hindi nagtalik.<ref>{{cite press release |title=Neanderthal Genome Sequencing Yields Surprising Results And Opens A New Door To Future Studies |publisher=[[Lawrence Berkeley National Laboratory]] |date=16 Nobyembre 2006 |url=http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061116083223.htm |accessdate=31 Mayo 2009}}</ref> Sinikwensiya ni Edward M. Rubin na direktor ng U.S. Department of Energy's Lawrence Berkeley National Laboratory at ng Joint Genome Institute (JGI) ang isang praksiyon (0.00002) ng henomikang [[nukleyar na DNA]] (nDNA) mula sa isang 38,000 taong gulang femur ng Neanderthal. Kanilang kinwenta ang karaniwang ninuno na mga 353,000 taon ang nakalilipas at isang kumpletong paghihiwalay ng mga ninuno ng espesye na mga 188,000 ang nakalilipas.<ref name="Hayes">{{Cite news |first=Jacqui |last=Hayes |date=15 Nobyembre 2006 |title=DNA find deepens Neanderthal mystery |url=http://www.cosmosmagazine.com/news/853/dna-find-deepens-neanderthal-mystery |work=Cosmos |accessdate=18 Mayo 2009 |archive-date=2009-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326072705/http://www.cosmosmagazine.com/news/853/dna-find-deepens-neanderthal-mystery |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326072705/http://www.cosmosmagazine.com/news/853/dna-find-deepens-neanderthal-mystery |date=2009-03-26 }}</ref> Ang kanilang mga resulta ay nagpapakitang ang mga genome ng mga modernong tao at mga Neanderthal ay hindi bababa sa 99.5% na magkatulad ngunit sa pagkakatulad na henetiko ng mga ito at sa kabila na ang mga ito ay kapwa umiral sa parehong rehiyong heograpiko sa loob ng mga libong tao, hindi nakahanp si Rubin at ang kanyang pangkat ng anumang ebidensiya ng pagtatalik ng dalawa.<ref name="Hayes"/> Noong 2008, inilimbag ni Richard E. Green et al. mula [[Max Planck Institute]] for Evolutionary Anthropology sa Leipzig, Alemanya ang isang buong sekwensiya ng [[DNA na mitokondriyal]] ng Neanderthal at nagmungkahing ang "mga neanderthal ay may isang pangmatagalang epektibong populasyon na mas maliit kesa sa mga modernong tao".<ref>{{Cite journal|doi=10.1016/j.cell.2008.06.021 |date=Agosto 2008 |author=Green, Re |author2= Malaspinas, As |author3= Krause, J |author4= Briggs, Aw |author5= Johnson, Pl |author6= Uhler, C |author7= Meyer, M |author8= Good, Jm |author9= Maricic, T |author10= Stenzel, U |author11= Prüfer, K |author12= Siebauer, M |author13= Burbano, Ha |author14= Ronan, M |author15= Rothberg, Jm |author16= Egholm, M |author17= Rudan, P |author18= Brajković, D |author19= Kućan, Z |author20= Gusić, I |author21= Wikström, M |author22= Laakkonen, L |author23= Kelso, J |author24= Slatkin, M |author25= Pääbo, S |title=A complete Neandertal mitochondrial genome sequence determined by high-throughput sequencing |volume=134 |issue=3 |pages=416–26 |issn=0092-8674 |pmid=18692465 |pmc=2602844 |journal=Cell}}</ref> Sa pagsusulat sa ''Nature'' tungkol sa mga natuklasan nina Green et al, isinaad ni James Morgan na ang sekwensiyang mtDNA ay naglalaman ng mga pahiwatig na ang mga Neanderthal ay namuhay sa isang maliit at hiwalay na mga populasyon at malamang ay hindi nakipagtalik sa kanilang mga kapitbahay na tao.<ref>{{Cite journal|doi=10.1073/pnas.0606966103 |author=Evans PD |author2= Mekel-Bobrov N |author3= Vallender EJ |author4= Hudson RR |author5= Lahn BT |title=Evidence that the adaptive allele of the brain size gene microcephalin introgressed into Homo sapiens from an archaic Homo lineage |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=103 |issue=48 |pages=18178–83 |date=Nobyembre 2006 |pmid=17090677 |pmc=1635020 |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-11-28_103_48/page/18178|bibcode=2006PNAS..10318178E}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Evans PD |author2= Gilbert SL |author3= Mekel-Bobrov N |author4= Vallender EJ |author5= Anderson JR |author6= Vaez-Azizi LM |author7= Tishkoff SA |author8= Hudson RR |author9= Lahn BT |title=Microcephalin, a gene regulating brain size, continues to evolve adaptively in humans |journal=Science |volume=309 |issue=5741 |pages=1717–20 |date=Setyembre 2005 |pmid=16151009 |doi=10.1126/science.1113722 |url=https://archive.org/details/sim_science_2005-09-09_309_5741/page/1716|bibcode=2005Sci...309.1717E}}</ref> Sa parehong publikasyon, inihayag ni Svante Pääbo na sa nakaraang ginawa sa Max Planck Institute, ang "kontaminasyon ay talagang isang isyu" at kanilang kalaunang natanto na ang 11% ng kanilang sampol ay DNA ng modernong tao.<ref name = "Human genome tales">{{Cite journal|journal = Science |year = 2009 |volume = 32|issue = 5916|pages = 866–871 |doi = 10.1126/science.323.5916.866 |title = NEANDERTAL GENOMICS: Tales of a Prehistoric Human Genome |url = https://archive.org/details/sim_science_2009-02-13_323_5916/page/366 |author = Elizabeth Pennisi|pmid = 19213888}}</ref><ref name = "pmid19661919">{{Cite journal| pmid = 19661919|title = The Neandertal genome and ancient DNA authenticity | journal = EMBO J. |year = 2009| volume = 28 |issue = 17| pages = 2494–502 | url = http://www.nature.com/emboj/journal/v28/n17/abs/emboj2009222a.html |pmc = 2725275 | doi = 10.1038/emboj.2009.222 | author = Green RE |author2= Briggs AW |author3= Krause J |author4= Prüfer K |author5= Burbano HA |author6= Siebauer M |author7= Lachmann M |author8= Pääbo S.}}</ref> Simula nito, ang maraming mga gawang preparasyon ay isinagawa sa mga malilinis na area at ang 4 na baseng pares na mga tag ay idinagdag sa DNA sa sandaling ito ay nakuha upang ang DNA ng Neanderthal ay matukoy. Sa 3 bilyong mga naskwensiyang nucleotide, ang analisis ng mga ⅓ ay hindi napagkita ng paghahalo sa pagitan ng mga modernong tao at mga Neanderthal ayon kay Pääbo. Ito ay umayon sa gawa ni Noonan mula sa naunang dalawang taon. Ang uri ng [[microcephalin]] na karaniwan sa labas ng Aprika na iminungkahing ng pinagmulang Neanderthal at responsable sa mabilis na paglago ng utak sa mga tao ay hindi natagpuan sa mga Neanderthal. Hindi rin natagpuan ang uring [[MAPT]] na isang napakatandang uring pangunahing natagpuan sa mga Europeo.<ref name="Human genome tales"/> Gayunpaman, sa isang analisis ng isang unang drapto ng genome ng Neanderthal ng parehong pangkat na inilabas noong Mayo 2010 ay nagpapakitang may pagtatalik na nangyari sa pagitan ng mga Neanderthal at tao.<ref name = "green">{{Cite journal| author = Richard E. Green |display-authors=et al | title = A Draft Sequence of the Neanderthal Genome | url = https://archive.org/details/sim_science_2010-05-07_328_5979/page/710 | journal = Science | volume = 328 | issue = 5979 | pages = 710–722 | year = 2010 | pmid = 20448178 | doi = 10.1126/science.1188021|bibcode = 2010Sci...328..710G }}</ref><ref name = "BBC">{{Cite news | last = Rincon | first = Paul | title = Neanderthal genes 'survive in us' | publisher = [[BBC]] | date = 2010-05-06 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8660940.stm | accessdate = 2010-05-07}}</ref> Ayon kay Pääbo na nanguna sa pag-aaral: "Tayong mga namumuhay sa labas ng Aprika ay nagdadala ng isang maliit na DNA ng Neanderthal sa atin". Ayon kay Dr. David Reich ng [[Harvard Medical School]], "ang proporsiyon ng minana sa Neanderthal na henetikong materyal ay mga 1 hanggang 4 na porsiyento. Ito ay napakaliit ngunit napaka tunay na proporsiyon ng lahing nasa mga hindi Aprikano ngayon". Ang pagsasaliksik na ito ay naghambing ng genome ng Neanderthal sa limang mga modernong tao mula sa Tsina, Pransiya, sub-saharan Aprika, at Papua New Guinea. Ang natagpuan ay ang mga 1 hanggang 4 na porsiyento ng mga [[gene]] ng mga hindi-Aprikano ay nagmula sa mga Neanderthal kumpara sa basenglinyang inilarawan ng dalawang mga Aprikano.<ref name = "green"/> Ito ay nagpapakitang may isang [[pagdaloy ng gene]] mula sa mga Neanderthal tungo sa mga modernong tao(i.e., pagtatalik sa pagitan ng dalawang mga populasyong ito). Dahil sa ang tatlong mga hindi-Aprikanong genome ay nagpapakita ng isang magkatulad na proporsiyon ng mga sekwensiyang Neanderthal, ang pagtatalik ay dapat nangyari sa simula ng migrasyon ng mga modernong tao mula Aprika at marahil ay sa Gitnang Silangan. Walang ebidensiya para sa [[daloy ng gene]] sa direksiyong mula sa mga modernong tao tungo sa mga Neanderthal ay natagpuan. Ang huling resulta ay maasahan kung ang pag-uugnayan sa pagitan ng maliit na nagkokolonisang populasyon ng mga modernong tao at isang mas malaking residenteng populasyon ng mga Neanderthal. Ang isang labis na limitadong halaga ng pagtatalik ay maaaring magpaliwanag sa mga pagkakatuklas kung ito ay nangyari ng sapat na maaaga sa prosesong kolonisasyon.<ref name = "green"/> Bagaman ang pagtatalik ay nakikitang ang pinaka-[[parsimonya|parsimonyosong]] interpretasyon ng mga pagkakatuklas na henetiko, sinaad ng mga may akda na hindi konklusibong maalis ang alternatibong scenario kung saan ang pinagmulang populasyon ng mga hindi Aprikanong modernong tao ay mas malapit na kaugnay na sa mga Neanderthal kesa ang ibang mga Aprikano sanhi ng sinaunang mga paghahating henetiko sa loob ng Aprika.<ref name = "green"/> Kabilang sa mga [[gene]] na naipakitang iba sa pagitan ng mga kasalukuyang nabubuhay na tao at mga Neanderthal ang ''[[RPTN]]'', ''[[SPAG17]]'', ''[[CAN15]]'', ''[[TTF1]]'' at ''[[PCD16]]''.<ref name = "green"/> == Pag-aasal == Ang mga Neanderthal ay gumawa ng labis na maunlad na mga kasangkapan,<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-11408298|title=Neanderthals were able to 'develop their own tools'|first=Katia|last=Moskvitch|work=[[BBC News]]|publisher=[[BBC]]|date=2010-09-24|accessdate=2010-10-01}}</ref> may isang [[wika]] (ang kalikasan nito ay pinagdedebatihan) at namuhay sa isang masalimuot na mga pangkat na nakikisalamuha. Ang lugar na arkeolohikal ng Moldova sa silangang Ukraine ay nagmumungkahing ang ilang mga Neanderthal ay nagtayo ng mga tirahan gamit ang mga buto ng hayop. Ang isang gusali ay gawa sa mga bungo ng [[mammoth]], mga panga, mga pangil, mga buto ng hita at may 25 sahig ng gawaan ng apoy sa loob.<ref>{{cite news | url = http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/8963177/Neanderthals-built-homes-with-mammoth-bones.html | title = Neanderthals built homes with mammoth bones | work = Telegraph.co.uk | first = Richard | last = Gray | date = 18 Disyembre 2011 | access-date = 2012-09-08 | archive-date = 2014-10-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141008072707/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/8963177/Neanderthals-built-homes-with-mammoth-bones.html | url-status = dead }}</ref> Bagaman ang mga Neanderthal ay malaking mga [[karniborosa]],<ref name=neandercarnivore/><ref>{{Cite web |url=http://www.ploscollections.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0014769;jsessionid=B5ED8399160D7F46A7647ADE513F5B9C.ambra01 |title=Molar Macrowear Reveals Neanderthal Eco-Geographic Dietary Variation |access-date=2012-09-08 |archive-date=2012-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809000519/http://www.ploscollections.org/article/info:doi/10.1371/journal.pone.0014769;jsessionid=B5ED8399160D7F46A7647ADE513F5B9C.ambra01 |url-status=dead }}</ref> at mga [[maninilang apeks]];<ref name=neanderapex/> ang mga pag-aaral ay nagpakitang ang mga Neanderthal ay nagluto ng mga gulay sa kanilang diyeta.<ref name="vegetable" /><ref name=Example2006>{{cite journal|last1=Henry|first1=A. G.|last2=Brooks|first2=A. S.|last3=Piperno|first3=D. R.|title=Microfossils in calculus demonstrate consumption of plants and cooked foods in Neanderthal diets (Shanidar III, Iraq; Spy I and II, Belgium)|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=108|issue=2|year=2010|pages=486–491|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.1016868108}}</ref> Noong 2010, iniulat ng isang mananaliksik sa Estados Unidos ang pagkakatuklas sa isang nilutong materyang gulay sa ngipin ng isang bungong Neanderthal na sumasalungat sa mas naunang paniniwalang ang mga Neanderthal ay eksklusibo o halos eksklusibong mga karniborosa(kumakain ng karne)<ref name=neandercarnivore>{{Cite journal|author=Richards MP |author2= Pettitt PB |author3= Trinkaus E |author4= Smith FH |author5= Paunović M |author6= Karavanić I |title=Neanderthal diet at Vindija and Neanderthal predation: The evidence from stable isotopes |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=97 |issue=13 |pages=7663–6 |date=Hunyo 2000 |pmid=10852955 |pmc=16602 |doi=10.1073/pnas.120178997 |url= |bibcode = 2000PNAS...97.7663R }}</ref> at mga maninilang apeks.<ref name = neanderapex>{{Cite journal|title=Isotopic evidence for diet and subsistence pattern of the Saint-Césaire I Neanderthal: review and use of a multi-source mixing model.| author=Bocherens H |author2= Drucker DG |author3= Billiou D |author4= Patou-Mathis M |author5= Vandermeersch B.|journal=Hum Evol.|date=Hulyo 2005 |volume=49|issue=1|pages=71–87|pmid=15869783|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15869783|doi=10.1016/j.jhevol.2005.03.003}}</ref><ref name="vegetable">Ghosh, Pallab. "[http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-12071424 Neanderthals cooked and ate vegetables]." BBC News. 27 Disyembre 2010.</ref> == Anatomiya == {{Main|Anatomiya ng Neanderthal}} Ang anatomiya ng Neanderthal ay mas matipuno kesa sa [[anatomikong modernong mga tao]] at ang mga ito ay may kulang na [[neoteniya|neotenisadong]] mga bungo. <ref name="Montagu">Montagu, A. (1989). Growing Young. Bergin & Garvey: CT.</ref> [[Talaksan:Homo neanderthalensis 2 cogitas3d.png|thumb|Rekonstruksiyong pang mukha ng Neanderthal ni Cícero Moraes]] == Habitat at saklaw == Ang mga sinaunang Neanderthal ay namuhay sa [[Huling panahong glasyal]] na sumasakop sa mga 100,000 taon. Dahil sa nakapipinsalang mga epekto ng panahong yelo sa mga lugar ng Neanderthal, walang labis na alamn tungkol sa mga sinaunang espesye nito. Ang mga bansa kung saan ang mga labi nito ay alam ay kinabibilangan ng karamihan ng Europa na timog ng linya ng pagyeyelo kabilang ang timog na baybayin ng Gran Britanya,<ref name="dargie2007p9">{{Cite book|title=A History of Britain |url=https://archive.org/details/historyofbritain0000darg_v9w6 |first=Richard |last=Dargie |year=2007 |page=[https://archive.org/details/historyofbritain0000darg_v9w6/page/9 9] |oclc=124962416 |isbn=978-0-572-03342-2 |publisher=Arcturus |location=London}}</ref> Central Europe and the Balkans,<ref>{{cite press release |title=Ancient tooth provides evidence of Neanderthal movement |publisher=[[Durham University]] |date=11 Pebrero 2008 |url=http://www.dur.ac.uk/news/newsitem/?itemno=6163 |accessdate=18 Mayo 2009}}</ref> ilang mga lugar sa Ukraine at sa kanlurang Rusya at silangan ng Europa sa Sibera hanggang sa mga [[Kabundukang Altai]] at timog hanggang sa [[Levant]] sa [[Ilog Indus]]. Tinatayang ang kabuuang populasyong ng Neanderthal sa buong habitat na ito ay may bilang na mga 70,000 sa rurok nito.<ref>O'Neill, Dennis. [http://anthro.palomar.edu/homo2/mod_homo_2.htm "Evolution of Modern Humans: Neanderthals"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226112024/https://www2.palomar.edu/anthro/homo2/mod_homo_2.htm |date=2018-12-26 }}, ''Palomar College'', 10 Hunyo 2011, hinango noong 21 Agosto 2011.</ref> Ang mga fossil ay hindi pa natatagpuan sa Aprika hanggang ngayon ngunit may mga natagpuan na medyo malapit sa Aprika sa parehong Gibralta at sa Levant. Sa ilang mga lugar sa Levant, ang mga labi ng Neanderthal ay may petsang pagkatapos na ang mga parehong lugar ay tinahanan ng mga modernong tao. Ang mga fossil ng mga [[mamalya]] sa parehong panahon ay nagpapakita ng mga umangkop (adapted) sa lamig na mga hayop na umiiral ng katabi ng mga Neanderthal na ito sa rehiyon ng Silangang Mediteranneo. Ito ay nagpapahiwatig na ang mga Neanderthal ay mas mahusay na nakaangkop ng biolohiko sa malamig na panahon kesa sa mga modernong tao at minsan ay nagpaalis sa mga modernong taong ito nang ang klima ay naging sapat na malamig.<ref name = "Jordan01">Jordan, P. (2001) ''Neanderthal: Neanderthal Man and the Story of Human Origins.'' The History Press {{ISBN|978-0-7509-2676-8}}.</ref> Ang mga ''Homo sapiens sapiens''ang lumilitaw na tanging mga uri ng tao sa Lambak ng Ilog Nilo sa mga panahong ito at ang mga Neanderthal ay hindi alam na namuhay sa timog kanluran ng modernong Israel. Nang ang karagdagang pagbabago sa klima ay nagsanhi ng mas mainit na temperatura, ang saklaw ng Neanderthal ay umurong sa hilaga kasama ng mga umangkop sa lamig na mga espesye ng hayop. Maliwanag na ang mga pinukaw ng panahong paglipat ng populasyong ito ay nangyari bago ang mga modernong tao ay nagkamit ng kapakinabangang pakikipagtunggali sa mga Neanderthal dahil ang mga paglipat ng populasyong ito ay nangyari sa loob ng mga sampung libong mga taon bago palitan ng mga modernong tao ang mga neanderthal sa kabila ng kamakailang ebidensiya ng pagtatalik ng mga modernong tao at Neanderthal.<ref name = "Jordan01" /> May mga hiwalay na pag-unlad sa linya ng tao sa ibang mga rehiyon gaya ng Katimugang Aprika na medyo katulad ng mga Neanderthal sa Europa at Kanlurang/Sentral na Sya ngunit ang mga taong ito ay hindi aktuwal na mga Neanderthal. Ang isang gayong halimbawa ang [[Kabwe skull|Rhodesian Man]] (''[[Homo rhodesiensis]]'') na umiral bago ang anumang mga Europeong Neanderthal ngunit may mas modernong hanay ng mga ngipin. Hanggang ngayon ay walang malapit na koneksiyon ang natagpuan sa pagitan ng mga parehong tao at ang mga Neanderthal sa Kanluran/Sentral na Eurasya kahit paano sa parehong panahon ng klasikong mga Eurasyanong Neanderthal. Ang ''H. rhodesiensis'' ay tila nag-ebolb nang hiwalay at mas nauna kesa sa klasikong mga Neanderthal sa isang kaso ng [[ebolusyong konberhente]]. Lumilitaw na hindi tama batay sa kasalukuyang pagsasaliksik at mga alam na natagpuang fossil na tukuyin ang anumang fossil sa labas ng Europa o Kanluran o Sentral na Asya bilang isang tunay na Neanderthal. Ang mga tunay na Neanderthal ay may alam na saklaw na posibleng lumalawig hanggang sa malayong silangan gaya ng Kabundukang Altai ngunit hindi mas malayo sa silangan o timog at maliwanag na hindi sa Aprika. Sa ano pa mang kaso, sa Aprika, ang lupaing malapit na timog ng saklaw ng Neanderthal ay inangkin ng mga modernong tao simula hindi bababa sa 160,000 bago ang kasalukuyan. Ang mga fossil ng klasikong Neanderthal ay natagpuan sa isang malaking area mula hilagang Alemanya hanggang Israel at mga bansang Meditarrano tulad ng Espanya<ref name=ArsuagaEtal>{{Cite journal|year=1989 |last1=Arsuaga |first1=J.L|last2=Gracia|first2=A|last3=Martinez |first3=I|last4=Bermudez de Castro|first4=J.M|last5=Rosas| first5=A|last6=Villaverde |first6=V|last7=Fumanal|first7=M.P |title=The human remains from Cova Negra (Valencia, Spain) and their place in European Pleistocene human evolution|journal=Journal of Human Evolution|volume=19|pages=55–92|doi=10.1016/0047-2484(89)90023-7|postscript=<!--None-->}}</ref> at Italya<ref name=MallegniPiperno&Segre1987>{{Cite journal|author=Mallegni, F. |author2= Piperno, M. |author3= Segre, A|year=1987|title=Human remains of ''Homo sapiens neanderthalensis'' from the Pleistocene deposit of Sants Croce Cave, Bisceglie (Apulia), Italy|url=https://archive.org/details/american-journal-of-physical-anthropology_1987-04_72_4/page/421 |journal=American Journal of Physical Anthropology |pmid=3111268|volume=72|issue=4|pages=421–429|doi=10.1002/ajpa.1330720402|postscript=<!--None-->}}</ref> sa timog at mula sa Inglatera at Portugal sa kanluran hanggang sa Uzbekistan sa silangan. Ang areang ito ay malamang na hindi lahat natirhan sa parehong panahon. Ang hilagang hangganan ng saklaw, sa partikular ay madalas na lumiit sa pagsisimula ng mga panahong malamig. Sa kabilang dako, ang hilagang hangganan ng saklaw nito na kinatawan ng mga fossil ay maaaring hindi ang tunay na hilagang hangganan na tinirhan ng mga ito dahil ang mukhang mga Gitnang Paleolitikong mga artipakto ay natagpuan ng mas malayo sa hilaga hanggang 60° N sa kapatagang Rusyano.<ref>{{Cite journal|author=Pavlov P |author2= Roebroeks W |author3= Svendsen JI |title=The Pleistocene colonization of northeastern Europe: a report on recent research |journal=Journal of Human Evolution |volume=47 |issue=1–2 |pages=3–17 |year=2004 |pmid=15288521 |doi=10.1016/j.jhevol.2004.05.002 |url= }}</ref> Ang kamakailang ebidensiya ay nagpalawig ng saklaw ng Neanderthal ng mga {{convert|1250|mi|km}} silangan tungo sa katimugang Mga Kabundukang Altai sa Siberia.<ref>{{Cite news|first=Nicholas |last=Wade |authorlink=Nicholas Wade |date=2 Oktubre 2007 |title=Fossil DNA Expands Neanderthal Range |url=http://www.nytimes.com/2007/10/02/science/02nean.html |work=[[The New York Times]] |accessdate=18 Mayo 2009}}</ref><ref>{{Cite news|first=Kate |last=Ravilious |date=1 Oktubre 2007 |title=Neandertals Ranged Much Farther East Than Thought |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/10/070930-neanderthals.html |publisher=[[National Geographic Society]] |accessdate=18 Mayo 2009}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist|refs= <ref name=haeckel>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZXxZAAAAQAAJ&pg=PA601|first=E.|last=Haeckel|authorlink=Ernst Haeckel|year=1895|title=Systematische Phylogenie: Wirbelthiere|language=Aleman|page=601}}</ref> }} === Talaaklatan === * C. David Kreger ([[2000-06-30]]) [http://www.archaeologyinfo.com/homoneaderthalensis.htm Homo Neanderthalensis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226112020/http://archaeologyinfo.com/homo-neanderthalensis/ |date=2018-12-26 }} * Dennis O'Neil ([[2004-12-06]]) [http://anthro.palomar.edu/homo2/mod_homo_2.htm ''Evolution of Modern Humans Neandertals''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226112024/https://www2.palomar.edu/anthro/homo2/mod_homo_2.htm |date=2018-12-26 }}, nakuha noong 12/26/2004 * [http://jqjacobs.net/anthro/paleo/neanderthal.html ''Neanderthal DNA Sequencing''], sekuwensiya ng DNA ng Neandertal * Solecki, Ralph S. "Shanidar." Grolier Multimedia Encyclopedia. 2007. [http://gme.grolier.com/cgi-bin/article?assetid=0264140-0 Grolier sa Internet]{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 25 Nobyembre 2007 {{Human Evolution}} [[Kategorya:Mga Neanderthal]] fh5lcsabp0sgkjhwohcxvtlj7spbmpm Linggo ng Palaspas 0 80172 2227790 2156116 2026-09-22T21:45:20Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227790 wikitext text/x-wiki [[Image:Jesus entering jerusalem on a donkey.jpg|thumb|300px|Ang matagumpay na pagpasok ni Jesus patungo sa Jerusalem.<ref name=Allison120 >''Matthew 19–28'' by William David Davies, Dale C. Allison 2004 ISBN 0-567-08375-6 page 120</ref><ref name=MacArthur17 >''John 12–21'' by John MacArthur 2008 ISBN 978-0-8024-0824-2 pages 17–18</ref>]] Ang '''Linggo ng Palaspas''' ay ang ika-anim at huling Linggo ng [[Panahon ng Kuwaresma|Kuwaresma]] bago ang [[Pasko ng Pagkabuhay]] ni Kristo. Sa araw na ito ay ginugunita ng mga Kristiyano ang pagpasok ni [[Hesus|Hesukristo]] sa Jerusalem bago ang kanyang kalbaryo, o senyales ng pagsisimula ng Mahal na Araw. ==Kasaysayan== Isa itong araw upang [[ipagdiwang]] ang araw nang pagpasok ni [[Hesus]] sa lungsod ng [[Jerusalem]] sa [[Israel]], ayon sa pagkakasulat sa [[Bibliya]] sa [[Ebanghelyo ni Marcos|Marcos 11:1-11]], [[Ebanghelyo ni Mateo|Mateo 21:1-11]], [[Ebanghelyo ni Lucas|Lucas 19:28-44]], at [[Ebanghelyo ni Juan|Juan 12:12-19]]. Ayon sa Ebanghelyo, bago sapitin ni Kristo ang Herusalem ay nanatili muna siya sa Bethany at Bethpage, kung saan nagsalo sila ni Lazaro, kasama ang mga kapatid nitong sina Maria at Martha, sa isang hapunan. Habang nagsasalo-salo sila, ay napakisuyuan niya ang isa niyang disipulo na kalagan ang isang nakataling buriko (''donkey'') at sinabing ito ay sa pag-uutos ng Panginoon. Ang burikong ito ay hindi pa nalululan kahit minsan at ito ang siyang ginamit ni Kristo sa kaniyang pagpasok sa Jerusalem. Nakasulat din sa Bibliya na sa pagdaan ni Kristo sa lansangan ay nagbigay-pugay ang mga tao sa pamamagitan ng paglalatag ng kanilang mga kapa at balabal sa lansangan, gayundin ng mga maliliit na tangkay ng puno. ==Pagdiriwang== [[Talaksan:Woven palm leaf cross.JPG|thumb|right|150px|Krus na gawa mula sa palaspas o dahon ng palamang pinalamutian at binendisyunan.]] Tuwing Linggo ng Palaspas, maraming mga Kristiyano ang bumubuo ng mga [[krus]] na gawa mula sa mga '''[[palaspas]]''', o ang pinalamutiang at binasbasang mga dahon ng [[palma]]<ref name=JETE>{{cite-JETE|Palaspas}}, pahina 973.</ref>, at sa pamamagitan din ng [[pagsisimba]] o pagpunta sa [[simbahan]]. Tinatawag din na ''Domingo de Ramos'', sa araw na ito ay naglalabasan sa mga lansangan ang mga naglalako ng palaspas na isang mahalagang gamit na dinadala ng mga mananampalataya sa Simbahan. Ang palaspas ay yari sa tangkay at dahon ng niyog na hinahabi sa iba’t ibang anyo na kadalasan ay nasa anyo ng pahabang pamaypay na may tatlong hugpungan. Ang iba naman ay hugis krus at arko. Sa mga pook na kakaunti o walang tanim na palma ay gumagamit sila ng ibang halaman para sa palaspas. Sa araw na ito ay bitbit ng mga deboto ang palaspas sa Simbahan. Sa hudyat ng pari, sabay-sabay nilang iwinawagayway ang nasabing gamit. Ang pagwawagayway na ito ay nakakalikha ng animo’y matulis na tunog na dala ng hangin na pinaniniwalaan na isang paraan upang itaboy ang masasamang elemento at espiritu. Ang pari ay iikot sa mga tao upang mabindisyunan gamit ang banal na tubig ang mga palaspas ng mga deboto. Pag-uwi sa kani-kanilang tahanan ay ikinakabit ng mga tao ang kanilang palaspas sa pintuan ng kanilang bahay upang masanggahan ang kanilang pamilya mula sa kasamaan. Mananatili itong nakasabit sa tahanan hanggang sumapit muli ang Araw ng Palaspas isang taon ang makalipas. Depende sa simbahan o parokya, ang paraan ng pagpapahayag ng [[Mabuting Balita]] ay maaring isang [[dula]] na parang [[drama]] na kung saan ang ''commentator'' ang magpapahayag ng pagbasa na ang tagapagdiwang ay gaganap bilang si Hesus at ang mga itinakdang gaganap na tauhan sa pagbasa, at babasahin ng lahat ng tagapagdiwang ang Mabuting Balita. == Tingnan din == * [[Katolisismong Romano]] * [[Silanganing Ortodoksiya]] == Sanggunian == {{reflist}} == Mga kawing na panlabas == * [http://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/holydays/holyweek_1.shtml Linggo ng Palaspas mula sa BBC] * [http://www.bbc.co.uk/religion/tools/calendar/faith.shtml?christian Kalendaryong Kristiyano para sa 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120521014530/http://www.bbc.co.uk/religion/tools/calendar/faith.shtml?christian |date=2012-05-21 }}, mula rin sa BBC {{stub}} [[Kategorya:Kristiyanismo]] [[Kategorya:Mahal na Araw]] cf71agmk1hgq2df6trhoyhakdq1gmla Luzzi 0 84063 2227801 2227131 2026-09-22T22:42:27Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227801 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Luzzi|elevation_min_m=|mayor=Federico Umberto|area_footnotes=|area_total_km2=77.6|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Luzzesi|elevation_footnotes=|elevation_max_m=|frazioni=Cavoni, Petrine, Serra Civita, Timparello|elevation_m=375|saint=Inmaculada Concepcion at San [[Francisco ng Paola]]|day=Pebrero 12, Abril 2|postal_code=87040|area_code=0984|website={{official website|http://www.comunediluzzi.it/}}|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CS}} (CS)|official_name=Comune di Luzzi|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Luzzi_Centro_Storico.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Luzzi-Stemma.png|image_map=|region={{RegioneIT|sigla=CAL}}|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|39|27|N|16|17|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}} Ang '''Luzzi''' ([[Mga wika ng Calabria|Calabres]]: {{Lang|nap|I Lùzzi}}) ay isang bayan at [[komuna]] sa [[lalawigan ng Cosenza]], bahagi ng rehiyon ng [[Calabria]] sa [[katimugang Italya]]. == Heograpiyang pisikal == [[File:Autunno_Luzzi.jpeg|link=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Autunno_Luzzi.jpeg|left|thumb|303x303px|Pook kabundukan ng Luzzi.]] === Klima === Ang klima sa pangkalahatan ay Mediteraneo. Ang natatanging klima ng Luzzi, katulad ng iba pang bahagi ng Lambak Crati, ay nakasalalay sa halos ganap na kawalan ng impluwensiya ng dagat sa temperatura: sa katunayan, posible ang malawak na pagkakaiba-iba ng temperatura (lalo na sa lugar ng lambak) sa buong taon. Sa tag-araw, ang temperatura ay maaaring umabot sa 37-38°C sa panahon ng mga heat wave, kahit 40°C o mas mataas pa sa mga mababang lugar, habang ang niyebe ay bumabagsak sa sentro ng bayan nang hindi bababa sa isang beses sa isang taon, sa pagitan ng Disyembre at Marso. Gayunpaman, ang mga bulubunduking lugar ay nakikinabang sa mahusay na pag-ulan ng niyebe sa pagitan ng Nobyembre at Abril. Kasama ang iba pang bahagi ng Lambak Crati, ang Luzzi ay tumatanggap ng pinakamahusay na pag-ulan ng niyebe sa panahon ng mga "slide" na pag-ulan ng niyebe, na nangyayari kapag ang isang patong ng mainit at mamasa-masang hangin ay dumadaloy sa isang patong ng malamig na hangin na idineposito sa lupa kasunod ng malamig na pagbuga ng hangin. == Mga monumento at tanawin == === Munisipyo === Ang ''palazzo comunale'' o munisipyo gusaling ito noong ika-18 siglo ay nagpatotoo sa isang mahalagang tradisyon sa kasaysayan at kumakatawan sa pinakamahalagang estrukturang arkitektura sa makasaysayang sentro ng lungsod. Kilala bilang Palazzo Vivacqua, ito ay dating pagmamay-ari ng mga Prinsipe Firrao, "ang unang kastilyo sa Luzzi-Centro noong panahon ng paghahari ni Sanseverino" (dumating ang mga Vivacqua sa Luzzi noong 1781, ipinatawag ng mga Prinsipe Firrao upang pamahalaan at pangasiwaan ang kanilang maraming lokal na ari-arian). Sa kasalukuyan, ito ay nagsisilbing bulwagan ng bayan. Ang gusali, na ginamit bilang isang pribadong tirahan mula noong 1940, ay nasa isang malalang kalagayan ng pagkasira, kapwa sa estruktura at sa mga katangian nito. Ang isang serye ng mga interbensyon, na paulit-ulit sa paglipas ng mga taon, ay nagbigay-daan sa pagbawi nito, na may kumpletong pagpapanumbalik ng estruktura at pagsasaayos ng iba't ibang palapag at silid, kung saan ang iba't ibang mga tungkulin sa pamamahala, politika, at administratibo ng bulwagan ng bayan ay ipinamamahagi. Ang panlabas ay hugis parisukat, sa perpektong estilong Renasimyento, na may mga simpleng harapan. Binubuo ito ng dalawang palapag, kasama ang isang silong at attic. Ang pasukan ay nakabalangkas sa pamamagitan ng isang estrukturang bato na umaabot sa kabila ng gusali. Isang hagdanan na may partikular na halaga sa arkitektura ang nangingibabaw sa atrio ng gusali at direktang konektado sa hardin at iba pang mga estrukturang tirahan, na ngayon ay ginagamit bilang mga tanggapan ng munisipyo. Ang itaas na palapag ay nagtatampok ng isang malaking balkonahe sa gitna at dalawang mas maliliit na balkonahe sa gilid.<ref>{{Cita web|url=http://www.luzziportal.it/Vivacqua.htm|titolo=Palazzo Vivacqua|accesso=12 febbraio 2014|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20140222150800/http://www.luzziportal.it/Vivacqua.htm|dataarchivio=22 febbraio 2014|urlmorto=sì}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222150800/http://www.luzziportal.it/Vivacqua.htm |date=2014-02-22 }}</ref> == Mga kambal bayan == * {{Flagicon|ITA}} [[Longobucco]], Italya == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Cosenza}} [[Kategorya:Pages with non-numeric formatnum arguments]] 979idgid7uw94r0p4qhx43dsltnctul Pulo ng Anghel 0 92413 2228094 2085285 2026-09-23T11:48:58Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228094 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Angel Island (California).jpg|thumb|Angel Island sa California ]] {{coord|37|51|46|N|122|25|51|W|type:isle_region:US|display=title}} {{otheruses|Pulo ng Anghel}} [[File:Angel Island Immigration Station b.jpg|thumb|right|250px|Ang Himpilan o Estasyon ng Imigrasyon sa Pulo ng Anghel, California ng Estados Unidos.]] Ang '''Pulo ng Anghel''' (Ingles: ''Angel Island'') ay isang pulo sa [[San Francisco Bay|Look ng San Francisco]] na nagpapakita ng malawak ng mga tanawin ng [[San Francisco, California]], ng mga ulong-lupain ng [[Kondado ng Marin, California]] at [[Bundok ng Tamalpais]]. Kabilang ang buong isla sa loob ng '''Pang-estadong Liwasan ng Pulo ng Anghel''' (''Angel Island State Park''), at pinangangasiwaan ng Mga Pang-estadong [[Liwasan]] ng California. Ginamit ito para sa sari-saring mga layunin, kabilang ang daungan ng militar at lundayan o sentro ng imigrasyon. Nagproseso ang Estasyon ng Imigrasyon sa Pulo ng Anghel ng Estados Unidos, nasa hilagang-silangang kanto ng pulo, ng tinatayang isang milyong mga imigranteng Asyano at itinalaga bilang isang Pambansang Makasaysayang Palatandaang Pook.<ref>[http://www.nps.gov/history/nr/feature/asia/1999/angel.htm ''Celebrating Asian Heritage''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100608175532/http://www.nps.gov/history/nr/feature/asia/1999/ANGEL.HTM |date=2010-06-08 }}, NPS.gov</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{stub}} [[Kategorya:Mga pulo ng Estados Unidos‎]] 6qw08cofwxyeti2hulrbr8v8ykv1t79 Pinalamanang tinapay 0 93330 2228082 2193661 2026-09-23T10:48:39Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228082 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Sandwich de lomito.jpg|thumb|right|300px|Isang halimbawa ng pinalamanang tinapay.]] Ang '''pinalamanang tinapay''' o '''tinapay na may palaman''' ay isang uri ng pagkaing ginawa na may isa o maraming hiwa ng [[tinapay]].<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/522253/sandwich#tab=active~checked%2Citems~checked&title=sandwich%20--%20Britannica%20Online%20Encyclopedia ''Britannica Online'']</ref> na may isa o maraming mga palaman.<ref name="boston.com">Abelson, Jenn. [http://www.boston.com/business/articles/2006/11/10/arguments_spread_thick/ ''"Arguments spread thick"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207062109/http://www.boston.com/business/articles/2006/11/10/arguments_spread_thick |date=2008-12-07 }}. ''The Boston Globe'', Nobyembre 10, 2006. Nakuha noong 27 Mayo 2009.</ref> Maaaring gamitin ang tinapay bilang gayun lamang, o maaaring pahiran o balutan ng mantikilya, margarina, langis o mantikang mula sa gulay, mustasa, o iba pang mga kondimento upang mapainam ang lasa o tekstura. Isa itong magaang na minandal o miryenda. Tinatawag na mga hiwa o sapin ng tinapay ang mga piraso ng tinapay na kabilang sa isang '''pinalamanang tinapay'''. Maraming mga tao ang nasisiyahan sa paggawa at pagkain ng tinapay na pinalamanan dahil madali at maginhawang ihanda ito. Madali rin itong kainin na maaaring hawakan lamang ng isang kamay na hindi gumagamit ng anumang mga kagamitan, katulad ng [[kubyertos]], kaya't makakagawa pa ng ibang bagay ang isang malayang kamay. Ngunti may mga tao ring nais kumain ng pinalamanang tinapay habang tangan ng dalawang mga kamay. Pangkaraniwang pinababaon ito sa mga batang mag-aaral, na ibinabalot sa malinis na pambalot kaya't nananatiling sariwa at inilalagay pa sa kahong pangtahalian o kahang baunan. Halimbawa nito ang tinapay na may palamang [[hamburger]]. ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{usbong|Pagkain}} [[Kategorya:Mga tinapay]] [[Kategorya:Pagkaing kalye]] 91ngq5hz010vptldc2dxi3wlrq89vgr Michael Jackson 0 94293 2227876 2219788 2026-09-23T01:41:35Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227876 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = Michael Jackson in 1988.jpg | caption = Pagtatanghal ni Jackson noong 1988 | image_size = 215 | alt = | birth_name = Michael Joseph Jackson | alias = Michael Joe Jackson<!-- Legal aliases only. This is not a value for nicknames.--> | birth_date = {{Birth date|1958|8|29|mf=y}} | birth_place = [[Gary, Indiana|Gary]], [[Indiana]], U.S. | death_date = {{Death date and age|2009|6|25|1958|8|29|mf=y}} | death_place = [[Los Angeles]], [[California]], Estados Unidos | occupation = Musikero, mang-aawit, mananayaw, manananghal, prodyuser, aktor, negosyante, pilantropo | years_active = 1964–2009 | relatives = [[Joe Jackson]] (ama)<br />[[Katherine Jackson]] (ina)<br />[[Rebbie Jackson]] (kapatid na babae)<br />[[Jackie Jackson]] (kapatid na lalaki)<br />[[Tito Jackson]] (kapatid na lalaki)<br />[[Jermaine Jackson]] (kapatid na lalaki)<br />[[La Toya Jackson]] (kapatid na babae)<br />Brandon Jackson (kapatid na lalaki)<br />[[Marlon Jackson]] (kapatid na lalaki)<br />[[Randy Jackson (The Jacksons)|Randy Jackson]] (kapatid na lalaki)<br />[[Janet Jackson]] (kapatid na babae) | signature = Michael Jackson signature.svg | signature_alt = Lagda ni Michael Jackson | signature_size = 125px | module = {{Infobox musical artist |embed=yes | background = solo_singer | instrument = Boses | associated_acts = [[The Jackson 5]] | genre = Musikang pop, [[Rock music|rock]], [[Soul music|soul]], [[Rhythm and blues|R&B]], [[funk]], [[Disco music|disco]], [[new wave]], [[new jack swing]] | label = [[Motown]], [[Universal Records|Universal]], [[Sony BMG|Sony]], [[Epic Records|Epic]], [[Legacy Recordings|Legacy]], [[MJJ Music|MJJ Productions]] }} }} Si '''Michael Joseph Jackson''' (29 Agosto 1958&nbsp;– 25 Hunyo 2009) ay isang Amerikanong mang-aawit, manananghal, mananayaw, negosyante at pilantropo. Kadalasang binabansagang "Hari ng Pop", o sa kanyang inisyal na '''MJ''',<ref>{{cite web |url=http://www.imdb.com/name/nm0001391/bio |title=Biography for Michael Jackson | publisher=Internet Movie Database | accessdate=15 Oktubre 2011}}</ref><ref name="edeath">{{cite web |last=Ryan|first=Joal| title= Michael Jackson, Pop's Thrilling King, Dead at 50|url=http://www.eonline.com/uberblog/b131173_michael_jackson_pops_thrilling_king.html|date=2009-06-25|publisher=E! Online|accessdate=2009-06-25}}</ref> Tinaguriang pinakamatagumpay na manananghal sa lahat ng panahon si Jackson ayon sa ''[[Guinness World Records]]''. Ang kanyang mga ambag sa musika, sayaw, at pananamit, kasama ang kanyang personal na buhay, ang naging dahilan upang siya ay maging tanyag sa buong daigdig. Pangwalong anak siya ng mag-anak na Jackson, at nagsimula magtanghal ng musika kasama ang kanyang mga kapatid na lalaki bilang kasapi ng [[The Jackson 5]] noong 1964, at lumaon ay nagsimulang magsolo noong 1971. Noong unang bahagi ng dekada 80, naging si Jackson sa [[musikang popular]]. Ang mga bidyong pangmusika o ''music video'' niya ng "[[Beat It]]," "[[Billie Jean]]," at "[[Thriller (awit)|Thriller]]," ang pinaniniwalaang nagpabago sa mga bidyong pangmusika bilang isang uri ng sining at kasangkapang pang-promosyon. Ang katanyagan ng mga bidyo niya ang tumulong sa bago pa lamang noong himpilang pantelebisyon na [[MTV]] na sumikat. Kasama ng mga bidyo na "[[Black or White]]" at "[[Scream/Childhood|Scream]]", nagpatuloy si Jackson sa pagbago ng medyang ito hanggang dekada 90. Sa mga pagtatanghal niya sa entablado at sa mga bidyong pangmusika, nagpasikat siya ng mga mahihirap na sayaw, gaya ng [[robot (sayaw)|robot]], at ang [[moonwalk (sayaw)|moonwalk]], na siya ang mismo ang nagpangalan. Ang album ni Jackson noong 1982 na ''[[Thriller (album)|Thriller]]'' ay ang pinakamabentang album sa lahat ng panahon. Ang iba pa niyang mga album, kasama na ang ''[[Off the Wall (album)|Off the Wall]]'' (1979), ''[[Bad (album)|Bad]]'' (1987), ''[[Dangerous (Michael Jackson album)|Dangerous]]'' (1991), at ''[[HIStory: Past, Present and Future, Book I|HIStory]]'' (1995), ay napabilang din sa pinakamabentang mga album sa daigdig. Ang mga aspeto ng personal na buhay ni Jackson, kasama na ang pagbabago ng kanyang hitsura, mga kaugnayang personal at pag-uugali ay nakagawa ng mga kontrobersiya. Noong kalagitnaan ng dekada 90, inakusahan siya ng pag-aabuso sa mga bata, subalit ang kaso ay naareglo sa halagang $25 milyon at hindi na nagsampa pa ng pormal na kaso.<ref>{{cite web |last=Mankiewicz |first=Josh |url=http://www.msnbc.msn.com/id/5906855/ns/dateline_nbc-newsmakers/t/new-details-about-jackson-case/ |title=New details about 1993 Jackson case |publisher=NBC News |date=3 Setyembre 2004 |accessdate=13 Disyembre 2012 |archive-date=6 Nobiyembre 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106085256/http://www.msnbc.msn.com/id/5906855/ns/dateline_nbc-newsmakers/t/new-details-about-jackson-case/ |url-status=dead}}</ref> Noong 2005, siya ay nilitis at napawalang sala sa iba pang mga kaso ng alegasyon ng pang-aabuso. Namatay siya noong 25 Hunyo 2009 habang naghahanda siya sa pagbabalik niya sa mga serye ng pagkokonsiyerto na pinamagatang ''This Is It''. Ang pagkamatay ni Jackson ay sinundan ng pandaigdigang pagkalungkot at ng isang ''live'' na pagpapalabas ng kanyang libing na napanood sa buong daigdig.<ref>{{cite news | url=http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=5592621 | publisher=MSN | title=Hazarika's funeral creates world record | date=8 Hulyo 2009 | access-date=2014-01-29 | archive-date=2014-08-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140807110046/http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=5592621 | url-status=dead }}</ref> == Talambuhay == Si Michael Jackson ay ipinanganak noong 29 Agosto 1958, sa Gary, Indiana, Estados Unidos. Siya ang ikawalo sa sampung mga anak nina Katherine Esther Scruse na isang relihiyosong [[Jehovah's Witness]] at ni Joseph Walter "Joe" Jackson, na isang trabahador ng paggawaan ng bakal. Ang kanyang ama ay nagtatanghal kasama ng bandang R&B na The Falcons. Ang pamilya ay tumira sa isang bahay na may tatlong kuwarto. Ang iba pang kapatid ni Jackson sina Rebbie, La Toya, [[Janet Jackson|Janet]], Jackie, Tito, Jermaine, Marlon, at Randy. Ang isa pang kapatid na lalake na si Brandon na kakambal ni Marlon ay namatay pagkatapos ipanganak. Si Michael ay nakaranas ng pang-aabuso sa masasakit na salita at panggugulpi mula sa kanyang ama. Siya ay tinawag ng kanyang amang "matabang ilong" sa maraming okasyon. Isinaad ni Michael na siya ay emosyonal at pisikal na inaabuso ng kanyang ama sa walang tigil na pageensayo bagaman kinilala ni Michael ang disiplina ng kanyang ama sa kanyang tagumpay. Isinaad ni Michael na nasusuka siya kapag nakikita niya ang kanyang ama. Noong 1964, sina Michael at Marlon ay sumali bilang mga backup musician na nagpapatugtog ng conga at tambourine sa bandang Jackson Brothers na binuo ng kanilang kapatid na sina Jackie, Tito, at Jermaine. [[Talaksan:Jackson 5 tv special 1972.JPG|thumb|left|Michael Jackson (gitna) sa The Jackson 5 noong 1972]] Nang siya ay walong taon, si Michael ay nagsimulang magsalo bilang lead vocals kasama ni Jermain at ang pangalan ng grupo ay pinalitan na [[The Jackson 5]]. Ang banda ay nagtanghal sa gitnang kanluran ng Estados Unidos mula 1966 hanggang 1968 sa mga black club na kilalang "chitlin' circuit". Noong 1966, ang banda ay nanalo sa isang talent show sa kanilang rendisyon ng mga hit ng Motown at ni [[James Brown]] na "I Got You (I Feel Good)". Ang Jackson 5 ay nagrecord ng ilang mga kanta kabilang ang "Big Boy", para sa isang record label na Stteltown noong 1967 bago lumagda sa Motown Records noong 1968. Ang apat na single ng grupo ("I Want You Back", "ABC", "The Love You Save", at "I'll Be There") ay nagpeak na number one Billboard Hot 100. Sa pagitan ng 1972 at 1975, si Michael ay naglabas ng apat na studio album sa Motown na lumikha ng mga single gaya ng "Got to Be There", "Ben", at isang remake ng kanta ni Bobby Day na "Rockin' Robin". Ang benta ng grupo ay nagsimulang bumagsak noong 1973 at ang grupo ay umalis sa Motown noong 1975. Noong Hunyo 1975, ang Jackson 5 ay lumagda sa Epic Records na subsidiary ng CBS Records. Ang pangalan ay pinalitan muli ng the Jacksons. Ang kapatid nilang si Randy ay sumali sa bandang ito samantalang si Jermain ay nanatili sa Motown at nagsolo. Ang banda ay patuloy na nagtanghal sa ibang bansa. Sil aay naglabas ng anim pang album mula 1976 at 1984. Si Michael ang sumulat ng mga hit nilang "Shake Your Body (Down to the Ground)", "This Place Hotel", at "Can You Feel It". Noong 1978, si Michael ay bumida bilang Panakot ng Ibon sa musika na The Wiz na isang sakuna sa box-office. Sa musikal na ito na nakipagtulungan siya kay [[Quincy Jones]] na nagsasaayos ng score ng pelikula. Pumayag si Jones na iproduce ang susunod na solo album ni Michael na [[Off the Wall]]. Noong 1979, nabali ang ilong niya sa isang dance routine. Ang kanyang rhinoplasty sa ilong ay hindi naging matagumpay na nagkaroon ng kahirapan sa paghinga. Siya ay nirefer kay Dr. Steven Hoefflin na nagsagawa ng mga kalaunang rhinoplasty ni Michael. Noong 1979, inilabas ni Michael Jackson ang solo album niyang [[Off the Wall]] na pareho nilang prinodyus ni Quincy Jones. Ang mga manunulat ng kanta sa album na ito ay kinabibilangan nina Michael Jackson, Rod Temperton, Stevie Wonder, at Paul McCartney. Ito ang unang solo album na nakalikha ng apat na top 10 hits sa US kabilang ang mga nanguna sa chart na "Don't Stop 'til You Get Enough" at"Rock with You". Ito ay naging number three saBillboard 200 at nakapagbenta ng 20 milyong kopya sa buong mundo. Noong 1980, si Jackson ay nanalo ng tatlong award sa American Music Awards par asa Favorite Soul/R&B Album, Favorite Soul/R&B Male Artist, at Favorite Soul/R&B Single para "Don't Stop 'Til You Get Enough". Nang taong iyon, siya ay nanalo ng Billboard Year-End for Top Black Artist at Top Black Album at isang Grammy Award para sa Best Male R&B Vocal Performance, para sa "Don't Stop 'Til You Get Enough". Si Jackson ay muling nanalo sa American Music Awards noong 1981 para sa Favorite Soul/R&B Album and Favorite Soul/R&B Male Artist. Noong 1980, nakuha niya ang pinakamataas na royal sa music industry na 37 porsiyento ng wholesale album profit. <!-- [[Talaksan:MichaelJacksonSnoopyKBFApr1984.jpg|thumb|200px|Michael Jackson noong 1984.]] --> Noong 1982, si Jackson ay nagambag ng kantang "Someone In the Dark" sa storybook ng pelikulang E.T. the Extra-Terrestrial na nanalo ng Grammy for Best Recording for Children noong 1984. Noong 1982,inilabas ni Jackson ang kanyang solo album na [[Thriller]] na naging pinakabumentang album noong 1983 sa buong mundo. Ito ang naging pinakabumentang album sa lahat ng panahon sa Estados Unidos at pinakabumentang album sa lahat ng panahon sa buong mundo na nakapagbenta ng 65 milyong kopya. Ang album ay nanguna sa Billboard 200 chart ng 37 linggo at nasa top 10&nbsp;ng 200 sa 80 magkakasunod na linggo. Ito ang unang album na nagkaroon ng pitong Billboard Hot 100 top 10 singles kabilang ang "Billie Jean", "Beat It", at "Wanna Be Startin' Somethin'". Ang Thriller ay certified para sa 29 million shipments ng RIAA, na nagbibigay dito ng Double Diamond status sa US. Ang album ay nanalo ng isang Grammy for Best Engineered Recording – Non Classical noong 1984 kay Bruce Swedien. Si Jackson ay nanalo ng pitong Grammy at walong American Music Awards (kabilang ang Award of Merit, na pinakabatang artist na nanalo nito) na gumawa kay Jackson na artist na may pinakamaraming award sa isang gabi para sa parehong mga palabas. Noong 25 Marso 1983, si Jackson at kanyang mga kapatid ay muling nagsama para sa isang live performance para sa Motown 25: Yesterday, Today, Forever television special. Si Jackson ay nagperform ng Billi Jean na suot ang isang itim sequin jacket at golf glove na may mga rhinestone. Sa palabas na ito na dinebut ni Jackson ang kanyang signature na galaw sa pagsasayaw na [[moonwalk]] na tinuro sa kanya ng miembro ng Shalamar ng tatlong taon. Noong 1987, lumayo na si Jackson [[Jehovah's Witnesses]] bilang sagot sa kanilang hindi pagtanggap sa Thriller video. Noong 1987, inilabas ni Jackson ang kanyang unang album sa limang taon na Bad. Ito ay hindi naging kasing tagumpay ng Thriller album ngunit ito ay nakalikha ng pitong hit single sa US. Ang lima rito na "I Just Can't Stop Loving You", "Bad", "The Way You Make Me Feel", "Man in the Mirror" at "Dirty Diana" ay naging number one sa Billboard Hot 100 charts. Ang Bad world tour ay nagsimula noong 12 Setyembre 1987 at natapos noong 14 Enero 1989. Sa Hapon, ang tour ay nagkaroon ng 14 sellouts na pinanonood ng 570,000 tao. Nabasag ni Jackson ang Guinness World Record nang ang 504,000 ay dumalo sa pitong sold out show sa Wembley Stadium. [[Talaksan:NeverlandRides.jpg|thumb|200px|Neverland Valley Ranch ni Michael Jackson.]] Noong Marson 1988, binili ni Jackson ang lupain sa Santa Ynez, California, upang itayo ang Neverland Ranchsa halagang $17 million. Naglagay siya ng mga Ferris wheels, menagerie, at movie theater sa 2,700-acre (11 km2) property. Mula 1985 hanggang 1990, siya ay nagdonate ng $500,000 sa United Negro College Fund, at lahat ng tubo sa single na "Man in the Mirror" ay napunta sa charity. Noong Marso 1991, muling binago ni Jackson ang kanyang kontrata sa Sony para sa $65 million, na humigit sa kontratang pagbabago ni Neil Diamond sa Columbia Records. Noong 1991, inilabas ni Jackson ang kanyang ikawalong album na [[Dangerous]]. Ang unang single "Black or White" ay naging number one sa Billboard Hot 100 sa pitong linggo. Ang ikalawang single na "Remember the Time" ay nasa top 5 sa 8 linggo na nagpeak na number 3 sa Billboard Hot 100 singles chart. Sa wakas ng 1992, ang Dangerous ay ginawaran ng pinakabumentang album ng taon sa buong mundo at ang Black or White ang ginawaran pinakabumentang single ng taon sa buong mundo. Ang "Heal the World" ay naging pinakamalaking hit mula as album na nakapagbenta ng 450,000 kopya sa UK at naging number 2&nbsp;ng limang linggo noong 1992. Itinatag ni Jackson ang Heal the World Foundation noong 1992 na isang charity na nagdala ng mga batang underprivileged sa Neverland upang magsaya sa mga theme park ride. Noong taginit ng 1993, si Jackson ay inakusahan ng pang-aabusong seksuwal sa isang 13 años na batang lalake na si Jordan Chandler at ama nitong dentistang si Evan Chandler(na nagpakamatay noong 5 Nobyembre 2009). Ang pamilya ay humingi ng kabayaran kay Jackson ngunit si Jackson ay tumanggi sa simula. Si Jordan Chandler ay pumunta sa pulis upang sabihing inabuso siya ni Jackson. Sinaad ni Jackson na siya ay biktima ng ama ni Jordan Chandler upang mangikil ng pera mula sa kanya. Noong Agosto 1993, ang bahay ni Jackson ay niraid ng mga pulis at iniulat na nakakita ng mga aklat at litrato sa kwarto ni Jackson na nagpapakita ng mga batang lalaki na may kaunti o walang damit. Noong Disyembre 1993, si Jackson ay hinubaran at nilatratuhan ang kanyang maseselang bahagi ng katawan. Inilarawan ni Jordan Chandler sa pulis ang hitsura ng maselang parte ni Jackson at inulat na tamang nailarawan ni Jordan Chandler ang kulay ng puwit ni Jackson, maikling [[bulbol|pubic hair]] ni Jackson, at may markang pink at kayumangging [[bayag|testicle]] ni Jackson. Maling nailarawan ni Jordan Chandler na tuli si Jackson bataysa autopsy ng katawan ni Jackson. Iniulat na tumpak na naiguhit ni Jordan ang itim na marka sa [[titi|ari]] ni Jackson na makikita lamang kung ito ay itinaas. Ang itim na marka ay ay iniulat na inayunan ng sheriff's photographer at District Attorney sa kanilang sinumpaang salaysay. Noong 1 Enero 1994, iniulat na ang insurance carrier ni Jackson ay nakipagareglo sa mga Chandler sa labas ng korte para sa $22 million. Ang Santa Barbara County grand jury at Los Angeles County grand jury ay binuwag noong 2 Mayo 1994 na walang pagkakaso kay Jackson pagkatapos na tumigil makipagtulungan ng mga Chandler sa kriminal na imbestigasyon noong 6 Hulyo 1994. Ang dokumentasyon ng areglo ay nagsaad na hindi umamin si Jackson sa anumang nagawang masama at walang liabilidad. Ito ay nilagdaan ng mga Chandler. Noong ikalawang mga alegasyon kay Jackson ng pang-aabuso noong 2005, nagfile ng memo ang mga abogado ni Jackson na ang 1994 areglo ay ginawa ng walang pahintulot ni Jackson. Noong Mayo 1994, pinakasalan ni Jackson ang anak ni [[Elvis Presley]] na si [[Lisa Marie Presley]]. Sila ay unang nagkakilala noong 1975 nang dumalo si Presley sa isa sa mga engagement ng pamilya ni Jackson sa MGM Grand Hotel and Casino. Ayon sa kaibigan ni Presley, ang pakikipagibigan ni Presley kay Jackson ay nagsimula noong Nobyembre 1992 sa LA. Si Jackson ay nagpropose ng kasal kay Presley sa telepono noong taglagas ng 1993 at lihim na nagpakasal sa Dominican Republic. Sinaad ni Lisa Marie na "hindi ako naniwalang gumawa ng anumang masama si Michael, at siya ay maling inakusahan, at oo, nagsimula akong mahulog sa kanya. Gusto ko siyang iligtas. Nadama kong magagawa ko ito". Hinikayat ni Lisa Marie si Michael na makipag-areglo at magparehabilitate upang makapagpagaling na parehong ginawa ni Michael. Noong Enero 1996, si Lisa Marie ay nakipagdiborsiyo kay Michael sa dahilang hindi mapagkasunduang mga pagkakaiba. Noong 1995, pinagsama ni Jackson ang kanyang ATV Music catalog sa Sony's music publishing division na lumikha ng Sony/ATV Music Publishing.Napanatili niya ang kalahating pag-aari ng kompanya at kumita ng $95 million at mga rights sa mas maraming mga kanta. Inilabas niya ang double album HIStory: Past, Present and Future, Book I. Ang HIStory Begins, ay isang 15-track greatest hits album, kalaunang muling inilabas na Greatest Hits: HIStory, Volume I noong 2001, samantalang ang second disc, HIStory Continues, ay naglalaman ng 13 bagong kanta at 2 cover versions. Ang album ay nagdebut na number one sa mga chart at naging certified para sa pitong milyong shipment sa US. Ito ang pinakabumentang multiple-disc album ng lahat ng panahon na may 20 milyong kopya (40 milyong unit) sa buong mundo. Ang unang single na "Scream/Childhood" ay isang duet sa kanyang kapatid na si [[Janet Jackson]]. Ang single ang pinakamataas na debut sa Billboard Hot 100 sa number five. Ang ikalawang single na "You Are Not Alone" ay humahawak ng Guiness World Record para sa unang kanta na nagdebut ng number one sa Billboard Hot 100 chart. Ang ikatlong single "Earth Song" ay nanguna sa UK Singles Chart ng anim na linggo. Ang album ay pinopromote sa HIStory World Tour. Ang tour ay nagsimula noong 7 Setyembre 1996,at natapos noong 15 Oktubre 1997 na kumita ng $165 million. Habang nagtotour, pinakasalan ni Jackson ang kanyang kaibigang si [[Deborah Jeanne Rowe]] na nurse sa isang impromptu ceremony sa Sydney, Australia. Si Rowe ay mga anim na buwang buntis sa kanilang unang anak. Si as approximately six months pregnant with the couple's first child at the time. Originally, Rowe and Michael Joseph Jackson Jr (Prince) ay ipinangank noong 13 Pebrero 1997 at ang kanyang kapatid na si Paris-Michael Katherine Jackson noong 3 Abril 1998. Si Jackson at Rowe ay nagdiborsiyo noong 1999 at nakuha ni Jackson ang buong kustodiya ng kanilang anak. [[Talaksan:Michael Jackson Cannescropped.jpg|thumb|200px|Michel Jackson noong 1997]] Noong 1997, inilabas ni Jackson ang Blood on the Dance Floor: HIStory in the Mix, na naglalaman ng mga remix ng mga hit single mula sa HIStory at limang bagong kanta. Ito ay naibenta ng 6 milyong kopya sa buong mundo at ang pinakabumentang remix album na kailanman nailabas. Sa buong 1999, si Jackson ay lumahok sa mga charitable event. Siya ay sumali kay [[Luciano Pavarotti]] para sa benefit concert sa Italya. Ang palabas ay pagsuporta sa nonprofit organization War Child, at nakalikom ng milyong dolyar para sa mga refugee ng Kosovo, FR Yugoslavia, gayundin para sa mga bata ng Guatemala. Pagkalipas ng isang buwan, si Jackson ay nagsagawa ng isang "Michael Jackson & Friends" sa Germany at Korea na kinabibilangan nina Slash, The Scorpions, Boyz II Men, Luther Vandross, Mariah Carey, A. R. Rahman, Prabhu Deva Sundaram, Shobana, Andrea Bocelli at Luciano Pavarotti. Ang kinita ay napunta sa Nelson Mandela Children's Fund, the Red Cross at UNESCO. Noong 2001, inilabas ni Jackson ang kanyang album na Invincible. Tatlong single ang inilabas mula sa album na "You Rock My World", "Cry" at "Butterflies". Ang unang at huling single ay nagchart sa top 20 sa Billboard Hot 100 chart at nagpeak na number one sa top 10 sa ilang mga bansa sa buong mundo. Pagkatapos ng alitan sa pagitan at ng kanyang record label na Sony, itinigal na ng Sony Music ang pagpopromote ng album. Simula Mayo 2002, pinayagan ni Jackson ang paggawa ng isang dokumentaryo ng British na si [[Martin Bashir]] na sumama sa kanya saan man nagpunta si Jackson. Ang programa ay ipinalabas noong 3 Pebrero 2003 sa UK at Marso 2003 sa US na Living with Michael Jackson. Ito ay naging kontrobersiyal dahil sa ipinakitang paghawak sa kamay at pagtalakay ni Jackson ng kanyang pagtulog kasama ng batang lalaki na si Gavin Arvizo. Sinabi ng bata ng hindi niya alam na ang dokumentaryo ay ipapalabas sa buong mundo at pagkatapos ipalabas ay tinutukso siya ng mga kaibigan niya.Ang Santa Barbara county attorney's office ay nagsimula ng isang kriminal na imbestigasyon. Ang isang interview sa pamilya ng batang lalaki ay isinagawa ng videographer na si Hamid Moslehi noong 19 Pebrero 2003 kung saan pinuri ng pamilya at ina ni Arvizo si Jackson at iginiit ng batang lalaki na walang nangyaring pangmomolestiya sa kanya ni Jackson at si Jackson ay inosente. Sinabi rin ng pamilya na bagaman natutulog si Arvizo sa kama ni Jackson, si Jackson ay natutulog sa sahig. Kalaunang inakusahan ng pamilya at ni Gavin Arvizo si Jackson ng pang-aabusong seksuwal. Sinabi ng mga abogado ni Jackson na ang mga akusasyon ng pamilya ay paghihiganti ng malaman nilang hindi na itutuloy ni Jackson ang pinansiyal na pagsuporta sa kanila. Si Jackson ay inaresto noong Nobyembre 2003 at sinampahan ng pitong bilang ng molestasyon ng bata at dalawang bilang ng pagbibigay ng nakakalasing na inumin sa nag-akusa sa kanyang 13 años na si Gavin Arvizo. Itinanggi ni Jackson ang mga alegasyon na nagsasabing hindi seksuwal ang kanyang pagtulog kasama ng bata. Ang paglilitis na People v. Jackson ay nagsimula noong 31, 2005, sa Santa Maria, California, na tumagal ng limang buwan. Noong 13 Hunyo 2005, si Jackson ay napawalang sala sa lahat ng ibinibintang sa kanya. Pagkatapos mapawalang sala sa paglilitis, si Jackson ay nanirahan sa [[Bahrain]] bilang panauhin ni [[Sheikh Abdullah]].Noong Nobyembre 2006, inimbitahan ni Jackson ang Access Hollywood camera crew sa studio sa Westmeath. Iniulat ng MSNBC na si Jackson ay gumagawa sa isang bagong album na prinoduce ni [[will.i.am]] ng [[Black Eyed Peas]]. Si Jackson ay nagtanghal sa World Music Awards,sa London noong 15 Nobyembre 2006, at tumanggap ng Diamond Award sa pagbenta ng higit 100 milyong record. Noong Marso 2007, binisita ni Jackson ang isang U.S. Army post sa Japan na Camp Zama upang batiin ang mga 3,000 sundalong Amerikano at kanilang pamilya. Ang host ay nagtanghal sa kanya ng isang Certificate of Appreciation para sa kanyang debosyon sa mga sundalong Amerikano at kanilang pamilya. Noong Marso 2009, inanunsiyo ni Jackson sa isang press conference sa London's O2 Arena ang serye ng kanyang mga comeback concerts na pinamagatang This Is It. Iminungkahi ni Jackson ang kanyang pagreretiro pagkatapos ng mga concert at iyon ang kanyang magiging "final curtain call". Ang simulang plano ay 20 concert sa London na sinundan ng mga concert sa Paris, New York City at Mumbai. Ang concert sa London ay dumami sa 50 concert pagkatapos ng makabasag ng record na pagbili ng mga ticket. Ang isang milyong ticket ay nabili sa kaunting dalawang oras. Si Jackson ay nagensayo sa Los Angeles. Ang karamihan nito ay sa Staples Center. Noong 25 Hunyo 2009, si Jackson ay namatay sa kanyang inuupahang mansion sa 100 North Carolwood Drive sa the Holmby Hills district ng Los Angeles. Bago siya namatay, si Jackson ay dumating sa pageensayo ng kanyang concert sa Staples Center noong mga 6:30&nbsp;ng gabi ng Miyerkoles ng 24 Hunyo 2009.Ang anumang tangka na sagiping mabuhay si Jackson habang dinadala siya sa Ronald Reagan UCLA Medical Center ay hindi naging matagumpay. Siya ay inanunsiyong namatay noong 2:26&nbsp;ng hapon sa Los Angeles(21:26 UTC). Ang sanhi ng kamatayan ni Jackson ang pagkalason sa labis na propofol at ativan. Ito ay ginamit ni Jackson bilang pampatulog para sa kanyang insomnia na ibinigay ng kanyang personal na doktor na si Dr. Conrad Murray na kinasuhan ng homicide. Ang kamatayan ni Jackson ay mabilis na kumalat online. Ang mga TMZ at Los Angeles Times ay dumanas ng outage. Ang Google ay simulang naniwalang ang mga input mula sa milyong taong naghahanap ng Michael Jackson ay mula sa isang DDoS attack. Ang Twitter ay nagcrash gayundin ang Wikipedia noong 3:15 pm PDT (22:15 UTC). Ang AOL ay nagcollapse ng 40 minuto. Ang memorial ni Jackson ay idinaos noong 7 Hulyo 2009 sa Staples Center sa Los Angeles na dinaluhan o pinagtanghalan ng mga kilalang mang-aawit at celebrity gaya nina Mariah Carey, Stevie Wonder, Lionel Richie, John Mayer, Jennifer Hudson, Usher, Jermaine Jackson, Shaheen Jafargholi, Berry Gordy, Smokey Robinson, Queen Latifah. Noong 7 Nobyembre 2011, si Conrad Murray ay natagpuang nagkasala sa hindi boluntaryong pagpatay kay Jackson. Siya ay tumanggap ng maximum sentence na 4 taon sa bilangguan. Siya ay pinalaya noong 28 Oktubre 2013 na mas maaga ng dalawang taon dahil sa siksikang bilangguan at mabuting pag-aasal. == Studio albums == {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! rowspan="2" style="width:13em;"| Title ! rowspan="2" style="width:16em;"| Album details ! colspan="10"| Peak chart positions ! rowspan="2" style="width:13em;"| Sales ! rowspan="2" style="width:13em;"| [[Music recording sales certification|Certifications]]<br /><small>([[List of best selling music artists|sales threshold]])</small> |- style="font-size:smaller;" ! width="30"| [[Billboard 200|US]]<br /><ref name="United States Chart">Peak chart positions for albums charting on the United States chart: * {{cite web| url={{Allmusic|class=artist|id=p4576/charts-awards|pure_url=yes}}|title=Michael Jackson – Artist US chart history |publisher=[[Allmusic]] |accessdate=4 Hunyo 2009}} * {{cite web| url={{BillboardURLbyName|artist=michael jackson|chart=Billboard 200}}|title=Michael Jackson – Billboard 200 (1983-to date) |publisher=''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'' |accessdate=14 Enero 2010}}</ref> ! width="30"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="Australian Chart">Peak chart positions for albums charting on the Australian chart: * {{Cite book| title = Australian Chart Book 1970 - 1992 | author = [[David Kent (historian)|David Kent]] | id = ISBN 0-646-11917-6, ISBN 978-0-646-11917-5 | year = 1993 | publisher = Australian Chart Book, St Ives, N.S.W.}} * {{cite web| url=http://australian-charts.com/search.asp?search=Michael+Jackson&cat=a |title = Michael Jackson - Australian Albums Chart (from 1988 to date) |publisher=australian-charts.com|accessdate=28 Hunyo 2009}} * {{cite web| url=http://www.ariacharts.com.au/pages/chartifacts.htm |title=ARIA Chartifacts (51–100 positions archive weekly available only with subscriptions to the ARIA Report) |publisher=ARIA Charts|accessdate=12 Hulyo 2009}}</ref> ! width="30"| [[Canadian Albums Chart|CAN]]<br /><ref name="Canadian Chart">Peak chart positions for albums charting on the Canadian chart: * {{cite web|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/rpm/028020-119.01-e.php?&file_num=nlc008388.4233&volume=18&issue=15&issue_dt=November%2025%201972&type=1&interval=24&PHPSESSID=sp19smnjn4io5g2nmhli5tdfo5|title=25 Nobyembre 1972 Canadian Albums Chart 1968–2000 (Ben)|publisher=RPM|accessdate=14 Hunyo 2009}} * {{cite web|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/rpm/028020-119.01-e.php?&file_num=nlc008388.0168a&volume=33&issue=9&issue_dt=May%2024%201980&type=1&interval=24&PHPSESSID=sp19smnjn4io5g2nmhli5tdfo5|title=24 Mayo 1980 Canadian Albums Chart 1968–2000 (Off the Wall)|publisher=RPM|accessdate=14 Hunyo 2009}} * {{cite web|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/rpm/028020-119.01-e.php?&file_num=nlc008388.6212a&volume=38&issue=5&issue_dt=April%2002%201983&type=1&interval=24&PHPSESSID=sp19smnjn4io5g2nmhli5tdfo5|title=02 Abril 1983 Canadian Albums Chart 1968–2000 (Thriller)|publisher=RPM|accessdate=14 Hunyo 2009}} * {{cite web|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/rpm/028020-119.01-e.php?&file_num=nlc008388.0880&volume=46&issue=26&issue_dt=October%2003%201987&type=1&interval=24&PHPSESSID=sp19smnjn4io5g2nmhli5tdfo5|title=03 Oktubre 1987 Canadian Albums Chart 1968–2000 (Bad)|publisher=RPM|accessdate=14 Hunyo 2009}} * {{cite web|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/rpm/028020-119.01-e.php?&file_num=nlc008388.1703&volume=55&issue=3&issue_dt=December%2021%201991&type=1&interval=24&PHPSESSID=sp19smnjn4io5g2nmhli5tdfo5|title=21 Disyembre 1991 Canadian Albums Chart 1968–2000 (Dangerous)|publisher=RPM|accessdate=14 Hunyo 2009}} * {{cite web|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/rpm/028020-119.01-e.php?&file_num=nlc008388.9031&volume=61&issue=22&issue_dt=July%2003%201995&type=1&interval=24&PHPSESSID=sp19smnjn4io5g2nmhli5tdfo5|title=03 Hulyo 1995 Canadian Albums Chart 1968–2000 (HIStory: Past, Present and Future, Book I)|publisher=RPM|accessdate=14 Hunyo 2009}} * {{cite web|url=http://jam.canoe.ca/JamMusicCharts/ALBUMS.html|title=08 Nobyembre 2001 Canadian Albums Chart 2001–2004 (Invincible)|publisher=Jam! Showbiz|accessdate=14 Hunyo 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20011109231957/http://jam.canoe.ca/JamMusicCharts/ALBUMS.html|archivedate=2001-11-09|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/rpm/028020-119.01-e.php?&file_num=nlc008388.6785b&volume=40&issue=18&issue_dt=July%2007%201984&type=1&interval=24&PHPSESSID=sp19smnjn4io5g2nmhli5tdfo5|title=07 Hulyo 1984 Canadian Album Chart 1968–2000 (Farewell My Summer Love)|publisher=RPM|accessdate=14 Hunyo 2009}} * {{cite web|url=http://hitsofalldecades.com/chart_hits/index.php?option=com_content&task=view&id=1383&Itemid=52|title=Canoe (Canada) Weekly Album Charts For 2009 (Greatest Hits: HIStory - Vol. 1, Number Ones, The Essential Michael Jackson and Michael Jackson's This Is It. Including also the reissues of Off the Wall, Thriller, Bad and Dangerous)|publisher=Hits of all Decades|accessdate=20 Abril 2010}} * {{cite web|url=http://www.vintagevinylnews.com/2009/07/chart-watch-canada-july-16-2009.html|title=Chart Watch Canada: 16 Hulyo 2009 (The Ultimate Collection and Gold)|publisher=Vintage Vinyl News|accessdate=8 Setyembre 2011|archive-date=21 Marso 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120321000345/http://www.vintagevinylnews.com/2009/07/chart-watch-canada-july-16-2009.html|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.vintagevinylnews.com/2009/08/chart-watch-canada-august-13-2009.html|title=Chart Watch Canada: 13 Agosto 2009 (Off the Wall/Thriller)|publisher=Vintage Vinyl News|accessdate=8 Setyembre 2011|archive-date=21 Marso 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120321000426/http://www.vintagevinylnews.com/2009/08/chart-watch-canada-august-13-2009.html|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://hitsofalldecades.com/chart_hits/index.php?option=com_content&task=view&id=1496&Itemid=52|title=CANADIAN (Canoe) WEEKLY ALBUM CHARTS FOR 2010 (Michael)|publisher=Hits of all Decades|accessdate=11 Enero 2011}} * {{cite web|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/rpm/028020-119.01-e.php?&file_num=nlc008388.3222&volume=65&issue=13&issue_dt=June%2002%201997&type=1&interval=24&PHPSESSID=sp19smnjn4io5g2nmhli5tdfo5|title=02 Hunyo 1997 Canadian Album Chart 1968–2000 (Blood on the Dance Floor: HIStory in the Mix)|publisher=RPM|accessdate=14 Hunyo 2009}} * {{cite web|url=http://hitsofalldecades.com/chart_hits/index.php?option=com_content&task=view&id=1186&Itemid=52|title=CANADA'S (CANOE) WEEKLY ALBUM CHARTS FOR 2008 (Thriller - 25th Anniversary Edition)|publisher=Hits of all Decades|accessdate=14 Hunyo 2009}}</ref> ! width="30"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="French Chart">Peak chart positions for albums charting on the French chart: * {{cite web|url=http://www.infodisc.fr/Album_J.php|title=French Albums Charts Archive (from 1968 to 2007)|publisher=InfoDisc|accessdate=29 Hunyo 2009|archive-date=29 Septiyembre 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100929085627/http://infodisc.fr/Album_J.php|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://lescharts.com/search.asp?search=Michael+Jackson&cat=a|title=Michael Jackson - French Albums Charts (from 1996 to date)|publisher=lescharts.com|accessdate=29 Hunyo 2009}} * {{cite web|url=http://www.disqueenfrance.com/fr/page-257573.xml?cid=296661|title=Le Classement Compilations (Semaine du 12/07/2009 au 19/07/2009) (The Best of Michael Jackson)|publisher=SNEP|accessdate=24 Hulyo 2009}}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite web|url=http://www.disqueenfrance.com/fr/page-257573.xml?cid=295546|title=Le Classement Compilations (Semaine du 06/07/2009 au 12/07/2009) (Anthology and 50 Best Songs: The Motown Years)|publisher=SNEP|accessdate=16 Hulyo 2009}}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite web|url=http://www.disqueenfrance.com/fr/page-257573.xml?cid=293343|title=Le Classement Compilations (Semaine du 22/06/2009 au 28/06/2009) (King of Pop)|publisher=SNEP|accessdate=2 Hulyo 2009|archive-date=2013-07-14|archive-url=https://www.webcitation.org/6I6frYXEg?url=http://www.snepmusique.com/fr/page-257573.xml?cid=293343|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.disqueenfrance.com/fr/page-257573.xml?cid=315879|title=Le Classement Compilations (Semaine du 02/11/2009 au 08/11/2009) (La Legende de la Pop)|publisher=SNEP|accessdate=24 Hulyo 2009}}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! width="30"| [[Media Control Charts|GER]]<br /><ref name="German Chart">Peak chart positions for albums charting on the German chart: * {{cite web|url=http://charts.de/search.asp?search=Michael+Jackson&x=0&y=0&cat=a&country=de|title=Michael Jackson - German Longplays Chart|publisher=Media Control|accessdate=8 Setyembre 2011}}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite web|url=http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Jackson%2CMichael/?type=longplay|title=Michael Jackson - German Longplays Chart (from 1992 to date)|publisher=Musicline.de|accessdate=2 Hulyo 2009|archive-date=2009-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090713213948/http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Jackson%2CMichael/?type=longplay|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Jackson%2CMichael+%26+Jackson+5%2CThe/longplay|title=Michael Jackson & the Jackson Five German Longplays Chart (from 1992 to date)|publisher=Musicline.de|accessdate=30 Disyembre 2009|archive-date=2011-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110829115553/http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Jackson%2CMichael+%26+Jackson+5%2CThe/longplay|url-status=dead}}</ref> ! width="30"| [[MegaCharts|NL]]<br /><ref name="Netherlands Chart">{{cite web| url=http://www.dutchcharts.nl/search.asp?search=Michael+Jackson&cat=a |title = Michael Jackson - Dutch Albums Chart |publisher=dutchcharts.nl|accessdate=13 Mayo 2010}}</ref> ! width="30"| [[RIANZ|NZ]]<br /><ref name="New Zealand Chart">{{cite web|url=http://charts.org.nz/search.asp?search=Michael+Jackson&cat=a|title=Michael Jackson - New Zealand Albums Chart|publisher=charts.org.nz|accessdate=6 Pebrero 2010|archive-date=2012-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024041935/http://charts.org.nz/search.asp?search=Michael+Jackson&cat=a|url-status=dead}}</ref> ! width="30"| [[PROMUSICAE|SPN]]<br /><ref name="Spanish Chart">Peak chart positions for albums charting on the Spanish chart: * {{Cite book| title = Sólo éxitos: año a año, 1959–2002 | author = Fernando Salaverri | id = ISBN 84-8048-639-2, ISBN 978-84-8048-639-2 | year = 2005 | publisher = Fundación Autor-SGAE, 2005}} * {{cite web|url=http://spanishcharts.com/search.asp?search=Michael+Jackson&cat=a|title=Michael Jackson - Spanish Albums Chart (from 2005 to date)|publisher=spanishcharts.com|accessdate=24 Enero 2010}} * {{cite web|url=http://www.promusicae.es/files/listassemanales/albumes/historial/TOP%20100%20ALBUMES%2006_17.pdf|title=TOP 100 ALBUMES (Lista de los títulos más vendidos del 24.04.06 al 30.04.06) (Number Ones)|publisher=PROMUSICAE|accessdate=17 Oktubre 2010|archive-date=17 Oktubre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017085616/http://promusicae.es/files/listassemanales/albumes/historial/TOP%20100%20ALBUMES%2006_17.pdf|url-status=dead}}</ref> ! width="30"| [[Swiss Music Charts|SWZ]]<br /><ref name="Swiss Chart">{{cite web| url=http://swisscharts.com/search.asp?search=Michael+Jackson&cat=a |title = Michael Jackson - Swiss Albums Chart |publisher=IFPI Switzerland|accessdate=27 Marso 2010}}</ref> ! width="30"| [[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref name="United Kingdom Chart">Peak chart positions for albums charting on the United Kingdom chart: * {{cite web|url=http://www.everyhit.com/|title=UK Top 40 Hit Database|publisher=everyHit|accessdate=15 Setyembre 2008}} * {{cite web|url=http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=285|title=Michael Jackson on Chart Stats|publisher=Chart Stats|accessdate=9 Hunyo 2009|archiveurl=https://archive.today/20120722035913/http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=285|archivedate=2012-07-22|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=11818|title=DianaRoss/Michael Jackson/Gladys Knight/Stevie Wonder on Chart Stats|publisher=Chart Stats|accessdate=20 Agosto 2009|archiveurl=https://archive.today/20121208152654/http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=11818|archivedate=2012-12-08|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.zobbel.de/cluk/CLUK_J.HTM|title=Chart Log UK: 1994–2010 (Bad/Dangerous)|publisher=Zobbel|accessdate=2 Hulyo 2011}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[Got to Be There]]'' | * Release date: 24 Enero 1972 * Label: [[Motown]] | 14 | — | — | 121 | — | — | — | — | — | 37 | * World: 6,000,000 * [[Recording Industry Association of America|US]]: 500,000 | * [[Recording Industry Association of America|US]]: Gold<ref name="RIAA"/> |- ! scope="row"| ''[[Ben (album)|Ben]]'' | * Release date: 4 Agosto 1972 * Label: Motown | 5 | 65 | 12 | 162 | — | — | — | — | — | 17 | * World: 6,500,000 * [[British Phonographic Industry|UK]]: 60,000 | * [[British Phonographic Industry|UK]]: Silver<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| ''[[Music & Me]]'' | * Release date: 13 Abril 1973 * Label: Motown | 92 | 27 | — | 108 | — | — | — | — | — | — | * World: 4,800,000 | |- ! scope="row"| ''[[Forever, Michael]]'' | * Release date: 16 Enero 1975 * Label: Motown | 101 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | * World: 4,900,000 | |- ! scope="row"| ''[[Off the Wall (album)|Off the Wall]]'' | * Release date: 10 Agosto 1979 * Label: [[Epic Records|Epic]] | 3 | 1 | 4 | 27 | 25 | 8 | 2 | 11 | 27 | 3 | * World: 20,000,000 <ref name="Off the Wall 20 million">{{cite web |url=http://www.virginmedia.com/music/classicalbums/michaeljackson-offthewall.php |title=Michael Jackson: Off the Wall - Classic albums - Music - Virgin media |publisher=[[Virgin Media]] |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2013-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014010941/http://www.virginmedia.com/music/classicalbums/michaeljackson-offthewall.php |url-status=dead }}</ref> * [[Music Canada|CAN]]: 300,000<ref>{{cite book|url=http://books.google.fr/books?id=BVC9zltjf-EC&pg=PA48&dq=billboard+%22michael+jackson%22+%22off+the+wall%22+canada&ei=5tT9Sa_dO4bEzQTowNX_CQ#v=onepage&q=billboard%20%22michael%20jackson%22%20%22off%20the%20wall%22%20canada&f=false|title=King of Pop|publisher=Branden Books|accessdate=2012-04-24}}</ref> * UK: 1,800,000<ref>{{cite book|url=http://books.google.com.bd/books?id=yb_ghov9uEMC&pg=PA30&dq=Michael+Jackson+off+the+wall+sales+in+uk&hl=en&sa=X&ei=1LvKT7qcEoXMrQe7o6DQDg&redir_esc=y#v=onepage&q=Michael%20Jackson%20off%20the%20wall%20sales%20in%20uk&f=falserelyear=1979 |title=Michael Jackson The Solo Years|author= Craig Halstead, Chris Cadman|publisher=Books.google.com.bd |date= |accessdate=2012-06-03}}</ref> | * US: 8× Multi-Platinum<ref name="RIAA">{{cite web| url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH_RESULTS&artist=Michael%20Jackson&format=ALBUM&go=Search&perPage=50 |title=United States albums certifications |publisher=[[Recording Industry Association of America|RIAA]] |accessdate=12 Setyembre 2008}}</ref> * [[Australian Recording Industry Association|AUS]]: 5× Platinum<ref name="ARIA2">{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesARIACharts-Accreditations-2009Albums.htm |title=Australian albums accreditations (2009) |publisher=[[Australian Recording Industry Association|ARIA]] |accessdate=22 Pebrero 2009}}</ref> * [[Music Canada|CAN]]: Platinum<ref name="CRIA">{{cite web |url=http://www.musiccanada.com/GPSearchResult.aspx?st=&ica=False&sa=Michael%20Jackson&sl=&smt=0&sat=-1&ssb=Cert.%20Date&ssdir=descending |title=Canadian certifications |publisher=[[Music Canada]] |accessdate=10 Hulyo 2011 |archive-date=23 Marso 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323092635/http://www.musiccanada.com/GPSearchResult.aspx?st=&ica=False&sa=Michael%20Jackson&sl=&smt=0&sat=-1&ssb=Cert.%20Date&ssdir=descending |url-status=dead }}</ref> * [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]: Platinum<ref name="InfoDiscCert">{{cite web |url=http://www.infodisc.fr/Certif_Album.php |title=French albums certifications |publisher=[[InfoDisc]] |accessdate=14 Hunyo 2009 |archive-date=21 Hunyo 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621054859/http://www.infodisc.fr/Certif_Album.php |url-status=dead }}</ref> * [[NVPI|NL]]: Platinum<ref name="NVPI">{{cite web |url=http://www.ifpi.nl/nvpi/pagina.asp?pagkey=60461 |title=Netherlands certifications (until 2006) |publisher=[[NVPI]] |accessdate=13 Nobyembre 2011 |archive-date=2015-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125112256/http://www.ifpi.nl/nvpi/pagina.asp?pagkey=60461 |url-status=dead }}</ref> * [[Recording Industry Association of New Zealand|NZ]]: 6× Platinum<ref name="RIANZ">{{cite book |last=Scapolo |first=Dean |title=The Complete New Zealand Music Charts, 1966-2006: Singles, Albums DVDs, Compilations |year=2007 |publisher=Maurienne House |isbn=1-877443-00-X}}</ref> * UK: 6x Platinum<ref name="BPI">{{cite web |url=http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx |title=British certifications |publisher=[[British Phonographic Industry|BPI]] |accessdate=26 Agosto 2009 |archive-date=17 Enero 2010 |archive-url=https://www.webcitation.org/5mr0Evm3j?url=http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| ''[[Thriller (Michael Jackson album)|Thriller]]'' | * Release date: 30 Nobyembre 1982 * Label: Epic | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 4 | 1 | * World:65,000,000<ref name="CNN Hunyo 25">{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2009/SHOWBIZ/Music/06/25/jackson/index.html |title=Michael Jackson, pop music legend, dead at 50|last=Leopold|first=Todd|publisher=[[CNN]]|date=2012-06-25|accessdate=2012-12-03}}</ref><ref name="The Baby Boomer Encyclopedia">{{cite book|url=http://books.google.com.pe/books?id=pQakFJFPT4YC&q=%22with+65+million+albums+sold%22#v=snippet&q=%22with%2065%20million%20albums%20sold%22&f=false|title=The Baby Boomer Encyclopedia|page=196|last=Gitlin|first=Martin|publisher=ABC-CLIO|date=2011-03-01|accessdate=2012-03-15|isbn=9780313382185}}</ref> * AUS: 1,150,000<ref name="AusSales">{{cite web|url=http://www.smh.com.au/opinion/society-and-culture/blogs/the-tribal-mind/the-tribal-mind-archive-the-music-australia-loved-20130110-2cilw.html|title=The music Australia loved|last=Dale|first=David|date=2013-01-13|accessdate=2013-01-15|work=The Sydney Morning Herald|archive-date=2013-05-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6GdVtz6rb?url=http://www.smh.com.au/opinion/society-and-culture/blogs/the-tribal-mind/the-tribal-mind-archive-the-music-australia-loved-20130110-2cilw.html|url-status=dead}}</ref> * CAN: 2,400,000<ref>{{cite book|url=http://books.google.com.bd/books?id=2SQEAAAAMBAJ&pg=PA1&dq=Billboard+20+December+1986&hl=en&sa=X&ei=qx6UT8qHE46HrAeInsiJBQ&redir_esc=y#v=onepage&q=Billboard%2020%20December%201986&f=false|title=Springsteen Big in canada too|publisher=Billboard|accessdate=2012-04-22}}</ref> * FRA: 2,366,700<ref name="infodisc">{{cite web|url=http://www.infodisc.fr/CDCertif_D.php?debut=50|title=InfoDisc: Les Certifications&nbsp;— Les Disques de Diamant|publisher=InfoDisc.fr|accessdate=2010-08-29|archive-date=2015-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016192710/http://www.infodisc.fr/CDCertif_D.php?debut=50|url-status=dead}}</ref> * NL: 1,400,000<ref name="Trouw.nl">{{cite web|url=http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/archief/article/detail/2486242/2001/10/29/Een-ster-in-het-land-van-lilliputters.dhtml|title=Een ster in het land van lilliputters|publisher=Trouw.nl|accessdate=2012-03-27}}</ref> * UK: 4,248,000<ref name="The Official Charts Company">{{Cite web | url=http://www.theofficialcharts.com/chart-news/adele-overtakes-michael-jackson-in-all-time-biggest-selling-albums-chart907/ | title=Adele overtakes Michael Jackson in all-time biggest selling albums chart| publisher=The Official Charts Company| accessdate=2012-02-28}}</ref> * US: 29,844,000<ref name="The Official Charts Company"/> | * US: 29× Multi-Platinum<ref name="RIAA"/> * AUS: 16× Platinum<ref name="ARIA4">{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.auALBUMaccreds2011.htm |title=Australian albums accreditations (2011) |publisher=[[Australian Recording Industry Association|ARIA]] |accessdate=7 Setyembre 2011}}</ref> * CAN: 2× Diamond<ref name="CRIA"/> * FRA: Diamond<ref name="InfoDiscCert"/> * [[IFPI|GER]]: 3× Platinum<ref name="IFPI Germany">{{cite web| url=http://www.musikindustrie.de/gold_platin_datenbank/ |title=German albums certifications |publisher=[[IFPI|IFPI Germany]] |accessdate=13 Nobyembre 2011}}</ref> * NL: 8× Multi-Platinum<ref name="NVPI"/> * NZ: 12× Platinum<ref name="RIANZ2">{{cite web |url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=61 |title=New Zealand albums certifications (2007-to date) |publisher=RadioScope |accessdate=30 Hunyo 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081014104737/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=61 |archivedate=2008-10-14 |url-status=dead }}</ref> * [[IFPI|SWZ]]: 6× Platinum<ref name="IFPI Switzerland">{{cite web|url=http://swisscharts.com/search_certifications.asp?search=Michael+Jackson |title=Swiss certifications (1988-to date) |publisher=[[IFPI Switzerland]] |accessdate=30 Mayo 2009}}</ref> * UK: 11× Platinum<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| ''[[Bad (album)|Bad]]'' | * Release date: 31 Agosto 1987 * Label: Epic | 1 | 2 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | * World: 32,000,000<ref>{{cite news|url=http://articles.latimes.com/2012/sep/18/entertainment/la-et-ms-michael-jacksons-bad-25-is-it-worth-your-money-20120918| title=Michael Jackson's 'Bad 25' box: Is it worth your time and money?| last=Roberts| first=Randall| work=[[Los Angeles Times]]|date=2012-09-18| accessdate=2013-06-18}}</ref><ref name="MTV Bad">{{cite news| url=http://www.mtv.com/news/articles/1651633/michael-jacksons-new-album-cover-decoded.jhtml| title=Michael Jackson's New Album Cover Decoded Painting is packed with iconic MJ images| last=Kaufman| first=Gil| publisher=[[MTV]]| date=2010-11-05| accessdate=2012-05-25| archive-date=2012-05-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20120511013231/http://www.mtv.com/news/articles/1651633/michael-jacksons-new-album-cover-decoded.jhtml| url-status=dead}}</ref> * US: 10,000,000<ref name="MJ JPN and US sales">{{cite web |url=http://www.sonymusic.co.jp/Music/International/Arch/ES/MichaelJackson/m_info.html |title=?NUMBER ONES?:???? |publisher=''SonyBMG Japan'' |date=10 Oktubre 2003|accessdate=19 Abril 2009}}</ref> * FRA: 1,289,400<ref name="infodisc"/> * NL: 500,000<ref name="Trouw.nl"/> * UK: 3,961,000<ref name="Bad UK sales">{{cite web| url=http://www.officialcharts.com/chart-news/adeles-21-is-now-the-uks-sixth-biggest-selling-album-of-all-time-1214/| title=Adele overtakes Dire Straits to become UK's sixth biggest selling album of all-time | publisher=The Official Charts Company| accessdate=2012-03-26}}</ref> | * US: 9× Multi-Platinum<ref name="RIAA"/> * AUS: 6× Platinum<ref name="Julien's Auctions">{{cite web |url=http://www.juliensauctions.com/auctions/2009/michael-jackson/icatalog5.html |title=Bad six-time Platinum in Australia, page 80 |publisher=[[Julien's Auctions]] |accessdate=10 Abril 2009 |archive-date=2009-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410021557/http://www.juliensauctions.com/auctions/2009/michael-jackson/icatalog5.html |url-status=dead }}</ref> * CAN: 7× Platinum<ref name="CRIA"/> * FRA: Diamond<ref name="InfoDiscCert"/> * GER: 4× Platinum<ref name="IFPI Germany"/> * NL: Platinum<ref name="NVPI"/> * NZ: 9× Platinum<ref name="RIANZ2"/> * SWZ: 5× Platinum<ref name="Julien's Auctions2">{{cite web |url=http://www.juliensauctions.com/auctions/2009/michael-jackson/icatalog5.html |title=Bad five-time Platinum in Switzerland, page 74 |publisher=[[Julien's Auctions]] |accessdate=10 Abril 2009 |archive-date=2009-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410021557/http://www.juliensauctions.com/auctions/2009/michael-jackson/icatalog5.html |url-status=dead }}</ref> * UK: 13× Platinum<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| ''[[Dangerous (Michael Jackson album)|Dangerous]]'' | * Release date: 13 Nobyembre 1991 * Label: Epic | 1 | 1 | 3 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | * World: 30,000,000<ref>{{cite news| url=http://www.time.com/time/interactive/0,31813,1908637,00.html| title=Michael Jackson's Life as Prodigy, Superstar and Jacko| publisher=[[Time (magazine)|Time]]| date=| accessdate=2013-02-28| archive-date=2013-08-26| archive-url=https://web.archive.org/web/20130826122608/http://www.time.com/time/interactive/0,31813,1908637,00.html| url-status=dead}}</ref> * US: 8,000,000<ref name="MJ JPN and US sales"/> * AUS: 740,000<ref name="AusSales"/> * FRA: 1,985,500<ref name="infodisc"/> * UK: 2,010,069<ref>{{cite web|url=http://www.musicweek.com/story.asp?sectioncode=22&storycode=1038052&c=2 |title=Michael Jackson sales special|publisher=music week|accessdate=march 10,2012}}</ref> | * US: 7× Multi-Platinum<ref name="RIAA"/> * AUS: 10× Platinum<ref name="ARIA4"/> * CAN: 6× Platinum<ref name="CRIA"/> * FRA: Diamond<ref name="InfoDiscCert"/> * GER: 4× Platinum<ref name="IFPI Germany"/> * NL: 3× Multi-Platinum<ref name="NVPI"/> * NZ: 6× Platinum<ref name="RIANZ2"/> * SWZ: 5× Platinum<ref name="IFPI Switzerland"/> * UK: 6× Platinum<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| ''[[HIStory: Past, Present and Future, Book I]]'' | * Release date: 16 Hunyo 1995 * Label: Epic | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 2 | 1 | 1 | * World: 24,000,000<ref name="jackson telegraph">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/music/michael-jackson/5652780/Michael-Jackson-list-of-his-records.html|title=Michael Jackson: list of his records|last=|first=|date=2009-06-26|work=[[The Daily Telegraph]]|publisher=Telegraph Media Group|accessdate=2010-03-25|location=London}}</ref><ref name="lipstickalley.com">{{cite news|url=http://www.lipstickalley.com/f227/michael-jackson-numbers-exclusive-look-into-lifetime-sales-king-pop-297587|title=Michael Jackson: The Numbers, An Exclusive Look Into The Lifetime Sales Of The King Of POP|date=|accessdate=2013-07-09|archive-date=2013-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130718052434/http://www.lipstickalley.com/f227/michael-jackson-numbers-exclusive-look-into-lifetime-sales-king-pop-297587/|url-status=dead}}</ref> * US: 4,000,000<ref name="MJ JPN and US sales"/> * FRA: 1,644,200 <ref name="infodisc"/> * UK: 1,500,000<ref name="Some UK sales">{{cite news |first=Elizabeth |last=Day |url=http://music.guardian.co.uk/pop/story/0,,2265010,00.html#article_continue |title=The whole world in his hands |publisher=''The Guardian'' |date=16 Marso 2008|accessdate=21 Abril 2008 | location=London}}</ref> | * US: 7× Multi-Platinum<ref name="RIAA"/> * AUS: 8× Platinum<ref name="ARIA2"/> * CAN: 5× Platinum<ref name="CRIA"/> * FRA: Diamond<ref name="InfoDiscCert"/> * GER: 3× Platinum<ref name="IFPI Germany"/> * NL: 3× Multi-Platinum<ref name="NVPI"/> * NZ: 10× Platinum<ref name="RIANZ"/> * SWZ: 3× Platinum<ref name="IFPI Switzerland"/> * UK: 4× Platinum<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| ''[[Invincible (Michael Jackson album)|Invincible]]'' | * Release date: 30 Oktubre 2001 * Label: Epic | 1 | 1 | 3 | 1 | 1 | 1 | 4 | 2 | 1 | 1 | * World: 11,000,000<ref name="jackson telegraph"/><ref name="lipstickalley.com"/> * US: 2,138,000<ref name="Nielsen SoundScan sales">{{cite web |url=http://www.billboard.com/bbcom/photos/stylus/97334-michaeljackson_pp_03l.jpg |title=Nielsen SoundScan Top Catalog Album Chart: week ending Hulyo 5th, 2009 |publisher=''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'' |accessdate=9 Hulyo 2009 |archive-date=2 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602044459/http://www.billboard.com/bbcom/photos/stylus/97334-michaeljackson_pp_03l.jpg |url-status=dead}}</ref><ref name="Nielsen SoundScan sales2">{{cite web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1616273/20090715/jackson_michael.jhtml |title=Michael Jackson Dominates Charts For Third Week |publisher=[[MTV]] |accessdate=15 Hulyo 2009 |archive-date=16 Hulyo 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716042308/http://www.mtv.com//news//articles//1616273//20090715//jackson_michael.jhtml |url-status=dead }}</ref> * CAN: 100,000<ref name="Invincible album CAN sales">{{cite web |first=Slotek |last=Jim |url=http://jam.canoe.ca/Music/Artists/J/Jackson_Michael/2004/12/02/759672.html |title=Sales jumped over balcony incident |publisher=''Jam! Showbiz'' |date=2 Disyembre 2004|accessdate=4 Hunyo 2009}}</ref> * UK: 369,913<ref>{{cite web|title=Key Releases|url=http://business.highbeam.com/411456/article-1G1-207207854/key-releases-050909|work=Music Week|accessdate=2012-10-02|date=2009-09-05|archive-date=2014-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20141125001143/http://business.highbeam.com/411456/article-1G1-207207854/key-releases-050909|url-status=dead}}</ref> | * US: 2× Multi-Platinum<ref name="RIAA"/> * AUS: 2× Platinum<ref name="ARIA">{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-albums-2001.htm |title=Australian albums accreditations (2001) |publisher=[[Australian Recording Industry Association|ARIA]] |accessdate=28 Enero 2009}}</ref> * FRA: Platinum<ref name="InfoDiscCert"/> * GER: Platinum<ref name="IFPI Germany"/> * NL: Platinum<ref name="NVPI"/> * NZ: Platinum<ref name="RIANZ"/> * SWZ: Platinum<ref name="IFPI Switzerland"/> * UK: Platinum<ref name="BPI"/> |- | colspan="15" style="font-size:8pt"| "—" denotes releases that did not chart |- |} {{anchor|greatesthits}}{{anchor|bestof}}<!-- For redirects, etc. --> == Compilations == {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! rowspan="2" style="width:12em;"| Title ! rowspan="2" style="width:16em;"| Album details ! colspan="10"| Peak chart positions ! rowspan="2"| Sales ! rowspan="2"| [[Music recording sales certification|Certifications]]<br /><small>([[List of best selling music artists|sales threshold]])</small> |- style="font-size:smaller;" ! width="30"| [[Billboard 200|US]]<br /><ref name="United States Chart"/> ! width="30"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="Australian Chart"/> ! width="30"| [[Canadian Albums Chart|CAN]]<br /><ref name="Canadian Chart"/> ! width="30"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="French Chart"/> ! width="30"| [[Media Control Charts|GER]]<br /><ref name="German Chart"/> ! width="30"| [[MegaCharts|NL]]<br /><ref name="Netherlands Chart"/> ! width="30"| [[RIANZ|NZ]]<br /><ref name="New Zealand Chart"/> ! width="30"| [[PROMUSICAE|SPN]]<br /><ref name="Spanish Chart"/> ! width="30"| [[Swiss Music Charts|SWZ]]<br /><ref name="Swiss Chart"/> ! width="30"| [[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref name="United Kingdom Chart"/> |- ! scope="row"| ''[[The Best of Michael Jackson]]'' | * Type: Best of * Release date: 28 Agosto 1975 * Label: Motown | 156 | 76 | — | 16 | — | 3 | — | — | — | 11 | * World: 2,400,000 * UK: 60,000 | * UK: Silver<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| ''[[One Day in Your Life (album)|One Day in Your Life]]'' | * Type: Best of * Release date: 25 Marso 1981 * Label: Motown | 144 | — | — | — | — | — | — | — | — | 29 | * World: 2,000,000 | |- ! scope="row"| ''18 Greatest Hits'' | * Type: Greatest hits * Release date: 1983 * Label: Motown | — | 53 | — | — | — | 23 | 22 | — | — | 1 | * UK: 300,000 | * UK: Platinum<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| ''9 Singles Pack'' | * Type: Box set * Release date: 1983 * Label: Epic | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 66 | | |- ! scope="row"| ''14 Greatest Hits'' | * Type: Greatest hits * Release date: 1984 * Label: Motown | 168 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | | |- ! scope="row"| ''[[Farewell My Summer Love]]'' | * Type: Unreleased tracks * Release date: 8 Mayo 1984 * Label: Motown | 46 | 90 | 94 | — | 40 | 47 | 50 | — | — | 9 | * World: 3,000,000 * UK: 300,000 | * UK: Platinum<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| ''[[Anthology (Michael Jackson album)|Anthology]]'' | * Type: Box set * Release date: 14 Nobyembre 1986 * Label: Motown | — | — | — | 17 | — | — | — | 89 | — | — | * World: 3,000,000 | |- ! scope="row"| ''Their Very Best – Back to Back <br /><small>(with Diana Ross/Gladys Knight/Stevie Wonder)</small>'' | * Type: Best of * Release date: 1986 * Label: Motown | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 21 | | |- ! scope="row"| ''Love Songs <br /><small>(with Diana Ross)</small>'' | * Type: Greatest hits * Release date: 1987 * Label: Motown | — | 86 | — | — | — | — | — | — | — | 12 | * UK: 1,300,000 | * UK: Platinum<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| ''Singles Souvenir Pack'' | * Type: Box set * Release date: 1988 * Label: Epic | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 91 | | |- ! scope="row"| ''Motown's Greatest Hits'' | * Type: Greatest hits * Release date: 1992 * Label: Motown | — | 27 | — | 6 | — | — | — | — | — | 53 | | |- ! scope="row"| ''Tour Souvenir Pack'' | * Type: Box set * Release date: 1992 * Label: Epic | — | 83 | — | — | — | — | — | — | — | 32 | | |- ! scope="row"| ''The Best of Michael Jackson & The Jackson 5ive'' | * Type: Best of * Release date: 1997 * Label: Motown | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 5 | * UK: 1,000,000 | * UK: Platinum<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| ''The Very Best of Michael Jackson with The Jackson Five'' | * Type: Best of * Release date: 1999 * Label: Motown | — | 41 | — | — | — | — | — | — | — | 15 | | * UK: Gold<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| ''[[20th Century Masters – The Millennium Collection: The Best of Michael Jackson|20th Century Masters – The Millennium Collection: <br />The Best of Michael Jackson]]'' | * Type: Best of * Release date: 2000 * Label: Motown | — | — | 27 | — | — | — | — | — | — | — | * CAN: (100,000)<ref name="Invincible album CAN sales" /> | |- ! scope="row"| ''[[Greatest Hits: HIStory, Volume I]]'' | * Type: Greatest hits * Release date: 13 Nobyembre 2001 * Label: Epic | 85 | 44 | 8 | 10 | — | — | — | 54 | 45 | 15 | * World: 4,000,000 * US: 1,000,000 * AUS: 35,000 * UK: (245,000)<ref name="Some UK sales"/> | * UK: Gold<ref name="BPI"/> * US: Platinum<ref name="RIAA"/> * AUS: Gold<ref name="ARIA2"/> |- ! scope="row"| ''[[Number Ones (Michael Jackson album)|Number Ones]]'' | * Type: Greatest hits * Release date: 18 Nobyembre 2003 * Label: Epic | 13 | 2 | 1 | 5 | 2 | 17 | 1 | 17 | 9 | 1 | * World: 11,900,000 * US: 4,000,000 (4,753,000)<ref name="Nielsen SoundScan sales3">{{cite web|url=http://music.yahoo.com/blogs/chart-watch/chart-watch-extra-top-albums-last-10-years-181452729.html |title=Chart Watch Extra: Top Albums Of Last 10 Years |first=Paul |last=Grein |accessdate=17 Marso 2012}}</ref> * AUS: 350,000 * GER: 100,000 * NZ: 60,000 * SWZ: 20,000 * UK: 2,100,000 | * US: 4× Multi-Platinum<ref name="RIAA"/> * AUS: 5× Platinum<ref name="ARIA2"/> * GER: Gold<ref name="IFPI Germany"/> * NZ: 4× Platinum<ref name="RIANZ2"/> * SWZ: Gold<ref name="IFPI Switzerland"/> * UK: 7× Platinum<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| ''[[Off the Wall (album)|Off the Wall]] / [[Thriller (Michael Jackson album)|Thriller]]'' | * Type: Box set * Release date: 2004 * Label: Epic | — | 25 | 87 | 65 | — | — | — | — | — | — | | |- ! scope="row"| ''[[Bad (album)|Bad]] / [[Dangerous (Michael Jackson album)|Dangerous]]'' | * Type: Box set * Release date: 2004 * Label: Epic | — | 27 | — | 85 | 58 | — | — | — | — | 163 | | |- ! scope="row"| ''[[The Ultimate Collection (Michael Jackson album)|The Ultimate Collection]]'' | * Type: Box set * Release date: 17 Nobyembre 2004 * Label: Epic | 170 | — | 29 | 29 | 37 | 46 | — | 29 | 33 | 75 | * World: 1,020,000 * US: 250,000 | * US: Platinum<ref name="RIAA"/> |- ! scope="row"| ''[[The Essential Michael Jackson]]'' | * Type: Greatest hits * Release date: 19 Hulyo 2005 * Label: Epic | 98 | 1 | 4 | 1 | 10 | 19 | 1 | 23 | 2 | 1 | * World: 8,900,000 * US: 2,120,000<ref>{{cite web |url=http://music.yahoo.com/blogs/chart-watch/week-ending-aug-4-2013-albums-robin-thicke-145258186.html |title=Week Ending 4 Agosto 2013. Albums: Robin Thicke, Call Katy Perry |author=Paul Grein |work=Yahoo Chart Watch |date=7 Agosto 2013 }}</ref> * AUS: 420,000 * FRA: 200,000 * NZ: 30,000 * UK: 900,000 (829,884)<ref>{{cite web|title=Key releases|url=http://business.highbeam.com/411456/article-1G1-210766166/key-releases-311009|work=Music Week|accessdate=2012-10-02|date=2009-10-31|archive-date=2013-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130526071602/http://business.highbeam.com/411456/article-1G1-210766166/key-releases-311009|url-status=dead}}</ref> | * US: 3× Multi-Platinum<ref name="RIAA"/> * AUS: 6× Platinum<ref name="ARIA3">{{cite web|url=http://aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.aupagesARIACharts-Accreditations-2010Albums.htm |title=Australian albums accreditations (2010) |publisher=[[Australian Recording Industry Association|ARIA]] |accessdate=12 Setyembre 2010}}</ref> * FRA: 2× Gold<ref name="InfoDiscCert"/> * NZ: 2× Platinum<ref name="RIANZ2"/> * UK: 3× Platinum<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| ''[[Blood on the Dance Floor: HIStory in the Mix]] / [[Invincible (Michael Jackson album)|Invincible]]'' | * Type: Box set * Release date: 2006 * Label: Epic | — | — | — | 125 | — | — | — | — | — | 112 | | |- ! scope="row"| ''[[Visionary: The Video Singles]]'' | * Type: Box set * Release date: 20 Pebrero 2006 * Label: Epic | — | — | — | — | — | — | 27 | — | — | — | * World: 5,000,000 | |- ! scope="row"| ''Les 50 plus belles chansons'' | * Type: Best of * Release date: 2007 * Label: Motown | — | 14 | — | 4 | 36 | 4 | 12 | 7 | 19 | 4 | * AUS: 35,000 | * AUS: Gold<ref name="ARIA2"/> |- ! scope="row"| ''[[King of Pop (album)|King of Pop]]'' | * Type: Best of * Release date: 22 Agosto 2008 * Label: Epic | — | 5 | — | 1 | 1 | 1 | 6 | 1 | 1 | 3 | * World : 6,000,000 * AUS: 140,000 * FRA: 100,000 * GER: 500,000 * NZ: 7,500 * UK: 300,000 | * AUS: 2× Platinum<ref name="ARIA2"/> * FRA: Platinum<ref name="InfoDiscCert"/> * GER: 5× Gold<ref name="IFPI Germany"/> * NZ: Gold<ref name="RIANZ2"/> * UK: Platinum<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| ''[[Gold (Michael Jackson album)|Gold]]'' | * Type: Best of * Release date: 26 Agosto 2008 * Label: Motown | 139 | 46 | — | — | — | 60 | — | — | — | — | | |- ! scope="row"| ''[[Dangerous (Michael Jackson album)|Dangerous]] / [[Dangerous – The Short Films]]'' | * Type: Box set * Release date: 2008 * Label: Epic | — | 62 | — | — | — | — | — | — | — | — | | |- ! scope="row"| ''[[The Collection (Michael Jackson album)|The Collection]]'' | * Type: Box set * Release date: 29 Hunyo 2009 * Label: Epic | — | 2 | — | 1 | 2 | 2 | — | 1 | 4 | 14 | * FRA: 100,000 | * FRA: Platinum<ref name="SNEP">{{cite web |url=http://www.disqueenfrance.com/fr/page-259165.xml?year=&type=12 |title=Certifications Albums Platine - année 2010 |publisher=[[SNEP]] |accessdate=1 Marso 2011 |archive-date=24 Disyembre 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224111539/http://www.disqueenfrance.com/fr/page-259165.xml?year=&type=12 |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| ''[[The Definitive Collection (Michael Jackson album)|The Definitive Collection]]'' | * Type: Best of * Release date: 25 Agosto 2009 * Label: Motown | 39 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | * World: 1,200,000 | |- ! scope="row"| ''La Légende de la Pop'' | * Type: Box set * Release date: 2009 * Label: Pias France | — | — | — | 19 | — | — | — | — | — | — | | |- ! scope="row"| ''[[Michael (album)|Michael]]'' | * Type: Unreleased tracks * Release date: 10 Disyembre 2010 * Label: Epic | 3 | 10 | 2 | 4 | 1 | 1 | 10 | 2 | 2 | 4 | * World: 6,000,000 * US: 1,000,000 * AUS: 35,000 * CAN: 80,000 * FRA: 200,000 * NL: 25,000 (30,000)<ref name="NVPI3"/> * NZ: 7,500 * UK: 300,000 | * US: Platinum<ref name="RIAA"/> * AUS: Gold<ref name="ARIA3"/> * CAN: Platinum<ref name="CRIA"/> * FRA: 2× Platinum<ref name="SNEP2">{{cite web |url=http://www.disqueenfrance.com/fr/page-259165.xml?year=&type=13 |title=Certifications Albums Double Platine - année 2010 |publisher=[[SNEP]] |accessdate=1 Marso 2011 |archive-date=2010-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224111352/http://www.disqueenfrance.com/fr/page-259165.xml?year=&type=13 |url-status=dead }}</ref> * NL: Gold<ref name="NVPI3">{{cite web|url=http://www.parool.nl/parool/nl/23/MUZIEK/article/detail/1071123/2010/12/10/Goud-voor-Michael-Jackson.dhtml |title=Goud voor Michael Jackson |publisher=[[Parool.nl]] |accessdate=19 Disyembre 2010}}</ref> * NZ: Gold<ref name="RIANZ2"/> * UK: Platinum<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| ''[[The Indispensable Collection (Michael Jackson album)|The Indispensable Collection]]'' | * Type: Box set * Release date: 21 Hunyo 2013 * Label: MJJ Productions | | | | | | | | | | | | |- ! scope="row"| ''[[The Ultimate Fan Extras Collection (Michael Jackson album)|The Ultimate Fan Extras Collection]]'' | * Type: Box set * Release date: 24 Hunyo 2013 * Label: MJJ Productions | | | | | | | | | | | | |- |} * In the United States, between 25 Mayo 1991 and 25 Nobyembre 2009, the catalog albums (albums at least 18 months old, have fallen below No. 100 on the Billboard 200 chart and do not have an active single on Billboard's radio charts), weren't more eligible in the [[Billboard 200]], but only for the [[Top Pop Catalog Albums|Top Catalog Albums]], so between 20 Nobyembre 2003 and 25 Nobyembre 2009, Billboard launched the [[Top Comprehensive Albums]] that included Current and Catalog albums.<ref name="Comprehensive">{{cite web |url=http://new.music.yahoo.com/blogs/chart_watch/35893/week-ending-june-28-2009-hes-still-setting-records/ |title=Week Ending 28 Hunyo 2009: He's Still Setting Records |first=Paul |last=Grein |accessdate=1 Setyembre 2009 |archive-date=21 Hulyo 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090721154510/http://new.music.yahoo.com/blogs/chart_watch/35893/week-ending-june-28-2009-hes-still-setting-records/ |url-status=dead }}</ref><ref name="Comprehensive 2">{{Cite book|url=http://books.google.co.uk/books?id=OQ8EAAAAMBAJ&pg=PA6&dq=Billboard+Comprehensive+Albums&lr=#v=onepage&q=Billboard%20Comprehensive%20Albums&f=false |title=New Charts To Track Exclusives |publisher=Billboard Magazine |accessdate=25 Nobyembre 2009}}</ref><ref name="Comprehensive 3">{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/266596/john-mayer-snares-no-1-on-busy-billboard-200 |title=John Mayer Snares No. 1 On Busy Billboard 200 |publisher=Billboard |accessdate=25 Nobyembre 2009}}</ref><ref name="Comprehensive 4">{{cite web |url=http://new.music.yahoo.com/blogs/chart_watch/42330/week-ending-nov-22-2009-mayer-zooms-as-boyle-looms/ |title=Week Ending 22 Nobyembre 2009: Mayer Zooms As Boyle Looms |first=Paul |last=Grein |accessdate=25 Nobyembre 2009 |archive-date=2009-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091129192529/http://new.music.yahoo.com/blogs/chart_watch/42330/week-ending-nov-22-2009-mayer-zooms-as-boyle-looms |url-status=dead }}</ref> Here, a list of his albums reached a major position in this chart while not eligible for the Billboard 200: ''Number Ones'' (#1), ''The Essential Michael Jackson'' (#2), ''Greatest Hits: HIStory, Volume 1'' (#28), ''The Ultimate Collection'' (#32) and ''7 CD Mega Bundle'' (#78). Here a list of his current albums (at the time) reached a minor position in this chart cause the presence of the catalog albums: ''The Definitive Collection'' (#43), ''The Stripped Mixes'' (#67), ''Selections from Michael Jackson's This Is It'' (#102) and ''Gold'' (#166).<ref name="Comprehensive Albums">Peak chart positions for some albums charting on the ''Billboard'' Comprehensive Albums chart: * {{cite web|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/chart-search-results/albums/3109530|title=Billboard Comprehensive Albums 2009-07-11 (Number Ones and The Essential Michael Jackson)|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=11 Hulyo 2009|accessdate=7 Hulyo 2011|archive-date=2012-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121007180555/http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/chart-search-results/albums/3109530|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/chart-search-results/albums/3110060|title=Billboard Comprehensive Albums 2009-08-01 (Greatest Hits: HIStory - Vol. 1 and Gold)|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=1 Agosto 2009|accessdate=7 Hulyo 2011|archive-date=2012-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121007180039/http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/chart-search-results/albums/3110060|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/chart-search-results/albums/3111612|title=Billboard Comprehensive Albums 2009-08-22 (The Stripped Mixes)|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=22 Agosto 2009|accessdate=7 Hulyo 2011|archive-date=2012-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121007180423/http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/chart-search-results/albums/3111612|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/chart-search-results/albums/3111783|title=Billboard Comprehensive Albums 2009-08-29 (The Ultimate Collection)|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=29 Agosto 2009|accessdate=7 Hulyo 2011|archive-date=2012-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121007180439/http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/chart-search-results/albums/3111783|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/chart-search-results/albums/3112451|title=Billboard Comprehensive Albums 2009-09-19 (The Definitive Collection)|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=19 Setyembre 2009|accessdate=7 Hulyo 2011|archive-date=2012-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121007180526/http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/chart-search-results/albums/3112451|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/chart-search-results/albums/3113342|title=Billboard Comprehensive Albums 2009-10-24 (7 CD Mega Bundle)|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=24 Oktubre 2009|accessdate=7 Hulyo 2011|archive-date=2012-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121007180541/http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/chart-search-results/albums/3113342|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/chart-search-results/albums/3113923|title=Billboard Comprehensive Albums 2009-11-14 (Selections from Michael Jackson's This Is It)|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=14 Nobyembre 2009|accessdate=7 Hulyo 2011|archive-date=2012-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121007180548/http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/chart-search-results/albums/3113923|url-status=dead}}</ref> == Filmography == {| class="wikitable sortable" border="1" !Year!!Film!!Role!!Director!!class="unsortable"|Ref |- |align="center"|1978||''[[The Wiz (film)|The Wiz]]''||[[Scarecrow (Oz)|Scarecrow]]||{{sortname|Sidney|Lumet}}||align="center"|<ref name = "quincy">Jones, pp. 229, 259</ref> |- |align="center"|1982||''[[Michael Jackson's Thriller]]''||Himself/Werewolf/Zombie||{{sortname|John|Landis}}||align="center"|<ref name= "tara">610 Taraborrelli, p. 610</ref> |- |align="center"|1986||''[[Captain EO]]''||[[Captain EO]]||{{sortname|Francis Ford|Coppola}}||align="center"|<ref name = "tara 355-356">Taraborrelli, pp. 355–356</ref> |- |align="center"|1988||''[[Moonwalker]]''||Himself||{{sortname|Jerry|Kramer|nolink=1}}||align="center"|<ref name = "tara 413-414">Taraborrelli, pp. 413–414</ref> |- |align="center"|1997||''[[Michael Jackson's Ghosts]]''||Maestro/Mayor/Ghoul/Skeleton||{{sortname|Stan|Winston}}||align="center"|<ref name = "tara 610">Taraborrelli, p. 610</ref> |- |align="center"|2002||''[[Men in Black II]]''||Agent M (cameo)||{{sortname|Barry|Sonnenfeld}}||align="center"|<ref name="Defending Earth, With Worms and a Talking Pug">{{cite news|first=A. O|last=Scott|url=http://www.nytimes.com/2002/07/03/movies/03BLAC.html?ex=1234155600&en=1e9c4a5a1eafc54f&ei=5070|title=Defending Earth, With Worms and a Talking Pug|publisher=''[[The New York Times]]''|accessdate=7 Pebrero 2009|date=3 Hulyo 2002|archive-date=2009-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090630194214/http://www.nytimes.com/2002/07/03/movies/03BLAC.html?ex=1234155600&en=1e9c4a5a1eafc54f&ei=5070|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|2004||''[[Miss Cast Away and the Island Girls]]''||Agent MJ (cameo)||{{sortname|Bryan Michael|Stoller}}||align="center"|<ref name="'Miss Cast Away': You Know It's Bad">{{cite news|first=Jen|last=Chaney|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/07/18/AR2005071800641_pf.html|title='Miss Cast Away': You Know It's Bad|publisher=''The Washington Post''|date=19 Hulyo 2005|accessdate=7 Pebrero 2009}}</ref> |- |align="center"|2009||''[[Michael Jackson's This Is It]]''||Himself||[[Kenny Ortega]]||align="center"|<ref name="Michael Jackson's ">{{cite web|first=Danny|last=Le|url=http://www.michaeljackson.com/us/news/michael-jacksons-it-be-presented-theaters-around-world|title='Michael Jackson's "This Is It," to be Presented In Theaters Around The World|publisher=''MichaelJackson.com''|date=11 Agosto 2009|accessdate=11 Agosto 2009|archive-date=24 Pebrero 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120224061737/http://www.michaeljackson.com/us/news/michael-jacksons-it-be-presented-theaters-around-world|url-status=dead}}</ref> |- |align="center"|2011||''[[Michael Jackson: The Life of an Icon]]''||Himself||[[Andrew Eastel]] |- |align="center"|2012||''[[Bad 25 (film)|Bad 25]]''||Himself||[[Spike Lee]]||align="center"|<ref>{{cite web |author=By&nbsp;Karen Bliss |url=http://www.rollingstone.com/music/news/spike-lee-revisits-michael-jacksons-career-for-bad25-documentary-20120917 |title=Spike Lee Revisits Michael Jackson's Career for 'BAD 25' Documentary &#124; Music News |publisher=Rolling Stone |date=2012-09-17 |accessdate=2012-11-11 |archive-date=2016-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025080351/http://www.rollingstone.com/music/news/spike-lee-revisits-michael-jacksons-career-for-bad25-documentary-20120917 |url-status=dead }}</ref> |- |align="center"|2014||''[[Michael: The Last Photo Shoots]]''||Himself||[[Craig Williams (director)|Craig Williams]] |} == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Authority control}} {{BD|1958|2009|Jackson, Michael}} [[Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga negosyante mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga kompositor mula sa Estados Unidos]] 0fiklodbnfpjtm9fsvejkyh43v083qz Panglagalag ng Misyong Panggagalugad sa Marte 0 101820 2228050 2085676 2026-09-23T09:20:33Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228050 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:NASA Mars Rover.jpg|right|thumbnail|250px|Isang konsepto ng mangguguhit na nagpapakita ng Panglagag sa planetang Marte, na nagmula sa ''Maas Digital LLC''.]] Ang '''Pangpanggagalugad na Panglagalag sa Marte''' (Ingles: '''''Mars Exploration Rover''''', '''MER''') ay isang [[robot]] na bahagi ng kasalukuyang isinasagawang robotikong misyong pangkalawakan ng [[NASA]] sa [[planetang Marte]], na nagsimula noong 2003 sa pamamagitan ng pagpapadala ng dalawang mga [[panglagalag]] o ''[[rover]]'': ang MER-A na ''[[Spirit rover|Spirit]]'' ("Espiritu") at ang MER-B ''[[Opportunity rover|Opportunity]]'' ("Pagkakataon"), upang magsagawa ng eksplorasyon sa kapatagan at [[heolohiya]] ng Marte. Isa sa pangunahing mga layuning pang-agham ng misyon ang maghanap, ilarawan, at suriin ang malawak na sakop ng uri ng mga bato at lupang naghahawak ng mga kasagutan sa dating galaw ng tuwig sa ibabaw ng Marte. Bahagi ang misyon ng Programang Pangpanggagalugad sa Marte ng NASA, na kinabibilangan ng tatlong nakalipas na matatagumpay na mga [[panlapag]] o mga ''[[lander]]'': ang dalawang mga panlapag [[Programang Viking|Viking]] noong 1976 at ang [[Mars Pathfinder|Pathfinder]] (literal na "Tagahanap ng Daan") noong 1997. Umaabot sa [[dolyar ng Estados Unidos|$]]820 mga milyon ang kabuuang halaga ng gastusin sa pagbubuo, pagpapadala, pagpapalapag, at pagpapaandar ng mga panglagalag sa ibabaw ng kalatagan ng Marte para sa unang 90 araw ng paunang misyon.<ref name="MissionExtensions">{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/21327647/ |title=NASA extends Mars rovers' mission |publisher=MSNBC |date=2007-10-16 |accessdate=2009-04-05 |archive-date=2012-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104194112/http://www.msnbc.msn.com/id/21327647/ |url-status=dead}}</ref> Dahil nagpatuloy ang paggalaw ng mga panglagalag sa loob ng limang mga taon, pagkaraan ng kanilang paglapag sa Marte, tumanggap sila ng limang pagdurugtong sa misyon. Itinalaga ang ang ikalimang dugtong na panahon para sa misyon noong Oktubre 2007, na magwawakas sa 2009.<ref name="MissionExtensions"/><ref>[http://marsrovers.jpl.nasa.gov/newsroom/pressreleases/20071015a.html Mars Exploration Rover Mission: Press Releases<!-- Bot generated title -->]</ref> Ang kabuuang gugulin para sa unang apat na dugtong sa misyon ay $104 mga milyon at tinatayang aabot sa $20 mga milyon ang ikalimang pagdurugtong ng panahong pangmisyon.<ref name="MissionExtensions"/> Noong Hulyo 2007, hinadlangan ng mga bagyo ng alikabok sa Marte ang liwanag ng araw na kailangan ng mga panlagalag at naging panganib para sa kakayanan ng aparato upang makapag-ipon ng enerhiya para sa kanilang mga [[panel na solar]], na nagsanhi ng takot sa mga inhinyerong maaaring isa sa mga panglagalag ang maging pamalagiang mawalan na ng kakayanang gumalaw. Subalit nawala ang mga bagyo ng alikabok, na nagpahintulot ng muling pagsasagawa ng mga operasyon.<ref>{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/mer-20070824.html | title = Mars Exploration Rover Status Report: Rovers Resume Driving | publisher = nasa.gov | accessdate = Setyembre 3 | accessyear = 2007 | archive-date = 2014-09-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140902071407/http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/mer-20070824.html | url-status = dead }}</ref> Sa pagkilala sa malaking bilang ng pang-agham na kabatiran mula sa misyong ito, na dahil sa mga nagawa ng mga panglagalag, dalawang mga [[asteroyd]] ang pinangalanan para sa kanila bilang pagbibigay ng parangal sa kanila: ang ''[[37452 Spirit]]'' at ang ''[[39382 Opportunity]]''. Pinamamahalaan ng [[Jet Propulsion Laboratory]] ang misyong ito para sa NASA. Ang Jet Propulsion Laboratory ang nagdisenyo, bumuo, at ang nagpapaandar sa mga panglagalag. ==Tingnan din== *[[Panglagalag sa buwan]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kaurian:NASA]] [[Kategorya:Sasakyang pangkalawakan]] 5vqri2dhv5sh54aa8e6x8plo01rk77r Mga pag-atake noong Setyembre 11 0 103721 2227874 2212346 2026-09-23T01:35:36Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227874 wikitext text/x-wiki {{copyedit|date=Nobyembre 2011|note=kondehan - kondado}} {{Infobox terrorist attack |title=Mga pag-atake noong 9/11 |image_size = 300px |image=UA Flight 175 hits WTC south tower 9-11 edit.jpeg |caption=Larawang kuha sa kambal na gusali ng [[World Trade Center]] habang nasusunog. |location=[[Lungsod ng New York]]; [[Kondehan ng Arlington, Virginia]]; at malapit sa [[Shanksville, Pennsylvania]]. |date= Martes, 11 Setyembre 2001 |time-begin= Martes, 11 Setyembre 2001 8:46&nbsp;am |time-end= Martes, 11 Setyembre 2001 10:28&nbsp;am |timezone=[[Coordinated Universal Time|UTC]]-4 |type= [[Pananambang sa eroplano]], [[Maramihang pagpatay]], [[Pagpapakamatay habang umaatake]] |fatalities=3,017 (kabilang ang 24 na inakalang patay na at 19 na nanambang) |injuries=6,291+ |perps=[[Al-Qaeda]] na pinamumunuan ni [[Osama bin Laden]], at iba pa.}} Ang '''mga pag-atake noong ika-11&nbsp;ng Setyembre''' (madalas na tawagin bilang '''9/11''' o ''September 11 attacks'' sa [[wikang Ingles|Ingles]]) ay serye ng isang planadong [[pag-atake habang nagpapakamatay]] na isinagawa ng grupong [[Al-Qaeda]] sa [[Estados Unidos]] noong 11 Setyembre 2001. Sa umagang iyon, 19 na [[terorista]] ng [[Al-Qaeda]] ang [[Hijack|tumambang]] sa apat na pangkalakalan ''(commercial)'' na [[eruplanong sumisingasing na pampasahero|eroplanong pampasahero]].<ref name="SecCounc">{{cite web|title=Security Council Condemns, 'In Strongest Terms', Terrorist Attacks on the United States|publisher=United Nations|date=12 Setyembre 2001|url=http://www.un.org/News/Press/docs/2001/SC7143.doc.htm|accessdate=2006-09-11|archive-date=2011-08-26|archive-url=https://www.webcitation.org/61DXEKRnU?url=http://www.un.org/News/Press/docs/2001/SC7143.doc.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="cbc-2004">{{cite news | title = Bin Laden claims responsibility for 9/11 | publisher = CBC News | date= 2004-10-29 | url = http://www.cbc.ca/world/story/2004/10/29/binladen_message041029.html | accessdate = 2009-01-11}}</ref> Sinadya ng mga mananambang na itama ang dalawa sa mga eroplano sa kambal na gusali ng [[World Trade Center]] sa [[Lungsod ng New York]] na kumitil sa lahat ng mga nakasakay sa eroplano at mga ilang nagtatrabaho sa WTC. Ang kambal na gusali ay gumuho pagkatapos kung saan sa loob ng dalawang oras ay nagdulot ng labis na pagkawasak maging sa mga katabing establisimyento nito. Ang mga nanambang ay nagpatama pa ng ikatlong eroplano sa gusaling [[Pentagon]] sa [[Arlington, Virginia]] sa labas lang ng [[Washington, DC]]. Ang ikaapat na eroplano ay tumama sa isang palayan na malapit sa [[Shanksville]], isang pook-rural sa [[Pennsylvania]] matapos ang ilan sa mga pasahero at mga tauhan ng eroplano ang nagtangkang bawiin ang kontrol ng eroplano mula sa mga nanambang. Sa halip na tumama sa kabisera ng [[Estados Unidos]], ito ay bumagsak na lamang sa nabanggit na lugar. Walang mga nakaligtas mula sa alinman sa mga eroplanong ito. Sa kabuuang 2,993 mga tao, kabilang ang mga nangha-hijack, ay namatay sa atake.<ref>{{cite news |title=War Casualties Pass 9/11 Death Toll |url=http://www.cbsnews.com/stories/2006/09/22/terror/main2035427.shtml |work= |publisher=[[CBS News]] |date=22 Setyembre 2006 |accessdate=2008-09-24 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003091638/http://www.cbsnews.com/stories/2006/09/22/terror/main2035427.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://nymag.com/news/articles/wtc/1year/numbers.htm |title=Death, destruction, charity, salvation, war, money, real estate, spouses, babies, and other Setyembre 11 statistics |accessdate=2008-09-24 |publisher=''[[New York (magazine)|New York]]''}}</ref> Ang napakalaki karamihan ng mga casualties ay [[sibilyan]], kabilang ang mga mamamayan ng higit sa 90 mga bansa. Sa karagdagan, ang pagkamatay ng hindi bababa sa isang tao mula sa [[sakit sa baga]] ay pinasiyahan sa pamamagitan ng isang medikal na tagasuri na maging isang resulta ng paglanghap sa alikabok mula sa pagbagsak ng World Trade Center.<ref name="DustDeath">{{cite web | title=Toxic dust adds to WTC death toll | publisher=msnbc.com | date=2007-05-24 | work= | url=http://www.msnbc.msn.com/id/18831750/ | accessdate=2009-09-06 | archive-date=2011-05-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110512052811/http://www.msnbc.msn.com/id/18831750/ | url-status=dead }}</ref> Ang [[Estados Unidos]] ay tumugon sa pag-atake sa pamamagitan ng paglulunsad ng isang "[[Digmaan sa Terorismo]] ", pag-atake sa [[Afghanistan]] upang atakihin ang mga [[Taliban]] na kaanib ng mga Al-Qaeda, at nakakabisa ang [[Batas Pangkamakabayan ng Estados Unidos]]. Maraming mga ibang bansa rin pinalakas ang kanilang laban sa terorismo na batas at mga pinalawak na pagpapatupad ng batas kapangyarihan. Ang ilang mga American [[stock exchange]] ay nanatiling sarado na para sa ang magpahinga ng linggong iyon matapos pagsunod ng mga atake, at nagkaroon ng isang malaking pagkalugi sa muling pagbubukas, lalo na sa industriyang eroplano at insurance. Ang pagkasira ng bilyun-bilyong dolyar halaga ng mga opisina ng puwang na sanhi ng malubhang pinsala sa ekonomiya ng [[Manhattan]]. == Mga pag-atake == [[Talaksan:National_Park_Service_9-11_Statue_of_Liberty_and_WTC_fire.jpg|thumb|Ang Twin Towers kuha mula sa Lungsod ng [[New Jersey]]]]. Noong umaga ng 11 Setyembre 2001, labinsiyam na nangha-hijack ang kumuha sa kontrol ng apat na eroplanong pangkalakalan na mga pupuntahang [[San Francisco]] papuntang [[Los Angeles]] mula [[Boston]], [[Newark]] at [[Washington, D.C.]] ([[Washington Dulles International Airport]]).<ref name="SecCounc" /> Noong 8:46&nbsp;ng umaga, ang [[Amercan Airlines Flight 11]] ay tumama sa North Tower ng World trade Center, na sinundan ng [[United Airlines Flight 175]] na tumama sa South Tower noong 9:03&nbsp;ng umaga.<ref>{{cite web |url=http://www.ntsb.gov/info/Flight_%20Path_%20Study_AA11.pdf |title=Flight Path Study - American Airlines Flight 11 |publisher=National Transportation Safety Board |date=2002-02-19 |format=PDF}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ntsb.gov/info/Flight_%20Path%20_Study_UA175.pdf |title=Flight Path Study - United Airlines Flight 175 |publisher=National Transportation Safety Board |date=2002-02-19 |format=PDF}}</ref> Isa pang pangkat ng mga nangha-hijack ay pinatama ang [[America Arilines Flight 77]] sa [[Pentagon]] noong 9:37&nbsp;ng umaga.<ref>{{cite web |url=http://www.ntsb.gov/info/Flight_%20Path_%20Study_AA77.pdf |title=Flight Path Study - American Airlines Flight 77 |publisher=National Transportation Safety Board |date=2002-02-19 |format=PDF}}</ref> Ang ikaapat na eroplano na nagngangalang [[United Airlines Flight 93]] ay bumagsak sa Shanksville, Pennsylvania noong 10:30&nbsp;ng umaga matapos mnakipag-agawan ang mga pasahero at nangha-hijack ng eroplano ng kontrol dito. Ang talagang dapat tamaan ng United Airlines Flight 93 ay sinasabing ang [[Kapitolyo ng Estados Unidos]] o ang [[Puting Kabahayan]].<ref name="Chap7">{{cite book |chapter=The Attack Looms |url=http://govinfo.library.unt.edu/911/report/911Report_Ch7.htm |year=2004 |title=9/11 Commission Report |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |accessdate=2008-07-02}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ntsb.gov/info/Flight%20_Path_%20Study_UA93.pdf |title=Flight Path Study - United Airlines Flight 93 |publisher=National Transportation Safety Board |date=2002-02-19 |format=PDF}}</ref> Habang hinahijack ang mga eroplano, ang mga nangha-hijack ay gumamit ng mga sandata para saksakin at/o patayin ang mga [[aviator|piloto]], mga [[tagapag-asikasong panghimpapawid]] at ang mga pasahero. Ang mga balita mula sa mga pasaherong tumatawag gamit ang mga cell phones ay nagsasabing ang mga kutsilyo rin ng mga nangha-hijack para sumaksak ng mga attendants at sa isang pangyayari, isang pasahero na naganap sa dalawang paghahaijack.<ref name=911-ch1>{{cite book|url=http://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch1.pdf|title=9/11 Commission Report|chapter=Chapter 1.1: 'We Have Some Planes': Inside the Four Flights|year=2004|publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States|accessdate=2009-04-22|format=PDF|pages=4–14}}</ref><ref>{{cite news |url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0201/06/lklw.00.html |title=Encore Presentation: Barbara Olson Remembered |work=Larry King Live |publisher=CNN |date=2002-01-06 |accessdate=2008-11-12}}</ref> Ang ilang mga pasahero ay nakagatawag gamit ang serbisyong [[eropono]] at ang kanilang mga [[teleponong selular]] <ref>{{cite news |url=http://www.post-gazette.com/headlines/20010916phonecallnat3p3.asp |title=The phone line from Flight 93 was still open when a GTE operator heard Todd Beamer say: 'Are you guys ready? Let's roll' |publisher=Pittsburgh Post-Gazette |date=2001-09-16 |author=McKinnon, Jim |accessdate=2008-05-18 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225171951/http://old.post-gazette.com/headlines/20010916phonecallnat3p3.asp |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://archives.cnn.com/2001/US/09/12/family.reacts/index.html |title=Relatives wait for news as rescuers dig |publisher=CNN |date=2001-09-13 |accessdate=2008-05-20 |archive-date=2008-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080522050524/http://archives.cnn.com/2001/US/09/12/family.reacts/index.html |url-status=dead }}</ref> at nakapagbigay ng mga detalye, kasama ang ilang nangha-hijack na nasa bawat eroplano, ang [[pangwisik na Mace|mace]] o iba pang uri ng lubhang mapaminsalang mga kimikang wisik, gaya ng [[gas na nakapagpapaluha]] o [[pambuga ng paminta]] ay nagamit at ang ibang tao ay nasaksak.<ref name="wilgoren">{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B03E5DB1038F930A2575AC0A9679C8B63 |title=On Doomed Flight, Passengers Vowed To Perish Fighting |author=Wilgoren, Jodi and Edward Wong |date=2001-09-13 |publisher=The New York Times |accessdate=2008-11-11}}</ref><ref>{{cite news |url=http://articles.latimes.com/2006/apr/11/nation/na-moussa11 |title=Moussaoui Jury Hears the Panic From 9/11 |author=Serrano, Richard A. |publisher=Los Angeles Times |date=2006-04-11 |accessdate=2008-10-24}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/chronicle/archive/2004/01/28/MNGQ04JEEH1.DTL |title=Hijackers used Mace, knives to take over airplanes |publisher=San Francisco Chronicle |date=2004-01-28 |author=Goo, Sara Kehaulani, Dan Eggen |accessdate=2008-11-12 }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="CNN1">{{cite news | last = Ahlers| first = Mike M. | title = 9/11 panel: Hijackers may have had utility knives | publisher= CBS News |date= 27 Enero 2004| url=http://www.cnn.com/2004/US/01/27/911.commis.knife/ | accessdate = 2006-09-07 }}</ref> Ang [[Komisyong 9/11]] ay nagsasabing ang dalawa sa mga nangha-hijack ay kabibili lang ng [[Leatherman]] multi-function hand tools.<ref name=commission>{{cite web| title=National Commission Upon Terrorist Attacks in the United States| url=http://www.9-11commission.gov/archive/hearing7/9-11Commission_Hearing_2004-01-27.htm| publisher=National Commission Upon Terrorist Attacks in the United States| accessdate=2008-01-24| date=2004-01-27}}</ref> Isang flight attendant sa Flight 11, isang pasahero sa Flight 175, at mga pasahero sa Flight 93 ay nagsasabing ang mga nangha-hijack ay may mga bomba, ngunit ang isang pasahero ay nagsasabing ang mga bomba ay hindi tunay. Walang naiwang bakas ng mga pampasabog ang nakita sa mga lugar ng pagtama ng mga eroplano at pinaniniwalaan ng Komisyong 9/11 na ang mga bombang iyon ay malamang hindi tunay.<ref name=911-ch1/> Sa United Airlines Flight 93, isang [[black box]] recordings ay nagpakita na ang mga kawani at ang mga pasahero ay nagtangkang agawin ang kontrol ng eroplano mula sa mga nangha-hijack matapos malaman na gamit sa mga tawag sa teleponong selular na ang mga kaparehong mga na-hijack na mga eroplano ay tumama sa mga gusali nang umagang iyon.<ref name="WP93">{{cite news |first=David |last=Snyder |title=Families Hear Flight 93's Final Moments |url=http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A12262-2002Apr18 |publisher=The Washington Post |date=2002-04-19 |accessdate=2008-04-23 |archive-date=2011-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224024014/http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A12262-2002Apr18 |url-status=dead }}</ref> Ayon sa transkripto ng recorder ng Flight 93, isa sa mga nangha-hijack ay nagbigay ng hudyat na [[Yaw, pitch, at roll|i-rolyo]] ang eroplano kung malapit nang makuha ng mga pasahero at mga kawani ang kontrol sa nasabing eroplano.<ref name="Fox93Xscript">{{cite web |title=Text of Flight 93 Recording |publisher=Fox News |date=2006-04-12 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,191520,00.html |accessdate=2008-04-22 |archive-date=2010-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523082539/http://www.foxnews.com/story/0,2933,191520,00.html |url-status=dead}}</ref> Matapos noon, ang eroplano ay bumagsak sa isang palayan malapit sa Shanksville sa [[Stonycreek Township]], [[Kondado ng Somerset]], [[Pennsylvania]], noong 10:03:11&nbsp;ng umaga local time (14:03:11 UTC). Si [[Khalid Sheikh Mohammed]], ang nagsagawa ng mga atake, ay nagsabi sa isang interview noong 2002 kasama ni [[Yosri Fouda]], isang mamahayag na [[al Jazeera]] na ang punterya ng Flight 93 ay ang [[Kapitolyo ng Estdos Unidos]], na nabugyan ng hudya na "the Faculty of Law".<ref>{{cite book |author=Fouda, Yosri and Nick Fielding |title=Masterminds of Terror |publisher=Arcade Publishing |year=2004 |pages=158–159}}</ref> Tatlong gusali sa World Trade Center Complex ang bumagsak dahil sa pagkasira noong araw ng atake.<ref name="WPCollapse">{{cite news |first=Bill |last=Miller |title=Report Assesses Trade Center's Collapse |url=http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A11614-2002Apr30?language=printer |publisher=The Washington Post |date=2002-05-01 |accessdate=2008-04-23 |archiveurl=https://archive.today/20120524210245/http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A11614-2002Apr30?language=printer |archivedate=2012-05-24 |url-status=live }}</ref> Ang South Tower (2 WTC) ay bumagsak noong 9:59&nbsp;ng umaga, matapos masunog ng 56 na minuto sa apoy na dulot ng pagtama ng United Airlines Flight 175.<ref name="WPCollapse" /> Ang North Tower (1WTC) ay bumagsak noong 10:28&nbsp;ng umaga, matapos masunog ng mahigit kumulang na 102 na minuto.<ref name="WPCollapse" /> Nang bumagsak ang North Tower, nagkalat ang mga kalat ng guhong gusali na nakasira sa gusaling nagngangalang 7 World Trade Center (7 WTC). Ang katatagan ng gusali ay napahina pa ng mga apoy at tuluyang bumagsak noong 5:20&nbsp;ng tanghali.<ref name="NIST-june2004">{{cite web |year = 2004 |url = http://wtc.nist.gov/progress_report_june04/appendixl.pdf | format = PDF | title = Interim Report on WTC 7 | work = Appendix L | publisher = National Institute of Standards and Technology |accessdate = 2007-08-20}}</ref> Ang mga pag-atake ay nakalikha ng malakihang kaguluhan sa mga samahan sa balita at ang mga [[tagapagtaban ng trapiko sa himpapawid]] ng Estados Unidos. Lahat ng pandaigdigang air traffic na pangsibilyan ay pinagbawal muna sa Estados Unidos ng tatlong araw.<ref>{{cite web |title=Profiles of 9/11 - About 9/11 |url=http://www.biography.com/profiles-of-9-11/about911.jsp |work=[[The Biography Channel]] |publisher=[[A&E Television Networks]] |accessdate=2007-12-12}}</ref> Ang mga eroplanong papunta na ay pinapabalik sa mga [[paliparan]] ng mga kalapit na bansa gaya ng [[Kanada]] at [[Mehiko]]. Ang mga balita noong araw na iyon ay hindi pa kumpirmado at may mga hindi-makatotohanang balita. Isa sa mga laganap na balita ay nagbabalita ng isang [[bomba sa kotse]] na natigil sa himpilan ng [[Kagawaran ng Estado ng Estados Unidos]] sa Washington, D.C.<ref name=errors2>{{cite web |last=Miller |first=Mark |title=Broadcasting and Cable |url=http://www.broadcastingcable.com/article/CA240241.html |date=2002-08-26 |work=[[Broadcasting & Cable]] |publisher=[[Reed Business Information]] |accessdate=2008-02-15}}</ref> Matapos magbalita nang unang pagkakataon sa pag-atake sa Pentagon, ang [[CNN]] at ang iba pang midya ay nagbalita na isang apoy ang tumupok sa [[Pasyalang Pangmadla ng Washington]].<ref>{{cite web |url=http://edition.cnn.com/TRANSCRIPTS/0109/11/bn.03.html |title=CNN.com&nbsp;— Transcripts |accessdate=2008-05-02 |date=2001-09-11 |publisher=CNN |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172114/http://edition.cnn.com/TRANSCRIPTS/0109/11/bn.03.html%20 |url-status=dead }}</ref> ISa pang balita ay lumabas ng linya ng [[Kalapian ng mga Mamamahayag]] na nagsasabing ang Delta Air Lines airliner—[[Flight 1989]]—ay na-hijack. Ang balitang ito ay isang pagkakamali at ang eroplano ay sinabing isang paglalarawan ng isang panganib ng pagha-hijack nunit ito ay nagbigay ng balita sa mga controller at lumapag nang ligtas sa [[Cleveland, Ohio]].<ref name="wkyc">{{cite web | last = O'Mara| first = Michael | title = 9/11: 'Fifth Plane' terror alert at Cleveland Hopkins Airport | publisher= WKYC News |date=2006-09-11| url=http://www.wkyc.com/news/news_article.aspx?storyid=56706 | accessdate = 2009-09-08}}</ref> == Mga nasira == === World Trade Center === Ang [[World Trade Center]] ay tinamaan ng dalawang na-hijacked na eroplano at pareho silang bumagsak malipas ang dalawang oras. <gallery> Talaksan:World-Trade-Center 9-11.jpg|Ang kasukdulan ng mga pangyayari noong Setyembre 11 Talaksan:6-wtc-photo.jpg|Mga labi ng "Lupang Sero" ng World Trade Center Talaksan:September 14 2001.jpg|14 Setyembre 2001 Talaksan:September 17 2001.jpg|17 Setyembre 2001 Talaksan:State Department Images WTC 9-11 Welders in the North Tower.jpg|Paghalungkat sa mga labi ng World Trade Center </gallery> Dagdag pa sa mga nasira na twin towers may mga gusali rin sa World Trade Center site na nawasak o malubhang nasira gaya ng [[7 World Trade Center]], [[6 World Trade Center]], [[5 World Trade Center]], [[4 World Trade Center]], [[Marriott World Trade Center (3 WTC)]], at ang hugnayan ng [[Lunduyang Pampananalapi ng Daigdig]] at [[Griyegong Simbahang Ortodokso ni San Nikolas]].<ref name="wtcstudy">{{cite web |url=http://www.fema.gov/rebuild/mat/wtcstudy.shtm |title=World Trade Center Building Performance Study |month=May |year=2002 |publisher=FEMA |accessdate=2007-07-12 |archive-date=2012-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120609095553/http://www.fema.gov/rebuild/mat/wtcstudy.shtm |url-status=dead}}</ref> Ang [[Gusali ng Bangkong Deutsche]] sa kahabaan ng [[Daang Liberty]] sa World Trade Center complex ay iniwanan matapos ang mga atake dahil sa pagiging hindi kanais-nais, kundisyon na nakalalason sa loob ng office tower, at sumasailalim sa pagbubuwag ng gusali.<ref>{{cite web |url=http://www.fema.gov/pdf/library/fema403_ch6.pdf |title=World Trade Center Building Performance Study - Bankers Trust Building |month=May | year=2002 |publisher=FEMA |accessdate=2007-07-12|format=PDF}}</ref><ref>{{cite web| title=The Deutsche Bank Building at 130 Liberty Street | publisher=Lower Manhattan Construction Command Center| url=http://www.renewnyc.com/plan_des_dev/130Liberty/default.asp | accessdate=2007-07-12}}</ref> === Ang pentagon === Ang na-hijacked na [[American Airlines Flight 77]] ay tumama sa Pentagon na kumitil sa 189 na katao na binubou ng 64 na katao mula sa eroplano at 125 na katao na nagtatrabaho sa Pentagon.<ref>[http://www.pentagon.mil/home/features/2008/0908_dedication/ DefenseLink.mil - Pentagon Memorial Dedication] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722212740/http://www.pentagon.mil/home/features/2008/0908_dedication/ |date=2011-07-22 }} (accessed 27 Mayo 2009)</ref> <gallery> Talaksan:Aerial_view_of_the_Pentagon_during_rescue_operations_post-September_11_attack.JPEG|Ang crash site ng Pentagon Talaksan:Pentagon video security4.jpg|Isang kuha ng security video sa pagtama ng eroplano sa Pentagon </gallery> === Shanksville, Pennsylvania === Ang ikaapat na eroplano ay tumama sa palayan malapit sa Shanksville sa Pennsylvania na ang dapat titirahin ay ang [[Kapitolyo ng Estados Unidos]] o ang [[Puting Tahanan]]. <gallery> Talaksan:UA93 crash site noborder.jpg|Crash site sa Shanksville </gallery> == Mga nasawi == {| class="bordered infobox" width="280px" cellpadding="3" style="font-size:90%;" |- !colspan="3"| Mga nasawi (maliban sa mga nangha-hijack) |- !rowspan="3"| Lungsod ng Bagong York | [[World Trade Center]] | 2,604 namatay at 24 ay nawawala pa rin simula ng pangyayari<ref name="hirschkorn"/><ref>{{cite news |url=http://www.nysun.com/new-york/missing-doctor-added-to-list-of-9-11-victims/81626/ |title=2008 9/11 Death Toll |date=Hulyo 2008 |publisher=Associated Press |accessdate=2006-09-11 |archive-date=2008-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205021652/http://www.nysun.com/new-york/missing-doctor-added-to-list-of-9-11-victims/81626/ |url-status=dead }}</ref> |- | [[American Airlines Flight 11|American 11]] | 87<ref>{{cite web |url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/memorial/lists/by-location/page93.html |title=American Airlines Flight 11 |publisher=CNN |accessdate=2006-09-07}}</ref> |- | [[United Airlines Flight 175|United 175]] | 59<ref>{{cite web |url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/memorial/lists/by-location/page100.html |title=United Airlines Flight 175 |publisher=CNN |accessdate=2006-09-07}}</ref> |- !rowspan="2"| Arlington | [[Pentagon]] | 125<ref>{{cite web |url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/memorial/lists/by-location/page88.html |title=American Airlines Flight 77 |publisher=CNN |accessdate=2006-09-07}}</ref> |- | [[American Airlines Flight 77|American 77]] || 59<ref>{{cite web |url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/memorial/lists/by-location/page96.html |title=American Airlines Flight 77 |publisher=CNN |accessdate=2006-09-07}}</ref> |- ! Shanksville | [[United Airlines Flight 93|United 93]] | 40<ref>{{cite news |url=http://www.post-gazette.com/headlines/20011028flt93mainstoryp7.asp |title=Flight 93: Forty lives, one destiny |publisher=Pittsburgh Post-Gazette |date=Oktubre 2001 |last=Roddy |first=Dennis B. |authorlink=Dennis Roddy |accessdate=2006-09-07 |archive-date=2006-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205063710/http://post-gazette.com/headlines/20011028flt93mainstoryp7.asp |url-status=dead }}</ref> |- !colspan="2"| Kabuuan | 2,974 ang patay ngunit 24 pa rin ang itinalagang nawawala. |} Umabot sa 2,993 ang bilang ng mga namatay.<ref>http://newsnidea.com/12739/history-of-911-twin-towers-of-the-world-trade-center-photos/{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} History of 9/11 Twin Towers of the World Trade Center (Photos)</ref> Ang mga namatay ay ang 19 na nangha-hijack, 246 sa apat na eroplano (ngunit walang nakaligatas sa mga pagtama ng mga eroplno), 2,603 sa Lungsod ng Bagong York sa World Trade Center at sa paligid nito, at 125 naman sa Pentagon.<ref name="Chrono">{{cite web| url = http://archives.cnn.com/2001/US/09/11/chronology.attack/index.html| title = Setyembre 11: Chronology of terror| publisher = CNN| accessdate = 2006-09-07| archive-date = 2004-11-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20041112020231/http://archives.cnn.com/2001/US/09/11/chronology.attack/index.html| url-status = dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2006/US/05/16/pentagon.video/index.html|title=First video of Pentagon 9/11 attack released|date=16 Mayo 2006|publisher=CNN|accessdate=2006-09-10}}</ref> Dagdag pa roon, may 24 na tao ang itinatalang nawawala.<ref name="hirschkorn">{{cite news |url=http://www.september11victims.com/september11victims/STATISTIC.asp |title=24 Remain Missing |date=2006, Agosto 12 |publisher=Setyembre 11 Victims |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071218170906/http://www.september11victims.com/september11victims/STATISTIC.asp |archivedate=2007-12-18 |accessdate=2006-09-07 |url-status=live }}</ref> Lahat ng mga nasawi ay ay mga sibilyan maliban sa 55 mga tauhang militar.<ref>{{cite news |author=Stone, Andrea |url=http://www.usatoday.com/news/sept11/2002-08-20-pentagon_x.htm |title=Military's aid and comfort ease 9/11 survivors' burden |publisher=USA Today |date=2002-08-20 |accessdate=2008-05-20}}</ref> Mahigit sa 90 na mga bansa ay nasawian ng kani-kanilang mga mamamayan <ref>{{cite web| last=Walker| first=Carolee| title=Five-Year 9/11 Remembrance Honors Victims from 90 Countries| url=http://www.america.gov/st/washfile-english/2006/September/20060911141954bcreklaw0.9791071.html| publisher=[[United States Department of State]]| date=2006-09-11| accessdate=2008-05-18| archiveurl=https://web.archive.org/web/20080115102024/http://www.america.gov/st/washfile-english/2006/September/20060911141954bcreklaw0.9791071.html| archivedate=2008-01-15| url-status=live}}</ref> kasama na ang 15 mula sa Pilipinas.<ref>http://filipinolibrarian.blogspot.com/2006/07/ground-zero-911.html Ground Zero, 9/11</ref> == Mga umatake == Ang mga umatake ay kasapi ng Al-Qaeda. Ang mga kasangkot na kasapi ng grupo ay sina [[Osama bin Laden]], [[Khalid Sheikh Mohammed]] at iba pang mga kasapi. == Pangmatagalan na mga bunga == === Ang ekonomiya === Ang mga atakeng ito ay may napalaking bunga sa ekonomiya ng Estados unidos at sa pandaigdigang mga pamilihan.<ref>{{cite web |author=Makinen, Gail |url=http://www.fas.org/irp/crs/RL31617.pdf |title=The Economic Effects of 9/11: A Retrospective Assessment |page=17 |date=2002-09-27 |work=Congressional Research Service |publisher=[[Library of Congress]] |accessdate=2008-05-21 |format=PDF |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172027/https://fas.org/ |url-status=dead }}</ref> Ang [[New York Stock Exchange]] (NYSE), ang [[American Stock Exchange]] (AMEX) at ang [[NASDAQ]] ay sarado noong ika-11&nbsp;ng Styembre hanggang sa ika-17&nbsp;ng Setyembre. Nang magbukas ang mga [[stock exchange]], ang [[Dow Jones Industrial Average]] (DJIA) stock market index ay bumaba ng 684 na puntos, o 7.1 na bahagdan (percent), sa 8921, na isang record-breaking na pagbaba sa loob ng isang araw.<ref>{{cite web| title=Markets reopen, plunge| last=Barnhart| first=Bill| url=http://www.chicagotribune.com/business/chi-010917markets,1,2882341.story| publisher=Chicago Tribune| date=2001-09-17| accessdate=2008-05-03}}</ref> === Mga bunga sa kalusugan === Ang libu-libong tonelada ng mga nakakalasong mga bahagi na bunga ng pagbagasak ng Twin Towers ay may higit sa 2,500 na contaminants kasama na ang ilang mga kilalang carcinogen.<ref>{{cite news| first=Anita |last=Gates |title=Buildings Rise from Rubble while Health Crumbles |publisher=[[The New York Times]] |date=2006-09-11 |url=http://www.nytimes.com/2006/09/11/arts/television/11dust.html?ref=nyregionspecial3 |accessdate=2008-05-18}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/imagepages/2006/09/05/nyregion/20060905_HEALTH_GRAPHIC.html |title=What was Found in the Dust |publisher=New York Times |date=5 Setyembre 2006|accessdate=2006-09-08}}</ref> Ag mga ito ay humantong sa mga [[sakit]] na natamo ng mga nanliligtas na marami sa kanila ay nagsasabing may exposure sila sa mga bahaging natira.<ref name="DustDeath"/><ref>{{cite news| url=http://www.nytimes.com/2006/05/13/nyregion/13symptoms.html| title=Tracing Lung Ailments That Rose With 9/11 Dust| last=DePalma| first=Anthony| date=2006-05-13| publisher=The New York Times| accessdate=2008-05-03}}</ref> Ang isang halimbawa ay ang NYPD Officer Frank Marci ay namatay sa kanser sa baga na kumalat sa kanyang katawan noong 3 Setyembre 2007; ang kanyang pamilay ay nagsasabing ang kanser na iyon ay dulot o bunga ng napakahabang oras sa sayt na iyon at sila ay tumalaga sa mga benepisyo na ibibigay ng pamahalaan ng Lungsod ng Bagong York.<ref>{{cite news| last=Shapiro| first=Rich| title=Cancer ends his fitness life after toil at the Pit| publisher=New York Daily News| date=2007-09-10| url=http://www.nydailynews.com/news/2007/09/10/2007-09-10_cancer_ends_his_fitness_life_after_toil_.html| accessdate=2008-05-03| archive-date=2018-12-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172445/https://www.nydailynews.com/news/cancer-ends-fitness-life-toil-pit-article-1.242993| url-status=dead}}</ref> == Mga pag-aalala == [[Talaksan:Wtc-2004-memorial.jpg|thumb|left|Ang [[Papintuhong May Liwanag]]]] Matapos ang trahedya, iba't ibang mga pag-aalala at vigil ang ginawa sa ibat-ibang parte ng mundo.<ref>{{cite news | title = Honoring the fallen, From New York to Texas, Americans pay respect to the victims of terrorism| publisher = [[The Dallas Morning News]]| date= 2001-09-15}}</ref><ref>{{cite news | last = Ahrens| first = Frank | title = Sorrow's Legions; Washingtonians Gather With Candles, Prayers And a Shared Grief| publisher = Washington Post| date= 2001-09-15}}</ref><ref>{{cite web| title = Bush Thanks Canadians for Helping After 9/11| publisher = [[Fox News Channel|Fox News]]| date = 2004-12-01| url = http://www.foxnews.com/story/0,2933,140098,00.html| accessdate = 2007-07-21| archive-date = 2012-11-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20121103152345/http://www.foxnews.com/story/0,2933,140098,00.html| url-status = dead }}</ref> Karagdagan, maraming mga larawan ang inilagay sa [[Lupang Sero]]. Isang nakakakita ay naglarawan na hindi "makaalis sa mga mukha mga inosenteng mga biktimang namatay. Ang kanilang mga larawan ay nakikita kahit saan, sa mga telepono, mga ilaw sa lansangan, mga pader ng mga trambiya. Ang lahat ay nagpatanda sa akin ng isang napakalaking libingan, mga taong tahimik at malungkot, ngunit sobrang bait din. noon, ang Bagong York ay nagbigay sa akin ng malamig na pakiramdam; ngayon ang mga tao ay nagtutulungan para matulungan ang isa't isa."<ref name="Sigmund">{{cite web | publisher=Construction Equipment Guide | first=Pete | last=Sigmund | date=2001-09-26 | accessdate=2008-01-24 | title=Crews Assist Rescuers in Massive WTC Search | url=http://www.cegltd.com/story.asp?story=1531&headline=Crews%20Assist%20Rescuers%20in%20Massive%20WTC%20Search | archive-date=2008-02-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080224043838/http://www.cegltd.com/story.asp?story=1531&headline=Crews%20Assist%20Rescuers%20in%20Massive%20WTC%20Search | url-status=dead }}</ref> Ang ilan sa mga unang pag-aalala, ang [[Papintuhong May Liwanag]] (''Tribute in Light'' sa Ingles), ay ang paglalagay ng 88 na ilaw sa mga paanan ng Wprld Trade Center na umilaw ng dalawang tuwid na ilaw sa langit..<ref>{{cite news| title = Tribute in light to New York victims| publisher = BBC News| date= 2002-03-06| url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/1857699.stm| accessdate = 2007-07-21 }}</ref> Sa Bagong York, ang [[Paligsahan para sa Pook na Bantayog ng World Trade Center]] ay iginawad para makagawa ng disenyo para sa isang kanais-nais na pag-aalala sa lugar.<ref>{{cite web |url=http://wtcsitememorial.org/about.html |title=About the World Trade Center Site Memorial Competition |accessdate=2008-09-12 |publisher=World Trade Center Site Memorial Competition |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172259/http://wtcsitememorial.org/about.html%20 |url-status=dead }}</ref> Ang nanalong disenyo, ''[[National Setyembre 11 Memorial & Museum|Reflecting Absence]]'', ay napili noong Agosto 2006 at binubuo ng pares ng sumasalamin na palanguyan sa mga paanan ng mga tore, na pinalilibutan ng isang listahan ng mga pangalan ng mga biktima sa isang lugar ng pag-aalala sa ilalim ng lupa.<ref>{{cite web| author2 = [[Kalapian ng mga Mamamahayag]]| title = WTC Memorial Construction Begins| publisher = [[CBS News]]| date = 2006-03-06| url = http://www.cbsnews.com/stories/2006/03/13/national/main1393070.shtml| accessdate = 2007-07-22| archive-date = 2018-12-25| archive-url = https://web.archive.org/web/20181225172053/https://www.cbsnews.com/news/wtc-memorial-construction-begins/| url-status = dead}}</ref> Ang mga plano para sa museo sa sayt ay naitigil, kasunod ng pag-iwan sa [[International Freedom Center]] sa reaksiyon ng mga mungkahi ng mga pamilya ng maraming mga biktima.<ref>{{cite news| last=Dunlap| first=David| title=Governor Bars Freedom Center at Ground Zero| url=http://www.nytimes.com/2005/09/29/nyregion/29freedom.html| publisher=The New York Times| date=2005-09-25| accessdate=2008-05-21}}</ref> Ang [[Liwasang ng Pentagon]] ay natapos at ibinukas sa publiko sa ika-7 pagdiriwang ng mga atake, 11 Setyembre 2008.<ref>{{cite news |first=Nick |last=Miroff |title=Creating a Place Like No Other |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/09/10/AR2008091000018.html |work=[[The Washington Post]] |publisher=[[The Washington Post Company]] |date=2008-09-11 |accessdate=2008-09-12 }}</ref><ref>{{cite news |first=Nick |last=Miroff |title=A Long-Awaited Opening, Bringing Closure to Many |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/09/11/AR2008091100579.html?hpid=topnews |work=The Washington Post |publisher=The Washington Post Company |date=2008-09-11 |accessdate=2008-09-11 }}</ref> Ito ay binubuo ng isang pinagandang tanawin na may 184 na upuan na nakaharap sa Pentagon.<ref name="dwyer-may2007">{{cite news |last=Dwyer |first=Timothy |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/05/25/AR2007052502284.html |title=Pentagon Memorial Progress Is Step Forward for Families |date=2007-05-26 |publisher=The Washington Post |accessdate=2008-05-21}}</ref> Nang ayusin ang Pentagon noong 2001-2002, isang pribadong kapilya at isang pag-aalalang panloob ay isinali na mattagpuan sa mismong lugar na kung saan tumama ang Flight 77 sa gusali.<ref>{{cite web |url=http://www.defenselink.mil/photos/newsphoto.aspx?newsphotoid=4018 |title=DefenseLINK News Photos - Pentagon's America's Heroes Memorial |publisher=Department of Defense |accessdate=2007-07-24 |archive-date=2009-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091130081905/http://www.defenselink.mil/photos/newsphoto.aspx?newsphotoid=4018 |url-status=dead }}</ref> Sa Shanksville isang permanenteng [[Flight 93 National Memorial]] ay nakaplano na maglagay ng nalilok na mga puno na bumubou ng pabilog sa sayt na nahati ng daanan ng eroplano habang ang wind chime ay humahawak sa ngalan ng mga biktima.<ref>{{cite web| author2 = [[Kalapian ng mga Mamamahayag]]| title = Sept. 11 Flight 93 Memorial Design Chosen| publisher = [[Fox News Channel|Fox News]]| date = 2005-09-08| url = http://www.foxnews.com/story/0,2933,168821,00.html| accessdate = 2007-07-22| archive-date = 2008-04-24| archive-url = https://web.archive.org/web/20080424115940/http://www.foxnews.com/story/0,2933,168821,00.html| url-status = dead}}</ref> Isang panandaliang pag-aalala ang nasa 500 yardo ang layo sa lugar ng pagtama.<ref>{{cite web |url=http://www.nps.gov/flni |title=Flight 93 Memorial Project |publisher=Flight 93 Memorial Project / National Park Service |accessdate=2008-04-14}}</ref> Ang mga mamamatay sunog ng Lungsod ng Bagong York ay nagbigay ng pag-aalala sa [[Kagawaran ng Kusang-loob na Mamumuksa ng Sunog ng Shanksville]]. Ito ay isang krus na gawa sa bakal na mula sa World trade Center at nakatayo sa isang maliit na plataporma na hugis Pentagon.<ref>{{cite news |last=Ganassi |first=Michelle |title=NY firefighter donating steel to Shanksville |url=http://www.dailyamerican.com/articles/2008/08/22/news/news/news808.txt |date=2008-08-25 |work=Daily American |accessdate=2008-08-22 }}{{Dead link|date=Enero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> It was installed outside the firehouse on 25 Agosto 2008.<ref>{{cite news |last=Gaskell |first=Stephanie |title=Pa. site of 9/11 crash gets WTC beam |url=http://www.nytimes.com/2008/05/05/us/05memorial.html |date=2008-08-25 |work=New York Daily news |accessdate=2008-08-25}}</ref> Marami pang mg permanenteng mga pag-aalala ang itinatayo kung saan, at mga kaloob pangkapahaman at pagtlong ay naitatag ng mga pamilya ng biktim, kasama ng ilang mga samahan at iba pa.<ref>{{cite news| last=Fessenden| first=Ford| title= 9/11; After the World Gave: Where $2 Billion in Kindness Ended Up| url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9505E3DB1030F93BA25752C1A9649C8B63| publisher=The New York Times| date=2002-11-18| accessdate=2008-05-21}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga kawing panlabas == * [http://www.9-11commission.gov/ National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States] ''punong komisyong websayt'' * [http://memory.loc.gov/ammem/collections/911_archive/ 11 Setyembre 2001, Documentary Project] mula sa [[Silid aklatan ng kongreso]] ng Estados Unidos, ''Memory.loc.gov'' * [https://web.archive.org/web/20130103063415/http://lcweb2.loc.gov/diglib/lcwa/html/sept11/sept11-overview.html 11 Setyembre 2001, Web Archive] mula sa [[Silid aklatan ng kongreso]] ng Estados Unidos, ''Minerva'' * [http://911digitalarchive.org/ Setyembre 11 Digital Archive: Saving the Histories of 11 Setyembre 2001] mula sa ''Sentro para sa Kasaysayan at Makabagong Midya'' at ang ''Proyektong Pangkasaysayang Panlipunan ng Amerika/Sentro ng Midya at Pag-aaral'' * {{dmoz|Society/Issues/Terrorism/Incidents/September_11,_2001}} * [http://www.thememoryhole.org/911/fdny_dispatches.htm New York Fire Department audio tapes from 11 Setyembre 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100513033137/http://www.thememoryhole.org/911/fdny_dispatches.htm |date=2010-05-13 }} mula sa ''TheMemoryHole.org'' * [[s:Verbatim Transcript of Combatant Status Review Tribunal Hearing for ISN 10024|DoD: Khalid Sheikh Mohammed Verbatim Transcript of Combatant Status Review Tribunal Hearing for ISN 10024]], mula sa WikiSource * [http://www.defenselink.mil/news/commissionsCo-conspirators.html Sept. 11 Co-Conspirators] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091130081910/http://www.defenselink.mil/news/commissionsCo-conspirators.html |date=2009-11-30 }} mula sa [[Kagawaran ng Pagtatangol ng Estados Unidos]] sa komisyong Hukbo kasama ang mga ksaong dokumento kay Khalid Sheikh Mohammed at iba pa. * [http://www.thememoryhole.org/911/joint-report/ Joint Inquiry into Intelligence Community Activities before and after the Terrorist Attacks of 11 Setyembre 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100513040245/http://www.thememoryhole.org/911/joint-report/ |date=2010-05-13 }} mula sa ''TheMemoryHole.org'' === Multimidya === * [http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/trade.center/multimedia.day.html CNN.com] - Arkibo ng Video, mula sa ikauna at ikalawang mga eroplano. * [http://channel.nationalgeographic.com/channel/inside911/ Inside 9/11] - [[Samahan ng National Geographic]] * [http://www.time.com/time/photoessays/shattered/ Time.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110426162005/http://www.time.com/time/photoessays/shattered/ |date=2011-04-26 }} - 'Shattered: a remarkable collection of photographs', [[James Nachtwey]] * [http://www.interactivepublishing.net/september/ 11 Setyembre 2001 Screenshot Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010916223638/http://www.interactivepublishing.net/september/ |date=2001-09-16 }} - Pagkukuhanan ng 230 na retrato mula sa mga balitang websayt sa buong mundo. * {{newseum front page archive|month=09|day=12|year=01}} === Mga pag-aalala === * [http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/memorial/ CNN Setyembre 11 Memorial] - Talaan ng mga biktima at mga retrato. [[Kategorya:Kasaysayan ng Estados Unidos]] [[Kategorya:Relihiyon at karahasan]] [[Kategorya:Terorismo]] [[Kategorya:Mga kontrobersiyang kaugnay ng Islam]] [[Kategorya:2001]] qn114z238fssw7m4zgu3koo9h5ahrlv Khloé Kardashian 0 105918 2227758 2212287 2026-09-22T19:09:48Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227758 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Agosto 2011}} {{cleanup-translation|date=Nobyembre 2009}} {{copyedit|date=Nobyembre 2009}} {{Infobox person | name = Khloé Kardashian | image = Khloe_Kardashian_2009.jpg | image_size = | caption = Khloé Kardashian sa pagtungo niya sa [[Maxim (magazine)|Maxim]]'s 10th Annual Santa Monica, CA noong 13 Mayo 2009 | birth_name = Khloé Alexandra Kardashian | birth_date = {{birth date and age|1984|06|27|}} | birth_place = [[Los Angeles, California]], [[United States|U.S.]] | nationality = [[United States|Americkano]] | known_for = Reality show ''[[Keeping Up with the Kardashians]]'', ''[[The Apprentice (U.S. season 8)|The Celebrity Apprentice]]'', | occupation = Entrepreneur<br />Socialite<br />Personalidad sa telebisyon<br />Personalidad sa radyo<br />Modelo | years_active = 2007–kasalukuyan | height = {{height|ft=5|in=9|wiki=yes}} | partner = [[Lamar Odom]] | parents = [[Robert Kardashian]]<br />[[Kris Jenner]] | relatives = [[Kim Kardashian]](kapatid)<br />[[Kourtney Kardashian]](kapatid)<br />[[Rob Kardashian|Robert Kardashian Jr.]](kapatid) <br />[[Kendall Jenner]] (kalahating kapatid)<br />[[Kylie Jenner]] (kalahating kapatid)<br />Burt Jenner (kapatid sa labas)<br />Casey Jenner (kapatid sa labas)<br />Brandon Jenner (apatid sa labas)<br />[[Brody Jenner]] (kapatid sa labas) }} Si '''Khloé Alexandra Kardashian''' (ipinanganak 27 Hunyo 1984) ay isang [[United States|Amerikanong]] personalidad sa telebisyon at radyo, [[celebutante]], at [[socialite]]. Kilala siya sa pagganap niya sa ''[[Keeping Up with the Kardashians]]'' at '' [[Kourtney and Khloé Take Miami]]''. == Personal na buhay == May lahi si Khloe na [[Armenya|Armeniyanong]] sa ama at [[Scotland|Scottish]]-[[Olandes]] sa ina descent.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.kimkardashian.com/cgi-bin/mt/mt-search.cgi?tag=Armenian&IncludeBlogs=13&IncludeBlogs=13 |access-date=2009-09-25 |archive-date=2020-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601213255/http://www.kimkardashian.com/cgi-bin/mt/mt-search.cgi?tag=Armenian&IncludeBlogs=13&IncludeBlogs=13%2F |url-status=dead }}</ref> Ipinanganak siya sa [[Los Angeles, California]]<ref name=askmen>{{cite web|url=http://www.askmen.com/women/celeb_profiles_model_60/70_khloe_kardashian.html#bio|title=Khloe Kardashian Biography|publisher=Askmen.com|accessdate=2008-05-01|archive-date=2012-04-21|archive-url=https://www.webcitation.org/675TJfNKy?url=http://www.askmen.com/celebs/women/celeb_profiles_model_60/70_khloe_kardashian.html#bio|url-status=dead}}</ref> sa abogadong si [[Robert Kardashian]] at kay [[Kris Jenner|Kris Jenner (née Houghton)]]. Namatay si Robert noong 30 Setyembre 2003.<ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2003/US//10/01/OJattorney.dead/|title=Former O.J. Simpson lawyer, Kardashian, dies|date=2003-10-01|publisher=CNN.com|accessdate=2008-05-01}}{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Khloe's mother Kris divorced Robert in 1989 and married [[Olympic Games|Olympian]] [[Bruce Jenner]] in 1991.<ref>{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0675/is_n1_v12/ai_14832566|title=First family of fitness - Bruce and Kris Jenner|last=Jordan|first=Peg|date=Enero 1994|publisher=American Fitness|accessdate=2008-05-01|archiveurl=https://archive.today/20120527061146/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0675/is_n1_v12/ai_14832566/|archivedate=2012-05-27|url-status=live}}</ref> May apat siyang kapatid na babae: sina [[Kourtney Kardashian|Kourtney]] at [[Kim Kardashian]] at sina [[Kendall Jenner|Kendall]] at [[Kylie Jenner]], at isang nakababtang kapatid na lalaki, si [[Rob Kardashian|Rob]]. Meron din siyang tatlog kapatid na lalaki sa labas: Burt, Brandon, and [[Brody Jenner]], at isang kapatid na babae sa labas, si Casey Jenner.<ref name=abcnews>{{cite web|url=http://abcnews.go.com/Entertainment/story?id=3887162&page=1|title=The Kardashians: The Bradys Meet Reality TV|last=Marikar|first=Sheila|date=2007-11-20|publisher=abcnews.com|accessdate=2008-05-02}}</ref> Gaya nang nakikita sa ''[[Keeping Up with the Kardashians]]'', si Khloéay nagmamay-ari at nagpapatakbo ng isang tindahan ng damit, ang [[D-A-S-H]], sa [[Calabasas, California]] kasama nina Kourtney and Kim. Matapos ang 6 na linggong nakikipag-relasyon, inannsyo ni Khloe na nobyo na niya ang [[NBA]] [[Los Angeles Lakers]] na manlalarong si [[Lamar Odom]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://omg.yahoo.com/news/khloe-kardashian-to-wed-within-the-next-two-weeks/28103?nc |access-date=2009-09-25 |archive-date=2009-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091001021617/http://omg.yahoo.com/news/khloe-kardashian-to-wed-within-the-next-two-weeks/28103?nc |url-status=dead }}</ref>. Magaganap ang kasalan sa Bel Air estate of music mogul [[Irving Azoff]] sa Linngo, Set 27.<ref>{{cite web|url=http://snarkfood.com/khloe-kardashian-and-lamar-last-minute-wedding-plans/34734/|title=Khloe Kardashian and Lamar Odom Last Minute Wedding Plans|publisher=SnarkFood.com|access-date=2009-09-25|archive-date=2009-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20091002211500/http://snarkfood.com/khloe-kardashian-and-lamar-last-minute-wedding-plans/34734/|url-status=dead}}</ref> === Insidenteng DUI === Gaya nang napakita sa ''Keeping Up with the Kardashians'' noong 12 Nobyembre 2007 na pinamagatang "Remembering Dad,"<ref>{{cite web|url=http://www.tvguide.com/detail/tv-show.aspx?tvobjectid=290833&more=ucepisodelist&episodeid=7213430|title=''Keeping Up With the Kardashians'': Episode Guide|publisher=Tvguide.com}}</ref> nahuli si Khloe dahil sa rasong [[driving under the influence]].<ref name=abcnews /> Hindi and aktwal na pangyayari ang ipinakita sa palabas kundi isang pagganap lamang.<ref>{{cite web|url=http://www.buddytv.com/articles/keeping-up-with-the-kardashians/keeping-up-with-the-kardashian-13590.aspx|last=Kubicek|first=John|date=2007-11-11|title=''Keeping Up With the Kardashians'': Episode 5 "Remembering Dad" Recap|publisher=BuddyTV.com|accessdate=2008-05-02|archive-date=2008-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20080419112906/http://www.buddytv.com/articles/keeping-up-with-the-kardashians/keeping-up-with-the-kardashian-13590.aspx|url-status=dead}}</ref> Ipinakitang ang rason nito ay ang paghihirap na dinadanas niya sa kapanahunan ng pag-alala sa pagkamatay ng kanyang ama.<ref>{{cite web|url=http://tv.yahoo.com/keeping-up-with-the-kardashians/show/remembering-dad/episode/152385;_ylt=Akb5y2w6SRfuG7oZnzLf_A3oFZB4|title=''Keeping Up With the Kardashians'': "Remembering Dad", Season 2, Episode 5|publisher=tv.yahoo.com}}</ref> Noong 18 Hulyo 2008, Ihinathalang nahuli uli si Khloe dahil sa palabag niya sa probasyion para sa kanyang insidenteng DUI. Makukulong dapat siya ng 30 araw at sasali dapat siya sa isang programang pampagamot sa adiksiyon sa alkohol ng 3 linggo matapos makalaya. Pinalaya siya ng wala ang 3 oras dahil sa kasikipa ng kulungan.<ref>{{cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,20213426,00.html|title=Khloe Kardashian Enters – and Leaves – Jail|last=Fleeman|first=Mike|author2=Lee, Ken|date=2008-07-18|publisher=people.com|accessdate=2008-12-19|archive-date=2012-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120615231732/http://www.people.com/people/article/0,,20213426,00.html|url-status=dead}}</ref> Sa isang panayam matapos siya makulong sinabi ni Khloe na "I'm still grateful that this happened to me, because I'm the one that gets to now really teach my family. I've learned a lot and now I'm always the advocate to my friends." (Nagpapasalamat ako na kahit nangyari sa akin ito, may natutunan ako. Ngayon ako na ang magiging halimbawa sa aking pamilya. Parati k ri itong ipaaalala sa aking mga kaibigan.)<ref>{{cite web|url=http://www.pr.com/article/1117|title=Khloe Kardashian: The Keeping Up With The Kardashians Star on Her Hollywood Family, Dating and Reality TV|publisher=PR.com Interview with Khloé Kardashian}}</ref> == Trabaho == Noong 2007, naanyayahan si Khloe na gumanap sa isang bagong palabas sa [[E!]] na ''Keeping Up with the Kardashians'', isang reality show na umiikot sa buhay niya at sa mga kapatid niyang sina Kim and Kourtney. Simula pa ng palabas, naging malaki na ang bahagi niya dito, at nagkaroon na siya ng mga fans.<ref name=askmen /> Is si Khloe na gumanap sa palabas ni [[Donald Trump]] na ''[[The Apprentice (U.S. season 8)|The Celebrity Apprentice]]''. Ipinalabas ito noong 2009.<ref>{{cite news|url=http://www.nypost.com/seven/08222008/tv/donald_takes_khloe_125476.htm|title=Donald Takes Khole|last=Starr|first=Michael|date=2008-08-22|publisher=''The New York Post''|accessdate=2008-12-19|archive-date=2009-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090118210408/http://www.nypost.com/seven/08222008/tv/donald_takes_khloe_125476.htm|url-status=dead}}</ref> Lahat ng kalahok ay may charity; kay Khloe ay ang [[Robert Shapiro (lawyer)|Brent Shapiro Foundation for Alcohol and Drug Awareness]].<ref>[http://www.nytimes.com/aponline/2009/01/08/arts/AP-TV-Celebrity-Apprentice.html?_r=1 Trump Rounds Up Celebs for New Season of the Apprentice] NY Times, 8 Enero 2009</ref> Project Manager siya sa ikalawang pagsubok, at nanalo ang kupunan niya kaya nakakuha siya ng [[United States dollar|$]]20,000 para sa kanyang charity. Umalis siya sa palabas sa ika-6 na kabanata dahil sa kanyang DUI, na nalaman lamang ni Trump noong kabanatang iyon. Noong Abril 2009, sina Kourtney and Khloé ay inanunsyong magkakaroon sila ng reality TV spin-off, na sumunod sa pagbubukas nila ng tindahan ng Dash sa[[Miami, Florida]]. Ang palabas ay ipinamagatang, ''[[Kourtney and Khloe Take Miami]]'', na ipinalabas sa [[E!]] noong 16 Agosto 2009&nbsp;ng alas-10&nbsp;ng gabi.<ref>[http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=8053 From The Futon Critic (21 Abril 2009)]</ref> Sa gitnang taping, si Khloé ay nagtratrabaho sa isang radyo simula 29 Mayo 2009. Ito ay sa Miami [[Top 40 Mainstream]] outlet [[WHYI]] para sa isang lingguhang apat na oras na palabas..<ref>Nabawasan siya ng 20 timbang at lumabas siya sa cover ng Life and Style magasin [http://www.radioandrecords.com/RRWebsite20/members/ShowHeadline.aspx?ContentID=49471&ContentTypeID=106&FormatId=5 "Caution: Kardashian Brand Extension" From R&R (14 Mayo 2009)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090527111545/http://www.radioandrecords.com/RRWebsite20/members/ShowHeadline.aspx?ContentID=49471&ContentTypeID=106&FormatId=5 |date=2009-05-27 }}</ref> == Iba pang gawain == Kasama ng kanyang mga kapatid na sina, Kim and Kourtney, pagmamay-ari nila ang tindahan ng [[D-A-S-H]] sa Calabasas at Miami. Noong Hunyo 2009, si Khloé at ang kanyang mga kapatid ay nakipagtulungan sa Natural Products Association para gumawa ng isang teeth whitening pen na tiawag na Idol White.{{fact|date=Agosto 2011}} == Mga paglabas sa telebisyon == * ''[[Kourtney and Khloe Take Miami|Kourtney and Khloé Take Miami]]'' (2009) * ''[[Keeping Up with the Kardashians]]'' (2007–2009) * ''[[Chelsea Lately]]'' (3 Enero 2008 and 20 Abril 2009) * ''[[Celebrity Family Feud]]'' (2008) * ''[[The Celebrity Apprentice]]'' (2009) * ''[[Mad TV]]'' (2009) == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga kawing panlabas == * {{commonscat-inline}} * [http://khloekardashian.celebuzz.com/ Khloé Kardashian Official Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907113831/http://khloekardashian.celebuzz.com/ |date=2008-09-07 }} * [http://www.myspace.com/khloeakardashian1 Khloé Kardashian Official Myspace] * {{imdb name|id=2835957|name=Khloé Kardashian}} * [https://web.archive.org/web/20091122063653/http://www.eonline.com/uberblog/celebs/c134743_khloeacute_kardashian.html Khloe Kardashian] Bio, Pics and News from E! [[Kategorya:Mga Amerikano]] mi8qv00svgqpgap6qheldx0iwf6lqsb Pambobomba sa Baghdad noong 8 Disyembre 2009 0 114978 2228038 2137045 2026-09-23T08:48:32Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228038 wikitext text/x-wiki {{Infobox terrorist attack |title=Pambobomba sa Baghdad noong 8 Disyembre 2009 |image= |location=[[Baghdad]], [[Iraq]] |target=Multiple |date=8 Disyembre 2009 |time-begin=10.30am |time-end= |timezone=[[UTC]]+3 |type=[[Car bomb]]s |fatalities=127+ |injuries=440+ |susperps=[[Al-Qaeda in Iraq]]<ref name="BBC"/><br>[[Baath Party]]<ref name="sydney" /> |perps= |Footage= }} Ang '''Pambobomba sa Baghdad noong 8 Disyembre 2009''' ay mga pag-atake sa [[Baghdad]], [[Irak]] na kumitil nang hindi bababa sa 127 katao at nang 448 pang sugatan.<ref name="BBC">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/8400865.stm|title=Baghdad car bombs cause carnage|publisher=BBC News|accessdate=08 Disyembre 2009}}</ref> Ang pag-atake ay kinondena ng iba't-ibang bansa bilang isang terorismo,<ref name="BBC" /><ref name="xin" /> ilang elemento sa politika ng Irak ang nagsabing ang mga pag-atake ay dahil sa korapsiyon sa loob ng Pwersa ng Seguridad ng Irak at ang kawalan umanong kontrolin ng Punong Ministro, [[Nouri al-Maliki]] ang nasabing insidente.<ref name="tele" /> ==Pag-atake== Naganap ang pag-atake umaga nang 8 Disyembre 2009 tinatayang mga 10.30&nbsp;ng umaga. Naiulat ng mga mamamayan doon na hindi bababa sa tatlong magkakasunod ang pagsabog at mayroon pang sumunod na dalawa. Kinahapunan iniulat ng mga opisyal ang limang pagsabog sa lugar. Pinaniniwalaang planado ang mga pag-atake, at ayon sa mga opisyal hindi bababa sa 127 katao ang namatay at 200 pa ang pinaniniwalaang nasugatan,<ref name="tele" /><ref name="wallstreet">{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB126025979660281539.html?mod=WSJ_hpp_LEFTTopStories|title=Scores Killed as Blasts Shake Baghdad |publisher=The Wall Street Journal|accessdate=08 Disyembre 2009}}</ref> Inaasahan pang tataas ang nasabing bilang sa pagdaan ng mga oras.<ref name=ref name="wallstreet" /> Pinaniniwalaang ang mga gusali ng pamahalaan ang puntirya ng pagpapasabog ayon na rin sa ipinapahiwatig ng mga nasunog na sasakyan sa labas ng mga Ministeryo ng Pananalapi, Ugnayang panlabas, at Katarungan.<ref name="The money times">{{cite web|url=http://www.themoneytimes.com/featured/20091208/car-bombings-baghdad-leave-101-dead-id-1093460.html|title=Car bombings in Baghdad leave 101 dead|publisher=The money times|accessdate=08 Disyembre 2009|archive-date=21 Hulyo 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721203535/http://www.themoneytimes.com/featured/20091208/car-bombings-baghdad-leave-101-dead-id-1093460.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721203535/http://www.themoneytimes.com/featured/20091208/car-bombings-baghdad-leave-101-dead-id-1093460.html |date=21 Hulyo 2011 }}</ref> Isa sa mga pag-atake ay gawa ng isang [[suicide bomber]] na ang puntirya ay isang patrol ng pulisya, nagdulot ang pag-atakeng iyon ng pagkasugat ng ibang tao sa kalapit na kolehiyo sa [[Dora, Baghdad|Dora]].<ref name="Voa">{{cite web|url=http://www1.voanews.com/english/news/middle-east/Baghdad-Rocked-By-Multiple-Car-Bombings-78752532.html|title=Car-Bombs Kill Over 100, Wound Dozens in Baghdad|publisher=Voa news|accessdate=08 Disyembre 2009|archive-date=10 Disyembre 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091210023240/http://www1.voanews.com/english/news/middle-east/Baghdad-Rocked-By-Multiple-Car-Bombings-78752532.html|url-status=dead}}</ref> Pinaghihinalan ang iba pang mga bomba ay pinasabog gamit ang orasan o remote.<ref name="tele">{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/6761792/More-than-120-killed-in-Baghdad-bombings.html|title=More than 120 killed in Baghdad bombings |publisher=Telegraph|accessdate=08 Disyembre 2009}}</ref> Ang pag-atake ang itinuturing na pinakamapaminsala simula noong [[Pambobomba sa Baghdad noong 25 Oktubre 2009]], na kumitil ng 155 [[tao|katao]] at nag-iwan ng 500 sugatan.<ref name="BBC" /> ==Kinalabasan== Dahil mabilis ang sunod-sunod na pagsabog hindi na napigilan ng mga pwersa ng seguridad ang dulot nitong pinsala.<ref name="thain">{{cite web|url=http://www.thaindian.com/newsportal/world/baghdad-blasts-claim-life-of-more-than-one-hundred-people_100286241.html|title=Baghdad blasts claim lives of more than one hundred people|publisher=Thaindian|accessdate=08 Disyembre 2009|archive-date=27 Enero 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127042936/http://www.thaindian.com/newsportal/world/baghdad-blasts-claim-life-of-more-than-one-hundred-people_100286241.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127042936/http://www.thaindian.com/newsportal/world/baghdad-blasts-claim-life-of-more-than-one-hundred-people_100286241.html |date=27 Enero 2012 }}</ref> Subalit sinabi naman ng ilang pinuno ng oposisyong partido sa Irak na maaaring ang mga pag-atake ay dahil sa korbap na mga opisyal ng pwersa ng seguridad at inakusahan pa nila na hindi kayang kontrolin nang Punong Ministro na si Mr Maliki ang insidente.<ref name="tele" /> Binatikos naman ni Colonel Ahmed Khalifa ng Hukbo ng Irak ang mga guwardiya dahil isa umano itong "malinaw na kapabayaan at katamaran."<ref name="times">{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/iraq/article6949177.ece|title=Iraq insurgents try to blast elections off course|publisher=Times online|accessdate=08 Disyembre 2009}}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Dahil sa pakiramdam nila ay hindi nila kayang hawakan ang kinalabasan ng mga pag-atake humingi na ng tulong ang pwersa ng seguridad ng Irak sa pwersa ng [[Amerika]], na siyang namahala sa mga gawaing forensic at pamamahala ng mga tao,<ref name="times" /> gayundin ang pagdadala ng mga nakaligtas sa [[ospital]].<ref name="thain" /> ==Mga reaksiyon== Kinondena ng ibang bansa ang pag-atake at nagpahatid na ng pakikiramay ang [[Estados Unidos|E.U.]] at [[Nagkakaisang Kaharian]], gayundin ang [[Jordan]]. Pinaniniwalaang ang mga pag-atake ay gawa ng [[Al-Qaeda]] para maliitin ang nangyaring halalan {{Fact|date=Disyembre 2009}}, kahit pa wala pang umaako ng responsibilidad sa pangyayari. '''{{flagcountry|Iraq}}''': Sinabi ni [[Nouri al-Maliki]], Punong Ministro ng Irak, na ang mga pag-atake ay pagtatangkang "hadlangan ang halalan" at magdulot ng kaguluhan.<ref name="sydney" /> Sinisi naman ni [[Mowaffaq al-Rubaie]], Pambansang Tagapayo ng Seguridad ng Irak, ang [[Al-Qaeda]] at sinabing: "''Layuning [nila] maipakita na hindi kayang protektahan ng pamahalaan ang mga sibilyan at ang mga mamamayan gayundin ang pagpigil sa mga tao na magtungo sa halalan.''"<ref name="BBC" /> Al-Qaeda rin ang sinisisi ni Major General Qassim Atta.<ref name="sydney">{{cite news|url=http://news.smh.com.au/breaking-news-world/baghdad-bomb-blasts-leave-127-dead-20091209-khwz.html|title=Baghdad bomb blasts leave 127 dead|publisher=Sydney Morning Herald|accessdate=08 Disyembre 2009}}</ref> Subalit sinabi naman ng ilang pinuno ng oposisyong partido sa Irak na maaaring ang mga pag-atake ay dahil sa korbap na mga opisyal ng pwersa ng seguridad at inakusahan pa nila na hindi kayang kontrolin nang Punong Ministro na si Mr Maliki ang insidente.<ref name="tele" /> Binatikos naman ni Colonel Ahmed Khalifa ng Hukbo ng Irak ang mga guwardiya dahil isa umano itong "malinaw na kapabayaan at katamaran."<ref name="times" /> '''{{flagcountry|UK}}''': Sinabi ng isang tagapagsalita ni Punong Ministro ng Britanya, [[Gordon Brown]], na ang "tunay na pagbabago" ay ginawa sa seguridad at politika ng Irak, at "ang mga naghahangad ng para maliitin ang gawaing ito ay hindi magtatagumpay".<ref name="BBC" /> Nagpahayag naman ng pagsuporta ang Kalihim ng Panlabas na si [[David Miliband]] sa mga opisyal ng Irak laban sa mga gawain nila laban sa terorismo at sinabing nakikiisa siya sa mga naapektuhan ng pangyayari. Idinagdag pa niya na ipinapakita ng mga politiko at mga mamamayan ang matinding determinasyon na magkaroon ng demokratikong pamahalaan.<ref name="xin">{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-12/09/content_12614005.htm|title=Britain condemns Baghdad bombings|publisher=xinhuanet|accessdate=08 Disyembre 2009|archive-date=4 Nobiyembre 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104143547/http://news.xinhuanet.com/english/2009-12/09/content_12614005.htm|url-status=dead}}</ref> '''{{flagcountry|US}}''': Kinondena ni [[Robert Gibbs]], tagapagsalita ng [[Puting Tahanan]] ang mga pag-atake, at nagkomentong nagpapakita lamang ang ito na mayroong natatakot sa katotohanang ang Irak "ay gumagalaw na sa tamang landas".<ref name="BBC" /> '''{{flagcountry|Jordan}}''': Kinondena ni [[Haring Abdullah II]] ang pag-atake bilang [[terorismo]]. Nagpaabot na siya ng pakikiramay kay [[Pangulo ng Irak]] [[Jalal Talabani]].<ref name="MC">{{cite news|url=http://www.monstersandcritics.com/news/middleeast/news/article_1517754.php/Jordan-s-king-condemns-Baghdad-bombings|title=Jordan's king condemns Baghdad bombings|publisher=Monsters and Critics|accessdate=08 Disyembre 2009|archiveurl=https://archive.today/20130128231726/http://www.monstersandcritics.com/news/middleeast/news/article_1517754.php/Jordan-s-king-condemns-Baghdad-bombings|archivedate=2013-01-28|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130128231726/http://www.monstersandcritics.com/news/middleeast/news/article_1517754.php/Jordan-s-king-condemns-Baghdad-bombings |date=2013-01-28 }}</ref> ==Tingnan rin== *[[Talaan ng mga insedente ng terorismo, 2009]] ==Mga sanggunian== {{Wikinews|Bombings kill over 100 in Baghdad}} {{reflist}} [[Kategorya:Mga kalamidad noong 2009]] jcjbwn4ynx1mekf754ryrzy7azkvcax Monica Maughan 0 115934 2227942 2186565 2026-09-23T03:44:43Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227942 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Monica Maughan | image = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1933|9|15|df=y}} | birth_place = [[Nuku'alofa]], [[Tonga]] | death_date = {{Death date and age|2010|1|8|1938|9|15|df=y}} | death_place = [[Melbourne, Victoria|Melbourne]], [[Victoria]], [[Australia]] | nationality = | other_names = | known_for = | occupation = [[Aktres]] | years_active = 1957 – 2009 | spouse = | partner = | website = }} Si '''Monica Maughan''' (15 Setyembre 1933<ref name="smh">{{cite news|url=http://www.smh.com.au/national/wonderful-thespian-a-real-trouper-20100108-lyyg.html|title='Wonderful' thespian a real trouper|publisher=Sydney Morning Herald|date=2010-01-09}}</ref> - 8 Enero 2010<ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2010/01/08/2788131.htm|title=Actress Monica Maughan dies|date=2010-01-08|publisher=ABC News|access-date=2010-01-08|archive-date=2010-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20100110022247/http://www.abc.net.au/news/stories/2010/01/08/2788131.htm|url-status=dead}}</ref>) ay isang [[Australyano]]ng aktor na mayroong katangi-tangi at kilalang mga ginampanan sa pelikula, teatro at [[telebisyon]]. == Talambuhay == Ipinanganak siya sa [[Tonga]] sa mga Australyanong magulang at lumipat sa [[Melbourne, Victoria|Melbourne]], [[Australia]] para pumasok sa [[Unibersidad ng Melbourne]]. Naging kasapi sya ng Dramatic Club ng nasabing pamantasan. Nagsimula siya ng kanyang propesyunal na karera sa Union Repertory Theatre Company (URTC) noong 1957 kung saan gumanap siya bilang Capulat sa romantikong komedya ni Jean Anouilh ang ''Ring Round the Moon''. Ang kanyang pangunahing pagganap ay nakuha nya noong ding taong iyon sa ''Beauty and the Beast''. ==Mga parangal== *Erik Kuttner Award para sa pag-arte Acting (1968) para sa ''The Prime of Miss Jean Brodie'' (MTC) *Erik Kuttner Award pinakamahusay na Aktres (1971) bilang Anna Bowers sa ''Three Months Gone'' (MTC) *[[AFI Award]] (Hoyts Prize) para sa pinakamahusay na pagganap (1971) para sa pangunahing tauhan sa ''A City’s Child'' (dir. Brian Kavanagh) *[[Green Room Award]] para pinakamahusay na pangalawang Aktres (1983) bilang Mollie sa ''Gulls'' (MTC) *Television Society of Australia Commendation para sa pagganap ng isang aktres sa mini-series (1985) para sa pagganap sa ''Flying Doctors'' (Crawford's) *[[Green Room Award]] para pinakamahusay na pangalawang Aktres (1987) bilang Mme Arcati sa ''Blithe Spirit'' (MTC) *[[Green Room Award]] para pinakamahusay na pangalawang Aktres (1990) bilang Miss Prism sa ''The Importance of Being Earnest'' (MTC) *Silver [[Logie Award]] Most Outstanding Actress (1995) bilang Monica McHugh sa ''The Damnation of Harvey McHugh'' (ABC) *[[AFI Award]] para sa pinakamahusay na Aktres sa TV Drama (1995) bilang Monica McHugh sa ''The Damnation of Harvey McHugh'' (ABC) *[[Green Room Award]] para sa pinakamahusay na Aktres sa (1998) para sa kanyang pagganap sa ''Tear from a Glass Eye'' (Playbox) *Critics' Choice Award para sa pinakamahusay na pangalawang Aktres (2008) bilang guro sa ''The Toy Symphony'' (Belvoir St Company B) == Mga sanggunian == {{reflist}} * [http://www.ausstage.edu.au/indexdrilldown.jsp?xcid=59&f_contrib_id=2470&f_event_id=13283 Monica Maughan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514001317/http://www.ausstage.edu.au/indexdrilldown.jsp?xcid=59&f_contrib_id=2470&f_event_id=13283 |date=2011-05-14 }} - Stage acting credits * "The Importance of Being Earnest" &mdash; (information and photos): :[http://www.ausstage.edu.au/indexdrilldown.jsp?xcid=59&f_event_id=1549] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324060832/http://www.ausstage.edu.au/indexdrilldown.jsp?xcid=59&f_event_id=1549 |date=2010-03-24 }} , [http://www.ausstage.edu.au/indexdrilldown.jsp?xcid=59&f_event_id=12571] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324060812/http://www.ausstage.edu.au/indexdrilldown.jsp?xcid=59&f_event_id=12571 |date=2010-03-24 }} , [http://www.ausstage.edu.au/indexdrilldown.jsp?xcid=59&f_event_id=12850] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324060817/http://www.ausstage.edu.au/indexdrilldown.jsp?xcid=59&f_event_id=12850 |date=2010-03-24 }} , [http://www.ausstage.edu.au/indexdrilldown.jsp?xcid=59&f_event_id=14306] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324060827/http://www.ausstage.edu.au/indexdrilldown.jsp?xcid=59&f_event_id=14306 |date=2010-03-24 }} , [http://www.ausstage.edu.au/indexdrilldown.jsp?xcid=59&f_event_id=13283] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324060822/http://www.ausstage.edu.au/indexdrilldown.jsp?xcid=59&f_event_id=13283 |date=2010-03-24 }} , [http://www.imdb.com/title/tt0104490/] , [http://nla.gov.au/nla.pic-an23386505] , [http://nla.gov.au/nla.pic-an23386438] ==Mga kawing panlabas== * {{imdb name|id=0560862|name=Monica Maughan}} {{BD|1933|2010|Maughan, Monica}} [[Kaurian:Mga artista mula sa Australia]] n5sx1ojmkcjd3oauizrdjxaef8i6hmm Lindol sa Haiti noong 2010 0 116445 2227786 2212322 2026-09-22T21:38:51Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227786 wikitext text/x-wiki {{FixBunching|beg}} {{Lindol |title =<big>Lindol sa Haiti noong 2010</big> |date = {{Start date|2010|01|12|21|53|09|Z|df=yes}} |map = Haiti-2010-quake.png |magnitude = 7.0 [[Moment magnitude scale|M<sub>w</sub>]] |depth= {{convert|6.2|mi|km}} |location= {{Coord|18.4514|N|72.4452|W|display=inline,title}} |countries affected = {{Flag|Haiti}}<br />{{Flag|Dominican Republic}}<br />{{Flag|Cuba}}<br />{{Flag|Jamaica}} |intensity = [[Mercalli intensity scale|MM]] X<ref>http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/pager/events/us/2010rja6/index.html</ref> |tsunami= Oo <ref name="USGS_Haiti"/> | aftershocks= 5.9, 5.5 |casualties = Nasa pagitan ng 100,000 at 316,000<ref name="USGS_Haiti"/><ref name="Columbia">[https://www.cjr.org/behind_the_news/one_year_later_haitian_earthqu.php?page=all] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160130060859/http://www.cjr.org/behind_the_news/one_year_later_haitian_earthqu.php?page=all |date=30 Enero 2016 }} ''[[Columbia Journalism Review]]'', "Two Years Later, Haitian Earthquake Death Toll in Dispute", 20 Enero 2012</ref> }} {{FixBunching|mid}} {{wikinews|7.0 magnitude earthquake strikes off Haitian coast}} {{FixBunching|end}} Ang '''Lindol sa Haiti noong 2010''' ay isang [[lindol]] na nagtala ng 7.0 sa [[Eskalang sismolohikong Richter]] na tumama may {{convert|10|mi|km}} mula sa [[Port-au-Prince]], [[Haiti]] sa ganap na 04:53:09 PM (sa episentro) noong Martes 12 Enero 2010.<ref name="USGS_Haiti">{{Cite web | last = | first = | title = USGS Magnitude 7.0 - HAITI REGION | url = http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqinthenews/2010/us2010rja6/ | publisher = | date = | accessdate = 13 January 2010 | archive-date = 15 Enero 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100115110510/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqinthenews/2010/us2010rja6/ | url-status = dead }}</ref> Ang lindol ay nagunita sa lalim ng {{convert|6.2|mi|km}}. Nakapagtala ang [[Heolohikal na Pagsisiyasat ng Estados Unidos]] ng ilang serye ng mga [[aftershock]], sampu sa mga ito ang mataas sa 5.0 na kalakhan,<ref>{{cite web|url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/quakes_big.php|title=Latest Earthquakes M5.0+ in the World – Past 7 days|last=Earthquake Center|first=USGS|work=Earthquake Hazards Program|publisher=United States Geological Survery|accessdate=13 January 2010|archive-date=23 Disyembre 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/5vC4K2OKx?url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/quakes_big.php|url-status=dead}}</ref> kasama na ang isang 5.9 at 5.5. Karamihan sa mga pangunahing palatandaan sa Port-au-Prince ang nasira ng lindol, kasama na ang [[Pambansang Palasyo (Haiti)|Pambansang Palasyo ng Pangulo ng Haiti]], ang gusali ng [[Pambansang Asambleya ng Haiti|Pambansang Asambleya]], ang [[Katedral ng Port-au-Prince]] at hindi bababa sa isang [[pagamutan|ospital]].<ref name=catholic>{{cite news |first=Keith |last=Fournier |title=Devastating 7.0 Earthquake Hammers Beleagured Island Nation of Haiti |url=http://www.catholic.org/international/international_story.php?id=35181 |work=[[Catholic Online]] |publisher= |date=2010-01-13 |accessdate=2010-01-13 |archive-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511112454/http://www.catholic.org/international/international_story.php?id=35181 |url-status=dead }}</ref><ref name=smh>{{cite news |first=|last=|title=Quake 'levels Haiti presidential palace' |url=http://news.smh.com.au/breaking-news-world/hundreds-feared-dead-in-haiti-earthquake-20100113-m5d3.html |work=[[Sydney Morning Herald]] |publisher= |date=2010-01-13 |accessdate=2010-01-13}}</ref> Iniulat ng [[Nagkakaisang mga Bansa]] na ang punong tanggapan ng [[Misyong Pagpapapanatag ng Nagkakaisang mga Bansa sa Haiti]], na matatagpuan sa kabisera, ay napinsala ng grabe ang bilat sa mga empleyado ang hindi makita.<ref>{{cite news |first=|last=|title= Statement from the Under-Secretary-General for Peacekeeping Operations Alain Le Roy |url=http://www.un.org/apps/sg/sgstats.asp?nid=4335 |work=[[United Nations]] |publisher= |date=2010-01-13 |accessdate=2010-01-13 }}</ref> == Detalye ng lindol == [[Talaksan:2010 haiti shake map.jpg|thumb|left|275px|USGS intensity map]] Naganap ang lindol noong 12 Enero 2010, tinatayang {{convert|10|mi|km}} WSW mula sa [[Port-au-Prince]] sa lalim na {{convert|6.2|mi|km}} sa ganap na 16:53 [[UTC-5]].<ref name="USGS_Haiti" /> Strong shaking with [[Mercalli intensity scale|MM]] VII was recorded in Port-au-Prince.<ref>[http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/pager/events/us/2010rja6/index.html "PAGER – M 7.0 – HAITI REGION"], [[Heolohikal na Pagsisiyasat ng Estados Unidos]], January, 12 2010.</ref> It was also felt in [[Cuba]] (MM III in Guantánamo), [[Jamaica]] (MM II in Kingston), [[Venezuela]] (MM II in Caracas), and the bordering country of [[Dominican Republic]] (MM III in Santo Domingo).<ref>[http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/dyfi/events/us/2010rja6/us/index.html "Magnitude 7.0 – HAITI REGION USGS Community Internet Intensity Map"], [[Heolohikal na Pagsisiyasat ng Estados Unidos]], 12 January 2010.</ref> Naitala ng [[Heolohikal na Pagsisiyasat ng Estados Unidos]] ang hindi bababa sa anim na [[aftershock]] sa loob ng dalawang oras matapos ang pagyanig. Nasukat nila na nasa 5.9,<ref>{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/us2010rja7.php |title=Magnitude 5.9 – HAITI REGION |date=2010-01-12 |accessdate=2010-01-12 |archive-date=2010-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115110554/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/us2010rja7.php |url-status=dead }}</ref> 5.5,<ref>{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/us2010rja8.php |title=Magnitude 5.5 – HAITI REGION |date=2010-01-12 |accessdate=2010-01-12 |archive-date=2010-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115110600/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/us2010rja8.php |url-status=dead }}</ref> 5.1,<ref>{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/us2010rjbg.php |title=Magnitude 5.1 – HAITI REGION |date=2010-01-12 |accessdate=2010-01-12 |archive-date=2010-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115110621/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/us2010rjbg.php |url-status=dead }}</ref> 4.8,<ref>{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/us2010rjbk.php |title=Magnitude 4.8 – HAITI REGION |date=2010-01-12 |accessdate=2010-01-12 |archive-date=2010-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115110626/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/us2010rjbk.php |url-status=dead }}</ref> 4.5,<ref>{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/us2010rjbl.php |title=Magnitude 4.5 – HAITI REGION |date=2010-01-12 |accessdate=2010-01-12 |archive-date=2010-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100116075619/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/us2010rjbl.php |url-status=dead }}</ref> and 4.5.<ref>{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/us2010rjbr.php |title=Magnitude 4.5 – HAITI REGION |date=2010-01-12 |accessdate=2010-01-12 |archive-date=2010-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100116075624/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/us2010rjbr.php |url-status=dead }}</ref> Ayon sa isang kasapi ng Heolohikal na Pagsisiyasat ng EU, base sa lakas at lokasyon ng pagyanig, umaabot sa tatlong milyong tao ang naapektuhan. Dagdag pa rito, dahil nangyari ang pagyanig sa ilalim ng lupa imbes na sa tubig, ang mga istruktura at mga tao sa ibabaw ay direktang naapektuhan ng pagyanig, lalo na't mababaw lamang ang fault.<ref name="BBC">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/8455629.stm|title=Haiti earthquake feared to have killed many |date=13 January 2010|publisher=BBC|accessdate=13 January 2010}}</ref> Ayon sa mga ulat ng balita, ang huling lindol na tumama sa [[Haiti]] na ganito kalakas ay noon pang 1751.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2010/01/13/world/americas/13haiti.html|title=Quake Rocks Haiti, Causing Widespread Damage |last=Romero|first=Simon|author2=Robbins, Liz|date=12 January 2010|publisher=''[[The New York Times]]''|accessdate=13 January 2010}}</ref> Agad na nagpalabas ng babala ang [[Sentro ng Babala sa Tsunami sa Pasipiko]] sa [[tsunami]] matapos ang pagyanig,<ref name="AJC">{{cite news|url=http://www.ajc.com/news/nation-world/many-casualties-expected-after-273518.html|title=Many casualties expected after big quake in Haiti|last=Katz|first=Jonathan M.|date=12 January 2010|work=Atlanta Journal-Constitution|accessdate=12 January 2010|archive-date=18 Pebrero 2021|archive-url=https://archive.today/20210218231427/https://www.webcitation.org/5mqlD7Ktw?url=http://www.ajc.com/news/nation-world/many-casualties-expected-after-273518.html|url-status=dead}}</ref> subalit agad rin naman itong binawi ilang oras ang makalipas.<ref>{{cite web|url=http://www.prh.noaa.gov/ptwc/messages/caribe/2010/caribe.2010.01.12.233517.txt|title=Tsunami Message Number 3|publisher=NOAA|accessdate=12 January 2010}}</ref> == Resulta == [[Talaksan:Palacio presidencial de Haiti.jpg|thumb|right|200px|Gumuho ang [[Pambansang Palasyo (Haiti)|Palasyo ng Pangulo ng Haiti]] sa kasagsagan ng lindol.]] Ayon sa isang mamamahayag ng telibisyon sa Haiti, ang "Haitipal", ang mga gusali ng Pambansang Palasyo, ministeryo ng pananalapi, ministeryo ng pagawaing bayan, ministeryo ng komunikasyon at kultura, ang Palasyon ng Katarungan, ang Superior Normal School, ang Parlamento, at ang [[Katedral ng Port-au-Prince]] ay gumuho.<ref>{{Cite web |url=http://www.tv5.org/cms/chaine-francophone/info/p-1911-Haiti_devaste_par_un_puissant_seisme.htm?&rub=2&xml=newsmlmmd.05873741d56221f6a2a803c7248a9429.b11.xml |title=Archive copy |access-date=2010-01-13 |archive-date=2012-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324200917/http://www.tv5.org/cms/chaine-francophone/info/p-1911-Haiti_devaste_par_un_puissant_seisme.htm?&rub=2&xml=newsmlmmd.05873741d56221f6a2a803c7248a9429.b11.xml |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_476705.html "Haitian palace collapses"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117035802/http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_476705.html |date=2010-01-17 }}. ''[[The Straits Times]]''. 13 January 2010.</ref> Dagdag pa rito, naiulat na isang ospital ang gumuho.<ref name="AJC"/> Malubha ring nasira ang komunikasyon, kung saan sinabi ng isang dimplomat ng Haiti, "Imposible talaga ang komunikasyon ... Sinusubukan kong tawagan ang aking miniteryo pero hindi ko magawa."<ref name="AJC"/> Isa ospital rin sa [[Pétionville]], kalapit-bayan ng Port-au-Prince, ang gumuho dahil sa lindol.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/aponline/2010/01/12/world/AP-CB-Haiti-Earthquake.html|title=Haitian Earthquake Causes Hospital Collapse|date=12 January 2010|work=The New York Times|accessdate=12 January 2010}}{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ilang mga gusali ng pamahalaan ang gumuho at ang gusali ng punong himpilan ng grupong pangkapayapaan ng [[Nagkakaisang mga Bansa]] ay naiulat na malubhang napinsala. Subalit isang opisyal ng UN ang nagsabi sa CNN na ang punong himpilan ay gumuho.<ref>{{cite news|url=http://www.canada.com/news/Earthquake+wreaks+havoc+Haiti/2433727/story.html|title=Canada ready to help Haiti: PM|last=Ling|first=Philip|author2=Allison Cross; Jorge Berrera|date=12 January 2010|work=CanWest News Service|publisher=canada.com|accessdate=13 January 2010}}{{Dead link|date=Nobiyembre 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article6985798.ece|title=Thousands feared dead as huge earthquake destroys Haiti presidential palace|last=Foreign Staff|first=The Times|date=13 January 2010|publisher=''[[The Times]]''|accessdate=13 January 2010|archive-date=4 Hunyo 2011|archive-url=https://archive.today/20110604143442/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article6985798.ece|url-status=dead}}</ref> Iniulat ng CNN na maraming alikabok ang lumabas matapos ang paglindol sa Port-au-Prince. Tinatayang galing sa mga gusaling kongreto ang mga alikabok na walang rebar o iba pang suporta. Pinangangambahang marami sa mga gusaling iyon ang gumuho.<ref>http://edition.cnn.com/2010/WORLD/americas/01/12/haiti.earthquake/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231203051329/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/americas/01/12/haiti.earthquake/index.html |date=2023-12-03 }} news about the earthquake on CNN</ref> Ayon sa mga naunang ulat libo-libo ang pinangangambahang namatay.<ref name="thosands feared dead">{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/centralamericaandthecaribbean/haiti/6977931/Haiti-earthquake-thousands-feared-dead.html |title=Haiti earthquake: thousands feared dead|publisher=''[[The Daily Telegraph]]''|date=13 January 2010}}</ref> Ang mga ulat tulad ng bilang ng namatay at mga napinsalang gusali ay inaasahang sa Miyerkules pa ng umaga matatanggap dahil na rin sa probleman ng komunikasyon dulot ng lindol.{{Fact|date=Enero 2010}} == Internasyunal na tulong == Umapela para sa internasyunal na tulong ang embahador ng Haiti sa [[Estados Unidos]] na si [[Raymond Joseph]] gayundin ang kanyang pamangkin at mang-aawit na si [[Wyclef Jean]],<ref>[http://edition.cnn.com/2010/WORLD/americas/01/12/haiti.aid/ "Appeals for aid after quake strikes Haiti"], CNN (13 January 2010), retrieved 13 January 2010.</ref> na siya din ang "roving ambassador" para sa Haiti.<ref>{{Cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/16459449/ |title=Archive copy |access-date=2010-01-13 |archive-date=2007-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071120013621/http://www.msnbc.msn.com/id/16459449/ |url-status=dead}}</ref> Pagkatapos ng lindol, agad na sinabi ni [[Hillary Clinton]], [[Kalihim ng Estado ng Estados Unidos|Kalihim ng]] [[Estados Unidos]] na magbibigay ng tulong at makataong tulong sa Haiti.<ref>{{cite news |title=Clinton says U.S. pledges quake help for Haiti |url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE60C08A20100113?type=politicsNews |publisher=Reuters |date=2010-01-12 |accessdate=2010-01-13}}</ref> Magpapadala ang [[USAID]] ng grupong tutulong sa Haiti. Ipapadala rin ang Fairfax County (Va.) Urban Search and Rescue Team at ang Los Angeles County Search and Rescue Team para makatulong.<ref>{{Cite web |title=US sending rescue teams to Haiti after big quake |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20100113/ap_on_go_pr_wh/us_us_haiti_earthquake |access-date=2010-01-14 |archive-date=2010-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100114205236/http://news.yahoo.com/s/ap/20100113/ap_on_go_pr_wh/us_us_haiti_earthquake |url-status=live }}</ref><ref>[http://news.yahoo.com/s/usnw/20100113/pl_usnw/DC36884_1;_ylt=A0geu0siWk1LulkAKAGspph4 USAID Responds Immediately to Haiti Earthquake]</ref> Sinabi ni [[Lawrence Cannon]], ministrong panlabas ng [[Kanada]] na maaaring magpadala ang [[Kanada]] ng grupo ng [[Disaster Assistance Response Team|DART]].<ref>{{cite news|url=http://www.theglobeandmail.com/news/world/strong-quake-strikes-haiti-leaves-disaster-in-its-wake/article1428806/|title=Strong quake strikes Haiti, leaves disaster in its wake|last=Associated Press|author2=Global and Mail update|date=12 January 2010|publisher=''[[The Globe and Mail]]''|accessdate=13 January 2010|archiveurl=https://archive.today/20120530194413/http://www.theglobeandmail.com/subscribe.jsp?art=1428806|archivedate=30 May 2012|url-status=live}}</ref> Nagpadala nang grupo ang [[Turkish Red Crescent]] sa rehiyon.<ref>http://www.hurriyet.com.tr/dunya/13460958.asp?gid=229</ref> Magbibigay rin ang [[HAM (Amateur) Radio Operators]] ng tulong para sa kalamidad.<ref>{{Cite web |url=http://www.iresc.org/ |title=Archive copy |access-date=2010-01-13 |archive-date=2009-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091217150202/http://www.iresc.org/ |url-status=dead }}</ref> == Kasaysayan == Ang Haiti ay isang mahirap na bansa, ika-149 sa [[Talatuntunan ng Kaunlaran ng Tao]].<ref>[http://hdrstats.undp.org/en/countries/country_fact_sheets/cty_fs_HTI.html "Human Development Report 2009 Haiti"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091214071927/http://hdrstats.undp.org/en/countries/country_fact_sheets/cty_fs_HTI.html|date=2009-12-14}}, [[United Nations Development Programme]], retrieved 13 January 2010.</ref> May pag-aalala tungkol kakayanan ng [[emergency services]]' na makayanan ang mga sakuna,<ref>[http://www.smartraveller.gov.au/zw-cgi/view/Advice/Haiti "Travel Advice – Haiti"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029105029/http://www.smartraveller.gov.au/zw-cgi/view/Advice/Haiti |date=2009-10-29 }}, Smartraveller: The Australian Government's travel advisory and consular assistance service, retrieved 13 January 2010.</ref> at ang bansa ay itinuturing na "mahina ang ekonomiya" ng [[Food and Agriculture Organization]].<ref>{{cite news|url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gV7dSp1H3MOP1oJjqeolVcym8J8g|title=Fears of major catastrophe as 7.0 quake rocks Haiti|last=Renois|first=Clarens|date=12 January 2010|publisher=[[Agence France-Presse]]|accessdate=13 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100115155121/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gV7dSp1H3MOP1oJjqeolVcym8J8g|archivedate=15 January 2010|url-status=live}}</ref> == Tingnan rin == * [[Lindol sa Hamayka noong 1692]] == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Mga lindol noong 2010}} [[Kategorya:2010 sa Haiti]] [[Kategorya:Mga lindol sa Haiti]] [[Kategorya:Mga lindol noong 2010|H]] 92dbwz52of67uzvujql2gn19ut4fesg Pambobomba sa Lower Dir noong Pebrero 2010 0 118835 2228041 2092174 2026-09-23T08:50:08Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228041 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title =Pambobomba sa Lower Dir noong Pebrero 2010 | image = | caption = | location =[[Distrito ng Lower Dir]], [[Pakistan]] | coordinates= | date =1 Enero 2010 | time = | timezone = | type =[[suicide attack|suicide bomb]] | fatalities=8<ref name=USmarines/> | injuries =+70<ref name=BBC1/> | perps = | perp = | susperps = | susperp = | weapons =hindi tukoy na pampasabog | motive =[[Terorismo]] }} Ang '''Pambobomba sa Lower Dir noong Pebrero 2010 ''' ay isang pambobomba sa lugar ng [[Distrito ng Lower Dir]] sa [[Pakistan]] noong Pebrero 3, 2010.<ref name=BBC1>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8494890.stm Pakistan blast kills US soldiers], [[BBC]], 2010-02-03</ref> Hindi bababa sa walong katao kasama na ang tatlong [[sundalong]] [[Amerikano]] ang namatay, ang kauna-unahang Amerikanong biktima sa loob ng Pakistan.<ref name=USmarines>[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-02/03/c_13162211.htm 8 including 3 U.S. marines killed in Pakistani bomb attack] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100206132441/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-02/03/c_13162211.htm |date=2010-02-06 }}, [[Xinhua News Agency]], 2010-02-03</ref> Kasama rin sa nasugatan ang pitumpong katao kung saan 63 dito ay mga mag-aarala na babae.<ref name=BBC1/> Naglalakbay ang mga sundalo sa isang [[komboy]] at patungo sa pagpapasinaya ng paaralan para sa mga [[babae]]. Ang bomba na pinasabog sa pamamagitan ng remote ay sumabog malapit sa isa pang paaralan ng mga babae sa nayon ng Koto na nadaraanan. Gumuho ang Koto Girls High School na nag-iwan sa mga babae na umiiyak sa ilalim ng mga guho.<ref name=BBC1/> Ang mga sundalong Amerikano ay nandoon para sa pagsasanay sa [[Frontier Corps]] ng Pakistan.<ref>[http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/02/03/pakistan.blast/index.html?hpt=T2 Three U.S. soldiers die in Pakistan blast], [[CNN]], 2010-02-03</ref> ==Tingnan rin== *[[Talaan ng mga insedente ng terorismo, 2010]] ==Mga sanggunian== {{Reflist}} ==Mga kawing panlabas== *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8496593.stm In pictures: Pakistan convoy attack] {{stub|Pakistan}} [[Kaurian:Mga insedente ng terorismo sa Pakistan noong 2010|Lower Dir]] bgvuvbtuzuog5hfa2t3k38ohwl15oqs Pambobomba sa Bajaur noong Enero 2010 0 118869 2228039 2092445 2026-09-23T08:48:34Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228039 wikitext text/x-wiki {{Infobox terrorist attack |title=Pambobomba sa Bajaur noong Enero 2010 |image= |location=[[Khar]], [[Pakistan]] |target=Multiple |date=30 Enero 2010 |time-begin=16.30AM |time-end= |timezone=[[UTC]]+5 |type=[[Suicide Bomber]] |fatalities= 16 <ref>http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8488888.stm</ref> |injuries=25 |susperps= [[Al-Qaeda]] |perps= |Footage= }} Ang '''Pambobomba sa Bajaur noong Enero 2010 ''' ay pambobomba sa pamamagitan ng pagpapasabog ng sarili sa bayan ng [[Khar, Bajaur|Khar]] sa [[Bajaur Agency|Bajaur]] sa Pakistan noong 30 Enero 2010. Hindi bababa sa 16 na katao ang namatay nang ang isang lalaking nakasuot ng [[burqa]] way lumakad patungo sa checkpoint ng mga sundalo at pinasabog ang kanyang sarili.<ref>[http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/04-bajaur-blast-qs-08 Seventeen killed in attack on Bajaur post] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202181357/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/04-bajaur-blast-qs-08 |date=2010-02-02 }}, [[Dawn (newspaper)]], 2010-01-30</ref><ref name=BBC1>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8488888.stm Suicide bomber attacks checkpoint in Pakistan], [[BBC]], 2010-01-30</ref> 2 soldiers were among the dead and at least 25 were injured.<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-01/30/c_13157221.htm Suicide attack kills 12 in Pakistan's tribal region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609161357/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-01/30/c_13157221.htm |date=2011-06-09 }}, [[Xinhua News Agency]], 2010-01-30</ref> Matagal nang pinagsususpetsahan na nagtatago sina [[Osama bin Laden]] at [[Ayman al-Zawahiri]] sa Bajaur.<ref name=BBC1/> Dahil dito nagpatupad ng kurpyo sa distrito. Tinatayang nasa edad 18 - 23 taong gulang ang salarin.<ref>[http://www.geo.tv/1-30-2010/58176.htm Death toll climbs to 16 in Bajaur blast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222031458/http://www.geo.tv/1-30-2010/58176.htm |date=2014-02-22 }}, [[Geo TV]], 2010-01-30</ref> Nakahatak ng malawakang pagkondena sa Pakistan ang nasabing pag-atake.<ref name=TNI>[http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=26973 16 killed in Bajaur suicide attack]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[The News International]], 2010-01-31</ref> Kinondena ang nasabing pang-atake nina Pangulong [[Asif Ali Zardari]], Punong Ministro Syed [[Yousaf Raza Gilani]], Ispiker ng Pambansang Asambleya [[Fahmida Mirza]], Katulong na Ispiker Faisal Karim Kundi, Tagapangulo ng Senado Farooq H Naek, Katulong na Tagapangulo Jan Muhammad Jamali, Ministrong Panlabas [[Shah Mehmood Qureshi]], Ministro para sa Tanggulang Chaudhry [[Ahmad Mukhtar]], Ministro para sa Usaping Panrelihiyon Hamid Saeed Kazmi, Ministro para sa Zakat at Ushr Noor-ul-Haq Qadri at Ministro ng Estado para sa Usapign Panrelihiyon Shagufta Jumani.<ref name=TNI/> ==Tingnan din== *[[Talaan ng mga insedente ng terorismo, 2010]] ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Mga insedente ng terorismo sa Pakistan noong 2010|Bajaur]] {{stub|Pakistan}} izeu9k09hlayya21r08accvcr8jfeqn Pambobomba sa Lakki Marwat noong 2010 0 118870 2228040 2131018 2026-09-23T08:50:06Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228040 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title =Pambobomba sa Lakki Marwat noong 2010 | image = | caption = | location =Shah Hasan Khel, [[Lakki Marwat District]], [[North-West Frontier Province]], [[Pakistan]] | coordinates={{coord|32|25|52|N|70|58|2|E|region:PK_type:event|display=inline, title}} | date =1 Enero 2010 | time = | timezone = | type =[[suicide attack|suicide bomb]] | fatalities=105<ref name=TNI1>[http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=26449 Lakki blast death toll hits 105] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831021202/https://www.thenews.com.pk/ |date=2020-08-31 }}, [[The News International]], 2010-01-03</ref><ref name="TheNation">{{cite news|title=Bomber rams car into volleyball venue|first=Ghulam Mursalin|last=Marwat|date=2 Enero 2010|newspaper=[[The Nation (newspaper)|The Nation]]|url=http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/02-Jan-2010/Bomber-rams-car-into-volleyball-venue|accessdate=2 Enero 2010|archive-date=2010-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100103100406/http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/02-Jan-2010/Bomber-rams-car-into-volleyball-venue|url-status=dead}}</ref> | injuries =+100<ref name="Times">{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article6973227.ece|title=Slaughter on the volleyball field as Taleban wreak revenge on villagers|last=Hussain|first=Zahid|date=1 Enero 2010|newspaper=[[The Times]]|accessdate=1 Enero 2010|archive-date=7 Enero 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107022510/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article6973227.ece|url-status=dead}}</ref> | perps = | perp = | susperps = | susperp = | weapons =unknown explosives | motive =[[Terrorism]] }} Ang '''Pambobomba sa Lakki Marwat noong 2010''' pambobomba sa pamamagitan ng pagpapasabog ng sarili na naganap noong 1 Enero 2010, sa nayon ng Shah Hasan Khel, [[Distrito ng Lakki Marwat]], sa [[Lalawigan ng North-West Frontier]] ng [[Pakistan]].<ref name="geoTV">{{cite news|url=http://www.geo.tv/1-1-2010/55995.htm|title=Death toll in Laki Marwat blast climbs to 47|date=1 Enero 2010|publisher=[[Geo TV]]|accessdate=1 Enero 2010|archive-date=3 Enero 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100103155003/http://www.geo.tv/1-1-2010/55995.htm|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100103155003/http://www.geo.tv/1-1-2010/55995.htm |date=3 Enero 2010 }}</ref> Hindi bababa sa 105 katao ang namatay at mahigit isangdaan pa ang sugatan, karamihan ay malubha, nang pasabugin ng lalaki ang kanyang sasakyang pangpalakasan na puno ng mga pampasabog sa gitna ng mga taong manunuod ng [[volleyball]].<ref name=TNI1/><ref name="TheNation"/><ref name="Times"/> As of 3 Enero 2010, it is the deadliest bombing in Pakistan since the [[28 October 2009 Peshawar bombing|Peshawar bombing]] in October 2009.<ref name="BBC1"/> ==Pag-atake== Inisip na ang puntirya ng pag-atake ay ang mga mamamayan dahil nagbuo sila ng mga militia na ayon sa pamahalaan laban sa [[Taliban]]. Ilang linggo bago ang pagsabog, tinatakot ng mga militante na papatayin ang sinumang sasali sa militia.<ref name="NYT1">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2010/01/02/world/asia/02pstan.html|title=Heavy Toll at Sports Event in Pakistan After Bomb Blast|last=Khan|first=Ismail|date=1 Enero 2010|newspaper=[[The New York Times]]|accessdate=1 Enero 2010}}</ref> Minaneho ng tsuper ang sasakyang [[Mitsubishi Pajero]] pickup trak patungo sa kalagitnaan ng palaruan, sa abalang kapitbahayan,<ref name="Sky News: 2010-01-01">{{cite news|url=http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Pakistan-Fans-Killed-In-Suicide-Bomb-Blast-At-Volleyball-Match-In-South-Waziristan/Article/201001115512865?lpos=World_News_Carousel_Region_1&lid=ARTICLE_15512865_Pakistan%3A_Fans_Killed_In_Suicide_Bomb_Blast_At_Volleyball_Match_In_South_Waziristan|title=Bomber Kills 88 At Pakistan Volleyball Game|date=1 Enero 2010|publisher=[[Sky News]]|accessdate=1 Enero 2010}}</ref> samantalang nagaganap ang laro sa pagitan ng mga lalaking lokal na mamamayan<ref name="CNN 2 Death toll rises in Pakistan game blast">{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/01/02/pakistan.attacks/|title=Death toll rises in Pakistan game blast|date=2 Enero 2010|publisher=[[CNN]]|accessdate=2 Enero 2010}}</ref> at duon ito pinasabog.<ref name="LA: 2010-01-02">{{cite news|url=http://www.latimes.com/news/la-fg-pakistan-bombing2-2010jan02,0,5717778.story|title=Pakistan suicide bombing kills at least 75|author=Mark Magnier|author2=Zulfiqar Ali|date=2 Enero 2010|newspaper=[[Los Angeles Times]]|accessdate=2 Enero 2010}}</ref> There were up to 400 people present.<ref>{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english/2010-01/02/content_12743143.htm|title=Death toll from Pakistan suicide attack reaches 90|date=2 Enero 2010|publisher=[[Xinhua News Agency]]|accessdate=2 Enero 2010|archive-date=16 Enero 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116100001/http://news.xinhuanet.com/english/2010-01/02/content_12743143.htm|url-status=dead}}</ref> Tumilapon ang mga katawan ng mga manlalaro sa himpapawid dahil sa pagsabog.<ref name="Times"/> Tinatayang aabot sa 600 libra (270&nbsp;kg) ng pasabog ang ginamit.<ref name="CNN1">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/01/01/pakistan.suicide.bomb/|title=Terror attack kills 75 at Pakistan volleyball match|date=1 Enero 2010|publisher=[[CNN]]|accessdate=1 Enero 2010}}</ref> Aabot sa 300 katao ang nanunuod ng laro ng mangyari ang pagsabog.<ref name="DailyTimes">{{cite news|title=90 killed in Lakki Marwat bombing|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010\01\02\story_2-1-2010_pg1_1|newspaper=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]|date=2 Enero 2010|accessdate=2 Enero 2010|archiveurl=https://archive.today/20130113130639/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C01%5C02%5Cstory_2-1-2010_pg1_1|archivedate=2013-01-13|url-status=live}}.</ref> Kasama sa namatay ang anim na bata at limang sundalong paramilitary.<ref>{{cite news|url=http://thenews.jang.com.pk/updates.asp?id=95022|title=Toll in Laki Marwat suicide blast reaches 89|date=2 Enero 2010|newspaper=[[The News International]]|accessdate=1 Enero 2010}}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Inaasahang mga tin-idyer ang mga natitira pang biktima ng pagsabog.<ref name="CNN 2 Death toll rises in Pakistan game blast" /> Ayon sa mga nakakita lumipad paitaas ang apoy at nagkaroon pa ng matinding liwanag bago marinig ang pagsabog.<ref name="Times" /> Bumuo na ng komitiba ng kapayapaan ang mga mamamayan na nagsasagawa ng mga pagpupulong sa mga [[moske]] nang nangyari ang pagsabog. Nasira ang bubong ng moske subalit wala namang nasugatan sa mga dumalo sa pagpupulong.<ref name="NYT1" /> Mahigit sa dalawampung bahay na nakapalibot ang nawasak.<ref name="Times" /> Mayroon pang mga nakulong ang ibang tao sa mga gumuhong gusali.<ref>{{cite news|url=http://www.rte.ie/news/2010/0101/pakistan.html|title=Up to 88 have died in Pakistan blast|date=1 Enero 2010|publisher =[[RTÉ News and Current Affairs|RTÉ News]]|accessdate=1 Enero 2010}}</ref><ref name="Euronews 2010-01-01">{{cite news|url=http://www.euronews.net/2010/01/01/dozens-killed-in-pakistan-suicide-bombing/|title=Dozens killed in Pakistan suicide bombing|date=1 Enero 2010|publisher=[[Euronews]]|accessdate=1 Enero 2010|archive-date=3 Enero 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100103080249/http://www.euronews.net/2010/01/01/dozens-killed-in-pakistan-suicide-bombing/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100103080249/http://www.euronews.net/2010/01/01/dozens-killed-in-pakistan-suicide-bombing/ |date=3 Enero 2010 }}</ref> Nang gumabi na, ginamit na ang ilaw ng mga sasakyan para sa paghahanap ng mga biktima.<ref name="BBC1">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8437114.stm|title=Pakistan suicide bomb kills scores at volleyball match|date=1 Enero 2010|publisher=[[BBC News]]|accessdate=1 Enero 2010}}</ref> Naramdaman ang pagsabog mula sa layong 11 milya (18&nbsp;kilometro).<ref name="CNN 2 Death toll rises in Pakistan game blast" /> Nang sumunod na arap, wala pa ring grupong umako sa pambobomba. Ayon sa mga tagaanalisa, ito ang kalimitang tagpo kapag maraming biktimang sibilyan ang pag-atake.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8437473.stm |title=Pakistan volleyball bomb toll climbs to more than 90 |publisher=[[BBC]] |date=2 Enero 2010 |accessdate=2 Enero 2010}}</ref> Sinabi naman ng tagaanalisa ng seguridad at retiradong tenyente heneral na si [[Talat Masood]] ang pag-atake ay malamang ginawa ng Taliban bilang paghihiganti.<ref>[http://english.aljazeera.net/news/asia/2010/01/201012121511255970.html Pakistan village mourns bomb deaths], [[Al Jazeera English]], 2010-01-02</ref> Sinabi ng mga nakatatanda sa nayon na patuloy pa rin nilang kokontrahin ang Taliban.<ref>[http://www.thestar.com/news/world/pakistan/article/745246--village-bloodied-by-bomb-vows-revenge-on-taliban Village bloodied by bomb vows revenge on Taliban], [[Toronto Star]], 2010-01-03</ref> ==Tingnan din== *[[Talaan ng mga insedente ng terorismo, 2010]] ==Mga sanggunian== {{Reflist|2}} ==Mga kawing panlabas== *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8437382.stm Photo gallery of the attack] at [[BBC Online|BBC.co.uk]] *[http://online.wsj.com/video/pakistan-sports-field-blast/24245EEF-D13A-4F88-AD3E-E52D6BF914B7.html Video: Pakistan Blast Leaves 88 Dead] *[http://english.aljazeera.net/news/asia/2010/01/20101204840411996.html Video: Bomber strikes Pakistan tournament], [[Al Jazeera English]] [[Kaurian:Mga insedente ng terorismo sa Pakistan noong 2010]] [[Kaurian:Distrito ng Lakki Marwat]] 47jjk2wawqac1y82saxd0h91d62eyd6 Pagbangga ng Bus sa distrito ng Jalaun noong 2010 0 119348 2227984 2092500 2026-09-23T06:49:11Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227984 wikitext text/x-wiki {{Kasalukuyangpangyayari|date=Pebrero 2010}} Ang '''Pagbangga ng Bus sa distrito ng Jalaun noong 2010''' ay naganap noong 17 Pebrero 2010 nang ang isang [[bus]] na may lulang mga pasahero na tinatayang nasa pitumpo, karamiha'y mga bisita sa kasal, ang bumangga sa [[Ilog Yamuna]] mga bandang hatinggabi. Dalawampu't dalawa ang agad na namatay kung saan labingtatlo pa ang hindi nakikita.<ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2010/02/17/2822851.htm?section=justin|title=Bus crash kills wedding guests|date=17 Pebrero 2010|work=[[Australian Broadcasting Corporation|ABC]]|publisher=[[Australian Broadcasting Corporation|ABC]]|accessdate=17 Pebrero 2010|archive-date=21 Pebrero 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100221024509/http://www.abc.net.au/news/stories/2010/02/17/2822851.htm?section=justin|url-status=dead}}</ref> [[Image:Map of Jalaun.png|thumb|right|Mapa ng Jalaun]] Mga bandang hatinggabi ng 17 Pebrero 2010, isang bus na maraming lamang pasahero galing sa isang kasalan ang nawalan ng kontrol sa isang tulay na dumadaan sa [[Ilog Yamuna]] sa [[Distrito ng Jalaun]] ng [[Uttar Pradesh]] sa [[Indiya]]. Apatnapu sa mga pasahero ang nakatakas sa pamamagitan ng pagbasag sa bintana, subalit 22 ang agad na binawian ng buhay, samantalang 13 pa ang hindi pa nakikita at pinangangambahang nalunod. Magdamag na nagtrabaho ang mga lokal na awtoridad para maligtas ang mga nakulong sa loob ng bus. Hanggang sa ngayon wala pang balita kung nakaligtas sa aksidente ang ikinasal na nakasakay rin sa naturang bus.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8519365.stm|title=Fatal bus accident strikes Indian wedding party|date=17 Pebrero 2010|work=[[BBC]]|publisher=[[BBC]]|accessdate=17 Pebrero 2010}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:2010 sa Indiya]] [[Kategorya:Mga aksidente sa bus sa Indiya]] [[Kategorya:Mga aksidente sa daan noong 2010]] {{stub}} chpd821wxkvz5r5hph184jyfkbsdfym Pagguho sa Uganda noong 2010 0 119870 2227988 2062234 2026-09-23T06:56:49Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227988 wikitext text/x-wiki [[Image:Mbale District Uganda.png|thumb|250px|right|Ang lokasyon ng Mbale sa Uganda]] Ang '''Pagguho sa Uganda noong 2010''' ay naganap sa distrito ng [[Distrito ng Bududa|Bududa]] sa silangang [[Uganda]] noong 1&nbsp;Marso 2010.<ref name="Deadly landslide hits east Uganda">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8545005.stm|title=Deadly landslide hits east Uganda|date=2010-03-02|publisher=''[[BBC News]]''|accessdate=2 Marso 2010}}</ref><ref name="Hundreds Missing in Uganda Landslides">{{cite web|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703807904575097120320491994.html?mod=googlenews_wsj|title=Hundreds Missing in Uganda Landslides|date=2010-03-02|publisher=''[[The Wall Street Journal]]''|accessdate=2 Marso 2010}}</ref> Nagsimula ang pagguho dahil sa malakas na ulan sa pagitan ng 12&nbsp;pm at 7&nbsp;pm.<ref name="51 die, 300 missing in Bududa landslide">{{cite news|url=http://www.monitor.co.ug/News/National/-/688334/871634/-/wj4p83/-/|title=51 die, 300 missing in Bududa landslide|first=David Mafabi|date=2 Marso 2010|publisher=Monitor.uk|accessdate=2 Marso 2010}}</ref> Hindi bababa sa isangdaang katao ang pinaniniwalaang patay dahil sa [[pagguho]] kung saan marami pa ang nawawala.<ref name="Deadly landslide hits east Uganda"/> == Mga namatay == Sinabi ng tagapagsalita ng [[Uganda Red Cross Society|Red Cross ng Uganda]] na nakakuha ang mga tagapagsalba ng 50 katawan, samantalang sinabi naman ng ministro ng pamahalaan nang Uganda na mahigit isang daan na ang nasawi.<ref name="Deadly landslide hits east Uganda"/><ref name="45 dead, hundreds missing in Uganda landslide-minister">{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/03/02/AR2010030200512.html|title=45 dead, hundreds missing in Uganda landslide-minister|date=2010-03-02|publisher=''[[Washington Post]]''|accessdate=2 Marso 2010}}{{Dead link|date=Septiyembre 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Fifty bodies found in landslide in eastern Uganda">{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-03/02/c_13194463.htm|title=Fifty bodies found in landslide in eastern Uganda|date=2010-03-02|publisher=''[[Xinhua]]''|accessdate=2 Marso 2010|archive-date=2010-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100305085044/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-03/02/c_13194463.htm|url-status=dead}}</ref> Iminungkahi ng tagapangulo ng distrito ng silangang Bududa na mahigit 300 na ang namatay.<ref name="300 feared dead in Uganda">{{cite web|url=http://www.news24.com/Content/Africa/News/965/208ab7dd48e44107bf9ac7f0d2a81f58/02-03-2010-01-20/300_feared_dead_in_Uganda|title=300 feared dead in Uganda|date=2010-03-02|publisher=''[[News24]]''|accessdate=2 Marso 2010|archive-date=2010-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100305103741/http://www.news24.com/Content/Africa/News/965/208ab7dd48e44107bf9ac7f0d2a81f58/02-03-2010-01-20/300_feared_dead_in_Uganda|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100305103741/http://www.news24.com/Content/Africa/News/965/208ab7dd48e44107bf9ac7f0d2a81f58/02-03-2010-01-20/300_feared_dead_in_Uganda |date=2010-03-05 }}</ref> Daan-daan pa ang pinaniniwalaang nawawala, kasama na ang 60 kabataan na nagtago sa isang malapi na pagamutan na kalauna'y nawasak rin.<ref name="Deadly landslide hits east Uganda"/> == Epekto == Naapektuhan ng pagguho ang mga nayon sa tahibis ng [[Bundok Elgon]] kasama na ang [[Nameti]], [[Kubewo]] at [[Nankobe]],<ref name="300 feared dead in Uganda"/> kung saan 85 kabahayan ang nasira sa Nameti.<ref name="Fifty bodies found in landslide in eastern Uganda"/> Maraming lugar na agad naapektuhan ang nabaon dahil sa pagguho kung saan nasira ang mga bahay, pamilihan, at mga simbahan, samantalang karamihan sa mga lansangan at kalsada ang hindi na madaanan.<ref name="Deadly landslide hits east Uganda"/><ref name="Some 350 people missing in Uganda landslide">{{cite web|url=http://www.thejakartaglobe.com/afp/some-350-people-missing-in-uganda-landlside/361608|title=Some 350 people missing in Uganda landslide|date=2010-03-02|publisher=''[[Jakarta Globe]]''|accessdate=2 Marso 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006073537/http://www.thejakartaglobe.com/afp/some-350-people-missing-in-uganda-landlside/361608|archivedate=2011-10-06|url-status=live}}</ref> Sinabi ng ilang opisyal at mga tumulong na maaaring magkaroon pa ng mga susunod na pagguho dahil sa pagpapatuloy ng malakas na ulan sa rehiyon<ref>{{cite web|url=http://uk.reuters.com/article/idUKLDE621183._CH_.2420|title=Ugandan landslide kills scores, many missing-minister|date=2010-03-02|publisher=''[[Reuters UK]]''|accessdate=2 Marso 2010|archive-date=2016-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160130151511/http://uk.reuters.com/article/idUKLDE621183._CH_.2420|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160130151511/http://uk.reuters.com/article/idUKLDE621183._CH_.2420 |date=2016-01-30 }}</ref>. Sa [[Butaleja]], mahigit 600 na bahay mula sa sub-counties ng [[Kachonga]], [[Masimasa]], [[Kimuntu]] at [[Nawangofu]] ang naapektuhan ng pag-ulan, kung saan dalawang mababang paaralan sa [[Nabehere]] at [[Lubembe]] ang binaha. Binaha rin ang daang Mbale-Busolwa na nagbunsod sa pagsasara nito. Inaasahan ng Red na mas marami pang baha ang magaganap sa mga distrito ng Moroto, Katakwi at Nakapiripirit sa bansa.<ref name="51 die, 300 missing in Bududa landslide" /> == Mga sanhi == Nangyari ang pagguho matapos ang malakas na mga pag-ulan sa rehiyon, na kilala sa produksiyon nito ng kape.<ref name="Hundreds Missing in Uganda Landslides"/> Ang kondisyon nang klima sa rehiyon ay kalimitan nang tuyo at mainit sa pagitan ng mga panahon ng [[tag-ulan]], subalit, ngayong taon, ilang bahagi ng Uganda at kalapit na [[Kenya]] ang nakaranas nang mas madaming pag-ulan kesa sa normal.<ref name="45 dead, hundreds missing in Uganda landslide-minister"/> Sinabi nang mga siyentista na na napektuhan ng [[pagbabago ng klima]] ang panahon ng pag-ulan sa [[Silangang Aprika]], na nagdulot ng mga hindi inaasahan at malakas na pag-uulan.<ref name="Fifty bodies found in landslide in eastern Uganda"/> Hindi na bago ang pagguhlo sa rehiyon tuwing [[tag-ulan]] subalit ang laki ng pinsala ng nangyaring ito ay mas malala kesa sa malimit nagaganap.<ref name="Deadly landslide hits east Uganda"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga natural na kalamidad sa Uganda]] [[Kategorya:Mga pagguho]] [[Kategorya:2010 sa Uganda]] [[Kategorya:Mga sakunang gawa ng kalikasan noong 2010]] 3d30bklmrliyc0z7s5c82lfie115ycf Pagtatakbuhan sa Pratapgarh noong 2010 0 119969 2228003 2136809 2026-09-23T07:24:13Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228003 wikitext text/x-wiki {{update|date=Pebrero 2021}} {{Infobox news event |image=[[File:Uttar Pradesh locator map.svg|150px]] |caption=Pagtatakbuhan sa Pratapgarh |date= {{start date|2010|03|4}} |time= |place=[[Kunda, India|Kunda]], [[Uttar Pradesh]], [[India]] |reported injuries=100+ |reported deaths=at least 63 }} {{Coord|25|37|9|N|81|41|12|E|type:landmark_region:IN-UP|display=title|notes=<ref>http://wikimapia.org/495204/Ram-Janki-temple</ref>}} Ang '''Pagtatakbuhan sa Pratapgarh noong 2010''' ay isang insidente na naganap noong 4 Marso 2010, sa templo ng Ram Janki sa [[Kunda, Indiya|Kunda]], [[Uttar Pradesh]], [[Indiya]], na nag-iwan ng 63 kataong patay<ref name="At least 65 dead in stampede in UP temple">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/At-least-65-dead-in-stampede-in-UP-temple/articleshow/5640416.cms|title=At least 65 dead in stampede in UP temple|date=4 Marso 2010|accessdate=4 Marso 2010|publisher=[[The Times of India]]}}</ref> at mahigit isangdaan pang malubhang nasugatan.<ref>{{cite web|url=http://www.inewscatcher.com/2010/03/63-die-dozens-injured-in-indian-temple-stampede-stampede.html |title=63 die, dozens injured in Indian temple stampede – Stampede |publisher=Inewscatcher.com |date= |accessdate=2010-03-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-03/04/c_13197345.htm |title=63 killed, 25 injured in temple stampede in northern India |publisher=News.xinhuanet.com |date=2010-03-04 |accessdate=2010-03-04 |archive-date=2010-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100310125040/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-03/04/c_13197345.htm |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=YahooNews |url=http://news.yahoo.com/s/afp/20100304/ts_afp/indiareligionaccidentstampede |access-date=2010-03-05 |archive-date=2010-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305184249/http://news.yahoo.com/s/afp/20100304/ts_afp/indiareligionaccidentstampede |url-status=live }}</ref> Noong una'y nagkaroon ng iba't-ibang ulat ng bilang namatay, may ilang nagsasabing 61, ang iba naman'y 63,<ref name="More than 60 killed in India temple stampede">{{cite web|author=Harmeet Shah Singh|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/03/04/india.temple.deaths.uttarpradesh/|title=More than 60 killed in India temple stampede|date=4 Marso 2010|accessdate=4 Marso 2010|publisher=CNN|archive-date=6 Marso 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100306022028/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/03/04/india.temple.deaths.uttarpradesh/|url-status=dead}}</ref> at sabi pa ng iba 65.<ref name="At least 65 dead in stampede in UP temple"/> Nangyari ang insidente nang dumalo sa templo ang may 10,000 katao para makatanggap ng mga libren gamit, tulad ng mga damit at pagkain, sa unang taong anibersaryo ng pagkamatay ng asawa ni [[Kripalu Maharaj]].<ref name="Indian temple stampede leaves 60 dead">{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/7367186/Indian-temple-stampede-leaves-60-dead.html|title=Indian temple stampede leaves 60 dead|date=4 Marso 2010|accessdate=4 Marso 2010|publisher=The Daily Telegraph}}</ref> Bumagsak ang isang tarangkahang hindi pa tapos<ref name="Thirty-Seven Children Die In India Stampede">{{cite web|author=Damien Pearse|url=http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/India-Temple-Stampede-Children-Among-More-Than-60-Killed-In-Uttar-Pradesh/Article/201003115566976?lpos=World_News_First_Home_Article_Teaser_Region_8&lid=ARTICLE_15566976_India_Temple_Stampede%3A_Children_Among_More_Than_60_Killed_In_Uttar_Pradesh|title=Thirty-Seven Children Die In India Stampede|date=4 Marso 2010|accessdate=4 Marso 2010|publisher=[[Sky News]]}}</ref>, na nagbunsod sa pagkakagulo ng mga nandoon at ng pagtatakbuhan.<ref name="Stampede for free clothes at Hindu temple in India kills at least 63"/> May ilang nabagsakan ng tarangkahan habang ang iba nama'y nadaganan at natapakan ng ibang mga tao.<ref name="Stampede for free clothes at Hindu temple in India kills at least 63"/> Hindi agad naging malinaw kung anu ang naging dahilan ng pagbagsak ng tarangkahan,<ref name="Scores dead in India stampede">{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/news/asia/2010/03/201034105714498716.html|title=Scores dead in India stampede|date=4 Marso 2010|accessdate=4 Marso 2010|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref> subalit maaring gawa ito ng mga taong nandoon.<ref name="Indian temple stampede leaves 60 dead"/> Sa 63 taong namatay hindi bababa sa 37 rito ang mga bata <ref name="Indian temple stampede leaves 60 dead"/><ref name="Stampede for free clothes at Hindu temple in India kills at least 63"/> at 26 ang babae, na bumagsak sa kanilang mga anak at nadaganan din.<ref name="Stampede for free clothes at Hindu temple in India kills at least 63">{{cite news|author=Jeremy Page|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article7049702.ece|title=Stampede for free clothes at Hindu temple in India kills at least 63|date=4 Marso 2010|accessdate=4 Marso 2010|publisher=The Times|archive-date=5 Hunyo 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605002333/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article7049702.ece|url-status=dead}}</ref> Walang naiulat na namatay o nasugatan sa mga lalaki.<ref name="Northern Indian temple stampede kills 37 children, 26 women">{{cite web|author=Jeremy Page|url=http://www.heraldsun.com.au/news/breaking-news/northern-indian-temple-stampede-kills-37-children-26-women/story-e6frf7jx-1225837157499|title=Northern Indian temple stampede kills 37 children, 26 women|date=5 Marso 2010|accessdate=5 Marso 2010|publisher=[[Herald Sun]]}}</ref><ref name="63 killed in Indian temple stampede">{{cite web|url=http://www.rte.ie/news/2010/0304/india.html|title=63 killed in Indian temple stampede|date=4 Marso 2010|accessdate=4 Marso 2010|publisher=[[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]]}}</ref> Karamihan sa mga namatay ay mga mahihirap na mamamayan na sinasamantala ang pagbibigay ng libreng pagkain.<ref name="More Than 60 Killed in Stampede at Indian Temple">{{cite web|author=Anjana Pasricha|url=http://www1.voanews.com/english/news/63-Killed-in-Stampede-at-Indian-Temple-86323802.html|title=More Than 60 Killed in Stampede at Indian Temple|date=4 Marso 2010|accessdate=4 Marso 2010|publisher=[[Voice of America]]|archive-date=4 Marso 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304140104/http://www1.voanews.com/english/news/63-Killed-in-Stampede-at-Indian-Temple-86323802.html|url-status=dead}}</ref> Pinalabas sa mga telebisyon ang larawan ng mga batong ibinabato sa ere.<ref name="India Temple Stampede Kills 63">{{cite web|author=Vibhuti Agarwal|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704187204575100983084684828.html?mod=WSJ_hpp_MIDDLTopStories|title=India Temple Stampede Kills 63|date=4 Marso 2010|accessdate=4 Marso 2010|publisher=The Wall Street Journal}}</ref> Ayon sa mga nakasaksi pinalala ng mga pulis ang insidente sa pagpalo sa mga tao.<ref name="63 dead in stampede over food at Indian temple">{{cite web|author=Romulo Tangbawan|url=http://arabnews.com/world/article25865.ece|title=63 dead in stampede over food at Indian temple|date=4 Marso 2010|accessdate=4 Marso 2010|publisher=[[ArabNews]]|archive-date=7 Marso 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100307122736/http://arabnews.com/world/article25865.ece|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100307122736/http://arabnews.com/world/article25865.ece |date=7 Marso 2010 }}</ref> Nagkaroon ng mga reklamo ng kakulangan ng mga tao upang kontrolin ang sitwasyon.<ref name="More Than 60 Killed in Stampede at Indian Temple"/> Daan-daang mga kaibigan at kamag-anak ang nagtungo sa lokal na pagamutan matapos marinig ang pagtatakbuhan.<ref name="Indian temple stampede leaves 60 dead"/><ref name="Stampede for free clothes at Hindu temple in India kills at least 63"/> Mas dumami ng dumalo sa pakain ngayon taon dahil sa "nauna nang pahayag na mamimigay rin ng mga kagamitan kasama ng tanghalian", ayon sa isang mambabatas.<ref name="63 dead in stampede over food at Indian temple"/> Agad naman nagpatawag ng imbestigasyon ang pamahalaan.<ref name="Allahabad Commissioner to probe stampede, report in 24 hours">{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/india/report_allahabad-commissioner-to-probe-stampede-report-in-24-hours_1355276|title=Allahabad Commissioner to probe stampede, report in 24 hours|date=4 Marso 2010|accessdate=4 Marso 2010|publisher=''[[DNA (newspaper)|DNA]]''}}</ref> Inaasahang magkakaroon ng pinal na ulat matapos ang dalawampu't apat na oras pagkatapos ng imbestigasyon.<ref name="Allahabad Commissioner to probe stampede, report in 24 hours"/> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:2010 sa Indiya]] [[Kategorya:Mga pagtatakbuhan ng mga tao sa Indiya]] [[Kategorya:Mga kalamidad noong 2010|Indiya]] [[Kategorya:Pratapgarh]] 5mh5uayv08aijsy1q4b6zfzzim4of0z Lindol sa Elâzig (2010) 0 120122 2227785 1935439 2026-09-22T21:38:45Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227785 wikitext text/x-wiki {{Earthquake| | title= Lindol sa Turkiya noong 2010 |date= {{Start date|2010|3|8|df=y}} | map = | depth = {{convert|10|km|mi|1}} <ref name="cnn">{{cite web|url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/03/07/turkey.earthquake/index.html|title=5.9-magnitude earthquake shakes Turkey|date=7 March 2010|publisher=[[CNN]]|accessdate=7 March 2010}}</ref> | location = [[Elazig]], [[Turkey]] | magnitude = 5.9 [[Moment magnitude scale|M<sub>w</sub>]] <ref name="cnn"/> | countries affected = {{flag|Turkey}} | casualties = at least 57<ref name="bbc"/> |}} Ang '''Lindol sa Turkiya noong 2010''' ay isang 5.9 [[Moment magnitude scale|M<sub>w</sub>]] na [[lindol]] noong 8 Marso 2010.<ref name="cnn"/><ref name="bbc">{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/8554857.stm |title=Strong earthquake hits eastern Turkey |accessdate=2010-03-07|work=[[BBC News]]}}</ref> at 2:32 UTC. Ang [[sentro ng lindo|sentro]] ay sa Basyurt sa lalawigan ng [[Elâzig]]. Ayon sa global news channels, hindi bababa sa 57 ang namatay. Hindi bababa sa isangdaang katao ang dinala sa pagamutan, karamiha'y matapos malaglag at tumalon sa mga gusali habang lumilindol.<ref name="bbc"/><ref name="smh">{{cite web|url=http://news.smh.com.au/breaking-news-world/strong-quake-in-eastern-turkey-kills-51-20100308-psmm.html|title=Strong quake in eastern Turkey kills 51|date=8 March 2010|publisher=''[[The Sydney Morning Herald]]''|accessdate=8 March 2010}}</ref> A stampede through the streets led to further injuries.<ref>{{cite web|author=Nick Iliev|url=http://www.sofiaecho.com/2010/03/08/869523_many-dead-in-strong-turkey-earthquake|title=Many dead in strong Turkey earthquake|date=8 March 2010|publisher=''[[The Sofia Echo]]''|accessdate=8 March 2010|archive-date=10 Marso 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100310100301/http://sofiaecho.com/2010/03/08/869523_many-dead-in-strong-turkey-earthquake|url-status=dead}}</ref> Patuloy pa ang pagtaas ng bilang ng mga nasawi.<ref>{{cite web|url=http://www.news.com.au/world/death-toll-from-turkish-quake-climbing/story-e6frfkyi-1225838417184|title=Death toll from Turkish quake climbing|date=8 March 2010|publisher=[[news.com.au]]|accessdate=8 March 2010|archive-date=10 Marso 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100310054430/http://www.news.com.au/world/death-toll-from-turkish-quake-climbing/story-e6frfkyi-1225838417184|url-status=dead}}</ref> Marami ang gumamit ng mga sasakyan at mga taksi para magtungo sa pagamutan.<ref name="houstonchronicle"/> Maraming tao ang natutulog pa ng maganap ang lindol,<ref name="houstonchronicle"/> kung saan apat na magkakapatid ang nadaganan sa isang bahay.<ref name="skynews"/><ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/news/europe/2010/03/2010384324637117.html|title=Earthquake rocks eastern Turkey|date=8 March 2010|publisher=[[Al Jazeera]]|accessdate=8 March 2010}}</ref> Marami ring hayop ang namatay dahil sa lindol.<ref name="houstonchronicle"/> May ilang [[Minaret]] din ang gumuho.<ref name="skynews">{{cite web|author=Andy Jack|url=http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Turkey-Earthquake-At-Least-57-People-Killed-As-Quake-Hits-Eastern-Turkey/Article/201003215569225?lpos=World_News_First_World_News_Article_Teaser_Region_0&lid=ARTICLE_15569225_Turkey_Earthquake%3A_At_Least_57_People_Killed_As_Quake_Hits_Eastern_Turkey|title=Deadly Earthquake Hits Eastern Turkey|date=8 March 2010|publisher=[[Sky News]]|accessdate=8 March 2010}}</ref> Ayon sa mga opisyal karamihan sa mga namatay ay galing sa tatlong kanayunan: [[Okcular]], [[Yukari Kanatli]] at [[Kayali]].<ref name="bbc"/> Nakita ang mga nasawi sa mga lima o anim na mga kanayunan.<ref name="houstonchronicle">{{cite web|author=Kadir Konuksever|url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/ap/top/all/6902394.html|title=.0 earthquake hits eastern Turkey, kills 57|date=8 March 2010|publisher=''[[Houston Chronicle]]''|accessdate=8 March 2010}}{{Dead link|date=Marso 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="nyt">{{cite web|author=Sebnem Arsu|url=http://www.nytimes.com/2010/03/09/world/europe/09turkey.html|title=Quake Kills Dozens in Eastern Turkey|date=8 March 2010|publisher=''[[The New York Times]]''|accessdate=8 March 2010}}</ref> Nagsilikas na ang mga mamamayan mula sa mga gusali at sa labas na lamang nagpalipas ng gabi kung saan nagsindi sila ng apoy sa mga lansangan para pampainit.<ref name="houstonchronicle"/> Naganap ang lindol isang linggo matapos iulat ng Turkish chamber ng mga inhenyirong sibil sa parlamento na kulang ang mga proyekto sa mga gusali at ang posibilidad na pagkawasak ng [[Istanbul]] dahil sa lindol na maaaring ikamatay ng libo-libong mga tao anumang taon sa darating na tatlong dekada.<ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/news/europe/2010/03/20103473676377.html|title=Earthquake warning for Turkey|date=4 March 2010|publisher=[[Al Jazeera]]|accessdate=8 March 2010}}</ref> == Resulta == Agad na nagpunta ang mga hukbo ng kagipitan sa Kovancilar.<ref name="xinhua">{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-03/08/c_13201726.htm|title=11 killed, over 20 injured in earthquake in Turkey|date=8 March 2010|publisher=[[Xinhua News Agency]]|accessdate=8 March 2010|archive-date=11 Marso 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100311191229/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-03/08/c_13201726.htm|url-status=dead}}</ref> Naiulat sa Okcular ang pagguho ng tatlumpong kabahayan at bilang ng namatay na mahigit 17.<ref name="bbc"/> Ayon sa mga ulat mula sa lugar "gumuho lahat at walang natirang mga bato".<ref name="bbc"/><ref name="nyt"/> Isinara na ang nayon sa trapiko para makarating doon ang mga hukbo ng kagipitan.<ref name="houstonchronicle"/> Sa Yukari Demirci naman hindi bababa sa labingtatlong katao ang namatay.<ref name="houstonchronicle"/> == Mga Aftershock == Ilang aftershock ang naramdaman matapos ang lindol, ang pinakamalakas ay 5.5 magnitude<ref name="bbc"/> sa oras na 07:47:40 UTC{{Fact|date=Marso 2010}} Isa pang aftershock na may lakas na 5.1.<ref name="houstonchronicle"/> Sa isang lugar kung saan nagkaroon ng 20 aftershock naitala ang pinakamalakas sa 4.1 kalakhan.<ref name="skynews"/> Pinayuhan ang mga mamamayan na lumayo na muna sa mga gusali sa loob ng ilang araw dahil sa mga maaari pang aftershock.<ref name="houstonchronicle"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Mga lindol noong 2010}} {{Mga lindol sa Turkiya}} [[Kategorya:2010 sa Turkiya]] [[Kategorya:Mga lindol sa Turkiya]] [[Kategorya:Mga lindol noong 2010|Turkiya]] i1ffyy4i0dsdrksr45t9hp23xxyp452 Calimera 0 122808 2227873 2083759 2026-09-23T01:30:16Z Ryomaandres 8044 2227873 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Calimera|province={{ProvinciaIT|sigla=LE}} (LE)|website={{official website|http://www.comune.calimera.le.it/}}|area_code=0832|postal_code=73021|day=Hulyo 29|saint=San Brizio at Santa Maria di Roca|elevation_m=56|elevation_footnotes=|population_demonym=Calimeresi|population_footnotes=|area_total_km2=11.14|area_footnotes=|mayor=Francesca De Vito|mayor_party=|frazioni=|region={{flag|Apulia}}|official_name=Comune di Calimera|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|40|15|N|18|17|E|region:IT_type:city(7363)|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=left|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=Coat of arms of Calimera|image_shield=Calimera-Stemma.png|image_caption=''Palazzo comunale'' (munisipyo)|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Municipio Calimera.jpg|native_name=[[Griko]]: {{lang|el|Kalimèra}}|footnotes=}} Ang '''Calimera''' ([[Wikang Griko|Griko]] : {{Lang|el|Καλημέρα}} <small>[[Literal na pagsasalinwika|literal]]</small> 'magandang umaga), ay isang maliit na bayan na may 7,296 na naninirahan sa pook [[Grecìa Salentina]] sa [[tangway]] ng [[Salento]] sa [[Italya]], na matatagpuan sa pagitan ng [[Gallipoli, Apulia|Gallipoli]] at [[Otranto]]. Ito ay nabibilang sa lalawigan ng [[Lecce]]. == Kasaysayan == Marahil ang unang nukleo ng bayan ay ipinanganak sa lugar ng Masseria San Biagio, kung saan mayroong isang bahay sa sakahan. Nang maglaon ay ipinanganak ang kasalukuyang nucleus. Ang orihinal na plano ng bayan ay hugis-T, na may tatlong kalye at medyo malalim na eskinita sa lugar ng kasalukuyang parisukat. Ang mga primitibong kalye ay tumutugma sa kasalukuyang mga kalye ng Costantini, Mayro, at Montinari. Sa halip, tinawag na "korte ospisyo" ang eskinita, dahil sa pagkakaroon ng isang ospisyo na pag-aari ng mga Franciscano. Sa lahat ng tatlong kalye ay may mga tradisyonal at katangiang mga bahay sa looban. Mabagal lamang nagsimula ang pagtatayo ng mga bagong kalsada sa isang bukas na medyebal na bahay sa sakahan. Ang kasalukuyang Via Roma ay itinayo at noong ika-19 na siglo lamang ay nilikha ang unang tuwid na kalye, ang Via Umberto I, dahil ang mga pangangailangan sa pagtatanggol na nagpilit sa maliit na sentro ng Grico na magtayo ng mga baluktot na kalye. Hanggang sa at sa buong ika-19 na siglo ang bansa ay ganap na nagsasalita ng Griyego, na may limitadong ekonomiya sa produksyon ng karbon at pagkatapos lamang ng kamote. Sa simula ng ika-20 siglo, nagbukas ang mga unang pampublikong paaralan, na kadalasang ginagawa sa loob ng tahanan ng guro. Ito ay kung paano nagsimulang matuto ng Italyano ang mga unang pamilya (sa una lamang ang mga marangal) bilang pangalawang wika. Simula pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, ang mga magulang, na natatakot na ang kanilang mga anak ay hindi makakapag-aral ng Italyano, ay nagsimulang hindi na ipasa ang wikang [[Wikang Griyego|Griyego]] sa kanilang mga supling, lumipat sa diyalekto o pasimulang Italyano. Sa pagdating ng sapilitang pagpapaaral, simula noong dekada '60, wala nang bata na natuto ng Grico. Sa kasalukuyan ang lipunang Calimerese ay ganap na umaayon sa wika sa Italyano. Mayroong ilang mga mahilig na sinusubukang ibalik ang wikang Griyego sa sinaunang karilagan nito, na may kasiya-siyang resulta: sa katunayan, ang mga tao ay muling natutuklasan ang kanilang pagkakakilanlang Griyego, na may ilang mga tao na kusang-loob na natuto ng Griyego. Ang mga sinaunang musikal na tradisyon ay muling nabuhay: ang hilig ay bumalik sa pagkanta sa Grico sa panahon ng Semana Santa, ang mga grupo ng musikal na may bahagi ng kanilang repertoryo sa Grico ay dumarami at kahit na tila malayo pa ang isang resureksiyong lingguwistika isang kultural na pagpapatuloy ng sinaunang wika ay ginagarantiyahan. == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.calimera.le.it/ Komunidad ng Calimera], sa Italyano ==Mga sanggunian== <references /> {{Lalawigan ng Lecce}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] 5nwpua5b90c6jhcgiytzst1jxn4pp4i Campi Salentina 0 122809 2227883 2004279 2026-09-23T01:57:30Z Ryomaandres 8044 2227883 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Campi Salentina|elevation_min_m=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=45.88|population_footnotes=<ref>Population from [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]</ref>|population_demonym=Campioti|elevation_footnotes=|elevation_max_m=|frazioni=|elevation_m=33|saint=San Orontio|day=Setyembre 1|postal_code=73012|area_code=0832|website={{official website|http://www.comune.campi-salentina.le.it/}}|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=LE}} (LE)|official_name=Comune di Campi Salentina|shield_alt=Coat of arms|native_name=[[Griko]]:{{lang|el|Campia}}|image_skyline=Piazza_liberta_vista_notturna.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Campi Salentina-Stemma.png|image_map=|region=[[Apulia]]|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=left|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|24|N|18|1|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}} Ang '''Campi Salentina''' ay isang bayan at [[komuna]] sa [[lalawigan ng Lecce]] sa [[Apulia|rehiyon ng Apulia]] ng timog-silangan ng [[Italya]]. == Heograpiyang pisikal == === Teritoryo === Ang munisipalidad, na nasa hangganan ng [[Lalawigan ng Brindisi]], ay bahagi ng depresyong karst ng [[Lambak Cupa]]. Ang bayan ay nasa isang malawak na natural na palanggana na nasa hangganan ng mga bundok ng Sant'Elia at Madonna dell'Alto, na nangingibabaw sa pook urbano. == Mga mamamayan == * [[Carmelo Bene]], isang Italyanong may-akda at artista * [[Salvatore Calabrese]], isang Italyanong manggagamot na nagtatag ng isang ospital sa bayan == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.campi-salentina.le.it// Opisyal na website] {{Clear}}{{Lalawigan ng Lecce}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] p1jq6u6w47yuwx2go7dcn1vqjqatqia 2227885 2227883 2026-09-23T01:59:10Z Ryomaandres 8044 2227885 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Campi Salentina|elevation_min_m=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=45.88|population_footnotes=<ref>Population from [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]</ref>|population_demonym=Campioti|elevation_footnotes=|elevation_max_m=|frazioni=|elevation_m=33|saint=San Orontio|day=Setyembre 1|postal_code=73012|area_code=0832|website={{official website|http://www.comune.campi-salentina.le.it/}}|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=LE}} (LE)|official_name=Comune di Campi Salentina|shield_alt=Coat of arms|native_name=[[Griko]]:{{lang|el|Campia}}|image_skyline=Piazza_liberta_vista_notturna.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Campi Salentina-Stemma.png|image_map=|region=[[Apulia]]|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=left|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|24|N|18|1|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}} Ang '''Campi Salentina''' ay isang bayan at [[komuna]] sa [[lalawigan ng Lecce]] sa [[Apulia|rehiyon ng Apulia]] ng timog-silangan ng [[Italya]]. == Heograpiyang pisikal == === Teritoryo === Ang munisipalidad, na nasa hangganan ng [[Lalawigan ng Brindisi]], ay bahagi ng depresyong karst ng [[Lambak Cupa]]. Ang bayan ay nasa isang malawak na natural na palanggana na nasa hangganan ng mga bundok ng Sant'Elia at Madonna dell'Alto, na nangingibabaw sa pook urbano. == Kasaysayan == Alam na ang maliliit na nayon ng Afra, Bagnara, Firmigliano, Ainoli (Aglioli sa ilang dokumento), at Terenzano ay dating nakatayo sa mga burol na nakapalibot sa Campi, at sinalakay at winasak ng mga [[Saraseno]] noong 926. Ang pinagmulan ng kasalukuyang sentro ng lungsod ay nagsimula pa noong pangyayaring ito, nang ang mga lumikas ay nakatagpo ng mga mainam na kondisyon para sa kaligtasan at depensa sa mga kakahuyan ng lambak. Noong ika-11 siglo, kasabay ng pananakop ng mga Normando, ang Campi ay naging bahagi ng Kondado ng Lecce, at noong ika-12 siglo ito ang naging sentro ng diyosesis matapos ibigay ni [[Tancredo ng Altavilla]], [[Hari ng Sicilia]], ang lungsod sa Obispo ng Lecce. == Mga mamamayan == * [[Carmelo Bene]], isang Italyanong may-akda at artista * [[Salvatore Calabrese]], isang Italyanong manggagamot na nagtatag ng isang ospital sa bayan == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.campi-salentina.le.it// Opisyal na website] {{Clear}}{{Lalawigan ng Lecce}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] o1ovm4rtgei3ffr2g79ktdky4z47t9d Cannole 0 122810 2227886 2004304 2026-09-23T02:01:19Z Ryomaandres 8044 2227886 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cannole|elevation_m=105|area_total_km2=20|population_footnotes=<ref>Population from [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]</ref>|population_demonym=Cannolesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|saint=[[San Vincenzo Ferreri]]|mayor=|day=Abril 5|postal_code=73020|area_code=0836|website={{official website|http://www.comune.cannole.le.it/}}|footnotes=|istat=075012|area_footnotes=|mayor_party=|official_name=Comune di Cannole|shield_alt=Coat of arms|native_name=[[Griko]]: {{lang|el|Cannula}}|image_skyline=Masseria Torcito Cannole.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Cannole-Stemma.png|image_map=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=LE}} (LE)|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=left|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|09|58|N|18|21|55|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{flag|Apulia}}|frazioni=[[Bagnolo del Salento]], [[Carpignano Salentino]], [[Castrignano de' Greci]], [[Otranto]], [[Palmariggi]]}} Ang '''Cannole''' ([[Diyalektong Salentino|Salentino]]: {{Lang|scn|Cànnole}} o {{Lang|scn|Cànnule}}; [[Wikang Griko|Griko]]: {{Lang|el|Κάννουλα}} <small>[[Pagsasalin-wika|translit]]</small> ''Cànnula'') ay isang bayan at [[komuna]] sa [[Italya]]nong [[Mga lalawigan ng Italya|lalawigan]] ng [[Lecce]] sa [[Apulia|rehiyon ng Apulia]] sa timog-silangan ng [[Italya]], sa kung ano ang maaaring ituring na "dulo" ng "sakong" ng Italya. Ito ay {{Convert|29|km|mi}} timog-silangan ng [[Lecce]]. == Heograpiyang pisikal == === Teritoryo === Ang teritoryo ng munisipalidad ng Cannole, na may lawak na 20.02 km² at matatagpuan ilang kilometro mula sa baybaying Adriatico, ay nasa pagitan ng 28 at 106 m mula sa antas ng dagat, na may ranggo ng altitud na 78 metro. Ang bayan ay matatagpuan sa isang talampas na 96 m mula sa antas ng dagat at 34.7 km mula sa kabesera ng lalawigan, ang lungsod ng [[Lecce]],<ref>[https://puglia.indettaglio.it/ita/comuni/le/cannole/cannole.html Puglia in dettaglio.it]</ref> 9 km mula sa [[Otranto]], at 31 km mula sa [[Gallipoli, Apulia|Gallipoli]]. Nakapalibot ito sa [[Serrano]], isang nayon ng munisipalidad ng [[Carpignano Salentino]], sa hilaga, sa munisipalidad ng Otranto sa silangan, sa munisipalidad ng [[Palmariggi]] sa timog, at sa mga munisipalidad ng [[Bagnolo del Salento]] at [[Castrignano de' Greci]] sa kanluran.{{gallery|File:Cannole fontana.JPG|Balong sa hardin sa gitna ng kastilyo|File:Cannole piazza.JPG|Plaza|width=225}} == Mga sanggunian == {{reflist}}{{Lalawigan ng Lecce}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] n81tsng4a0g3lg09xvmct44rvt69tvl Caprarica di Lecce 0 122811 2227887 2004363 2026-09-23T02:02:53Z Ryomaandres 8044 2227887 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Caprarica di Lecce|elevation_max_m=|population_footnotes=<ref>Population from [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]</ref>|population_total=2609|population_as_of=Nobyembre 2008|pop_density_footnotes=|population_demonym=Capraresi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_m=60|area_footnotes=|saint=San Nicola at San Oronzo|day=|postal_code=73010|area_code=0832|website={{official website|http://www.comune.caprarica.le.it/}}|footnotes=|istat=075013|area_total_km2=10|mayor=|official_name=Comune di Caprarica di Lecce|image_map=|native_name=[[Griko]]: {{lang|el|Krapàreka}}|image_skyline=Caprarica di Lecce piazza.JPG|imagesize=|image_alt=|image_caption=Liwasang Tagumpay sa Caprarica|image_shield=Caprarica di Lecce-Stemma.png|shield_alt=Coat of arms|map_alt=|mayor_party=|map_caption=|pushpin_label_position=left|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|16|N|18|15|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{flag|Apulia}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=LE}} (LE)|frazioni=[[Calimera]], [[Castri di Lecce]], [[Cavallino (Italia)|Cavallino]], [[Lizzanello]], [[Martignano]], [[San Donato di Lecce]], [[Sternatia]]}}Ang '''Caprarica di Lecce''' ([[Diyalektong Salentino|Salentino]]: {{Lang|scn|Crapàrica}}; [[Wikang Griko|Griko]]: {{Lang|el|Κραπάρεκα}}, ''Krapàreka'') ay isang bayan at [[komuna]] sa [[Italya]]nong [[Mga lalawigan ng Italya|lalawigan]] ng [[Lecce]]. Matatagpuan ito sa [[Apulia|rehiyon ng Apulia]] sa timog-silangan ng [[Italya]] . Si [[Antonio Verri]] (1949–1993) ay isang makata at manunulat na isinilang sa bayan. == Heograpiyang pisikal == === Teritoryo === Ang bayan ng Caprarica di Lecce ay matatagpuan sa gitnang-silangang [[Salento]], sa hilagang-silangang dalisdis ng [[Serra di Galugnano]]. Ang teritoryo ng munisipyo ay nasa pagitan ng 43 at 101 metro mula sa antas ng dagat, na may kabuuang saklaw ng elebasyon na 58 metro. Ang fiefdom, na umaabot sa mahigit 10.82 km², ay nasa hangganan ng mga munisipalidad ng [[Cavallino]] at [[Lizzanello]] sa hilaga; [[Castri di Lecce]] sa silangan; [[Calimera]], [[Martignano]], at [[Sternatia]] sa timog; at [[San Donato di Lecce]] sa kanluran. == Kasaysayan == Ang mga huling piyudal na panginoon ng Caprarica ay ang pamilyang Giustiniani, na nagmay-ari nito noong 1676, at ang mga baron ng Rossi. == Mga sanggunian == {{reflist}}{{Lalawigan ng Lecce}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] r0svnetdwceals804m3ekow15ln5xcj Carmiano 0 122812 2227888 2083804 2026-09-23T02:05:22Z Ryomaandres 8044 2227888 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Carmiano|elevation_min_m=|mayor=Giancarlo Mazzotta|area_footnotes=|area_total_km2=23|population_footnotes=<ref>{{Cite web|url=http://demo.istat.it/pop2015/index.html|title=Statistiche demografiche ISTAT|access-date=2021-08-28|archive-date=2016-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920225743/http://demo.istat.it/pop2015/index.html|url-status=dead}}</ref>|population_demonym=Carmianoti|elevation_footnotes=|elevation_max_m=|frazioni=[[Magliano (Carmiano)|Magliano]]|elevation_m=33|saint=Madonna Nostra at San Vito|day=Agosto 17|postal_code=73041|area_code=0832|website={{official website|http://www.comune.carmiano.le.it/}}|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=LE}} (LE)|official_name=Comune di Carmiano|shield_alt=Coat of arms of Carmiano|native_name=|image_skyline=Chiesa di Maria Santissima Assunta (vecchia) - Magliano (Carmiano).jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Carmiano-Stemma-del-Comune.png|image_map=|region=[[Apulia]]|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=left|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|20|45|N|18|2|45|E|type:city_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}} Ang '''Carmiano''' ([[Diyalektong Salentino|Salentino]]: {{Lang|scn|Carmianu}}) ay isang bayan at ''[[komuna]]'' sa [[lalawigan ng Lecce]] sa [[Apulia|rehiyon ng Apulia]] ng timog-silangang Italya. Ang Carmiano ay nasa gitna ng lalawigan ng Lecce at [[Salento]]. Matatagpuan ito mga {{Convert|20|km|mi}} silangan ng [[Dagat Honiko]] ([[Porto Cesareo]]) at {{Convert|16|km|mi|0}} kanluran ng [[Dagat Adriatico]] ([[San Cataldo, Lecce|San Cataldo]]). == Heograpiya == Ang munisipalidad ay nakapalibot sa isang lambak na kilala bilang [[Lambak Cupa]], na matatagpuan sa puso ng kapatagan ng Salento, kanluran ng kabesera, ang [[Lecce]]. Ang hilagang bahagi ng munisipalidad, sa daan patungong [[Novoli]], ay kilala bilang "delli Sali" (ng mga Asin), at nailalarawan sa pamamagitan ng mga lupang luwad na nagiging malubog kasunod ng malakas na pag-ulan, dahil na rin sa pag-apaw ng mga umiiral na kanal na hindi na kayang takpan ng banging karst, isa pang kakaibang katangian ng lugar. Ang lugar ng munisipalidad, na umaabot ng 23.66 km², ay nasa hangganan ng munisipalidad ng Novoli sa hilaga; ng munisipalidad ng [[Arnesano]] sa silangan; ng mga munisipalidad ng [[Leverano]] at [[Copertino]] sa timog; at ng munisipalidad ng [[Veglie]] sa kanluran. Ang lupang kinaroroonan nito ay halos patag at sinasaka ng mga taniman ng olibo at iba't ibang ubasan, na gumagawa ng mga kilalang langis at alak. == Kasaysayan == Hindi tiyak ang pinagmulan ng Carmiano. Sinasabi ng ilan na ang pangalan nito ay nagmula sa kulay pulang carmine ng lupain. Ayon sa ibang mga historyador, kabilang sina De Giorgi, Marciano, Arditi, Coco, at Galateo, lahat ng ito ay nagmula pa sa Romanong senturyon na si Carminius, kung saan ang Senado ng Roma ay nag-abuloy ng 100 [[yugada]] ng lupain sa dating Calabria (ngayon ay Salento), at pagkatapos ng pagkamatay ng senturyon, ang kaniyang mga lupain, na tinitirhan ng kanyang mga kahalili at isang malaking grupo ng mga tapat, ay ginamit ang pangalang Presidium Carmianensis o Carminianum at kasunod ng pagiging bulgar ay naging Carmiano. ==Mga sanggunian== {{Reflist}}{{Lalawigan ng Lecce}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] 642jqws6w57ob1iiho4fiex3kuubyr4 Carpignano Salentino 0 122813 2227889 2083769 2026-09-23T02:08:17Z Ryomaandres 8044 2227889 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Carpignano Salentino|elevation_m=76|area_total_km2=48|population_footnotes=<ref>Population from [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]</ref>|population_demonym=Carpignanesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|saint=San Antonio at ang Madonna "della Grotta"|mayor=|day=Hulyo 2–3|postal_code=73020|area_code=0836|website={{official website|http://www.carpignano-salentino.it/}}|footnotes=|istat=075015|area_footnotes=|mayor_party=|official_name=Comune di Carpignano Salentino|shield_alt=Coat of arms of Carpignano|native_name={{native name|el|Karpignàna}}|image_skyline=Carpignano Salentino piazza.JPG|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Carpignano Salentino-Stemma.png|image_map=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=LE}} (LE)|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=left|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|11|49.36|N|18|20|18.29|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{flag|Apulia}}|frazioni=[[Cannole]], [[Castrignano de' Greci]], [[Cursi]], [[Martano]], [[Melendugno]], [[Otranto]]}} Ang '''Carpignano Salentino''' ([[Diyalektong Salentino|Salentino]]: {{Lang|scn|Carpignanu}}) ay isang bayan at [[komuna]] sa [[Mga lalawigan ng Italya|lalawigang]] [[Italya]]no ng [[Lecce]] sa [[Apulia|rehiyon ng Apulia]] sa timog-silangan ng [[Italya]]. Kasama rito ang ''[[frazione]]'' ng [[Serrano (LE)|Serrano]]. == Heograpiyang pisikal == === Teritoryo === Ang munisipalidad ng Carpignano Salentino ay sumasaklaw sa isang lawak na 48.04 km² at nasa taas na 76 m mula sa antas ng dagat. Sa kabila ng maliit na sukat ng bayan, ang piyudo ay kabilang sa pinakamalaki sa lalawigan (kasama rito ang lokalidad ng Santa Marina di Stigliano, ilang mga [[Masseria|''masseria'']] at isang malaking lugar na kilala bilang "Pasulu"). == Kasaysayan == Ang presensiya ng tao ay nagsimula pa noong sinaunang panahon, gaya ng pinatutunayan ng pagkakaroon ng ilang [[menhir]]: ang Grassi menhir at ang Croce Grande o Staurotomèa menhir (sa Griyego ay Σταυροτομέα). Bukod pa rito, isang libingan na mula pa noong ilang libong taon BC ang natuklasan kamakailan sa makasaysayang sentro. Ang lugar ay tiyak na nasasakupan ng pamamahala ng mga Romano; ang sentro ay nasa kahabaan ng sinaunang aksis ng kalsada ng [[Via Traiana Calabra|Traiana Calabria]]. Kasunod ng dominasyon ng mga Bisantino sa Salento, ang Carpignano ay kabilang sa Teme ng [[Langobardia|Longobardia]], na itinatag noong bandang 892. Mula sa panahong ito ay nananatili ang mahalagang Bisantinong kripto ng Santa Cristina, na may mga fresco na mula pa noong ika-10 siglo.{{gallery|File:Carpignano Salentino piazza.JPG|Plaza|File:Carpignano Salentino mura.JPG|Mga medyebal na pader|File:Chiesa di Santa Marina a Stigliano (Carpignano Salentino - LE).jpg|Bisantinong Simbahan ng Santa Marina in Stigliano, sa nayong pook ng Carpignano Salentino|width=200|lines=4}} ==Mga sanggunian== {{reflist}}{{Lalawigan ng Lecce}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] 1v68wwyc1cq8pnvvbkmf3143v81alzy Casarano 0 122814 2227890 2083429 2026-09-23T02:09:35Z Ryomaandres 8044 2227890 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Casarano|elevation_min_m=|population_footnotes=<ref>Populasyon mula sa [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]</ref>|population_total=20169|population_as_of=Mayo 13, 2017|pop_density_footnotes=|population_demonym=Casaranesi|elevation_footnotes=|elevation_max_m=|area_footnotes=|elevation_m=109|saint=San Giovanni Elemosiniere and Santa Maria della Campana|day=Lunes pagkatapos ng Ikatlong Linggo ng Mayo|postal_code=73042|area_code=0833|website={{official website|http://www.comune.casarano.le.it/}}|footnotes=|area_total_km2=38|mayor=Gianni Stefano|official_name=Comune di Casarano|image_map=|native_name=|image_skyline=Casarano veduta.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Panorama ng Casarano|image_shield=Casarano-Stemma.png|shield_alt=|map_alt=|mayor_party=[[The People of Freedom|PdL]]|map_caption=|pushpin_label_position=left|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|1|N|18|10|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{flag|Apulia}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=LE}} (LE)|istat=075016}} Ang '''Casarano''' ([[Diyalektong Salentino|Salentino]]: {{Lang|scn|Casaranu}}) ay isang bayan at ang ikaanim na pinakamataong ''[[komuna]]'' sa [[Italya|Italyanong]] [[Mga lalawigan ng Italya|lalawigan]] ng [[Lungsod ng Lecce|Lecce]], sa rehiyon ng [[Apulia]] ng Timog-Silangang [[Italya]]. Ang ekonomiya ng bayan ay nakabatay sa agrikultura, na ang langis ng olibo bilang pangunahing produkto. Ang Simbahan ng Santa Maria Della Croce ay isa sa pinakalumang Kristiyanong pook sa buong mundo. == Heograpiyang pisikal == === Teritoryo === Ang Casarano ay matatagpuan sa katimugang Salento, 46 ​​kilometro sa timog ng Lecce, humigit-kumulang 32 kilometro mula sa dulo ng [[Puglia]], [[Santa Maria di Leuca]], at humigit-kumulang 15 kilometro mula sa [[Dagat Honiko|Dagat]] [[Dagat Honiko|Honiko]]. Ang munisipalidad, na sumasaklaw sa 38.08 km², ay nasa pagitan ng 52 at 177 metro mula sa antas ng dagat. Ang kabuuang saklaw ng elebasyon ay 125 metro. Ang kanayunan ng Casarano ay pangunahing nililinang ng mga taniman ng olibo na ilang siglo na ang tanda, ngunit mayroon ding mga ubasan, puno ng citrus, puno ng almendras, at mga pananim na prutas at gulay. Mayroong ilang mataong lugar na pang-agrikultura na nakapalibot sa munisipalidad, tulad ng Spagnulo, [[Manfio]], Monticelli, Parati, at Formica-Memmi. == Mga kambal-bayan == * {{Flagicon|Belgium}} [[Charleroi]], [[Belhika]] ==Mga sanggunian== {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.casarano.le.it/ Opisyal na website] * [http://www.tuttocasarano.it/ Website tungkol sa Casarano] * [http://www.casaranosport.it/ Website tungkol sa sports ng Casarano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126011402/http://www.casaranosport.it/ |date=2020-11-26 }} {{Lalawigan ng Lecce}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] q4m31im4iaje4ednkh4tdf7u49w9kj4 Castri di Lecce 0 122815 2227891 2004636 2026-09-23T02:12:01Z Ryomaandres 8044 2227891 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Castri di Lecce, Italy|elevation_m=47|area_total_km2=12|population_footnotes=<ref>Population from [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]</ref>|population_demonym=Castrisani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|saint=[[San Vito]]|mayor=|day=15 June|postal_code=73020|area_code=0832|website={{official website|http://www.comunecastri.le.it/}}|footnotes=|istat=075017|area_footnotes=|mayor_party=|official_name=Comune di Castri di Lecce|shield_alt=Coat of arms|native_name=|image_skyline=Palazzo Castri di Lecce.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Castri di Lecce-Stemma.png|image_map=|province=[[Province of Lecce|Lecce]]|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=left|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|16|N|18|16|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{flag|Apulia}}|frazioni=[[Calimera]], [[Caprarica di Lecce]], [[Lizzanello]], [[Vernole]]}} Ang '''Castri di Lecce''' ([[Diyalektong Salentino|Salentino]]: {{Lang|scn|Casṭṛì}}; [[Wikang Griko|Griko]]: {{Lang|el|τα Καστρία}} <small>[[Translitersyon|translit]]</small> {{Lang|el|ta Kastrìa}}), ay isang bayan at [[Komuna|komuma]] sa [[Mga lalawigan ng Italya|lalawigang]] [[Italya|Italyano]] ng [[Lecce]] sa [[Apulia|rehiyon ng Apulia]] sa timog-silangang [[Italya]]. == Kasaysayan == Ang sentrong urbano ng Castri di Lecce ay umaabot sa kapatagan ng [[Serra di Galugnano]], na binubuo ng lupang arsilyoso-kalkareo at masaganang bukal. Matatagpuan sa hilagang-silangang bahagi ng lalawigan, ang teritoryo ng munisipyo ay nasa pagitan ng 33 at 51 metro mula sa antas ng dagat, na may kabuuang saklaw ng altitud na 18 metro. Sumasaklaw ito sa isang lugar na 12.22 km², na may densidad ng populasyon na 247 na naninirahan bawat kilometro kuwadrado. Ang munisipalidad, 13 km mula sa Dagat Adriatico, ay nasa hangganan ng munisipalidad ng [[Lizzanello]] sa hilaga, ng munisipalidad ng [[Vernole]] sa silangan, ng munisipalidad ng [[Calimera]] sa timog, at ng munisipalidad ng [[Caprarica di Lecce]] sa kanluran. == Klima == Kung pag-uusapan ang pagiging mahangin, ang mga munisipalidad ng silangang Salento ay malakas na naaapektuhan ng hangin sa pamamagitan ng malamig na agos na nagmula sa Balkan, o mainit na agos na nagmula sa Africa.<ref>http://clima.meteoam.it/AtlanteClimatico/pdf/(332)Lecce%20Galatina.pdf Tabelle climatiche 1971-2000 dall'Atlante Climatico 1971-2000 del Servizio Meteorologico dell'Aeronautica Militare.</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}}{{Lalawigan ng Lecce}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] 1lrjbgb554bpr5h5ijhei7731tl0hjr Castrignano de' Greci 0 122816 2227892 2083763 2026-09-23T02:13:35Z Ryomaandres 8044 2227892 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Castrignano de' Greci|province=[[Lalawigan ng Lecce|Lecce]] (LE)|website=|area_code=0836|postal_code=73020|day=Hunyo 13|saint=San Antonio ng Padua|elevation_m=90|elevation_footnotes=|population_demonym=Castrignanesi|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|area_total_km2=9|area_footnotes=|mayor=Donato Amato|mayor_party=|frazioni=|region=[[Apulia]]|official_name=Comune di Castrignano de' Greci|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|40|12|N|18|18|E|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=left|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Castrignanode'Greci.gif|image_caption=Piazza Sant'Antonio|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Castrignano de' Greci (LE) Piazza Sant'Antonio.jpg|native_name={{native name|el|Kascignàna}}|footnotes=}} Ang '''Castrignano de 'Greci''' ([[Wikang Griko|Griko]]: {{Lang|el|Καστρινιάνα}}, ''Kascignàna''; [[Diyalektong Salentino|Salentino]]: {{Lang|scn|Cascignanu}}) ay isang maliit na bayan at [[komuna]] ng 4,107 naninirahan sa [[lalawigan ng Lecce]] sa [[Apulia]], [[Katimugang Italya]]. Ito ay isa sa siyam na bayan ng [[Grecìa Salentina]]. Ang mga naninirahan sa Castrignano, kasama ng Italyano, ay nagsasalita rin ng [[Wikang Griko|Griko]] na nagpapakita ng mga makabuluhang impluwensiyang Griyego sa paglipas ng panahon, marahil mula sa panahon ng Bisantinong kontrol, o kahit na mula sa sinaunang [[Magna Graecia|kolonisasyong Magna Graecia]] noong ika-8 siglo BK. == Heograpiyang pisikal == Napapaligiran ito ng munisipalidad ng [[Martano]] sa hilaga; ng munisipalidad ng [[Carpignano Salentino]] sa silangan; ng mga munisipalidad ng [[Cannole]], [[Bagnolo del Salento]], [[Cursi]], at [[Melpignano]] sa timog; at ng munisipalidad ng [[Corigliano d'Otranto]] sa kanluran. == Ekonomiya == Ang agrikultura ang batayan ng ekonomiya ng bayan: ang mga olibo at ubasan ang pangunahing pananim. Sa halos buong ika-20 siglo, ito lamang ang pinagkukunan ng kita ng mga lokal. Sa kasalukuyan, ang ekonomiya ay umaasa rin sa kalakalan sa kalye ng mga tela at damit at sa sektor ng turismo. ==Mga sanggunian== <references /> {{Lalawigan ng Lecce}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] dxebm0y6lcss0uftdzain9rnyows0h8 Castrignano del Capo 0 122817 2227893 2004671 2026-09-23T02:15:42Z Ryomaandres 8044 2227893 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Castrignano del Capo|province=[[Lalawigan ng Lecce|Lecce]] (LE)|website={{official website|http://www.castrignanodelcapo.le.it}}|area_code=0833|postal_code=73040|day=Setyembre 29|saint=[[San Miguel]] Arkanghel|elevation_m=121|elevation_footnotes=|population_demonym=Castrignanesi|population_footnotes=|area_total_km2=20.27|area_footnotes=|mayor=Annamaria Rosafio|mayor_party=|frazioni=Giuliano di Lecce, Salignano, [[Santa Maria di Leuca]]|region={{flag|Apulia}}|official_name=Comune di Castrignano del Capo|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|39|51|N|18|2|E|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=left|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=Coat of arms|image_shield=|image_caption=Piazza del Mercato|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Piazza del Mercato Castrignano del capo.jpg|native_name=|footnotes=}} Ang '''Castrignano del Capo''' ([[Diyalektong Salentino|Salentino]]: {{Lang|scn|Casṭṛignanu}}) ay isang bayan at [[komuna]] sa [[lalawigan ng Lecce]] sa [[Apulia|rehiyon ng Apulia]] ng timog-silangan ng [[Italya]]. Mayroon itong tatlong nayon o ''[[Nayon|frazione]]'': [[Leuca|Santa Maria di Leuca]], Giuliano, at Salignano. == Heograpiyang pisikal == Ang teritoryo ng munisipyo ay sumasaklaw sa isang lawak na 20.27 km², na may densidad ng populasyon na 265.96 na naninirahan bawat kilometro kuwadrado. Ito ay matatagpuan sa taas na 121 metro mula sa antas ng dagat, sa isang banging [[Toba (bato)|toba]] na pababang patungo sa dagat. == Kasaysayan == Gayunpaman, ang mga tunay na sentrong urbano ay nagsimulang mabuo lamang noong bandang ika-10 siglo, nang winasak ng mga [[Saraseno]] ang kalapit na [[Vereto]], na naging dahilan upang tumakas ang mga naninirahan dito, na siya namang nagbunga ng mga bagong pamayanan tulad ng Castrignano del Capo. Ipinagkatiwala sa pamilyang d'Almeto noong 1280, ang bayan ay dumaan sa mga kamay ng maraming pamilyang pyudal sa paglipas ng mga siglo. Ito ay isang lupain ng mga pamilyang De Caniano, Pignatelli, Bilitta, Ayerbo, Della Ratta, Della Barliera, De Frisis, at Guarini. == Tingnan din == * [[Angelo Buccarello]] == Mga sanggunian == {{reflist}}{{Lalawigan ng Lecce}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] 4k14gozgmagfiwsfmahmycq9phn0bv2 Castro, Apulia 0 122818 2227903 2083826 2026-09-23T02:35:10Z Ryomaandres 8044 2227903 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Castro|elevation_min_m=|mayor=Luigi Fersini|area_footnotes=|area_total_km2=4.56|population_footnotes=<ref>Population data from [[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]</ref>|population_demonym=Castrensi o Castrioti|elevation_footnotes=|elevation_max_m=|frazioni=[[Castro Marina]]|elevation_m=100|saint=Maria SS. Annunziata (pangunahin) at [[Santa Dorotea]]|day=Abril 25 at Pebrero 6|postal_code=73030|area_code=0836|website={{official website|http://www.comune.castro.le.it/}}|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=LE}} (LE)|official_name=Comune di Castro|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Castro vista da Marittima.JPG|imagesize=|image_alt=|image_caption=Castro|image_shield=Castro-Stemma.png|image_map=|region=[[Apulia]]|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=left|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|1|N|18|24|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}} [[Talaksan:CastroMarina.JPG|thumb|250x250px| Castro Marina.|left]] Ang '''Castro''' ([[Diyalektong Salentino|Salentino]]: {{Lang|scn|Casciu}}) ay isang bayan at [[komuna]] sa [[Italya]]nong [[Mga lalawigan ng Italya|lalawigan]] ng [[Lecce]] sa [[Apulia|rehiyon ng Apulia]] ng timog-silangang [[Italya]]. == Heograpiyang pisikal == Ito ay nasa hangganan sa hilaga ng munisipalidad ng [[Santa Cesarea Terme]], sa hilagang-kanluran ng munisipalidad ng [[Ortelle]], sa timog ng munisipalidad ng [[Diso]] (kung saan ito ay ihiniwalay noong 1975), at sa silangan ay tinatanaw nito ang dagat. == Kasaysayan == Kinuha ang pangalan ng Castro mula sa ''Castrum Minervae<ref name="EB19112">{{cite EB1911|wstitle=Castrum Minervae|volume=5|page=485}}</ref>'' (Latin para sa "kastilyo ni Atenea"), na isang sinaunang bayang [[Mga Mesapio|Sallentini]], mga {{Convert|15|km|mi|0}} timog ng [[Otranto|Hydruntum]].<ref name="EB1911" /> Ang sinaunang templo nito ng [[Minerva]] ni sinasabing itinatag ni [[Idomeneo ng Creta|Idomeneo]], na bumuo ng tribo ng Sallentini mula sa pinaghalong mga [[Creta|Cretense]], [[Iliria|Ilirio]], at Italyanong [[Mga Locrio|Locrio]] (Gitnang Griyegong tribo).<ref name="EB1911" /> Sinasabi rin na ito ang pook kung saan unang lumapag si [[Aineias|Eneas]] sa Italya, ang daungan na pinangalanan niyang ''Portus Veneris'' ("Daungan ni Venus").<ref name="EB1911">{{Cite EB1911|wstitle=Castrum Minervae|volume=5|page=485}}</ref> Ang templo ay nabawasan ng halaga noong panahon ni [[Estrabon]].<ref name="EB1911" /> == Mga monumento at tanawin == === Arkitekturang militar === ==== Pader ==== Ang mga pader ng lungsod na nakapalibot sa makasaysayang sentro ng Castro ay umaabot sa kabuuang haba na humigit-kumulang 700 metro at pinatibay ng kahanga-hangang kastilyo at ilang mga tore. Ang mga pader ay pinanatili ng mga pyudal na panginoon hanggang 1806, ang taon kung kailan inalis ang piyudalismo. Sa paglipas ng mga dekada, ang malaking bahagi ng pader ay nagsilbing pundasyon para sa mga bahay na nakahanay sa paligid ng sinaunang bayan; gayunpaman, nananatili ang mahahabang bahagi ng pader na kurtina at apat na tore at mga balwarte na may iba't ibang laki at hugis. == Ekonomiya == Ang ekonomiya ng lungsod ay pangunahing nakasalalay sa turismo sa tabing-dagat at mga kaugnay na sektor. Ang pangingisda, na dating mahalaga sa lokal na ekonomiya, ngayon ay isang niche na industrya. Sa mga nakaraang taon, ang bilang ng mga akomodasyon at pasilidad ng turista sa bayan ay tumaas nang malaki. Sa kabaligtaran, ang maliliit na negosyo ay lalong nahihirapan dahil sa patuloy na paglago ng malalaki at katamtamang laki ng mga shopping center sa lugar at sa mga kalapit na bayan. ==Mga sanggunian== {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://web.archive.org/web/20190808094555/http://www.castromarina.info/ Castro Marina] * [https://www.casevacanzesalento.info/case-vacanze-a-Castro-in-Salento-1.php Rentahan ng bakasyon sa Castro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180828001752/https://www.casevacanzesalento.info/case-vacanze-a-Castro-in-Salento-1.php |date=2018-08-28 }} * [https://www.salento-puglia.it/case-vacanze-a-Castro-in-Salento-1.php Bakasyon sa Castro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190427195803/https://www.salento-puglia.it/case-vacanze-a-Castro-in-Salento-1.php |date=2019-04-27 }} {{Clear}}{{Lalawigan ng Lecce}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] 9qfscn3nic5t5jw4lfxx34cxzxq0jqu Cavallino 0 122819 2227894 2083833 2026-09-23T02:16:38Z Ryomaandres 8044 2227894 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cavallino|province=[[Lalawigan ng Lecce|Lecce]] (LE)|website={{official website|http://www.comune.cavallino.le.it}}|area_code=0832|postal_code=73020|day=Agosto 4|saint=Santo Domingo|elevation_m=38|elevation_footnotes=|population_demonym=Cavallinesi|population_footnotes=|area_total_km2=22.65|area_footnotes=|mayor=Bruno Ciccarese|mayor_party=|frazioni=|region=[[Apulia]]|official_name=Comune di Cavallino|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|40|19|N|18|12|E|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=left|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Cavallino-Stemma.png|image_caption=Kastilyo ducal.|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Castello_Castromediano_Cavallino.jpg|native_name=|footnotes=}} Ang '''Cavallino''' ([[Diyalektong Salentino|Salentino]]: {{Lang|scn|Caḍḍrinu}}) ay isang bayan at [[komuna]] sa [[lalawigan ng Lecce]] sa [[Apulia|rehiyon ng Apulia]] ng timog-silangang [[Italya]]. == Pinagmulan ng pangalan == Ang pinagmulan ng pangalan ay hindi lubos na tiyak, at mayroong ilang mga ipotesis. Ang isang hipotesis ay nagmula sa terminong Latin na caballus, o caballinus (maliit), na ipinapalagay na isang detatsment ng kabalyeriya ng Roma ang nakapuwesto sa lugar. Ang mismong eskudo de armas ng munisipyo ay naglalarawan ng isang puting kabayo. Gayunpaman, tinawag ng mga Romano ang kabayo ng hukbo na equus, hindi caballus, na sa halip ay isang kabayong pangtrabaho. Ang isa pa, mas tinatanggap, na hipotesis ay nagmumungkahi na ang pangalan ay nagmula sa salitang-ugat na Griyego na kàbas, na nangangahulugang isang pangkat ng mga maniningil ng [[taripa]]. Sa ilang sinaunang dokumento, ang bayan ay tinutukoy bilang Caballino. == Mga pangunahing tanawin == * Inang simbahan (''Chiesa madre''), itinayo mula 1630. Mayroon itong estilong [[Arkitekturang Baroko|Barokong]] labas at isang planong [[Latin na krus]]. * [[Orden ng Dominikano|Dominikanong]] simbahan at kumbento * Poso ni Santo Domingo (1633) * Palasyo Ducal (huling bahagi ng ika-15 siglo) * [[Nakatayong bato|Menhir]] ng Ussano ==Mga sanggunian== {{reflist}}{{Lalawigan ng Lecce}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] ooev9nftjs83m45sqprmlro2w6exfzd Collepasso 0 122820 2227895 2083761 2026-09-23T02:18:24Z Ryomaandres 8044 2227895 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Collepasso|elevation_min_m=|mayor=Paolo Menozzi|area_footnotes=|area_total_km2=12.79|population_footnotes=<ref>Population from [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]</ref>|population_demonym=Collepassesi|elevation_footnotes=|elevation_max_m=|frazioni=|elevation_m=120|saint=[[Madonna delle Grazie]]|day=Setyembre 8|postal_code=73040|area_code=0833|website={{official website|http://www.comunecollepasso.it}}|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=LE}} (LE)|official_name=Comune di Collepasso|shield_alt=Coat of arms|native_name=|image_skyline=Palazzo baronale di Collepsso Lecce.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Palasyo Baronal|image_shield=Collepasso-Stemma.png|image_map=|region={{flag|Apulia}}|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=left|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|4|N|18|10|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}} '''Collepasso''' ([[Diyalektong Salentino|Salentino]]: {{Lang|scn|Culupazzu}}) ay isang bayan at [[komuna]] sa [[lalawigan ng Lecce]], [[Apulia]], timog-silangang [[Italya]]. == Kasaysayan == Isang unang pamayanan ang napatunayan simula pa noong ika-13 siglo at tinawag na Colopati o Colopaci. Posible na ito ay isang pamayanang [[Mga Normanso|Normanso]] na kumokontrol sa daanan ng bundok ng Salento sa rutang [[Otranto]]-[[Gallipoli, Apulia|Gallipoli]] kung saan sa kabilang panig ng daanan ay ipinanganak ang kalapit na Parabita nang sabay.<ref>{{Cita libro |titolo=C.Coppola, I Feudatari di Matino, per i tipi San Giorgio - Matino, 2023}}</ref> Malaki ang posibilidad, gayunpaman, ''ex silentio chartarum'', na ang maliit na pamayanan ay naglaho noong krisis pang-ekonomiya at epidemya noong ika-14 na siglo na nagbura sa dose-dosenang mga nayon sa Terra d'Otranto sa mga mapa. Gayunpaman, ang lugar ng Collepasso ay patuloy na kabilang sa iba't ibang pamilya, ang huli, mula noong 1692, ay ang pamilyang Leuzzi. Gayunpaman, walang ebidensya ng isang tunay na pamayanan sa lungsod, maliban sa pagkakaroon ng isang tiyak na bilang ng mga ''[[masseria]]'' kung saan naninirahan ang mga pamilya ng mga magsasaka o mga pana-panahong manggagawa, na malinaw na hindi maituturing na isang organisadong komunidad sa lungsod. ==Mga sanggunian== {{Reflist}}{{Lalawigan ng Lecce}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] r3e3yd9ygl0j0im96n7azywmyr8m88d Copertino 0 122821 2227896 2042401 2026-09-23T02:20:40Z Ryomaandres 8044 2227896 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Copertino|province=[[lalawigan ng Lecce|Lecce]] (LE)|website={{official website|http://www.comune.copertino.le.it/}}|area_code=0832|postal_code=73043|day=Setyembre 18|saint=[[San Jose ng Cupertino]]|elevation_m=34|elevation_footnotes=|population_demonym=Copertinesi|population_footnotes=|area_total_km2=57.76|area_footnotes=|mayor=Sandrina Schito|mayor_party=|frazioni=|region=[[Apulia]]|official_name=Comune di Copertino|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|40|16|N|18|03|E|region:IT_type:city|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=left|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=copertino-Stemma.png|image_caption=Kastilyo.|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Copertino.jpg|native_name=|footnotes=}}Ang '''Copertino''' (bigkas sa Italyano: [koperˈtiːno]; makasaysayang {{Lang-en|Cupertino}}; Salentino [kʊpɪɾˈtiːnʊ]), na kilala rin sa Ingles bilang '''Cupertino''', ay isang bayan at ''[[komuna]]'' sa [[lalawigan ng Lecce]] sa rehiyon ng [[Apulia]] sa timog-silangan ng [[Italya]]. == Kasaysayan == Ayon sa tradisyon, ang bayan ay umusbong noong 560 o 615 AD mula sa pagsasama ng mga nagkalat na naninirahan sa mga nayon ng Mollone, Casole, Cigliano, at Cambrò; ang pag-unlad nito ay malamang na nagsimula pa noong 924, ang taon kung kailan winasak ng mga [[Saraseno]] ang mga nayon na iyon at winasak ang kalapit na [[Nardò]]. Nagtipon sa loob ng isang dati nang pamayanan na nagmula sa mga [[Silangang Imperyong Romano|Bisantino]], ang mga natirang naninirahan ay lumikha ng isang bagong komunidad na una nilang tinawag na "Cittadella," ngunit kalaunan ay nagpasya na tawaging Conventino, pagkatapos ay Cupertino, at sa huli ay Copertino. Bilang kanilang sibiko na simbolo, pumili sila ng isang puno ng pino na may nakalantad na mga ugat, at sa mga gilid ng puno ay inilagay nila ang mga letrang C at P upang ipahiwatig ang bagong tatag na Conventio Populorum. Kaya, ang unang penomeno ng pagsasama-sama ng populasyon sa lugar ng Copertino ay nagsimula sa dominasyon ng mga Bisantino sa Salento. Nagsisimula ang modernong panahon para sa Copertino nang ang bayan ay haharap sa isang mahaba at mahirap na paglalakbay, na gugugulin ang buong ika-19 na siglo sa pag-alog ng mga pamana ng piyudalismo na sumira sa kaalaman at lakas ng mga tauhan nito. Sa katunayan, ang batas ni Napoleon ay hindi pa rin makakahanap ng mga lalaking handang iligtas si Copertino mula sa matagal nitong pagkapabaya. Ang Tanggapan ng Pagmamay-aring Maharlika ay muling maglalagay ng mga taong sakim sa ari-arian at kapangyarihan. Ang muling pagbibigay-kahulugan sa mga hangganan ng teritoryo ay hindi man lang magbibigay sa Copertino ng hukbong-dagat, sa kabila ng katotohanan na sa ilalim ng [[Ancien Régime]] ay pinanatili ng mga tao ng Copertino ang tore ng [[Squillace]] (o Scianuli). Ang mga kumbento at simbahan nito ay sasamsaman ng mga tinatawag na receiver ng Tanggapan ng Pagmamay-aring Estatal, na kukuha ng mga likhang sining o ililipat ang mga ito sa ibang lugar. Ang maikling panahon ni Napoleon ay muling papalitan ng mga Borbon. Ang mga espiritu ng mga tao ng Copertino ay magsisimulang maghimagsik. == Mga pangunahing tanawin == [[Talaksan:Castello_Copertino.jpg|thumb| Kastilyo ng Copertino]] * [[Kastilyo ng Copertino]], na itinayo ng arkitektong si [[Evangelista Menga]] noong 1540 sa isang dating [[portipikasyon|kutang]] Normando at Angevino, ay isa sa mga pinakalaking kuta sa Apulia. * Santuwaryo ni [[Jose ng Cupertino|San Jose ng Copertino]] * Santuwaryo at monasteryo ng La Grottella == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Lecce}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] 74wjvpta60xk4cjvhy4eqx9phi9qnuc Corigliano d'Otranto 0 122822 2227897 2083782 2026-09-23T02:24:17Z Ryomaandres 8044 2227897 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Corigliano d'Otranto|province={{ProvinciaIT|sigla=LE}} (LE)|website={{official website|http://www.comune.corigliano.le.it}}|area_code=0836|postal_code=73022|day=|saint=San Nicola di Bari|elevation_m=76|elevation_footnotes=|population_demonym=Coriglianesi|population_footnotes=|area_total_km2=28|area_footnotes=|mayor=|mayor_party=|frazioni=|region={{flag|Apulia}}|official_name=Comune di Corigliano d'Otranto|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|40|10|N|18|15|E|region:IT_type:city(5632)|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=left|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=Coat of arms of Corigliano|image_shield=Corigliano d'Otranto-Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Castello De Monti di Corigliano d'Otranto.jpg|native_name={{native name|el|Χωριάνα/Choriàna}}<br/>{{native name|scn|Curiànu}}|footnotes=}} Ang '''Corigliano d'Otranto''' ({{Lang-el|Χωριάνα|Choriàna}}; {{Lang-scn|Curiànu|label=[[Salentino]]}}) ay isang maliit na bayan at [[komuna]] ng 5,632 naninirahan sa lalawigan ng [[Lecce]] sa [[Apulia]], [[Italya]]. Ito ay isa sa siyam na bayan ng [[Grecìa Salentina]]. Ang mga naninirahan sa Corigliano, kasabay ng Italyano, ay nagsasalita rin ng [[Wikang Griko|Griko]], isang diyalektong Griyego. Matatagpuan sa [[Salento]], ito ay kabilang sa makasaysayang rehiyon ng Grecìa Salentina, isang lingguwistikong isla na may siyam na munisipalidad kung saan sinasalita ang [[Wikang Griko|Griko]], isang sinaunang wikang nagmula sa [[Wikang Griyego|Griyego]]. == Heograpiyang pisikal == === Teritoryo === Nasa hangganan ito sa hilaga ng mga munisipalidad ng [[Soleto]], [[Zollino]]. at [[Martano]]; sa silangan ng mga munisipalidad ng [[Castrignano de' Greci]] at [[Melpignano]]; sa timog ng mga munisipalidad ng [[Maglie]] at [[Cutrofiano]]; at sa kanluran ng mga munisipalidad ng [[Sogliano Cavour]] at [[Galatina]]. == Simbolo == Kinilala ang eskudo de armas ni Corigliano d'Otranto sa pamamagitan ng Dekreto ng Punong Ministro noong Agosto 31, 1956.<ref>{{Cita web|url=https://patrimonioacs.cultura.gov.it/patrimonio/e6451b8f-2360-4bd9-936e-029264ec55b2/669-corigliano-dotranto|titolo=Bozzetto dello stemma del Comune di Corigliano d'Otranto|accesso=22 settembre 2024|sito=ACS, Raccolta dei disegni degli stemmi di comuni e città}}</ref><ref name="ACS">{{Cita web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?350|titolo=Corigliano d'Otranto|sito=Archivio Centrale dello Stato}}</ref>[[Talaksan:Castello_dei_monti1.jpg|alt=text|thumb| Kastilyo De'Monti]] [[Talaksan:Castello_dei_monti2.jpg|alt=text|thumb| Kastilyo De'Monti]] == Kapatid na lungsod == * {{Flagicon|Greece}} [[Ilion, Greece|Ilion]], [[Gresya]] ==Mga sanggunian== <references /> {{Lalawigan ng Lecce}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] tjuyma5je4f0bz5ljeqhtt9ow19502p Corsano 0 122824 2227871 2005401 2026-09-23T01:25:07Z Ryomaandres 8044 2227871 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Corsano|province=[[Province of Lecce|Lecce]] (LE)|website=|area_code=0833|postal_code=73033|day=|saint=St. Blaise|elevation_m=121|elevation_footnotes=|population_demonym=Corsanesi|population_footnotes=|area_total_km2=9|area_footnotes=|mayor=|mayor_party=|frazioni=|region={{flag|Apulia}}|official_name=Comune di Corsano|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|39|53|N|18|22|E|region:IT_type:city|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=left|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=Coat of arms of Corsano|image_shield=Corsano-Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Corsano Panorama.jpg|native_name=|footnotes=}} Ang '''Corsano''' ay isang bayan at ''[[komuna]]'' sa [[lalawigan ng Lecce]] sa [[Apulia|rehiyon ng Apulia]] sa timog-silangan ng [[Italya]]. Matatagpuan sa silangang bahagi ng [[Santa Maria di Leuca|Capo di Leuca]], 59 km mula sa [[Lecce|kabesera ng probinsiya]], kabilang dito ang isang maikling kahabaan ng mas mababang baybayin ng [[Salento]]. Ito ay bahagi ng [[Samahan ng mga Munisipalidad Terra di Leuca]]. Ito ay bahagi ng Capo Santa Maria di Leuca Inter-municipal Consortium, isang miyembro ng ''Borghi Autentici d'Italia.''<ref>[https://www.borghiautenticiditalia.it/borgo/unione-dei-comuni-terra-di-leuca nell'Unione dei Comuni Terra di Leuca]</ref> Ang bayan ay kilala rin sa paggawa ng mga gawaing-kamay na sining.<ref>[http://www.viaggiareinpuglia.it/at/15/comune/265/it/Corsano-Corsano-%28Lecce%29] Corsano - viaggiareinpuglia.it</ref> == Heograpiya == Matatagpuan ito sa huling mga dalisdis ng Salentinong [[Murge]], nakaharap sa baybayin [[Dagat Adriatico]]. Ang distansya mula sa [[Lecce]] ay {{Convert|60|km|mi}}. == Kasaysayan == Ang Corsano ay malamang na itinatag noong ika-8 siglo, sa panahon ng dominasyong [[Imperyong Bisantino|Bisantino]] sa katimugang Italya, ng [[mga mongheng Basilio]]. Nang maglaon ay bahagi ito ng [[Prinsipalidad ng Taranto]], isang semiindependiyenteng entitidad ng [[Kaharian ng Napoles]], at kalaunan ay hawak ng maraming piyudal na pamilya. Ang pinakakapansin-pansing tanawin ay ang kastilyo ng baron (ika-17 siglo) at ang mukha ni Julien. == Mga sanggunian == {{reflist}}{{Lalawigan ng Lecce}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] 0b65bbsh6yk9zdukvpmlvmz0um39j2m Cursi 0 122825 2227898 2083798 2026-09-23T02:25:52Z Ryomaandres 8044 2227898 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cursi|elevation_m=90|area_total_km2=8|population_footnotes=<ref>Population from [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]</ref>|population_demonym=Cursiati|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|saint=[[San Nicolas|San Nicola di Bari]]|mayor=|day=Mayo 23|postal_code=73020|area_code=0836|website={{official website|http://www.cursi.it}}|footnotes=|istat=075025|area_footnotes=|mayor_party=|official_name=Comune di Cursi|shield_alt=Coat of arms of Cursi|native_name={{native name|el|Cùrze}}|image_skyline=Scorcio Piazza Pio XII Cursi.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Cursi-Stemma.png|image_map=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=LE}} (LE) Vicenza|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=left|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|9|N|18|19|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{flag|Apulia}}|frazioni=[[Bagnolo del Salento]], [[Castrignano de' Greci]], [[Maglie]], [[Melpignano]]}} '''Cursi''' ([[Wikang Griko|Griko]]: {{Lang|el|Κούρτσε}} <small>[[Transliterasyon|translit]]</small> {{Lang|el|Cùrze}}; [[Diyalektong Salentino|Salentino]]: {{Lang|scn|Cùrze}}) ay isang bayan at [[komuna]] sa [[Mga lalawigan ng Italya|lalawigan]] ng [[Lecce]] sa [[Apulia|rehiyon ng Apulia]] ng timog-silangang [[Italya]]. == Heograpiyang pisikal == === Teritoryo === Ito ay nasa hangganan sa hilaga ng munisipalidad ng [[Castrignano de' Greci]], sa silangan ng munisipalidad ng [[Bagnolo del Salento]], sa timog ng munisipalidad ng [[Maglie]], at sa kanluran ng munisipalidad ng [[Melpignano]]. === Klima === Kung pag-uusapan ang pagiging mahangin, ang mga munisipalidad ng silangang Salento ay malakas na naaapektuhan ng hangin sa pamamagitan ng malamig na agos na nagmula sa Balkan, o mainit na agos na nagmula sa Africa.<ref>{{cita web|url=http://clima.meteoam.it/AtlanteClimatico/pdf/(332)Lecce%20Galatina.pdf|titolo=Copia archiviata|accesso=25 maggio 2012|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20140112131638/http://clima.meteoam.it/AtlanteClimatico/pdf/(332)Lecce%20Galatina.pdf|dataarchivio=12 gennaio 2014}} Tabelle climatiche 1971-2000 dall'Atlante Climatico 1971-2000 del Servizio Meteorologico dell'Aeronautica Militare</ref> == Simbolo == Ang sibikong eskudo de armas ng munisipalidad ng Cursi ay naglalarawan ng isang Romanong tagapaghatid na may dalang isang bungkos ng mga liham, ang Latin na cursor, na pinaniniwalaang pinagmulan ng pangalan ng bayan. Ang watawat ay isang asul na bandila.{{gallery|Image:Cursi piazza.JPG|Plaza|Image:Cursi santuario Maria SS. dell'Abbondanza.JPG|Santuwaryo ng Maria SS. dell'Abbondanza|width=250}} ==Mga sanggunian== {{reflist}}{{Lalawigan ng Lecce}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] ei6a6tviel13mlruezyte4detmuo1xi Cutrofiano 0 122826 2227901 2005407 2026-09-23T02:31:01Z Ryomaandres 8044 2227901 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Cutrofiano|elevation_footnotes=|area_footnotes=|area_total_km2=56.81|population_footnotes=|population_total=68375998|population_as_of=24 Hulyo 2021|pop_density_footnotes=|population_demonym=Cutrofianesi|elevation_m=81|mayor_party=|twin1=|twin1_country=|saint=San Antonio ng Padua|day=|postal_code=73020|area_code=0836|website={{official website|http://www.comune.cutrofiano.le.it}}|mayor=Oriele Rosario Rolli|frazioni=|official_name=Comune di Cutrofiano|shield_size=px|native_name=[[Griko]]: {{lang|el|Kutrufiàna}}|image_skyline=Cutrofiano_Chiesa_Rupestre.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Maliit na simbahan ng San Giovanni Battista.|image_shield=Cutrofiano-Stemma.png|shield_alt=Coat of arms|image_map=|province=[[Lalawigan ng Lecce|Lecce]] (LE)|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=left|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|07|N|18|12|E|region:IT_type:city|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Apulia]]|footnotes=}}'''Cutrofiano''' ([[Diyalektong Salentino|Salentino]]: {{Lang|scn|Cutrufiànu}}; [[Wikang Griko|Griko]]: {{Lang|el|Κουτρουφιάνα}} <small>translit</small> {{Lang|el|Kutrufiàna}}) ay isang bayan at ''[[Komuna|comune]]'' sa [[lalawigan ng Lecce]] sa [[Apulia|rehiyon ng Apulia]] ng timog-silangan ng Italya. Kilala ito sa sapatos at paggawa ng ceramic. == Kasaysayan == [[Talaksan:Cutrofiano - Palazzo Ducale "Palazzo Filomarini".jpg|left|thumb|Ang palasyo dukal ng Palazzo Filomarini, dating munisipyo.]] Hindi malinaw ang pinagmulan ng nayon, malamang na mula pa noong panahon ng mga Romano, dahil sa kamakailang pagkakatuklas ng isang pugon mula sa panahong ito sa lugar na "Scacciato". Gayunpaman, walang ibang ebidensiya na nagmumungkahi ng anumang anyo ng paninirahan sa mga sumunod na siglo. Ipinapahiwatig ng mga unang talaang pangkasaysayan na ang teritoryo ay ipinagkatiwala kay Riccardo Panvino noong 1192, kasama ang nayon ng San Pietro di Galatina.<ref>{{Cita libro |titolo=L. Tasselli, Antichità di Leuca, Lecce, eredi di Pietro Micheli 1693, pag. 194.}}</ref> Samakatuwid, maliwanag na mayroon nang paninirahan sa lungsod noong panahong ito. == Lipunan == '''Diyalekto''' Ang diyalektong sinasalita sa Cutrofiano ay ang diyalektong Salentino sa timog na varyant nito. Ang diyalektong Salentinong ay puno ng mga impluwensiyang nauugnay sa iba't ibang pananakop: [[Wikang Griyego|Griyego]], [[Imperyong Romano|Romano]], [[Silangang Imperyong Romano|Bisantino]], [[Wikang Lombardo|Lombardo]], [[Normandong pananakop sa katimugang Italya|Normando]], [[Mga Albanes|Albanes]], [[Wikang Pranses|Pranses]], at [[Wikang Kastila|Español]]. == Mga sanggunian == {{reflist}}{{Lalawigan ng Lecce}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] lcznb61sy93lntke7jj6d97v7kcat3o 2227902 2227901 2026-09-23T02:31:59Z Ryomaandres 8044 2227902 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Cutrofiano|elevation_footnotes=|area_footnotes=|area_total_km2=56.81|population_footnotes=|population_total=68375998|population_as_of=24 Hulyo 2021|pop_density_footnotes=|population_demonym=Cutrofianesi|elevation_m=81|mayor_party=|twin1=|twin1_country=|saint=San Antonio ng Padua|day=|postal_code=73020|area_code=0836|website={{official website|http://www.comune.cutrofiano.le.it}}|mayor=Oriele Rosario Rolli|frazioni=|official_name=Comune di Cutrofiano|shield_size=px|native_name=[[Griko]]: {{lang|el|Kutrufiàna}}|image_skyline=Cutrofiano_Chiesa_Rupestre.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Maliit na simbahan ng San Giovanni Battista.|image_shield=Cutrofiano-Stemma.png|shield_alt=Coat of arms|image_map=|province=[[Lalawigan ng Lecce|Lecce]] (LE)|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=left|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|07|N|18|12|E|region:IT_type:city|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Apulia]]|footnotes=}}'''Cutrofiano''' ([[Diyalektong Salentino|Salentino]]: {{Lang|scn|Cutrufiànu}}; [[Wikang Griko|Griko]]: {{Lang|el|Κουτρουφιάνα}} <small>translit</small> {{Lang|el|Kutrufiàna}}) ay isang bayan at ''[[Komuna|comune]]'' sa [[lalawigan ng Lecce]] sa [[Apulia|rehiyon ng Apulia]] ng timog-silangan ng Italya. Kilala ito sa sapatos at paggawa ng ceramic. == Kasaysayan == [[Talaksan:Cutrofiano - Palazzo Ducale "Palazzo Filomarini".jpg|left|thumb|Ang palasyo dukal ng Palazzo Filomarini, dating munisipyo.]] Hindi malinaw ang pinagmulan ng nayon, malamang na mula pa noong panahon ng mga Romano, dahil sa kamakailang pagkakatuklas ng isang pugon mula sa panahong ito sa lugar na "Scacciato". Gayunpaman, walang ibang ebidensiya na nagmumungkahi ng anumang anyo ng paninirahan sa mga sumunod na siglo. Ipinapahiwatig ng mga unang talaang pangkasaysayan na ang teritoryo ay ipinagkatiwala kay Riccardo Panvino noong 1192, kasama ang nayon ng San Pietro di Galatina.<ref>{{Cita libro |titolo=L. Tasselli, Antichità di Leuca, Lecce, eredi di Pietro Micheli 1693, pag. 194.}}</ref> Samakatuwid, maliwanag na mayroon nang paninirahan sa lungsod noong panahong ito. Mula kalagitnaan ng dekada '50 hanggang unang bahagi ng dekada '70, naranasan ng Cutrofiano ang isang panahon ng pag-unlad at modernisasyon, kasama ang paglulunsad ng maraming gawaing pampubliko at mga serbisyong pampubliko. Ang sentro ng bayan ay nilagyan ng mga serbisyo tulad ng mga paaralan sa Via Catania, ang post office sa Via Capo, at ang natatakpang palengke sa Via Milite Ignoto. Itinaas ang Munisipyo, at itinayo ang mga sistema ng tubig at alkantarilya. Sa panahong ito, ang iba't ibang aspekto ng pang-araw-araw na buhay ay kinokontrol, lalo na mula sa pananaw ng kalusugan: nabawasan ang mga emisyon ng alikabok mula sa maraming panaderya na matatagpuan sa sentro ng bayan, at ipinagbawal ang paggamit ng tinatawag na "caratizza," ang kariton na ginagamit sa pagkolekta ng tubig basura ng sambahayan upang magamit bilang pataba para sa mga bukid. Maraming mga inisyatibo sa lipunan at ekonomiya ang isinagawa, tulad ng paglagda ng iba't ibang kasunduan sa mga pampublikong katawan at mga institusyon ng kredito upang magbigay ng mga mababang-gastos na mortgage para sa mga unang beses na bibili ng bahay at mga serbisyo sa day care para sa mga may kapansanan, kabilang sa mga unang munisipalidad sa Italya. == Lipunan == '''Diyalekto''' Ang diyalektong sinasalita sa Cutrofiano ay ang diyalektong Salentino sa timog na varyant nito. Ang diyalektong Salentinong ay puno ng mga impluwensiyang nauugnay sa iba't ibang pananakop: [[Wikang Griyego|Griyego]], [[Imperyong Romano|Romano]], [[Silangang Imperyong Romano|Bisantino]], [[Wikang Lombardo|Lombardo]], [[Normandong pananakop sa katimugang Italya|Normando]], [[Mga Albanes|Albanes]], [[Wikang Pranses|Pranses]], at [[Wikang Kastila|Español]]. == Mga sanggunian == {{reflist}}{{Lalawigan ng Lecce}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] fhslw5oa3snjb6kmg0ohjlurh3ov4bz Diso 0 122827 2227900 2083807 2026-09-23T02:28:38Z Ryomaandres 8044 2227900 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Diso|frazioni=[[Marittima]], [[Marina di Marittima]]|area_code=0836|postal_code=73030|day=Mayo 1|saint=San Felipe at Santiago|elevation_m=99|elevation_max_m=|elevation_min_m=|elevation_footnotes=|population_demonym=Disini|population_footnotes=<ref>Population from [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]</ref>|area_total_km2=11.42|area_footnotes=|mayor=Antonella Carrozzo|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=LE}} (LE)|official_name=Comune di Diso|shield_alt=Coat of arms of Diso|native_name={{native name|el|Dhyssos}}|image_skyline=Luminarie-villa-diso-galleria.JPG|imagesize=|image_alt=|image_caption=Isang hanay ng makukulay na ilaw sa sentro ng lungsod sa Kapistahan ni [[San Felipe]] at [[Santiago ang Makatarungan|Santiago]], mga santong patron ng lungsod.|image_shield=Diso-Stemma.png|image_map=|region=[[Apulia]]|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=left|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|1|N|18|24|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|website={{URL|http://www.comune.diso.le.it/}}}} Ang '''Diso''' ([[Diyalektong Salentino|Salentino]]: {{Lang|scn|Disu}}; {{Lang-el|Dhyssos}}) ay isang bayan at [[komuna]] sa [[lalawigan ng Lecce]] sa [[Apulia|rehiyon ng Apulia]] ng timog-silangan ng [[Italya]]. Ito ay umiiral na simula ng ika-11 siglo, at nagtatampok ng maraming simbahan, gusali, at mga plaza. == Heograpiyang pisikal == [[Talaksan:Piazza Municipio Diso, Lecce.jpg|left|thumb|Munisipyo]] === Teritoryo === Ang munisipalidad ng Diso, na sumasaklaw sa 11.56 km², ay tinatanaw ang baybaying [[Dagat Adriatico|Adriatico]] sa humigit-kumulang 4 na km, kabilang ang resort sa tabing-dagat ng [[Marina di Marittima]]. Ito ay matatagpuan sa taas na 99 m mula sa antas ng dagat. Nakapalibot ito sa munisipalidad ng [[Ortelle]] sa hilaga, sa munisipalidad ng [[Spongano]] sa kanluran, sa munisipalidad ng [[Andrano]] sa timog, at sa munisipalidad ng [[Castro]] at Dagat Adriatico sa silangan. == Pinagmulan ng pangalan == Ang pinagmulan ng pangalan ay maaaring nagmula sa salitang Messapio na Dizos, na nangangahulugang pinatibay na lungsod. Pinaniniwalaan din na ang etimolohiya ay nagmula sa Disìo, na nangangahulugang pagnanais na manirahan. Sa iba't ibang mga dokumentong pangkasaysayan, ito ay binabanggit bilang Disum o maging Dixum. ==Mga sanggunian== {{Reflist}}{{Lalawigan ng Lecce}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] mtolljzmu4vmjux7den3y76rmfsg6bc Paglubog ng ROKS Cheonan 0 123568 2227991 2131015 2026-09-23T07:04:21Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227991 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict |conflict=Paglubog ng ROKS ''Cheonan'' |image=[[File:Baekryong location 2.svg|250px]] |caption=Kinalalagyan ng [[Baengnyeong Island]] (red) sa [[Incheon]] (yellow) |date=26 Marso 2010 |place=Malapit sa [[Baengnyeong Island]], [[Yellow Sea]] |result=Paglulubog ng ''Cheonan'' |combatant1={{flagicon image|Flag of the Korean People's Navy (1993–2023).svg}} [[Hukbong Dagat ng Korea]] |combatant2={{flagicon image|Naval jack of South Korea.svg}} [[Hukbong Dagat ng Repulika ng Korea]] |commander1=Unknown |commander2=Choi Won-il |casualties1=Wala |casualties2=Paglubog ng 1 corvette<br>46 na namatay |}} Ang '''Paglubog''' ng '''ROKS''' '''Cheonan''' ay naganap sa 26 Marso 2010, na kung saan ang ''[[ROKS Cheonan (PCC-772)|Cheonan]]'', isang barko ng hukbong-dagat ng Republika ng Korea na may 104 na tauhan, ay lumubog sa tubig ng kanluran baybayin ng bansa na malapit sa [[Baengnyeong Island]] sa [[Yellow Sea]]. Ang ulat ng isang imbestigasyon na natupad sa pamamagitan ng isang pangkat ng mga internasyonal na mga eksperto ay pinakawalan sa 20 Mayo 2010, na nagsabi na ang bapor na pandigma ay nalubog sa pamamagitan ng isang [[torpido]] ng [[Hilaga Korea]]<ref name="dailynk1">{{cite web|url=http://www.dailynk.com/english/read.php?cataId=nk00100&num=6392 |title=Results Confirm North Korea Sank Cheonan |publisher=Daily NK |date= |accessdate=2010-05-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article7131533.ece |title=Archive copy |access-date=2010-05-22 |archive-date=2010-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100522062838/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article7131533.ece |url-status=dead }}</ref> na binaril sa pamamagitan ng isang unanong submarino.<ref name=yono/> 40 na bangkay ay nabawi sa 46 na namatay sa itong aksidente.<ref name="funeral" /> Sa Mayo 20, ang koponan ng imbestigasyon (Timog Korea, US, UK, Sweden, Australya) ay nagpahayag ng kanilang mga ulat sa kung saan sila ay nagpalagay na ang paglubog ng bapor ''Cheonan'' na pandigma ay sa katunayan na ito ay resulta ng isang atake ng Hilaga Korea, nagsasabi na "Ang mga puntos na ebidensiya lubha sa konklusyon na ang mga torpedo ay baputok sa pamamagitan ng isang unanong submarino ng Hilaga Korea sa ilalim ng tubig." Natagpuan din ng koponan ng imbestigasyon na ang isang grupo ng mga maliliit na submarino ay nasamahan ng isang barko sa paggagalaw mula sa isang hukbong-dagat base kamp ng Hilaga Korea ng ilang araw bago ng paglulubog. Sa pamamagitan ng ulat, ang Presidente Lee ng Republika ng Korea, ay nagsabi sa Mayo 24 na, "Ang Hilaga Korea na umatake sa Republika ng Korea ay magbabayad ng katumbas para sa kanilang militar na paghahamon, at upang sisihin sila sa kanilang gawain, ibabawal na ang pagdaan ng mga barko ng Hilaga Korea sa teritoryal na tubig ng Republika ng Korea at hihinto din ang mangalakal sa pagitan ng Timog at Hilaga." "Sa paglulusob sa aming teritoryal na tubig, himpapawid, o lupa, ipagtatanggol namin agad ang sariling teritoryal at kasama ng Sangguniang Kaligtasan ng UN at ang Internasyonal na Komunidad sisisihin agad ang Hilaga Korea sa kanilang gawain. Sa karagdagan, tataas din ang lakas ng aming militar at ang kondisyon ng pagtanggol ng aming bansa kasama ng US." ==Paglubog ng ''Cheonan''== Sa 26 Marso 2010, isang pagsabog ay naganap malapit sa''[[ROKS Cheonan (PCC-772)|Cheonan]]'', isang [[Pohang klase Corvette|Pohang Class]] [[Corvette]].<ref name="The sinking of the Cheonan">{{cite news |url= http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/03/26/south.korea.ship.sinking/index.html |title= Report: South Korean navy ship sinks |accessdate= 26 Marso 2010 |publisher=CNN}}</ref> Ang barko ay naglalaman ng 104 na tao sa panahon ng paglubog, at 58 na tao ay naligtas habang 46 ay namatay. Ang pagsabog ay naganap malapit sa popa ng barko, at ito ang dulot ng pakahalati ng barko sa dalawang parte nang maya maya ay nalubog ng 21:30&nbsp;[[UTC+9|local time]] (12:30&nbsp;[[coordinated universal time|UTC]]) sa {{convert|1|nmi|km}} timog-kanluran baybayin ng [[Baengnyeong Island]].<ref name=BBC8589507>{{cite news|url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8589507.stm|title=South Korean navy ship sinks near sea border with North|date=26 Marso 2010|publisher=BBC|accessdate=2010-03-26}}</ref><ref name=BBC8596081>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8596081.stm|title=Poor weather halts search of South Korea sunken warship|date=31 Marso 2010|publisher=BBC|accessdate=2010-03-31}}</ref><ref>{{cite web|url= http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/04/02/2010040200678.html |title= Cheonan Captain 'Reported Attack' |publisher=English.chosun.com |date=2010-04-02 |accessdate=2010-05-21}}</ref> Paunang ulat ay nagsasabi na ang barko ay naatake sa pamamagitan ng isang torpido ng Hilaha Korea, at na ang isang barko ng Timog Korean ay bumaril din sa pagsasagot.<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/warship-mystery-raises-korean-tensions-1928740.html|author=Kim Sengupta|title=Warship mystery raises Korean tensions|publisher=The Independent|date=27 Marso 2010}}</ref> Maagang ulat din ay nagsasabi na ang isang yunit ng Timog Korean Navy ay nagbaril sa isang hindi nakilalanin na barko na napatungo sa Hilagang Korea. Ang pagtatanggol opisyal mamaya ay nagsabi na ang target na ito ay maaaring isang kawan ng mga ibon na hindi nakilalanin sa radar.<ref name="guardian">{{cite news|url= http://www.guardian.co.uk/world/2010/mar/26/south-korea-navy-ship-attack |author= Tania Branigan and Caroline Davies |title= South Korean naval ship sinks in disputed area after 'explosion' |date=2010-03-26 |publisher= The Guardian |accessdate=2010-03-30}}</ref> == Pagsisikap sa Pagligtas == Matapos ang paglubog [[Lee Myung-bak|President Lee]] ay nagsabi na ang paggaling ng anumang mga nakaligtas ay ang mga pangunahing prioridad. Oksihena ay nabomba sa loob ng barko upang mapanatili ang sinumang mga buhay pa sa loob. Sa 30 Marso 2010, isang bosero ng Timog Korea ay namatay sa pagkawala ng ulirat habang naghahanap ng mga maliligtas, at iba pa ay naospital.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8594226.stm|title= Diver dies at South Korean warship rescue site|date=30 Marso 2010|publisher=BBC News|accessdate=30 Marso 2010}}</ref> Sa 3 Abril 2010, nainiulat na ang isa sa mga bangka na kasangkot sa paghahanap ay nawawala at ituring na nalubog din, at ito pala ay bumanga sa isang barko ng [[Cambodia]]n [[Flag State|registry]]. Ito ay may siyam na tao na nakasakay.<ref>{{cite web|url=http://english.yonhapnews.co.kr/national/2010/04/03/39/0301000000AEN20100403000300315F.HTML |title=Yonhap News |language={{in lang|ko}} |publisher=Yonhap News |date= |accessdate=2010-05-20}}</ref> Matapos ang paglubog, ang pagsisikap sa pagligtas ay natapos at napigil sa kahilingan ng mga pamilya ng mga nawawala o patay. == Pagsasagip sa Dagat == Ang pagsagip sa dagat ng ''Cheonan'' ay nagsimula sa pamamagitan ng paggamit ng isang higanteg lumulutang na kreyn <ref>{{cite web |author=&raquo; by GI Korea in: Picture of the Day |url=http://rokdrop.com/2010/04/06/picture-of-the-day-raising-the-cheonan/ |title=Picture of the Day: Raising the Cheonan |publisher=ROK Drop |date=2010-04-06 |accessdate=2010-05-20 |archive-date=2010-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100416170156/http://rokdrop.com/2010/04/06/picture-of-the-day-raising-the-cheonan/ |url-status=dead }}</ref> na kung saan ang popa ng barko ay ang unang itaas. Ang katawan ng 40 na tauhan ng 46 na namatay sa barko ay nabawi.<ref name="funeral">{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/news/asia-pacific/2010/04/201042912957232586.html |title=Asia-Pacific - Funeral held for S Korean sailors |publisher=Al Jazeera English |date=2010-04-29 |accessdate=2010-05-20}}</ref> == Espekula sa Sanhi ng Paglubog == Ang mga opisyal ng Timog Korea sa una ay hindi sumang-ayon sa ideya na ang Hilaga Korea ay responsable para sa paglubog ng Cheonan.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8598267.stm|title=South Korea urges restraint over sunken warship|publisher=BBC News|date=1 Abril 2010}}</ref> Sa 29 Marso 2010, kasunod ng isang lunod pagsusuri ng mga sira-sirahan ng barko, Ministro ng Depensa [[Kim Tae-Young (R.O.K Army general)|Kim Tae-Young]]ay ang unang nakasabi na ang pagsabog ay maaaring sanhi ng isang [[nabal minahan|minahan]] ng Hilaga Korea, na posibleng natira mula sa [[Korean War]].<ref name=BBC8592175>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8592175.stm |title=Sunken section of South Korean naval vessel found |publisher=BBC News Online |accessdate=29 Marso 2010}}</ref> Mamaya sa parehong linggo, noong Abril 2, sa Heneral Kim ay nagsabi din na ito ay isang "malamang posibilidad" na ang isang torpedo ay ang sanhi sa paglubog ng ''Cheonan''.<ref>{{cite web |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/04/02/AR2010040200247.html |title=South Korea says torpedo may have sunk navy ship |publisher=The Washington Post |accessdate=2 Abril 2010 }}{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang isang pahayagan ng Timog Korea, ''[[The Chosun Ilbo]]'' ay nagulat sa Marso 31 na ang isang submarino ng Hilaga Korea ay nakita malapit sa lugar ng paglubog ng Timog Korea at ng mga American na ahensiya ng imbestigasyon.<ref>{{cite web|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/03/31/2010033101024.html |title=N. Korean Submarine 'Left Base Before the Cheonan Sank' |publisher=The Chosun Ilbo |accessdate=3 Abril 2010}}</ref> Isa pang ulat mula sa parehong pahayagan ay nagsabi na si Kapitan Won Choi-il ng ''Cheonan'' tumawag sa pamamagitan ng kanyang mobile phone sa pagsasabog ng Cheonan na kung saan sinabi niya na "Kami ay naatake ng mga kalaban." <ref>{{cite web|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/04/02/2010040200678.html |title=Cheonan Captain 'Reported Attack' |publisher=The Chosun Ilbo |accessdate=3 Abril 2010}}</ref> Sa 30 Marso 2010, nidespatsa ng tagapagsalita ng Ministeryo ng Depensa Won Tae-Jae, ang posibilidad na ang submarino ng Hialaga Korea ay maaaring nagpaputok ng torpidoe sa barko ng Timog Korea, na nagpapahiwatig na walang mga "kahanga-hanga gawain" ay nakumpirma na.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8598267.stm|title=South Korea urges restraint over sunken warship|date=1 Abril 2010|publisher=BBC|accessdate=2010-04-02}}</ref> Gayunman, sa 2 Abril 2010,''[[Ang Chosun Ilbo]]''ay nabanggit na ang mga opisyal ng ahensiya ay nagsasabi na ang torpido mula sa isang maliit na submarino na pang-sakay ng dalawang tao lamang ng Hilaga Korea ay ang nakalubog ng barko, dahil walang katibayan na ebidensiya na naganap ang isang panloob na pagsabog.<ref name="Ilbo"/> Sa isang hiwalay na pahayag mamaya sa parehong araw, ang Ministeryo ng Depensa ay nagsabi na ang imbestigasyon ay pinasiyahan ang posibilidad ng isang panloob na pagsabog, bilang ang imbestigasyon mula sa nakaligtas ay hindi suportado tulad ng isang pagkakatapos.<ref name="Stars and Stripes">{{cite web|url=http://www.stripes.com/article.asp?section=104&article=69124|title=South Koreans hold out hope for sailors missing after ship explosion|publisher=Stars and Stripes|accessdate=3 Abril 2010}}</ref> Ang ministeryo, gayunpaman, nagsabi uli na hindi ito Gusto-isip-isip lamang sa mga sanhi nito hanggang sa imbestigasyon ay kumpleto na.<ref name="Ilbo">''[[The Chosun Ilbo]]'', [http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/04/02/2010040200382.html "Suspicion Of N. Korean Hand In Sinking Mounts"], 2 Abril 2010.</ref> Sa 7 Abril 2010, ang chairman ng [[South Korean National Assembly]], Kim Hak-awit, ay nakasaad na ang pinsala sa barko ay isang uri na "hindi maaaring hindi resulta ng isang torpedo o minahan na atake." <ref name=CI-20100407/> "<ref name=CI-20100407>{{cite news|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/04/06/2010040600350.html |title=Lawmaker Points to Signs Linking N. Korean Sub to Shipwreck |date=7 Abril 2010 |publisher=The Chosun Ilbo |accessdate=7 Abril 2010}}</ref> Sa parehong araw, direktor ng [[National Intelligence Service (South Korea)|National Intelligence Service]] Won SEI-Hoon ay nakasaad din na ayon sa kanilang imbestigasyon, at sa makuha mula sa U.S. [[Central Intelligence Agency]], walang di-pangkaraniwang aktibidad ng Hilaga Korea sa araw ng paglubog.<ref name=HY-20100407>{{cite news|url=http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_national/414775.html|title=NIS says N. Korean attack on Cheonan impossible sans Kim Jong-il approval|date=7 Abril 2010|publisher=Hank Yoreh|accessdate=2010-04-07}}</ref> Sa 25 Abril 2010, ang Ministerya ng Depensa ay nagsabi na ang pinaka-malamang na maging sanhi ng pagsabog ng ''Cheonan'' ay isang [[torpido]]; kanyang mga pahayag ay ang unang pagkakataon na ang isang opisyal ng Timog Korea ay bumanggit sa publiko tulad ng isang dahilan. Si Kim ay nagsabi na "Ang isang bubble jet na nasanhi ng isang mabigat na torpedo ay ang inisip na pinaka-malamang sanhi, gayunman ang iba't-ibang mga posibilidad ay din pinagaaralan. "Ang isang bubble jet ay ang dulot ng isang pagsabog at ito ang nagbabago sa presyon ng tubig, at ang kanyang lakas ay maaaring maging sanhi ng pagsasabog ng barko. Ang teorya ng bubble jet ay suportado ng isa sa mga taga-imbestigasyon sa insidente, na nagsabi na walang katibayan na ang isang pagsabog ay naganap sa makipag-ugnayan sa isang barko, at na ang isang di-makipag-ugnayan sa pagsabog ay pinaka-malamang nasira ang barko sa kalahati.<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2010/04/26/world/asia/26korea.html|title=South Korea Cites Torpedo Attack in Ship Sinking|publisher=The New York Times|date=25 Abril 2010|accessdate=25 Abril 2010}}</ref> == Imbestigasyon == Pagkatapos ng pagsasagip ng barko, Ang Timog Korea at ang Estados Unidos ay bumuo ng isang pinagsamang mausisa koponan upang matuklasan ang sanhi ng paglubog ng Cheonan.<ref>{{cite web |url=http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2918871 |title=INSIDE JoongAng Daily |publisher=Joongangdaily.joins.com |date=2010-04-07 |accessdate=2010-05-20 |archive-date=2010-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100409091452/http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2918871 |url-status=dead}}</ref> Mamaya ang Timog Korea ay nagsabi na itong grupo na ito ay inilaan upang makipagbuo sila ng isang pang-internasyonal na grupo upang imbestigahan ang paglubog kasama ng Britain, Sweden at Australya.<ref>{{cite web |author=(AFP)&nbsp;– 12 Abril 2010 |url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gOgULd0mCVXkMrugSmJ6BIHhWmkQ |title=AFP: Australians to join probe into S.Korea warship sinking |publisher=Google.com |date=2010-04-12 |accessdate=2010-05-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100417032146/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gOgULd0mCVXkMrugSmJ6BIHhWmkQ |archivedate=2010-04-17 |url-status=live }}</ref> Ang Canada ay nag anunsiyado na ang tatlong eksperto ay sasali sa imbestigasyon.<ref>{{cite web|url=http://www.international.gc.ca/media/165.aspx?lang=eng|title=Canadian Naval Expertise to Assist in Multinational Investigation into the Cheonan Sinking|accessdate=2010-05-16|date=2010-05-16|publisher=[[Department of Foreign Affairs and International Trade|Foreign Affairs and International Trade Canada]]|archive-date=2013-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130422102958/http://www.international.gc.ca/media/165.aspx?lang=eng|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130422102958/http://www.international.gc.ca/media/165.aspx?lang=eng |date=2013-04-22 }}</ref> Sa 16 Abril 2010, Yoon Duk-yong, co-chairman ng pangkat ng imbestigasyon, ay nagsabi na, "Sa isang unang pagsusuri ng popa ng ''Cheonan'', mga taga-imbestigasyon ng Timog Korean at U.S. ay natagpuan na walang ebidensiya na ipinapakita na ang katawan ng barko ay direktang natamaan sa pamamagitan ng isang torpido. Sa halip, ang aming natagpuan ay nagpapakita na ang isang malakas na pagsabog katulad ng isa sa dulot ng isang torpido ay naganap sa ilalim ng tubig. Ang pagsabog ay maaaring nakagawa ng isang bubble jet na sa wakas ay nakabuo ng isang malaking alon at pagkabigla na sanhi ng pagkakahalati ng barko." <ref name=kt-20100419>{{cite news|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/special/2010/04/180_64462.html|title=N. Korean Submarines Pose Grave Threat to Security|author=Jung Sung-ki|date=19 Abril 2010|publisher=Korea Times|location=Seoul|accessdate=2010-04-25}}</ref> Bakas ng isang kemikal na pagsabog na sangkap na ginagamit sa torpedoes ay mamaya natagpuan sa Mayo 2010.<ref>{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-05/10/c_13285608.htm|title=S. Korea confirms detection of explosive chemical in sunken warship|date=10 Mayo 2010|publisher=[[Xinhua]]|access-date=22 Mayo 2010|archive-date=22 Mayo 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100522161652/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-05/10/c_13285608.htm|url-status=dead}}</ref> Ang''[[Washington Post]]'' ay umulat sa 19 Mayo 2010, na ang isang team ng pang-imbestigasyon mula sa Sweden, Australia, Britain, at ang Estados Unidos ay nakalabas ng konklusyon na ang isang torpido ng Hilaga Korea ang naka-lubog ng barko ng Timog Korea. Ang imbestigasyon team ay nakatagpo na ang torpido ginamit ay katulad ng isang torpido ng Hilaga Korea na dating nakuha ng Timog Korea.<ref name="post3094">{{cite web | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/18/AR2010051803094.html | title = South Korea to officially blame North Korea for March torpedo attack on warship| work = [[Washington Post]]| author = Pomfret, John| coauthor = Harden, Blaine | date = 19 Mayo 2010| accessdate = 20 Mayo 2010}}</ref> Sa 25 Abril 2010, ang koponan ng imbestigasyon ay humayag na ang sanhi ng paglubog ay isang hindi-lunod na pagsabog naganap sa ilalim ng tubig.<ref>{{cite web|url=http://www.dailynk.com/english/read.php?cataId=nk00100&num=6276 |title=Cheonan Analysis Reveals Non-Contact Cause |publisher=Daily NK |date=2010-04-26 |accessdate=2010-05-20}}</ref> Sa 7 Mayo 2010, ang isang opisyal ng pamahalaan ay nagsabi na ang isang pangkat ng mga sibilyan at eksperto ngmilitar ay nakatagpo ng bakas ng isang <ref>[http://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2010/05/113_65519.html Explosives from torpedo found on sunken ship, by Lee Tae-hoon] [[Korea Times]], 7 Mayo 2010</ref> Sa 19 Mayo 2010, ang pagkatuklas ng isang piraso na bakal na naglalaman ng isang serial number na katulad sa isa sa isang torpido ng Hilaga Korea na nasagip ng Timog Korea noong taong 2003.<ref>{{cite web|url=http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2920725|title=Probe IDs torpedo that sunk Cheonan: sources|publisher=JoongAng Daily|date=20 Mayo 2010|accessdate=20 Mayo 2010|archive-date=7 Hunyo 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607234606/http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2920725|url-status=dead}}</ref> ==Opisyal na Pagkatuklas== Sa Mayo 20, ang koponan ng imbestigasyon (Timog Korea, US, UK, Sweden, Australya) ay nagpahayag ng kanilang mga ulat sa kung saan sila ay nagpalagay na ang paglubog ng bapor ''Cheonan'' na pandigma ay sa katunayan na ito ay resulta ng isang atake ng Hilaga Korea, nagsasabi na "Ang mga puntos na ebidensiya lubha sa konklusyon na ang mga torpedo ay baputok sa pamamagitan ng isang unanong submarino ng Hilaga Korea sa ilalim ng tubig." Natagpuan din ng koponan ng imbestigasyon na ang isang grupo ng mga maliliit na submarino ay nasamahan ng isang barko sa paggagalaw mula sa isang hukbong-dagat base kamp ng Hilaga Korea ng ilang araw bago ng paglulubog.<ref>{{cite web |url=http://www.sbs.com.au/news/article/1261022/North-Korea-'sank-South-Korean-ship' |title=World News Australia - North Korea 'sank South Korean ship' |publisher=Sbs.com.au |date= |accessdate=2010-05-20 |archive-date=2010-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523020653/http://www.sbs.com.au/news/article/1261022/North-Korea-%27sank-South-Korean-ship%27 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523020653/http://www.sbs.com.au/news/article/1261022/North-Korea-%27sank-South-Korean-ship%27 |date=2010-05-23 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2010/US/05/19/south.korea.ship/index.html?hpt=T1 |title=North Korea denies sinking warship; South Korea vows strong response |publisher=CNN.com |date= |accessdate=2010-05-20}}</ref><ref name="'North Korean torpedo' sank South's navy ship - report">{{cite web|author=Adam Brookes |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/asia_pacific/10129703.stm |title='North Korean torpedo' sank South's navy ship - report |publisher=BBC News |date= |accessdate=2010-05-20}}</ref> Ang tiyak na armas na ginamit ay isang gawa ng Hilaga Korea[[CHT-02D torpido]], na kung saan ang mga malalaking parte katulad nito ay nahanap.<ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/northkorea/7743830/North-Korea-condemned-by-world-powers-over-torpedo-attack.html|title=North Korea condemned by world powers over torpedo attack|publisher=The Telegraph|date=20 Mayo 2010|accessdate=20 Mayo 2010}}</ref> Ang mga taga-imbestigasyon ng Timog Korea ay naniniwala na ang isa o dalawang submarino ng Hilaga Korea, ang isa Yono uri na submarino at ang isa Sang-O uri na submarino, ay umalis galing sa hukbong-dagat base kamp na Cape Bipagot sinamahan ng isang barko sa Marco 23. Isa sa mga submarino, ayon sa ulat, ay umikot sa paligid sa kanluran ng [[Baengnyeong Island]], pagdating sa Marso 25. Doon, ito naghintay ng 30 na minuto sa ilalim ng tubig sa 40–50 metro malalim para sa ''Cheonan'' upang pumasa ito. Mga taga-imbestigasyon ay naniniwala din na ang mga submarino ay nagpaputok ng torpido sa isang lugar na 3&nbsp;km layo sa oras na 09:22 sa Marso 26. Ang mga submarino ng Hilaga Korea ay bumalik sa kanilang base kamp sa Marso 28.<ref name=yono>{{cite news|publisher= [[Chosun Ilbo]] |title= How Did N. Korea Sink The Cheonan? |url= http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/05/21/2010052100698.html |date=2010-05-21 |accessdate=2010-05-21}}</ref> Ang mga sira-sirang parte ng torpido ay nabawi sa lugar ng pagsabog ng isang barkong pang-draga noong Mayo 15, kung saan kasama ang 5x5 bladed kontra-umiikot propellers, pagpapaandar na motor at isang pangunahing bahagi, ganap na tumutugma sa schematics ng CHT-02d torpedo kasama sa pambungad na ibinigay polyeto sa mga banyagang bansa ng Hilaga Korea para sa pagluluwas. Ang naka marka sa [[Hangul]], na nagbabasa ng "1번" (o Number 1 sa Ingles), ay natagpuan sa loob ng mga dulo ng pagpapaandar na seksiyon, na pareho sa pagmamarka ng isang dating nakuhang torpido ng Hilaga Korea.<ref name="Ministry of National Defense R.O.K. News">{{cite web|url=http://www.mnd.go.kr/mndEng_2009/WhatsNew/RecentNews/index.jsp|title=Investigation Result on the Sinking of ROKS "Cheonan" - report|publisher=Ministry of National Defense R.O.K.|accessdate=20 Mayo 2010|archive-date=21 Hunyo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621030417/http://www.mnd.go.kr/mndEng_2009/WhatsNew/RecentNews/index.jsp|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621030417/http://www.mnd.go.kr/mndEng_2009/WhatsNew/RecentNews/index.jsp |date=21 Hunyo 2013 }}</ref> ==Kalakaran ng mga ibang bansa / institusyon== Hapones : malakas na suporta para sa matapang at mahinahon na tugon, Repasuhin ang dagdag na tuntunin ng Hilaga Korea (5.24, Punong Ministro) Pagapapalaki ang pagbabawalan ng pagapsok ng mga barko ng Hilaga Korea, pagbabawas ang limitasyon ng pera na papasok sa Hilaga Korea. Canada : Malakas na suporta para sa tugon sa Hilaga Korea at planong dumagdag ng tuntunin para sa Hilaga Korea. (5.24, Punong Ministro) Pagtigilin ang diplomatikong relasyon sa Hilaga Korea (5.26, Ministro ng Banyaga) Argentina : [[isinasakdal|akusado]] ang pagpapagalit na gawa ng Hilaga Korea (5.21, pahayag ng gobyerno) Mexico : suporta sa resulta ng imbestigasyon na nagpaptunay na nasa Hilaga Korea ang responsibilidad (5.21, Ministeryo ng Banyaga) Pamahalaan ng Kurd KRG : akusado sa pamahalaan ng Hilaga Korea (5.23, Pangulo) Uruguay : Suporta sa desisyon ng Timog Korea (5.21, Ministeryo ng Banyaga) Turkey : Bilang isang bansang kapisanan, susuporta sa lahat na desisyon at tugon ng Timog Korea sa yugto na internasyonal (5.23, Ministro ng Banyaga) Netherland : Isangguni sa UN ang kaso na ito (5.21, Tagapagsalita ng Ministeryo ng Banyaga) Kenya : Tumaligsa sa pampagalit na gawain ng Hilaga Korea, gumiit ng mapayapang solusyon sa krisis na ito. (5.23, pahayag ng Ministeryo ng Banyaga) Israel : Gumiit na tumigil ang Hilaga Korea sa kanilang mga paglabag sa kapayapaan na gawain. (5.24, Tagapagsalita ng Ministeryo ng Banyaga) Guatemala : Suporta sa tugon ng Timog Korea (5.22, pahayag ng pamahalaan) Peru : Gumiit ng pamaraan para makamit ng kapayapaan sa peninsula ng Korea kasama ng komunidad ng internasyonal at inulit ang paggalng sa pribilehyo ng UN. (5.24, pahayag ng pamahalaan) Bolivia : Ipinahayag ang pagkakaisa sa Timog Korea, suporta sa mga tugon sa rehiyon at sa maraming panig (5.21 sa isang naipadalang sulat ng mga suporta) Greece :　akusado ang pagpapagalit na gawa ng Hilaga Korea (5.25, pahayag ng Ministeryo ng Banyaga) Brazil :　Ipinahayag ang pagkakaisa sa Timog Korea (5.25, pahayag ng Ministeryo ng Banyaga) Portugal : Ipinahayag ang pagkakaisa sa Timog Korea at inakusado ang gawa ng Hilaga Korea (5.25, Ministro ng Banyaga) Chile : Inakusado ang atake ng Hilaga Korea (5.25, Pahayag ng Ministeryo ng Banyaga) Denmark : Sinisisi ang duwag na gawain ng Hilaga Korea, gumiit ng pamaraan para sumunod ang Hilaga Korea sa internasyonal na obligasyon (5.25, Ministro ng Banyaga) UN : ang UNSC ay gagawa ng nararapt na hakbang (5.25, punong kalihim) OAS (Organisasyon ng kooperasyon ng Amerika) : hindi maaaring tanggapin ang gawain ng Hilaga Korea (5.26, punong kalihim) Mga ipinahayag ng mga tauhan na nakaugnay sa militar Swiss : bilang militar, titiwala sa resulta ng kasamang imbestigasyon ng Timog Korea (5.25, Direktor ng Katalinuhan ng Militar) Turkey : mga prinsipal na heneral ay ipinahayag ng pagsusuporta sa Timog Korea (5.24) Jordan : mga prinsipal na heneral umakusado sa gawain ng Hilaga Korea at ipinahayag ang pagsusuporta sa tugon ng Timog Korea (5.24) Jordan, Belgium, Malaysia, Oman, UAE at 20 na bansa ay ipinahayag ang pagsusuporta sa Timog Korea (5.24) ==See also== * [[North Korea – South Korea relations]] * [[Korean Air Flight 858]] * [[List of border incidents involving North Korea]] == References == {{Reflist|2}} ==External links== * {{pdflink|[http://news.bbc.co.uk/nol/shared/bsp/hi/pdfs/20_05_10jigreport.pdf Investigation Result on the Sinking of ROKS "Cheonan"] The Joint Civilian-Military Investigation Group 20 May, 2010 }} {{wikinews|South Korean navy ship sinks off North Korean coast}} <!-- approx coord of sinking taken from this map: http://img.yonhapnews.co.kr/etc/graphic/YH/2010/03/29/GYH2010032900120004400_P2.jpg --> {{Coord|37.915|124.62|type:event_region:KR|display=title}} [[Kategorya:2010 in South Korea]] [[Kategorya:Maritime incidents in 2010]] 6fzn4nujwuimk92shf74x784t2k0bm7 PCC-772 Cheonan 0 123573 2227981 2119825 2026-09-23T06:35:45Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227981 wikitext text/x-wiki {{cleanup-translation|date=Oktubre 2010}} {{Infobox Military Conflict |conflict=Paglubog ng ROKS ''Cheonan'' |image=[[File:Baekryong location 2.svg|250px]] |caption=Kinalalagyan ng [[Baengnyeong Island]] (red) sa [[Incheon]] (yellow) |date=26 Marso 2010 |place=Malapit sa [[Baengnyeong Island]], [[Yellow Sea]] |result=Paglulubog ng ''Cheonan'' |combatant1={{flagicon image|Flag of the Korean People's Navy (1993–2023).svg}} [[Hukbong Dagat ng Korea]] |combatant2={{flagicon image|Naval jack of South Korea.svg}} [[Hukbong Dagat ng Repulika ng Korea]] |commander1=Unknown |commander2=Choi Won-il |casualties1=Wala |casualties2=Paglubog ng 1 corvette<br>46 na namatay |}} Ang '''ROKS ''Cheonan'' (PCC-772)''' ay isang Pohang klase ''Corvette'' ng Hukbong-Dagat ng Republika ng [[Timog Korea]] (ROKN), na nilabas noong 1989. Noong 26 Marso 2010, ito ay sumabog at nakalahati sa dalawa't lumubog at pagkatapos ng pangyayari na ito, ito ay nalaman na gawain ito ng Hilaga Korea sa pamamagitan ng isang torpido galing sa isang maliit na submarino. Ang '''Paglubog''' ng '''ROKS''' '''Cheonan''' ay naganap noong 26 Marso 2010, na kung saan ang ''[[ROKS Cheonan (PCC-772)|Cheonan]]'', isang barko ng hukbong-dagat ng Republika ng Korea na may 104 na tauhan, ay lumubog sa tubig ng kanluran baybayin ng bansa na malapit sa [[Baengnyeong Island]] sa [[Yellow Sea]]. Ang ulat ng isang imbestigasyon na natupad sa pamamagitan ng isang pangkat ng mga internasyonal na mga eksperto ay pinakawalan sa 20 Mayo 2010, na nagsabi na ang bapor na pandigma ay nalubog sa pamamagitan ng isang [[torpido]] ng [[Hilaga Korea]], na binaril sa pamamagitan ng isang unanong submarino. 40 na bangkay ay nabawi sa 46 na namatay sa itong aksidente. Noong Mayo 20, ang koponan ng imbestigasyon (Timog Korea, US, UK, Sweden, Australya) ay nagpahayag ng kanilang mga ulat sa kung saan sila ay nagpalagay na ang paglubog ng bapor ''Cheonan'' na pandigma ay sa katunayan na ito ay resulta ng isang atake ng Hilaga Korea, nagsasabi na "Ang mga puntos na ebidensiya lubha sa konklusyon na ang mga torpedo ay baputok sa pamamagitan ng isang unanong submarino ng Hilaga Korea sa ilalim ng tubig." Natagpuan din ng koponan ng imbestigasyon na ang isang grupo ng mga maliliit na submarino ay nasamahan ng isang barko sa paggagalaw mula sa isang hukbong-dagat base kamp ng Hilaga Korea ng ilang araw bago ng paglulubog. Sa pamamagitan ng ulat, ang Presidente Lee ng Republika ng Korea, ay nagsabi sa Mayo 24 na, "Ang Hilaga Korea na umatake sa Republika ng Korea ay magbabayad ng katumbas para sa kanilang militar na paghahamon, at upang sisihin sila sa kanilang gawain, ibabawal na ang pagdaan ng mga barko ng Hilaga Korea sa teritoryal na tubig ng Republika ng Korea at hihinto din ang mangalakal sa pagitan ng Timog at Hilaga. Sa paglulusob sa aming teritoryal na tubig, himpapawid, o lupa, ipagtatanggol namin agad ang sariling teritoryal at kasama ng Sangguniang Kaligtasan ng UN at ang Internasyonal na Komunidad sisisihin agad ang Hilaga Korea sa kanilang gawain. Sa karagdagan, tataas din ang lakas ng aming militar at ang kondisyon ng pagtanggol ng aming bansa kasama ng US." ==Paglubog ng ''Cheonan''== Noong 26 Marso 2010, isang pagsabog ay naganap malapit sa''[[ROKS Cheonan (PCC-772)|Cheonan]]'', isang [[Pohang klase Corvette|Pohang Class]] [[Corvette]].<ref name="The sinking of the Cheonan">{{cite news |url= http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/03/26/south.korea.ship.sinking/index.html |title= Report: South Korean navy ship sinks |accessdate= 26 Marso 2010 |publisher=CNN}}</ref> Ang barko ay naglalaman ng 104 na tao sa panahon ng paglubog, at 58 na tao ay naligtas habang 46 ay namatay. Ang pagsabog ay naganap malapit sa popa ng barko, at ito ang dulot ng pakahalati ng barko sa dalawang parte nang maya maya ay nalubog ng 21:30&nbsp;[[UTC+9|local time]] (12:30&nbsp;[[coordinated universal time|UTC]]) sa {{convert|1|nmi|km}} timog-kanluran baybayin ng [[Baengnyeong Island]].<ref name=BBC8589507>{{cite news|url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8589507.stm|title=South Korean navy ship sinks near sea border with North|date=26 Marso 2010|publisher=BBC|accessdate=2010-03-26}}</ref><ref name=BBC8596081>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8596081.stm|title=Poor weather halts search of South Korea sunken warship|date=31 Marso 2010|publisher=BBC|accessdate=2010-03-31}}</ref><ref>{{cite web|url= http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/04/02/2010040200678.html |title= Cheonan Captain 'Reported Attack' |publisher=English.chosun.com |date=2010-04-02 |accessdate=2010-05-21}}</ref> Paunang ulat ay nagsasabi na ang barko ay naatake sa pamamagitan ng isang torpido ng Hilaha Korea, at na ang isang barko ng Timog Korean ay bumaril din sa pagsasagot.<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/warship-mystery-raises-korean-tensions-1928740.html|author=Kim Sengupta|title=Warship mystery raises Korean tensions|publisher=The Independent|date=27 Marso 2010}}</ref> Maagang ulat din ay nagsasabi na ang isang yunit ng Timog Korean Navy ay nagbaril sa isang hindi nakilalanin na barko na napatungo sa Hilagang Korea. Ang pagtatanggol opisyal mamaya ay nagsabi na ang target na ito ay maaaring isang kawan ng mga ibon na hindi nakilalanin sa radar.<ref name="guardian">{{cite news|url= http://www.guardian.co.uk/world/2010/mar/26/south-korea-navy-ship-attack |author= Tania Branigan and Caroline Davies |title= South Korean naval ship sinks in disputed area after 'explosion' |date=2010-03-26 |publisher= The Guardian |accessdate=2010-03-30}}</ref> == Pagsisikap sa Pagligtas == Matapos ang paglubog [[Lee Myung-bak|President Lee]] ay nagsabi na ang paggaling ng anumang mga nakaligtas ay ang mga pangunahing prioridad. Oksihena ay nabomba sa loob ng barko upang mapanatili ang sinumang mga buhay pa sa loob. Sa 30 Marso 2010, isang bosero ng Timog Korea ay namatay sa pagkawala ng ulirat habang naghahanap ng mga maliligtas, at iba pa ay naospital.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8594226.stm|title= Diver dies at South Korean warship rescue site|date=30 Marso 2010|publisher=BBC News|accessdate=30 Marso 2010}}</ref> Sa 3 Abril 2010, nainiulat na ang isa sa mga bangka na kasangkot sa paghahanap ay nawawala at ituring na nalubog din, at ito pala ay bumanga sa isang barko ng [[Cambodia]]n [[Flag State|registry]]. Ito ay may siyam na tao na nakasakay.<ref>{{cite web|url=http://english.yonhapnews.co.kr/national/2010/04/03/39/0301000000AEN20100403000300315F.HTML |title=Yonhap News |language=ko |publisher=Yonhap News |date= |accessdate=2010-05-20}}</ref> Matapos ang paglubog, ang pagsisikap sa pagligtas ay natapos at napigil sa kahilingan ng mga pamilya ng mga nawawala o patay. == Pagsasagip sa Dagat == Ang pagsagip sa dagat ng ''Cheonan'' ay nagsimula sa pamamagitan ng paggamit ng isang higanteg lumulutang na kreyn <ref>{{cite web |author=&raquo; by GI Korea in: Picture of the Day |url=http://rokdrop.com/2010/04/06/picture-of-the-day-raising-the-cheonan/ |title=Picture of the Day: Raising the Cheonan |publisher=ROK Drop |date=2010-04-06 |accessdate=2010-05-20 |archive-date=2010-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100416170156/http://rokdrop.com/2010/04/06/picture-of-the-day-raising-the-cheonan/ |url-status=dead }}</ref> na kung saan ang popa ng barko ay ang unang itaas. Ang katawan ng 40 na tauhan ng 46 na namatay sa barko ay nabawi.<ref name="funeral">{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/news/asia-pacific/2010/04/201042912957232586.html |title=Asia-Pacific - Funeral held for S Korean sailors |publisher=Al Jazeera English |date=2010-04-29 |accessdate=2010-05-20}}</ref> == Espekula sa Sanhi ng Paglubog == Ang mga opisyal ng Timog Korea sa una ay hindi sumang-ayon sa ideya na ang Hilaga Korea ay responsable para sa paglubog ng Cheonan.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8598267.stm|title=South Korea urges restraint over sunken warship|publisher=BBC News|date=1 Abril 2010}}</ref> Sa 29 Marso 2010, kasunod ng isang lunod pagsusuri ng mga sira-sirahan ng barko, Ministro ng Depensa [[Kim Tae-Young (R.O.K Army general)|Kim Tae-Young]]ay ang unang nakasabi na ang pagsabog ay maaaring sanhi ng isang [[nabal minahan|minahan]] ng Hilaga Korea, na posibleng natira mula sa [[Korean War]].<ref name=BBC8592175>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8592175.stm |title=Sunken section of South Korean naval vessel found |publisher=BBC News Online |accessdate=29 Marso 2010}}</ref> Mamaya sa parehong linggo, noong Abril 2, sa Heneral Kim ay nagsabi din na ito ay isang "malamang posibilidad" na ang isang torpedo ay ang sanhi sa paglubog ng ''Cheonan''.<ref>{{cite web |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/04/02/AR2010040200247.html |title=South Korea says torpedo may have sunk navy ship |publisher=The Washington Post |accessdate=2 Abril 2010 }}{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang isang pahayagan ng Timog Korea, ''[[The Chosun Ilbo]]'' ay nagulat sa Marso 31 na ang isang submarino ng Hilaga Korea ay nakita malapit sa lugar ng paglubog ng Timog Korea at ng mga American na ahensiya ng imbestigasyon.<ref>{{cite web|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/03/31/2010033101024.html |title=N. Korean Submarine 'Left Base Before the Cheonan Sank' |publisher=The Chosun Ilbo |accessdate=3 Abril 2010}}</ref> Isa pang ulat mula sa parehong pahayagan ay nagsabi na si Kapitan Won Choi-il ng ''Cheonan'' tumawag sa pamamagitan ng kanyang mobile phone sa pagsasabog ng Cheonan na kung saan sinabi niya na "Kami ay naatake ng mga kalaban." <ref>{{cite web|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/04/02/2010040200678.html |title=Cheonan Captain 'Reported Attack' |publisher=The Chosun Ilbo |accessdate=3 Abril 2010}}</ref> Sa 30 Marso 2010, nidespatsa ng tagapagsalita ng Ministeryo ng Depensa Won Tae-Jae, ang posibilidad na ang submarino ng Hialaga Korea ay maaaring nagpaputok ng torpidoe sa barko ng Timog Korea, na nagpapahiwatig na walang mga "kahanga-hanga gawain" ay nakumpirma na.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8598267.stm|title=South Korea urges restraint over sunken warship|date=1 Abril 2010|publisher=BBC|accessdate=2010-04-02}}</ref> Gayunman, sa 2 Abril 2010,''[[Ang Chosun Ilbo]]''ay nabanggit na ang mga opisyal ng ahensiya ay nagsasabi na ang torpido mula sa isang maliit na submarino na pang-sakay ng dalawang tao lamang ng Hilaga Korea ay ang nakalubog ng barko, dahil walang katibayan na ebidensiya na naganap ang isang panloob na pagsabog.<ref name="Ilbo"/> Sa isang hiwalay na pahayag mamaya sa parehong araw, ang Ministeryo ng Depensa ay nagsabi na ang imbestigasyon ay pinasiyahan ang posibilidad ng isang panloob na pagsabog, bilang ang imbestigasyon mula sa nakaligtas ay hindi suportado tulad ng isang pagkakatapos.<ref name="Stars and Stripes">{{cite web|url=http://www.stripes.com/article.asp?section=104&article=69124|title=South Koreans hold out hope for sailors missing after ship explosion|publisher=Stars and Stripes|accessdate=3 Abril 2010}}</ref> Ang ministeryo, gayunpaman, nagsabi uli na hindi ito Gusto-isip-isip lamang sa mga sanhi nito hanggang sa imbestigasyon ay kumpleto na.<ref name="Ilbo">''[[The Chosun Ilbo]]'', [http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/04/02/2010040200382.html "Suspicion Of N. Korean Hand In Sinking Mounts"], 2 Abril 2010.</ref> Sa 7 Abril 2010, ang chairman ng [[South Korean National Assembly]], Kim Hak-awit, ay nakasaad na ang pinsala sa barko ay isang uri na "hindi maaaring hindi resulta ng isang torpedo o minahan na atake." <ref name=CI-20100407/><ref name=CI-20100407>{{cite news|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/04/06/2010040600350.html |title=Lawmaker Points to Signs Linking N. Korean Sub to Shipwreck |date=7 Abril 2010 |publisher=The Chosun Ilbo |accessdate=7 Abril 2010}}</ref> Sa parehong araw, direktor ng [[National Intelligence Service (South Korea)|National Intelligence Service]] Won SEI-Hoon ay nakasaad din na ayon sa kanilang imbestigasyon, at sa makuha mula sa U.S. [[Central Intelligence Agency]], walang di-pangkaraniwang aktibidad ng Hilaga Korea sa araw ng paglubog.<ref name=HY-20100407>{{cite news|url=http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_national/414775.html|title=NIS says N. Korean attack on Cheonan impossible sans Kim Jong-il approval|date=7 Abril 2010|publisher=Hank Yoreh|accessdate=2010-04-07}}</ref> Sa 25 Abril 2010, ang Ministerya ng Depensa ay nagsabi na ang pinaka-malamang na maging sanhi ng pagsabog ng ''Cheonan'' ay isang [[torpido]]; kanyang mga pahayag ay ang unang pagkakataon na ang isang opisyal ng Timog Korea ay bumanggit sa publiko tulad ng isang dahilan. Si Kim ay nagsabi na "Ang isang bubble jet na nasanhi ng isang mabigat na torpedo ay ang inisip na pinaka-malamang sanhi, gayunman ang iba't-ibang mga posibilidad ay din pinagaaralan. "Ang isang bubble jet ay ang dulot ng isang pagsabog at ito ang nagbabago sa presyon ng tubig, at ang kanyang lakas ay maaaring maging sanhi ng pagsasabog ng barko. Ang teorya ng bubble jet ay suportado ng isa sa mga taga-imbestigasyon sa insidente, na nagsabi na walang katibayan na ang isang pagsabog ay naganap sa makipag-ugnayan sa isang barko, at na ang isang di-makipag-ugnayan sa pagsabog ay pinaka-malamang nasira ang barko sa kalahati.<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2010/04/26/world/asia/26korea.html|title=South Korea Cites Torpedo Attack in Ship Sinking|publisher=The New York Times|date=25 Abril 2010|accessdate=25 Abril 2010}}</ref> == Imbestigasyon == Pagkatapos ng pagsasagip ng barko, Ang Timog Korea at ang Estados Unidos ay bumuo ng isang pinagsamang mausisa koponan upang matuklasan ang sanhi ng paglubog ng Cheonan.<ref>{{cite web |url=http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2918871 |title=INSIDE JoongAng Daily |publisher=Joongangdaily.joins.com |date=2010-04-07 |accessdate=2010-05-20 |archive-date=2010-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100409091452/http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2918871 |url-status=dead}}</ref> Mamaya ang Timog Korea ay nagsabi na itong grupo na ito ay inilaan upang makipagbuo sila ng isang pang-internasyonal na grupo upang imbestigahan ang paglubog kasama ng Britain, Sweden at Australya.<ref>{{cite web |author=(AFP)&nbsp;– 12 Abril 2010 |url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gOgULd0mCVXkMrugSmJ6BIHhWmkQ |title=AFP: Australians to join probe into S.Korea warship sinking |publisher=Google.com |date=2010-04-12 |accessdate=2010-05-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100417032146/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gOgULd0mCVXkMrugSmJ6BIHhWmkQ |archivedate=2010-04-17 |url-status=live }}</ref> Ang Canada ay nag anunsiyado na ang tatlong eksperto ay sasali sa imbestigasyon.<ref>{{cite web|url=http://www.international.gc.ca/media/165.aspx?lang=eng|title=Canadian Naval Expertise to Assist in Multinational Investigation into the Cheonan Sinking|accessdate=2010-05-16|date=2010-05-16|publisher=[[Department of Foreign Affairs and International Trade|Foreign Affairs and International Trade Canada]]|archive-date=2013-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130422102958/http://www.international.gc.ca/media/165.aspx?lang=eng|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130422102958/http://www.international.gc.ca/media/165.aspx?lang=eng |date=2013-04-22 }}</ref> Sa 16 Abril 2010, Yoon Duk-yong, co-chairman ng pangkat ng imbestigasyon, ay nagsabi na, "Sa isang unang pagsusuri ng popa ng ''Cheonan'', mga taga-imbestigasyon ng Timog Korean at U.S. ay natagpuan na walang ebidensiya na ipinapakita na ang katawan ng barko ay direktang natamaan sa pamamagitan ng isang torpido. Sa halip, ang aming natagpuan ay nagpapakita na ang isang malakas na pagsabog katulad ng isa sa dulot ng isang torpido ay naganap sa ilalim ng tubig. Ang pagsabog ay maaaring nakagawa ng isang bubble jet na sa wakas ay nakabuo ng isang malaking alon at pagkabigla na sanhi ng pagkakahalati ng barko." <ref name=kt-20100419>{{cite news|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/special/2010/04/180_64462.html|title=N. Korean Submarines Pose Grave Threat to Security|author=Jung Sung-ki|date=19 Abril 2010|publisher=Korea Times|location=Seoul|accessdate=2010-04-25}}</ref> Bakas ng isang kemikal na pagsabog na sangkap na ginagamit sa torpedoes ay mamaya natagpuan sa Mayo 2010.<ref>{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-05/10/c_13285608.htm|title=S. Korea confirms detection of explosive chemical in sunken warship|date=10 Mayo 2010|publisher=[[Xinhua]]|access-date=23 Mayo 2010|archive-date=22 Mayo 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100522161652/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-05/10/c_13285608.htm|url-status=dead}}</ref> Ang ''[[Washington Post]]'' ay umulat sa 19 Mayo 2010, na ang isang team ng pang-imbestigasyon mula sa Sweden, Australia, Britain, at ang Estados Unidos ay nakalabas ng konklusyon na ang isang torpido ng Hilaga Korea ang naka-lubog ng barko ng Timog Korea. Ang imbestigasyon team ay nakatagpo na ang torpido ginamit ay katulad ng isang torpido ng Hilaga Korea na dating nakuha ng Timog Korea.<ref name="post3094">{{cite web | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/05/18/AR2010051803094.html | title = South Korea to officially blame North Korea for March torpedo attack on warship| work = [[Washington Post]]| author = Pomfret, John | author2 = Harden, Blaine | date = 19 Mayo 2010| accessdate = 20 Mayo 2010}}</ref> Sa 25 Abril 2010, ang koponan ng imbestigasyon ay humayag na ang sanhi ng paglubog ay isang hindi-lunod na pagsabog naganap sa ilalim ng tubig.<ref>{{cite web|url=http://www.dailynk.com/english/read.php?cataId=nk00100&num=6276 |title=Cheonan Analysis Reveals Non-Contact Cause |publisher=Daily NK |date=2010-04-26 |accessdate=2010-05-20}}</ref> Sa 7 Mayo 2010, ang isang opisyal ng pamahalaan ay nagsabi na ang isang pangkat ng mga sibilyan at eksperto ngmilitar ay nakatagpo ng bakas ng isang <ref>[http://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2010/05/113_65519.html Explosives from torpedo found on sunken ship, by Lee Tae-hoon] [[Korea Times]], 7 Mayo 2010</ref> Sa 19 Mayo 2010, ang pagkatuklas ng isang piraso na bakal na naglalaman ng isang serial number na katulad sa isa sa isang torpido ng Hilaga Korea na nasagip ng Timog Korea noong taong 2003.<ref>{{cite web|url=http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2920725|title=Probe IDs torpedo that sunk Cheonan: sources|publisher=JoongAng Daily|date=20 Mayo 2010|accessdate=20 Mayo 2010|archive-date=7 Hunyo 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607234606/http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2920725|url-status=dead}}</ref> ==Opisyal na Pagkatuklas== Sa Mayo 20, ang koponan ng imbestigasyon (Timog Korea, US, UK, Sweden, Australya) ay nagpahayag ng kanilang mga ulat sa kung saan sila ay nagpalagay na ang paglubog ng bapor ''Cheonan'' na pandigma ay sa katunayan na ito ay resulta ng isang atake ng Hilaga Korea, nagsasabi na "Ang mga puntos na ebidensiya lubha sa konklusyon na ang mga torpedo ay baputok sa pamamagitan ng isang unanong submarino ng Hilaga Korea sa ilalim ng tubig." Natagpuan din ng koponan ng imbestigasyon na ang isang grupo ng mga maliliit na submarino ay nasamahan ng isang barko sa paggagalaw mula sa isang hukbong-dagat base kamp ng Hilaga Korea ng ilang araw bago ng paglulubog.<ref>{{cite web |url=http://www.sbs.com.au/news/article/1261022/North-Korea-'sank-South-Korean-ship' |title=World News Australia - North Korea 'sank South Korean ship' |publisher=Sbs.com.au |date= |accessdate=2010-05-20 |archive-date=2010-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523020653/http://www.sbs.com.au/news/article/1261022/North-Korea-%27sank-South-Korean-ship%27 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523020653/http://www.sbs.com.au/news/article/1261022/North-Korea-%27sank-South-Korean-ship%27 |date=2010-05-23 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2010/US/05/19/south.korea.ship/index.html?hpt=T1 |title=North Korea denies sinking warship; South Korea vows strong response |publisher=CNN.com |date= |accessdate=2010-05-20}}</ref><ref name="'North Korean torpedo' sank South's navy ship - report">{{cite web|author=Adam Brookes |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/asia_pacific/10129703.stm |title='North Korean torpedo' sank South's navy ship - report |publisher=BBC News |date= |accessdate=2010-05-20}}</ref> Ang tiyak na armas na ginamit ay isang gawa ng Hilaga Korea[[CHT-02D torpido]], na kung saan ang mga malalaking parte katulad nito ay nahanap.<ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/northkorea/7743830/North-Korea-condemned-by-world-powers-over-torpedo-attack.html|title=North Korea condemned by world powers over torpedo attack|publisher=The Telegraph|date=20 Mayo 2010|accessdate=20 Mayo 2010}}</ref> Ang mga taga-imbestigasyon ng Timog Korea ay naniniwala na ang isa o dalawang submarino ng Hilaga Korea, ang isa Yono uri na submarino at ang isa Sang-O uri na submarino, ay umalis galing sa hukbong-dagat base kamp na Cape Bipagot sinamahan ng isang barko sa Marco 23. Isa sa mga submarino, ayon sa ulat, ay umikot sa paligid sa kanluran ng [[Baengnyeong Island]], pagdating sa Marso 25. Doon, ito naghintay ng 30 na minuto sa ilalim ng tubig sa 40–50 metro malalim para sa ''Cheonan'' upang pumasa ito. Mga taga-imbestigasyon ay naniniwala din na ang mga submarino ay nagpaputok ng torpido sa isang lugar na 3&nbsp;km layo sa oras na 09:22 sa Marso 26. Ang mga submarino ng Hilaga Korea ay bumalik sa kanilang base kamp sa Marso 28.<ref name=yono>{{cite news|publisher= [[Chosun Ilbo]] |title= How Did N. Korea Sink The Cheonan? |url= http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/05/21/2010052100698.html |date=2010-05-21 |accessdate=2010-05-21}}</ref> Ang mga sira-sirang parte ng torpido ay nabawi sa lugar ng pagsabog ng isang barkong pang-draga noong Mayo 15, kung saan kasama ang 5x5 bladed kontra-umiikot propellers, pagpapaandar na motor at isang pangunahing bahagi, ganap na tumutugma sa schematics ng CHT-02d torpedo kasama sa pambungad na ibinigay polyeto sa mga banyagang bansa ng Hilaga Korea para sa pagluluwas. Ang naka marka sa [[Hangul]], na nagbabasa ng "1번" (o Number 1 sa Ingles), ay natagpuan sa loob ng mga dulo ng pagpapaandar na seksiyon, na pareho sa pagmamarka ng isang dating nakuhang torpido ng Hilaga Korea.<ref name="Ministry of National Defense R.O.K. News">{{cite web|url=http://www.mnd.go.kr/mndEng_2009/WhatsNew/RecentNews/index.jsp|title=Investigation Result on the Sinking of ROKS "Cheonan" - report|publisher=Ministry of National Defense R.O.K.|accessdate=20 Mayo 2010|archive-date=21 Hunyo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621030417/http://www.mnd.go.kr/mndEng_2009/WhatsNew/RecentNews/index.jsp|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621030417/http://www.mnd.go.kr/mndEng_2009/WhatsNew/RecentNews/index.jsp |date=21 Hunyo 2013 }}</ref> ==Kalakaran ng mga ibang bansa / institusyon== Hapones : malakas na suporta para sa matapang at mahinahon na tugon, Repasuhin ang dagdag na tuntunin ng Hilaga Korea (5.24, Punong Ministro) Pagapapalaki ang pagbabawalan ng pagapsok ng mga barko ng Hilaga Korea, pagbabawas ang limitasyon ng pera na papasok sa Hilaga Korea. Canada : Malakas na suporta para sa tugon sa Hilaga Korea at planong dumagdag ng tuntunin para sa Hilaga Korea. (5.24, Punong Ministro) Pagtigilin ang diplomatikong relasyon sa Hilaga Korea (5.26, Ministro ng Banyaga) Argentina : [[isinasakdal|akusado]] ang pagpapagalit na gawa ng Hilaga Korea (5.21, pahayag ng gobyerno) Mexico : suporta sa resulta ng imbestigasyon na nagpaptunay na nasa Hilaga Korea ang responsibilidad (5.21, Ministeryo ng Banyaga) Pamahalaan ng Kurd KRG : akusado sa pamahalaan ng Hilaga Korea (5.23, Pangulo) Uruguay : Suporta sa desisyon ng Timog Korea (5.21, Ministeryo ng Banyaga) Turkey : Bilang isang bansang kapisanan, susuporta sa lahat na desisyon at tugon ng Timog Korea sa yugto na internasyonal (5.23, Ministro ng Banyaga) Netherland : Isangguni sa UN ang kaso na ito (5.21, Tagapagsalita ng Ministeryo ng Banyaga) Kenya : Tumaligsa sa pampagalit na gawain ng Hilaga Korea, gumiit ng mapayapang solusyon sa krisis na ito. (5.23, pahayag ng Ministeryo ng Banyaga) Israel : Gumiit na tumigil ang Hilaga Korea sa kanilang mga paglabag sa kapayapaan na gawain. (5.24, Tagapagsalita ng Ministeryo ng Banyaga) Guatemala : Suporta sa tugon ng Timog Korea (5.22, pahayag ng pamahalaan) Peru : Gumiit ng pamaraan para makamit ng kapayapaan sa peninsula ng Korea kasama ng komunidad ng internasyonal at inulit ang paggalng sa pribilehyo ng UN. (5.24, pahayag ng pamahalaan) Bolivia : Ipinahayag ang pagkakaisa sa Timog Korea, suporta sa mga tugon sa rehiyon at sa maraming panig (5.21 sa isang naipadalang sulat ng mga suporta) Greece :　akusado ang pagpapagalit na gawa ng Hilaga Korea (5.25, pahayag ng Ministeryo ng Banyaga) Brazil :　Ipinahayag ang pagkakaisa sa Timog Korea (5.25, pahayag ng Ministeryo ng Banyaga) Portugal : Ipinahayag ang pagkakaisa sa Timog Korea at inakusado ang gawa ng Hilaga Korea (5.25, Ministro ng Banyaga) Chile : Inakusado ang atake ng Hilaga Korea (5.25, Pahayag ng Ministeryo ng Banyaga) Denmark : Sinisisi ang duwag na gawain ng Hilaga Korea, gumiit ng pamaraan para sumunod ang Hilaga Korea sa internasyonal na obligasyon (5.25, Ministro ng Banyaga) UN : ang UNSC ay gagawa ng nararapt na hakbang (5.25, punong kalihim) OAS (Organisasyon ng kooperasyon ng Amerika) : hindi maaaring tanggapin ang gawain ng Hilaga Korea (5.26, punong kalihim) Mga ipinahayag ng mga tauhan na nakaugnay sa militar Swiss : bilang militar, titiwala sa resulta ng kasamang imbestigasyon ng Timog Korea (5.25, Direktor ng Katalinuhan ng Militar) Turkey : mga prinsipal na heneral ay ipinahayag ng pagsusuporta sa Timog Korea (5.24) Jordan : mga prinsipal na heneral umakusado sa gawain ng Hilaga Korea at ipinahayag ang pagsusuporta sa tugon ng Timog Korea (5.24) Jordan, Belgium, Malaysia, Oman, UAE at 20 na bansa ay ipinahayag ang pagsusuporta sa Timog Korea (5.24) ２+2 Pulong ng pagsamang pahayag ng Timog KoreaㆍUS, "Matinding paparusahan sa karagdagang pagpapagalit ng Hilaga Korea" na babala ay nakasama ng karagdagang mga pagpapatibay (7.21 iniulat ng lahat ng mga medya ng Korea) Ang opisyal na awtoridad ng katalinuhan ng US, ang torpedo na umatake sa Barkong Cheonan ng Timog Korea ay nagawa sa dalawang taon na nakaraan sa Hilaga Korea (7.22 iniulat una sa Sankei Pahayagan ng hapones at iniulat ulit sa medya ng Korea) U. S. Direktor ng awtoridad ng katalinuhan ng US, "Nagbago ang panahon ngayon dahil posibleng umatake ang Hilaga Korea sa kahit anoong paraan upang makamit nila ang kanilang layunin" (7.21 iniulat sa lahat ng mga medya ng Korea) == Mga sanggunian == {{Reflist|2}} ==Mga kawing panlabas== * {{pdflink|[http://news.bbc.co.uk/nol/shared/bsp/hi/pdfs/20_05_10jigreport.pdf Investigation Result on the Sinking of ROKS "Cheonan"] The Joint Civilian-Military Investigation Group 20 May, 2010 }} {{wikinews|South Korean navy ship sinks off North Korean coast}} {{commonscat|ROKS Cheonan (PCC-772)}} <!-- approx coord of sinking taken from this map: http://img.yonhapnews.co.kr/etc/graphic/YH/2010/03/29/GYH2010032900120004400_P2.jpg --> {{Coord|37.915|124.62|type:event_region:KR|display=title}} [[Kategorya:2010 in South Korea]] [[Kategorya:Maritime incidents in 2010]] [[zh:天安号沉没事件#肇事艦艇]] g1twnszjerodbisq0sken9goiez5u4g Orvieto 0 129050 2227979 2026835 2026-09-23T06:25:21Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227979 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Orvieto|province=[[lalawigan ng Terni|Terni]] (TR)|website={{Official website|http://www.comune.orvieto.tr.it}}|area_code=0763|postal_code=05018|day=Marso 19|saint=[[San Jose]]|elevation_m=325|elevation_footnotes=|population_demonym=Orvietani|population_footnotes=|area_total_km2=281.27|area_footnotes=|mayor=Giuseppe Germani<ref name=mayor>{{cite web|title=Comune di Orvieto|url=http://elezioni.interno.it/comunali/scrutini/20140525/G100800230.htm|website=Elezioni.interno.it|access-date=17 December 2014|archive-date=17 Disyembre 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217180700/http://elezioni.interno.it/comunali/scrutini/20140525/G100800230.htm|url-status=dead}}</ref>|mayor_party=[[Democratic Party (Italya)|DP]]|frazioni=Bagni di Orvieto, Bardano, Baschi Scalo, Benano, Biagio, Botto di Orvieto, Canale di Orvieto, Canonica, Capretta, Ciconia, Colonnetta di Prodo, Corbara, Fossatello, Morrano, Orvieto Scalo, Osteria Nuova, Padella, Prodo, Rocca Ripesena, San Faustino, Sferracavallo, Stazione di Castiglione, Sugano, [[Titignano, Orvieto|Titignano]], Tordimonte, Torre San Severo|region=[[Umbria]]|official_name=Città di Orvieto|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|42|43|06|N|12|06|37|E|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Orvieto-Stemma.svg|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Panorama di Orvieto.jpg|native_name=|footnotes=}} [[Talaksan:Facciata_del_Duomo_di_Orvieto.JPG|thumb|250x250px| Patsada ng [[Katedral ng Orvieto]].]] [[Talaksan:Orvieto_italy_well.jpg|right|thumb|250x250px| Ang [[Pozzo di S. Patrizio]], isang balon na itinayo para sa mga Papa.]] [[Talaksan:Orvieto_1.JPG|right|thumb|250x250px| Ang pook ng Orvieto ay dating isang Etruskong akropolis.]] Ang '''Orvieto''' (Italiano: [orˈvjɛːto]) ay isang lungsod at [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Terni]], timog-kanlurang rehiyon ng [[Umbria]], [[Italya]] na matatagpuan sa patag na tuktok ng isang malaking [[butte]] ng bulkanikong [[Toba (bato)|toba]]. Ang lungsod ay tumataas nang husto sa itaas ng halos patayong mga mukha ng matarik na dalisdis ng toba na kinukumpleto ng mga pader na nagtatanggol na binuo ng parehong bato, na tinatawag na ''tufa''. == Heograpiya == Ang lungsod ng Orvieto, na nakadapa sa isang batong toba, ay may halos 9,000 na naninirahan. Ang iba pang mga nayon na may pinakamaraming populasyon ay ang Ciconia (4280 na naninirahan), Orvieto Scalo (2142 na naninirahan), at Sferracavallo (1710 na naninirahan).<ref>{{Cite web |url=https://www.comuniecitta.it/frazioni-del-comune-di-orvieto-55023 |title=Archive copy |access-date=2023-06-14 |archive-date=2023-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230614110612/https://www.comuniecitta.it/frazioni-del-comune-di-orvieto-55023 |url-status=dead}}</ref> == Transportasyon == Nagbibigay ang [[Orvieto funicular]] ng ugnayan mula sa Orvieto papunta sa makasaysayang sentro ng lungsod. Mula noong Disyembre 2016, ang estasyon ng Orvieto ay pinaglilingkuran ng Austrian railways OBB overnight sleeper services sa Munich at Viena. == Iba pa == Ang [[Santong patron|patron]] ng Orvieto ay si [[San Jose]].<ref>[http://saints.sqpn.com/saint-joseph/ Saint Joseph], sqpn.com; accessed 26 March 2015.</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Province of Terni}} [[Kategorya:Mga bulkan sa Italya]] qdj2kvxhg801855b3q781m4bkbbb4rl Paul Pugita 0 130304 2228065 2153890 2026-09-23T09:58:49Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228065 wikitext text/x-wiki {{orphan|date=Setyembre 2010}} {{Kahong-kabatiran hayop | name = Si Paul Pugita | image = Oktopus-Orakel Paul mit Schuh.JPG | caption = Si Paul sa kanyang [[akwaryum|tangke]], katabi ang isang bursiging pamputbol na may mga kulay ng [[watawat ng Alemanya]] | species = ''[[Octopus vulgaris]]'' | breed = | gender = Lalaki | birthdate = Enero 2008 | birthplace = [[Weymouth, Dorset]] | occupation = Pang-ekshibit, Manghuhula sa Panditang Sipaang-bola | othername = Paul Oktopus, Paul der Krake | deathdate = 26 Oktubre 2010 | deathplace = [[Oberhausen]] | known = Nanghuhula ng mga resulta ng mga labanan ng [[sipaang-bola]] ng [[Pambansang kuponan sa sipaang-bola ng Alemanya|Alemanya]] | awards = | owner = [[Mga Sea Life Centre]] (tagabantay ng akwaryum: Oliver Walenciak) |namedafter = Isang tula ni [[Boy Lornsen]] na pinamagatang ''Der Tintenfisch Paul Oktopus'' | weight = | website = }} Si '''Paul Pugita''' (napisa noong Enero 2008 - 26 Oktubre 2010, [[Oberhausen]]) ay isang [[karaniwang pugita]] na nakatira sa isang tangke sa [[Mga Sea Life Centre|Sentro ng mga Buhay sa Dagat]] sa [[Oberhausen]], Alemanya, na ginagamit bilang isang [[manghuhulang hayop]] upang mahulaan ng mga resulta ng mga labanan ng laro ng [[sipaan ng bola]], karaniwang mga labanan pandaigdigan kung saan naglalaro ang bansang [[Pambansang kuponan sa sipaan ng bola ng Alemanya|Alemanya]]. Kinuha niya ang pandaigdigang pansin na may mga tumpak na hula sa [[Pandaigdigang Laro ng Sipaan ng Bola 2010|Pandaigdigang Laro ng Sipaang-bola 2010]]. Habang may malakas ang [[kutob]], ipinakita kay Paul Pugita ng dalawang kahong nilalaman ng pagkain sa anyo ng isang [[tahong]], bawat isa ay may palatandaan ng watawat ng pambansang kuponan sa [[sipaan ng bola]] sa inaasahang darating na labanan. [[Paglilimi ng mga hayop|Pinili]] niya ang kahon na may watawat ng nananalong kuponan sa apat ng anim na labanang [[Larong Pang-Europeo ng Sipaan ng Bola 2008|Euro 2008]] ng Alemanya, at sa lahat ng pito ng kanilang labanan sa Pandaigdigang Laro 2010. Hinulaan niya nang tumpak ang pagkapanalo ng Espanya laban sa Olanda sa huling laro ng Pandaigdigang Laro noong ika-11&nbsp;ng Hulyo sa pamamamgitan ng pagkakain ng tahong sa kahon na may [[watawat ng Espanya]] na nakadikit.<ref>Christenson, Marcus. [http://www.guardian.co.uk/football/2010/jul/09/psychic-octopus-paul-picks-spain "Manghuhulang pugita nahulaan ang Espanya na tatalunin ang Olanda sa huling laro ng Pandaigdigang Laro 2010"], ''The Guardian'', ika-9 ng Hulyo, 2010.</ref> Ang kanyang mga hula ay sa ganun nakakuha ng tama nang 100% (8/8) ukol sa Pandaigdigang Laro 2010 at 86% (12/14) as pangkalahatan. Nagretiro si Paul pagkatapos ng Pandaigdigang Laro ng Sipaang ng Bola 2010. == Talambuhay == Napisa ang itlog ni Paul sa [[Mga Sea Life Centre|Sentro ng mga Buhay sa Dagat]] sa [[Weymouth, Dorset|Weymouth]], [[Ingglatera]], at nilipat na nasa loob ng isang tangke sa isa sa mga sangay ng sentro sa Oberhausen, Alemanya.<ref name="10things">{{citation|title=''World Cup 2010: 10 things you didn't know about Paul the psychic octopus''|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/world-cup-2010/7877034/World-Cup-2010-10-things-you-didnt-know-about-Paul-the-psychic-octopus.html|newspaper=[[The Telegraph]]|date=Ika-7 ng Hulyo, 2010|accessdate=ika-7 ng Hulyo, 2010|archive-date=2012-06-30|archive-url=https://archive.today/20120630131157/www.telegraph.co.uk/sport/football/world-cup-2010/7877034/World-Cup-2010-10-things-you-didnt-know-about-Paul-the-psychic-octopus.html|url-status=dead}}</ref> Ang kanyang pangalan ay hinango mula sa pamagat ng isang tula na nilikha ng Alemang pambatang manunulat na si [[Boy Lornsen]]: ''Der [[:wikt:Tintenfisch|Tintenfisch]] Paul Oktopus''.<ref>Inakda sa ''Das alte Schwein lebt immer noch: Boy Lornsens Tierleben'', Schneekluth (1985), ISBN 978-3-7951-0941-7. Muling inakda sa at may eponim ng antolohiya''Der Tintenfisch Paul Oktopus. Gedichte für neugierige Kinder'', 2009, Manfred Boje Verlag ISBN 978-3-414-82148-5</ref><ref name="Mirrorfootball">{{Citation | last = Silver | first = Dan | title = Top 10 things you need to know about World Cup star Paul the Psychic Octopus | url = http://www.mirrorfootball.co.uk/opinion/blogs/2010-world-cup-blog/Top-10-things-you-need-to-know-about-Paul-the-Psychic-Octopus-death-threats-treachery-calamari-blogs-Twitter-and-video-of-World-Cup-s-biggest-star-in-action-article520263.html#ixzz0tBNfEcrR | publisher=mirrorfootball.co.uk | date = ika-8 ng&nbsp;Hulyo, 2010 | accessdate = ika-9 ng&nbsp;Hulyo, 2010}}</ref> Kinabukasan, inulat ng [[ESPN]], isang Amerikanong himpilan ng kableng pantelebisyon, na pahayag na may nilikha ng isang Italyanong mamamahayag na si Verena Bartsch na si Paul Pugita ay nahuli noong Abril 2010 sa may Pulo ng [[Elba]].<ref>{{cite web |url=http://soccernet.espn.go.com/world-cup/story/_/id/808271/ce/uk/&cc=5739?ver=global |title=2010 World Cup: 'Paolo' the octopus ends with 100% record - ESPN Soccernet |publisher=Soccernet.espn.go.com |date= |accessdate=2010-07-12 |archive-date=2012-05-01 |archive-url=https://www.webcitation.org/67L6i2eZ9?url=http://soccernet.espn.go.com/world-cup/story/_/id/808271/ce/uk/ |url-status=dead }}</ref> Tumugon ang mga taga-Sea Life Centre na ito ay mapanganib kung pinakawalan siya, sapagka't ipinanganak siya sa pagkakapukot, at hindi sanay sa paghuli ng pagkain para sa sarili niya.<ref>{{Citation | last = Ruf | first = Cory | title = PETA demands Paul, the World Cup-predicting octopus, be set free | url = http://news.nationalpost.com/2010/07/08/peta-free-paul-the-octopus/#ixzz0tBPK9wHq | publisher = news.nationalpost.com | date = ika-8 ng&nbsp;Hulyo, 2010 | accessdate = ika-9 ng&nbsp;Hulyo, 2010}} {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ayon sa DPA, nakakolekta ang mga pampook na negosyante sa [[O Carballiño]], isang bayan sa [[Galisya (Espanya)|Galisya, Espanya]], ng halos €30,000 bilang "butaw ng paglilipat" upang kunin si Paul bilang pangunahing palabas na pangmadla ng pampook na Kapistahang ''[[Polbo á feira|Fiesta del Pulpo]]''.<ref>[http://www.ftd.de/sport/wm-2010/splitter/:tentakel-orakel-spanier-bieten-30-000-euro-abloesesumme-fuer-pulpo-paul/50142238.htmlSpanier bieten 30.000 Euro Ablösesumme für "Pulpo Paul"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926183529/https://www.ftd.de/sport/wm-2010/splitter/:tentakel-orakel-spanier-bieten-30-000-euro-abloesesumme-fuer-pulpo-paul/50142238.htmlSpanier |date=2020-09-26 }} FTD 10.07.2010</ref> Si Manuel Pazo, isang mangingisda at puno ng pampook na samahan sa pangangalakal, ay gumawa ng katiyakan na ipapakita si Paul na buhay sa tangke at hindi sa talaan ng mga pagkain. Nguni't tinanggihan ng mga taga-Sea Life Centre ang mga alok.<ref>[http://www.fr-online.de/in_und_ausland/panorama/2832090_Konkurrenzkampf-Kraken-Orakel-vs.-Propheten-Papagei.htmlKonkurrenzkampf Kraken-Orakel vs. Propheten-Papagei] FR online nach einer DPA Meldung, 8.7.2010</ref> Kabilang sa mga paratang ng pagkakanulo ng pahayagang Aleman ''Westfälische Rundschau'', ipinangako ng punong ministro ng Espanya na si [[José Luis Rodríguez Zapatero]] na magpadala ng isang kuponan ng mga tanod upang ikalinga si Paul, habang sianbi ng ministro ng kapaligiran na si [[Elena Espinosa]] na maghahanay siya para kay Paul na ilagay sa kalagayan ng mga nanganganib na maubusan upang hindi makain ng mga Aleman.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.timeslive.co.za/sport/soccer/article540392.ece/Spain-worried-about-safety-of-Paul-the-Octopus |access-date=2010-07-13 |archive-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100711062748/http://www.timeslive.co.za/sport/soccer/article540392.ece/Spain-worried-about-safety-of-Paul-the-Octopus |url-status=dead }}</ref> Inaasahang mamamatay si Paul Pugita bago ang pagsapit ng [[Larong Pang-Europeo sa Sipaan ng Bola 2012]], gaya ng mga pugita tulad ni Paul na nabubuhay lamang sa loob ng nasa kainaman na hindi hihigit sa dalawang taon. Sabi ng may-ari nito na wala na siyang mahuhulaan nang marami sa susunod, na nagdudulot ng pagreretiro ni Paul.<ref>{{cite web|url=http://www.cooperativa.cl/prontus_nots/site/artic/20100712/pags/20100712104738.html |title=El pulpo Paul se jubiló invicto y morirá antes de la Eurocopa 2012 |publisher=Cooperativa.cl |date= |accessdate=2010-07-12}}</ref> == Kutob == [[Talaksan:WM-Behälter des Oktopus-Orakels Paul.JPG|thumb|left|250px|Ipinakita kay Paul ang dalawang kahong plastik. Ang mga pagkain ay nakikita sa mga kaliwang gilid.]] Nagsimula ang karera ni Paul bilang manghuhula sa kapanahunan ng paligsahang [[Larong Pang-Europeo ng Sipaan ng Bola 2008]].<ref name="10things"/><ref name="Mirrorfootball"/><ref>{{cite web |url=http://www.iol.co.za/index.php?set_id=6&click_id=2831&art_id=nw20100706122010966C453441 |title=Paul the octopus chooses Spain over Germany |author= |date=ika-6 ng Hulyo, 2010 |work= |publisher=IOL |accessdate=ika-8 ng Hulyo, 2010}}</ref> Sa pamumuno ng pandaigdigang labanan ng sipaang-bola ng Alemanya, ipinakita kay Paul ang dalawang malinaw na kahong plastik, bawat isa ay may nilalamang pagkain: isang [[tahong]] o isang [[talaba]]. Bawat lalagyan ay may tatak na mga watawat ng isang kuponan, isa ang [[watawat ng Alemanya]], at ang iba ang watawat ng katunggali ng Alemanya. Ang kahon na unang binuksan ni Paul (at kinain ng nilalaman nito) ay nahatulan bilang nahulaang panalo ng laro.<ref>{{citation|last=Erskine|first=Carole|title=Psychic Octopus to Predict England Result|url=http://news.sky.com/skynews/Home/Strange-News/Octopus-Psychic-Paul-To-Predict-England-Germany-Result-By-Picking-Box-With-Flag-On-It/Article/201006415654410?lpos=Strange_News_Second_Home_Page_Article_Teaser_Region_4&lid=ARTICLE_15654410_Octopus:_Psychic_Paul_To_Predict_England_Germany_Result_By_Picking_Box_With_Flag_On_It|work=[[Sky News]]|date=ika-25 ng&nbsp;Hunyo, 2010|accessdate=ika-9 ng&nbsp;Hulyo, 2010}}</ref> Ang nakikitang tagumpay ni Paul ay nahahambing sa pag-aangkas ng kapalaran sa [[paghitsalo ng barya]]. Nilikha ang kaugnayan nito ni Propesor Chris Budd ng [[Pamantasan ng Bath]], Propesor David Spiegelharter ng [[Pamantasan ng Cambridge]], at Etienne Roquain ng [[Pamantasang Pierre at Marie Curie]] sa [[Paris]].<ref name="Shenker">{{Citation | last = Shenker | first = Sarah | title = What are the chances Paul the octopus is right? | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/10567712.stm |publisher=BBC News | date = ika-9 ng&nbsp;Hulyo, 2010 | accessdate = ika-9 ng&nbsp;Hulyo, 2010}}</ref><ref name="Figaro">{{citation |title=La martingale de Paul le Poulpe passée au crible |first=Pauline |last=Fréour |date=ika-9 ng Hulyo, 2010 |work=Le Figaro |language=Pranses |url=http://www.lefigaro.fr/sport/2010/07/09/02001-20100709ARTFIG00601-la-martingale-de-paul-le-poulpe-passee-au-crible.php |accessdate=ika-10 ng Hulyo, 2010}}</ref> Sa ilalim ng hinuha na si Paul Pugita ay [[maligong kalat (pang-isahan)|malamang nang patas]] na pipili ng nanalo o natalo ng isang labanan, at ikinakalingat ang anumang bagay ng maaaring mangyari ng isang [[tabla]], mayroon siyang isang 1/2 pagkakataong maghula ng isahang resulta at isang 1/256 pagkakataong maghula sa wala sa halayhay. Binigyang-diin nina piegelharter at Roquain na may "mga ibang hayop na nakapagtangka nguni't nabigo na mahulaan ang kinahinatnan ng mga labanan sa sipaang-bola"; hindi ito kapansin-pansin na ang isang hayop ay higit na matagumpay kaysa sa mga iba (kasama ang mga tao), at ang mga matagumpay na hayop lamang ang nakakamit ng pampublikong pansin pagkatapos ng pangayayri.<ref name="Shenker" /><ref name="Figaro" /> Gayumpaman, kung si Paul at ang mga iba pang pugita<ref>{{cite web|url=http://www.malagahoy.es/article/opinion/744575/pulpo/pepe/tambien/elige/espana.html |title=Málaga Hoy - el pulpo &#39;pepe&#39; también elige a España |publisher=Malagahoy.es |date= |accessdate=2010-07-12}}</ref> ay may naramdamang kapansin-pansin ukol sa mga alinmang dahilan sa mga nakawatawat na kahon ng Alemanya o Espanya, ang kanilang mga panghuhula ay higit na masayap kaysa sa paghihitsalo ng isang barya. Ang mga ito ay ginagamit lamang para sa mga kasalukuyang pagsasagawa ng mga pandaigdigang paligsahan ng sipaang-bola, subali't mabibigo ukol sa anumang ibang tanong.{{fact|date=Setyembre 2010}} == Tingnan din == * [[Talino ng sepalopod]] * [[Pagtitira sa mensahero]] == Mga panlabas na kawing == {{commonscat|Paul the Octopus}} * [http://www.aquarium-ob.de/ Pahina ni Paul sa Akwaryum na Sealife]{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Mga sanggunian == {{reflist|3}} [[Kategorya:UEFA Euro 2008]] [[Kategorya:2010 FIFA World Cup]] [[Kategorya:Pambansang kuponan sa sipaang-bola ng Alemanya]] [[Kategorya:Mga pugita]] [[Kategorya:Mga tanyag na sepalopod]] [[Kategorya:Mga ispiritista]] [[Kategorya:Kutob]] [[Kategorya:Mga kapanganakan ng mga hayop 2008]] jt95umpl0kqhjavpvribfork56luo2j Lalawigan ng Olbia-Tempio 0 130375 2227779 2226505 2026-09-22T20:48:31Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227779 wikitext text/x-wiki Ang '''Lalawigan ng Olbia-Tempio''' ({{Langx|it|provincia di Olbia-Tempio}}; {{Langx|sc|provìntzia de Terranòa-Tèmpiu}}; {{Langx|sdn|pruìncia di Tarranoa-Tèmpiu}}) ay isang dating [[Mga lalawigan ng Italya|lalawigan]] sa awtonomong rehiyon ng [[Cerdeña]], Italya. Mayroon itong dalawang kabisera ng probinsya, ang [[Olbia]] (58,723 naninirahan) at ang [[Tempio Pausania]] (14,342 naninirahan).<ref>{{Cite web |title=Olbia-Tempio |url=http://www.comuni-italiani.it/104/ |access-date=5 August 2015 |publisher=Comuni Italiani}}</ref><ref name="tuttitalia" /> Noong 2015, ang lalawigan ay may kabuuang populasyon na 159,950 na naninirahan at sumasaklaw sa isang lugar na {{Convert|3406.18|sqkm|sqmi|abbr=off}}, kaya naman ang densidad ng populasyon ay 46.96 na naninirahan bawat kilometro kuwadrado. Ang lalawigan ay binubuo ng 26 na ''[[Comune|comuni]]'' ( sing. .: ''[[comune]]'').<ref name="tuttitalia">{{Cite web |title=Provincia di Olbia-Tempio |url=http://www.tuttitalia.it/sardegna/provincia-di-olbia-tempio/ |access-date=5 August 2015 |publisher=Tutt Italia}}</ref> Ang pinakamalaking mga ''comune'' sa probinsya ay ang [[Olbia]] (populasyon na 45,366 noong 2001), [[Tempio Pausania]] (13,992 noong 2001), [[Arzachena]] (12,080 noong 2001), at [[La Maddalena]] (11,369 noong 2001). <ref name="tuttitalia" /> Ang dating lalawigan ng Olbia-Tempio ay nabuo sa pamamagitan ng isang batas panrehiyon noong 2001 na nagkabisa noong 2005.<ref>{{Cite web |title=Provincia di Olbia-Tempio |url=http://www.sardegnaareeindustriali.it/territorio/provincia-di-olbia-tempio |access-date=5 August 2015 |publisher=Autonomous Region of Sardinia |archive-date=1 Agosto 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160801105453/http://www.sardegnaareeindustriali.it/territorio/provincia-di-olbia-tempio |url-status=dead}}</ref><ref name="ital">{{Cite web |title=Olbia-Tempio |url=http://www.italia.it/en/discover-italy/sardinia/olbia-tempio.html |access-date=5 August 2015 |publisher=Italia.it |archive-date=15 Disyembre 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215225631/http://www.italia.it/en/discover-italy/sardinia/olbia-tempio.html |url-status=dead}}</ref> Naglalaman ito ng isang bahagi ng makasaysayang Gallura at napapaligiran ng mga lalawigan ng [[Lalawigan ng Nuoro|Nuoro]] at [[Lalawigan ng Sacer|Sassari]].<ref name="ital" /> Noong Mayo 6, 2012, nangyari ang mga reperendo sa rehiyon ng Cerdeña patungkol sa pagpawi ng ilang mga lalawigan at iba't ibang mga bagay. Ang mungkahi ng reporma o pag-aalis ng ilang mga lalawigan sa Cerdeña ay inaprubahan ng [[Konsehong Rehiyonal ng Cerdeña]] noong Mayo 24, 2012.<ref>{{Cite web |date=25 May 2012 |title=Referendum |url=http://www.regione.sardegna.it/xml/getpage.php?cat=7874 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508093757/http://www.regione.sardegna.it/xml/getpage.php?cat=7874 |archive-date=8 May 2012 |access-date=4 August 2015 |publisher=Autonomous Region of Sardinia}}</ref> Dahil dito, ang dating lalawigan ng Olbia-Tempio ay inutusang bumuo ng isang bagong administratibong katawan o bubuwagin noong Marso 1, 2013, ngunit ang petsa ng pagtatapos na ito para sa mga pagbabago sa konstitusyon ay pinalawig hanggang Hulyo 1, 2013.<ref>{{Cite web |title=Provinces alive for another nine months, the Council approves the law |url=http://www.radiopress.it/2012/05/province-in-vita-per-altri-9-mesi-il-consiglio-regionale-approva-la-legge-in-aula-rissa-stochino-manincheddaa/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120526110501/http://www.radiopress.it/2012/05/province-in-vita-per-altri-9-mesi-il-consiglio-regionale-approva-la-legge-in-aula-rissa-stochino-manincheddaa/ |archive-date=26 May 2012 |access-date=4 August 2015 |publisher=Radio Press}}</ref><ref>{{Cite web |date=25 May 2012 |title=Provinces: all out in nine months |url=http://www.regione.sardegna.it/j/v/491?s=197867&v=2&c=1489&t=1 |access-date=4 August 2015 |publisher=La Nuova Sardegna}}</ref> Binuwag ang Olbia-Tempio bilang isang lalawigan ng Dekretong Rehiyonal noong 2016. Noong Abril 2021, sa ilalim ng Batas Rehiyonal Blg. 7 ng Konseho ng Rehiyon ng Cerdeña, <ref>{{Cite web |title=Legge regionale 12 aprile 2021, n. 7 |trans-title=Regional law 7 of April 12, 2021 |url=http://www.regione.sardegna.it/documenti/1_422_20210419102943.pdf |website=Region of Sardinia |language=it}}</ref> ang lalawigan ay naibalik na ngayon sa ilalim ng pangalang [[Lalawigan ng Gallura Hilagang-Silangang Cerdeña]] (Provincia della Gallura Nord-Est Sardegna).<ref>{{Cite web |title=Cenni storici - Province |url=https://www.sardegnaautonomie.it/cenni-storici-province |website=Autonomous Region of Sardinia |language=it}}</ref> Bagaman hinamon ng gobyerno ng Italya ang batas,<ref>{{Cite web |title=Leggi impugnate dal Governo |url=https://www.consregsardegna.it/xvilegislatura/attivita/attivita-legislativa/leggi/leggi-impugnate-dal-governo/ |access-date=2025-01-25 |website=Consiglio regionale della Sardegna |language=it-IT}}</ref> kaya naantala ang pagpapatupad nito,<ref>{{Cite web |title=Politica, nuove Province in alto mare: irrisolto il nodo referendum |url=https://www.lanuovasardegna.it/regione/2021/12/01/news/nuove-province-in-alto-mare-irrisolto-il-nodo-referendum-1.40985443 |access-date=2025-01-25 |website=La Nuova Sardegna |language=it}}</ref> noong Marso 12, 2022, ang [[Korte Konstitusyonal ng Italya|Korte Konstitusyonal]] ay nagpasya pabor sa Rehiyong Awtonomo ng Cerdeña.<ref>{{Cite web |last=Madeddu |first=Davide |date=2022-03-12 |title=Sardegna, la Consulta salva la riforma delle Province |url=https://www.ilsole24ore.com/art/sardegna-consulta-salva-riforma-province-AEkGfhJB?refresh_ce=1 |access-date=2025-01-25 |website=Il Sole 24 ORE |language=it}}</ref> Noong Abril 13, 2023, inaprubahan ng konseho ng rehiyon, sa panukala ng pamahalaang rehiyon, ang isang susog sa reporma sa 2021, na tumutukoy sa takdang panahon at paraan ng pagpapatupad nito, na makakasaksi sa ganap na pagpapatupad nito sa 2025.<ref>{{Cite web |date=2023-04-12 |title=Altre 5 Province in Sardegna, iter nel collegato al bilancio - Notizie - Ansa.it |url=https://www.ansa.it/sardegna/notizie/2023/04/12/altre-5-province-in-sardegna-iter-nel-collegato-al-bilancio_f6308759-d400-4df8-aae0-173f9af315bf.html |access-date=2025-01-25 |website=Agenzia ANSA |language=it}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Sardinia}} [[Kategorya:Kasaysayan ng Sardinia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] jpseok0k5x4yydqgaw1a9so7n5nj9w3 Pagbibihag ng bus sa Maynila (2010) 0 134359 2227985 2191347 2026-09-23T06:52:00Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227985 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack |title= Manila hostage crisis |image=2010 Manila hostage crisis bus.JPG |image_size=250px |caption=Ang bus kung saan binihag ang mga biktima |location= [[Liwasang Rizal]], [[Maynila]], [[Pilipinas]] |coordinates={{Coord|14.58104|120.974922|display=inline,title}} |target= Mga taga-Hong Kong na turista na sakay ng bus |date=23 Agosto 2010 |time=Mga bandang 10:00 n.u. hanggang bandang 9:00 n.g. ([[Pamantayang Oras ng Pilipinas|PST]]) |type=[[Krisis ng Pagbihag]] |fatalities= 8 bihag<ref name="hkgovt-victimlist">{{cite news|title=Manila hostage incident victim name list|url=http://www.info.gov.hk/gia/general/201008/24/P201008240172.htm|access-date=24 Agosto 2010|newspaper=Hong Kong's Information Services Department Press Release|date=24 Agosto 2010}}</ref> & Rolando Mendoza<ref name="rolando">{{cite news|last=Conde|first=Carlos|title=Gunman and 8 Hostages Dead in the Philippines|url=http://www.nytimes.com/2010/08/24/world/asia/24phils.html?partner=rss&emc=rss|access-date=24 Agosto 2010|newspaper=The New York Times|date=23 Agosto 2010}}</ref> |injuries= 7 bihag & 2 walang kinalaman |perps =Rolando Mendoza<ref name="rolando"/> |weapons = [[M16 rifle#XM16E1 at M16A1 (Colt Model 603)|XM16E1 rifle]] at [[kutsilyo]] }} Naganap ang '''pagbibihag ng isang bus''' na puno ng mga turistang Tsino sa harap ng Panoorang Quirino (''Quirino Grandstand'') sa [[Liwasang Rizal]], [[Ermita, Maynila|Ermita]], [[Maynila]] sa [[Pilipinas]] noong 23 Agosto 2010, kung saan ibinihag ni Rolando Mendoza, isang dating [[tagasiyasat (pulisya)|tagasiyasat]] sa [[Distritong Pampulisya ng Maynila]] ng [[Pambansang Pulisya ng Pilipinas]], ang isang bus na may 25 katao. Karamihan sa mga taong nasa loob ng bus ay mga mamamayan ng [[Republikang Popular ng Tsina]] na mula [[Hongkong]] at tumungo sa Pilipinas para sa isang paglalakbay.<ref name="HostageRef1">{{cite web |url=http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=605431&publicationSubCategoryId=200 |title=Report: Disgruntled cop takes tourists hostage in Manila |first=Dennis |last=Carcamo |date=2010-08-23 |month=August |publisher=[[The Philippine Star]] |location=Manila, Philippines |access-date=2010-08-23 |quote=A dismissed police official has taken hostage 25 passengers of a tourist bus, including some children, in Manila this morning, a radio report said. |archive-date=2012-06-19 |archive-url=https://www.webcitation.org/68XEq3q6I?url=http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=605431 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100823212946/http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=605431&publicationSubCategoryId=200 |date=2010-08-23 }}</ref> Matapos ang halos sampung oras, nakatakas ang Pilipinong tsuper ng bus sa pamamagitan ng pagdaan sa bintana ng bus sa tabi niya at nakuhanan sa telebisyon na sumisigaw ng "patay na ang lahat" bago pa maihatid papalayo ng mga pulis.<ref name="driver escape video">{{tl icon}} [http://www.abs-cbnnews.com/video/nation/metro-manila/08/23/10/driver-escapes-says-no-one-alive-bus Driver escapes, says 'hostages all dead'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100903143559/http://www.abs-cbnnews.com/video/nation/metro-manila/08/23/10/driver-escapes-says-no-one-alive-bus |date=2010-09-03 }}. (23 Agosto 2010). ABS-CBN News.</ref><ref name=driver/> Napanood ng milyun-milyong katao sa buhay na telebisyon ang sumunod na operasyon sa pagliligtas ng mga bihag ng mga operatiba ng pulis na umabot ng 90 minuto.<ref name="Driver escapes"/> Sa huli, napatay ang walong bihag at si Mendoza habang siyam na iba pa ang sugatan. Matapos ang nasabing insidente naglabas ang pamahalaan ng Hongkong ng "itim" na babalang panlakbay (''"black" travel alert'') laban sa Pilipinas.<ref name=bbc310>{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11067310 |title=Hong Kong bans Philippines travel after hijack deaths |publisher=[[BBC News]] |date=24 Agosto 2010 |access-date=24 Agosto 2010}}</ref> Ang nangyaring paglusob sa bus para sagipin ang mga bihag ay pinuna ng mga nasa Pilipinas at mas lalo na sa labas ng bansa bilang 'palpak', at inamin ng pamahalaan ng Pilipinas na mayroong pagkakamaling nagawa at nangako na isusulong ang imbestigasyon na iuulat din sa mga pamhalaan ng Hongkong at Republikang Popular ng Tsina. == Ang Tagabihag == Ang tagabihag ay nakilala ng mga pulis bilang si Rolando Mendoza, isang dating pulis na may mataas na katungkulan.<ref name="HostageRef2">{{Cite web |url=http://www.gov.ph/2010/08/23/pnp-statement-on-the-hostage-incident-at-quirino-grandstand-august-23-2010-as-of-114-pm/ |title=PNP statement on the hostage-taking incident at Quirino Grandstand, 23 Agosto 2010, as of 1:14 PM |publisher=Philippine National Police |access-date=23 Agosto 2010 |archive-date=19 Hunyo 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/68XEqbbUF?url=http://www.gov.ph/2010/08/23/pnp-statement-on-the-hostage-incident-at-quirino-grandstand-august-23-2010-as-of-114-pm/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120920014617/http://www.gov.ph/2010/08/23/pnp-statement-on-the-hostage-incident-at-quirino-grandstand-august-23-2010-as-of-114-pm/ |date=20 Septiyembre 2012 }}</ref> Idinedemanda niya na ibalik siya sa kaniyang dating puwesto maging ang kaniyang mga benepisyo sa Manila Police District, kung saan siya natanggal sa 2009 dahil sa pangongotong.<ref name="HostageRef1"/><ref name="Driver escapes">{{cite news |url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/metro/view/20100823-288423/Driver-escapes-claims-Chinese-hostages-killed |title=Driver escapes, claims Chinese hostages killed |co-authors=Jeannette Andrade, Marlon Ramos, DJ Yap, Tetch Torres |work=[[Philippine Daily Inquirer]] |date=23 Agosto 2010 |access-date=23 Agosto 2010 |archive-date=19 Hunyo 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/68XErRJuk?url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/metro/view/20100823-288423/Driver-escapes-claims-Chinese-hostages-killed |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120416130202/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/metro/view/20100823-288423/Driver-escapes-claims-Chinese-hostages-killed |date=16 Abril 2012 }}</ref> Nagtapos si Mendoza ng Kriminolohiya, at sumali sa pulisya bilang patrolman, at tumaas ang kaniyang katungkulang bilang Senior Inspector. Ginawaran siya ng 17 beses dahil sa katapangan at karangalan <!--eng. Honor-->. Ayon sa kaniyang mga dating kasamahan sa pulisya, mabait at masipag si Mendoza.<ref name=robles>Robles, Alan (24 Agosto 2010). "Disgrace of a model policeman thrown out of force for corruption", ''South China Morning Post''</ref> Noong Pebrero 1986, pinamunuan ni Mendoza ang grupo ng mga pulisya sa pagtugis sa van na naglalaman ng 13 kabang puno ng salapi, na ipupuslit diumano ng dating Pangulo at diktador ng Pilipinas na si [[Ferdinand Marcos]] palabas ng bansa. Noong taon din iyon ginawaran siya ng Jaycees International bilang isa sa mga Sampung Pinaka-Bukod-Tanging Mga Pulis Sa Pilipinas. <!--ten outstanding policemen-->.<ref>{{cite news |url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/metro/view/20100823-288385/Who-is-this-hostage-taking-cop |title=Who is this hostage-taking cop? |first=Alcuin |last=Papa |work=Philippine Daily Inquirer |date=23 Agosto 2010 |access-date=23 Agosto 2010 |archive-date=19 Hunyo 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/68XEsQ464?url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/metro/view/20100823-288385/Who-is-this-hostage-taking-cop |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121012092748/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/metro/view/20100823-288385/Who-is-this-hostage-taking-cop |date=12 Oktubre 2012 }}</ref> Sa salaysay ng kusinero ng isang hotel na si Christian Kalaw, hinuli siya ng grupo ng pulis na pinamumunuan ni Mendoza dahil sa isang paglabag sa pagpaparada noong 9 Abril 2008, kung saan nilagyan siya ng mga pakete ng shabu sa kaniyang kotse, sapilitan siyang magdroga, at akusahan siya bilang adik sa droga. Pinilitan daw siya na maglabas ng pera sa ATM at binigay sa kanila. Ani Kalaw, pinakawalan lang siya ng mga pulis matapos siyang makapagbigay ng dalawang libong [[piso ng Pilipinas|piso]]. Napatunayan ng [[Tanodbayan ng Pilipinas|Tanodbayan]] (''Ombudsman'') na si Mendoza at ang apat na iba pa ay nagkasala sa lubhang kagarapalan (''grave misconduct'') at inutos nila ang agarang pagtanggal kay Mendoza sa puwesto at pagbawi sa lahat ng kaniyang benepisyo. Pormal nang kinasuhan si Mendoza noong 25 Abril 2008 kung saan siya natanggal sa puwesto bilang Hepe ng ''Mobile Patrol Unit''. == Ang Pagbihag == Ayon sa naunang salaysay habang ang bus panturista ng Hong Thai Travel Services na may sakay ng 25 turistang Hong Kong ay nasa harapan ng Panoorang Quirino sa [[Liwasang Rizal]], nakiusap si Rolando Mendoza na kung maaari ay pasakayin siya ng libre sa bus. Noong tumanggi ang tsuper na siya'y pasakayin, naglabas ng armas si Mendoza, pinosasan ang tsuper, at binihag na niya ang bus. .<ref name="nataliewong">{{Cite web|url=http://www.thestandard.com.hk/news_detail.asp?we_cat=11&art_id=102088&sid=29349481&con_type=1&d_str=20100824&fc=1|author=Natalie Wong|work=The Standard |location= Hong Kong|title=Tour leader calmly sent SOS to office|date=24 Agosto 2010|access-date=24 Agosto 2010}}</ref> Ngunit ayon sa mas maraming mga testigo, may isang mamang kahawig ni Mendoza ang sumakay sa bus habang ito'y nasa harapan pa ng [[Kutang Santiago]]. Pinaghananap pa ng mga pulis kung sino ang naghatid sa kaniya sa Kutang Santiago.<ref>Ramos, Marlon (27 Agosto 2010). [http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/metro/view/20100827-289123/NBI-probing-who-brought-hostage-taker-to-Fort-Santiago "NBI probing who brought hostage-taker to Fort Santiago"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100830221055/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/metro/view/20100827-289123/NBI-probing-who-brought-hostage-taker-to-Fort-Santiago |date=2010-08-30 }}, ''Philippine Daily Inquirer''</ref> Ayon sa tsuper ng bus na si Alberto Lubang, sumakay ng bus si Mendoza doon, at ipinahayag lang ang tunay niyang pakay habang nasa Liwasang Rizal na sila. Armado ng isang maliit na baril at ng M-16,<ref name=alone>Chong, Dennis (26 Agosto 2010). [http://www.thestandard.com.hk/news_detail.asp?pp_cat=30&art_id=102194&sid=29375134&con_type=3&d_str=20100826&sear_year=2010 "Police may go it alone in deaths probe"], ''The Standard'' (Hong Kong)</ref> nakontrol niya ang buong bus, at dinemanda niya ang pagbabalik niya sa puwesto,<ref name="HostageRef2" /> habang sinasabi na na-''frame-up'' lamang siya. Nangako ang alkalde ng Maynila na si Alfredo Lim na ibabalik siya sa dati niyang puwesto kung papatunayan ni Mendoza ang kaniyang sarili.<ref name="HostageRef3">{{Cite web |url=http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=605434&publicationSubCategoryId=200 |title=Lim calls for review of Manila hostage-taker's case |first=Dennis |last=Carcamo |date=23 Agosto 2010 |month=August |work=The Philippine Star |location=Manila, Philippines |access-date=23 Agosto 2010 |archive-date=19 Hunyo 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/68XF1r6Xm?url=http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=605434 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604040712/http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=605434&publicationSubCategoryId=200 |date=4 Hunyo 2016 }}</ref> Unang inakala ng mga pulis na ang mga sakay ay ang mga taga-Timog Korea,<ref name=media>Jemandre, Tessa. (27 Agosto 2010). [http://www.gmanews.tv/story/199551/how-the-media-covered-the-grandstand-carnage How the media covered the Grandstand carnage]. GMA News.</ref> pero kinalaunan nalaman nila na ang mga bihag ay ang 21 turistang taga-Hongkong, isang tsuper ng bus, at dalawang gabay sa paglakbay. Kalmadong ipinahayag ng gabay na si Masa Tse na ang kaniyang grupo ay kasalukuyang binibihag. == Negosasyon == Matapos ang mahigit isang oras, anim ang pinalaya:<ref name="HostageRef4">{{Cite web |url=http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=605437&publicationSubCategoryId=200 |title=6 freed in Manila hostage drama |first=Dennis |last=Carcamo |date=23 Agosto 2010 |month=August |work=The Philippine Star |location=Manila, Philippines |access-date=23 Agosto 2010 |quote=Six hostages, including three children have been released to police by a dismissed police officer who took hijacked a bus carrying 25 tourists n Manila, a radio report said. |archive-date=19 Hunyo 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/68XF3G5zE?url=http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=605437 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604034758/http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=605437&publicationSubCategoryId=200 |date=4 Hunyo 2016 }}</ref> isang matandang babae na umaalma ng panananakit ng tiyan; ang kaniyang asawa; at ang isang may diabetes. Pinalaya rin kinalaunan ang isang babae at ang kaniyang mga anak—isang lalaki na 10 anyos at isang babae na 5 anyos. Napalaya din ang isang 12 anyos na lalaki matapos pasinungalingan ng babaeng unang napalaya na kamag-anak niya ito. Dalawang taga-litratong <!--photographer?--> Pilipino ang nagkusang magpabihag kapalit ang pagpapalaya sa mga nauna. Ang mga pinalaya ay dinala sa presinto sa Liwasang Rizal.<ref>{{cite news |url=http://www.gmanews.tv/story/199183/ex-cop-holds-tourist-bus-passengers-hostage-in-manila |title=Ex-cop holds tourist bus passengers hostage in Manila |work=GMANews.tv |date=23 Agosto 2010 |access-date=23 Agosto 2010}}</ref> Bandang tanghali, apat pang mga bihag ang pinalaya, kasama ang dalawang nagpabihag at ang isang Pilipinong gabay sa paglakbay. Nagkaroon ng permanenteng ugnayan kay Mendoza si [[Erwin Tulfo]], isang tagabalita ng [[Associated Broadcasting Company|TV5]], habang si Superintendente Orlando Yebra at si Punong Tagasiyasat Romeo Salvador ang namumuno sa negosasyon. Labingpitong katao na lang ang natitira sa bus.<ref>{{cite news |url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/metro/view/20100823-288388/9th-hostage-freed-17-others-left-onboard-bus |title=9th hostage freed, 17 others left onboard bus |author2=Jeannette Andrade, Cathy Miranda |work=[[Philippine Daily Inquirer]], INQUIRER.net |date=23 Agosto 2010 |access-date=23 Agosto 2010 |archive-date=19 Hunyo 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/68XF4ahU5?url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/metro/view/20100823-288388/9th-hostage-freed-17-others-left-onboard-bus |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002165116/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/metro/view/20100823-288388/9th-hostage-freed-17-others-left-onboard-bus |date=2 Oktubre 2012 }}</ref> Sa pagkakataong ito, may buhay na pag-uulat na ang ABS-CBN, GMA, TV5 at NBN na pagmamay-ari ng gobyerno. Mayroon na ring buhay na pag-uulat ang mga estasyon ng telebisyon sa Hongkong at maging sa ibang bansa tulad ng BBC at Reuters.<ref>{{zh-tw icon}} {{Cite web |url=http://news.rti.org.tw/index_newsContent.aspx?id=8&id2=2&nid=255404 |title=菲人質事件陷僵局 槍手貼出字條「3p.m. dead lock」 |publisher=[[Radio Taiwan International]] |date=23 Agosto 2010 |access-date=24 Agosto 2010 |archive-date=2012-06-19 |archive-url=https://www.webcitation.org/68XF5GVpB?url=http://news.rti.org.tw/index_newsContent.aspx?id=8 |url-status=dead }}</ref> Tinanggi ng Tanodbayan ang demanda ni Mendoza na ibalik siya sa puwesto, ngunit nangako sila na papag-aralang muli ang kaniyang kaso. Ang sulat ay hinatid lamang ng Pangalawang Alkalde ng Maynila na si [[Isko Moreno]] kay Mendoza paglubog ng araw.<ref>{{cite news |url=http://business.inquirer.net/money/breakingnews/view/20100823-288413/Negotiators-deliver-letter-from-Ombudsman |title=Policeman’s demand for reinstatement nixed |author2=Cathy C. Yamsuan, Tetch Torres |work=[[Philippine Daily Inquirer]] |publisher=INQUIRER.net |date=23 Agosto 2010 |access-date=23 Agosto 2010 |archive-date=19 Hunyo 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/68XFEwBMe?url=http://business.inquirer.net/money/breakingnews/view/20100823-288413/Negotiators-deliver-letter-from-Ombudsman |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120310170155/http://business.inquirer.net/money/breakingnews/view/20100823-288413/Negotiators-deliver-letter-from-Ombudsman |date=10 Marso 2012 }}</ref> Nagalit si Mendoza at pinahayag na ang sulat na ito ay isa lamang "basura" at hindi sinasagot ang kaniyang mga hinaing. Sinabi naman ni Lim na napagdesisyunan na nilang ibalik si Mendoza sa puwesto para matapos na ang krisis, ngunit hindi nila ito masabi kaagad dahil sa tindi ng trapiko.<ref name=alfredo>Chong, Dennis &agencies (25 Agosto 2010). "Letter reinstating Mendoza stuck in traffic", ''The Standard''</ref><ref>[http://www.manilastandardtoday.com/insideNews.htm?f=2010/august/25/news2.isx&d=2010/august/25 "Police were ready to reinstate hostage-taker at the last minute"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100902163926/http://www.manilastandardtoday.com/insideNews.htm?f=2010/august/25/news2.isx&d=2010/august/25 |date=2010-09-02 }}, ''Manila Standard Today''</ref> Noong dumating na ang mga tauhan ng SWAT ng MPD, pinahayag ni Mendoza sa pamamagitan ng isang panayam sa radyo sa [[DZXL]] na papatayin niya ang mga bihag at dinemanda niya sa mga tauhan ng SWAT na umalis na sa lugar.<ref>{{cite news |url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/metro/view/20100823-288419/Police-hostage-taker-threatens-to-kill-hostages |title=Police hostage-taker threatens to kill hostages |work=[[Agence France-Presse]] (AFP) |publisher=INQUIRER.net |date=23 Agosto 2010 |access-date=23 Agosto 2010 |archive-date=19 Hunyo 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/68XFKrvFD?url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/metro/view/20100823-288419/Police-hostage-taker-threatens-to-kill-hostages |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002165103/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/metro/view/20100823-288419/Police-hostage-taker-threatens-to-kill-hostages |date=2 Oktubre 2012 }}</ref> Nakiusap ang kaniyang kapatid na si Gregorio Mendoza, na may ranggong Senior Police Officer-2 (SPO2, kasingtaas ng Korporal), na sumuko na ng payapa at sinabi din sa kaniya na 'walang magaganap dito.' Matapos ang negosasyon ay lumayas na rin siya.<ref>{{cite news |url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/metro/view/20100823-288420/Hostage-taking-cops-brother-walks-out-of-negotiations |title=Hostage-taking cop’s brother walks out of negotiations |first=Jeannette |last=Andrade |work=[[Philippine Daily Inquirer]] |date=23 Agosto 2010 |access-date=23 Agosto 2010 |archive-date=19 Hunyo 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/68XFLXcIk?url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/metro/view/20100823-288420/Hostage-taking-cops-brother-walks-out-of-negotiations |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121005011709/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/metro/view/20100823-288420/Hostage-taking-cops-brother-walks-out-of-negotiations |date=5 Oktubre 2012 }}</ref> Maya-maya ay inaresto si Gregorio Mendoza, at ang sabi ng MPD hindi siya pinakiusapan na makibahagi sa negosasyon, at ang isa pa ay mayroon siyang dalang baril sa ''exclusion zone.'' <ref name="Shots fired">{{cite news |url=http://www.gmanews.tv/story/199224/shots-fired-in-manila-hostage-crisis-report |title=Shots fired in Manila hostage crisis&nbsp;— report |work=GMANews.tv |date=23 Agosto 2010 |access-date=23 Agosto 2010}}</ref><ref name="President Aquino: SPO2 Gregorio Mendoza in custody">{{cite news |url=http://twitter.com/ANCALERTS |title=President Aquino: SPO2 Gregorio Mendoza in custody |work=ANC News |date=23 Agosto 2010 |access-date=23 Agosto 2010}}</ref> Pinahayag din ni Pangulong Noynoy Aquino na nakadagdag pa ang kapatid ng tagabihag sa paglala ng sitwasyon sa pamamagitan ng pagdadagdag ng galit laban sa mga negosyador.<ref name=alfredo/> == Ang Paglusob == Napanood ni Mendoza ang pagkadakip sa kaniyang kapatid sa pamamagitan ng TV na nakakabit sa loob ng bus, at dahil dito mas lalo siyang nagalit. Napag-isipan na maaaring namaril na si Mendoza ng babalang putok pagkadakip sa kaniyang kapatid at anak.<ref>{{cite news |url=http://services.inquirer.net/print/print.php?article_id=20100823-288425 |title=Dismissed cop kills most of Chinese hostages—tourist bus driver |publisher=INQUIRER.net |date=23 Agosto 2010 |access-date=28 Agosto 2010 |archive-date=27 Agosto 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827212444/http://services.inquirer.net/print/print.php?article_id=20100823-288425 |url-status=dead }}</ref> Dinemanda na niya sa isang panayam sa radyo na palayain na ng pulis ang kaniyang kapatid, at kung hindi ay iisa-isahin na niyang papatayin ang mga bihag.<ref name="Driver escapes"/><ref>{{cite news |url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/metro/view/20100823-288422/Gunman-tells-live-radio-he-shot-two-Hong-Kong-hostages |title=Gunman tells live radio he shot two Hong Kong hostages |work=Agence France-Presse (AFP) |publisher=INQUIRER.net |date=23 Agosto 2010 |access-date=23 Agosto 2010 |archive-date=19 Hunyo 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/68XFNfy2A?url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/metro/view/20100823-288422/Gunman-tells-live-radio-he-shot-two-Hong-Kong-hostages |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002165208/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/metro/view/20100823-288422/Gunman-tells-live-radio-he-shot-two-Hong-Kong-hostages |date=2 Oktubre 2012 }}</ref> Inamin din ni Mendoza na bago man dakipin ang kaniyang kapatid ay nauna na niyang binaril ang dalawa sa mga bihag. Umalingawngaw ang mga unang putok ng baril bandang 7:21&nbsp;ng gabi. Sa pareho ding oras napaulat na binaril din ng mga sniper ang gulong ng bus matapos nitong gumalaw. Nakatakas ang tsuper ng bus bandang 7:30&nbsp;ng hapon at ipinahayag sa pulis na patay na ang lahat ng mga bihag. Inamin din niya na ang pahayag na ito ay base sa kaniyang pagkasaksi kay Mendoza sa pagbaril sa tatlong mga bihag at sa iba pang mga lugar sa bus.<ref name=driver>{{Cite web|url=http://www.abs-cbnnews.com/-depth/08/24/10/bus-driver-hostage-taker-got-mad-after-brods-arrest|title=Bus driver: Hostage-taker got mad after brod's arrest|work=[[ABS-CBN News]]|date=24 Agosto 2010|access-date=24 Agosto 2010|archive-date=23 Septiyembre 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120923044509/http://www.abs-cbnnews.com/-depth/08/24/10/bus-driver-hostage-taker-got-mad-after-brods-arrest|url-status=dead}}</ref><ref name="Shots fired"/><ref name=GMAtimeline>Abella, Jerrie, Pia Faustino, et al. (24 Agosto 2010). [http://www.gmanews.tv/story/199258/massacre-in-nations-heart-timeline-of-manila-bus-siege Massacre in nation's heart: Timeline of Manila bus siege]. GMA News. Retrieved 26 Agosto 2010.</ref> Noong nagalit si Mendoza sa pagkadakip sa kaniyang kapatid pinatay na niya ang tour guide na si Masa Tse na nakaposas sa bandang pintuan ng bus.<ref name=malaya>Africa, Raymond & Bengo, Regina (25 Agosto 2010), [http://www.malaya.com.ph/08252010/news1.html "The morning after"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829140648/http://www.malaya.com.ph/08252010/news1.html |date=2010-08-29 }}, ''The Malaya'' (Manila)</ref> Ayon sa isang nakaligtas na si Joe Chan, limang bihag na lalaki ang nagtangkang sumugod kay Mendoza ngunit sila ay napatay bago pa man sila makalapit.<ref name="joechan-account">{{zh-hk icon}}{{cite news |url=http://news.hkheadline.com/dailynews/content_hk/2010/08/26/120666.asp |title=倖存團友︰槍手逐個屠殺 |publisher=Headline Daily |date=26 Agosto 2010 |access-date=30 Agosto 2010 |archive-date=6 Marso 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306024831/http://news.hkheadline.com/dailynews/content_hk/2010/08/26/120666.asp |url-status=dead }}</ref> Isa-isang binaril ni Mendoza ang mga bihag "habang nakatutok sa ulo" <ref name="joechan-account" /> Habang nagaganap ang ganitong putukan sinalag ni Ken Leung ang kaniyang sarili sa kaniyang asawa na si Amy at namatay sa mga tama ng baril, ngunit nailigtas niya ito mula sa matinding pagkahamak.<ref name="my-husband-thestandard">{{cite news|url=http://www.thestandard.com.hk/news_detail.asp?pp_cat=13&art_id=102084&sid=29349232&con_type=3|title='My husband died shielding me with his body'|publisher=The Standard, Hong Kong|date=24 Agosto 2010|access-date=30 Agosto 2010}}</ref> Namatay din ang kanilang mas nakakabatang anak na babae na si Jessie habang pinoprotekta niya ang kaniyang kuya na si Jason.<ref name="jessieleung-sacrifice">{{zh-hk icon}}{{cite news |url=http://news.hkheadline.com/dailynews/content_hk/2010/08/26/120667.asp |title=梁家幼女為兄擋兩槍犧牲 |publisher=Headline Daily |date=26 Agosto 2010 |access-date=30 Agosto 2010 |archive-date=6 Marso 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306024845/http://news.hkheadline.com/dailynews/content_hk/2010/08/26/120667.asp |url-status=dead }}</ref> Nakaligtas si Joe Chan sa pamamagitan ng pagsalag niya sa mga bala ni Mendoza gamit ang kaniyang backpack na puno ng laman, ngunit napuruhan ang kaniyang dalawang galanggalangan. Dumating ang mga tauhan ng SWAT bandang 7:37&nbsp;ng gabi.<ref name=GMAtimeline/> Tinangka ng mga pulis na basagin ang mga bintana ng bus ngunit sila ay pinagbabaril. Halos isang oras ang inabot sa pagtatangka nilang makubkob ang bus. At habang tinatangka nilang buksan ang pintuan apat na tear gas canister ang hinagis sa bus. Tinangka nilang sirain ang pintuan sa pamamagitan ng pagtali ng lubid dito at sa isang sasakyan ng pulis, ngunit napatid ang lubid.<ref>{{Cite web|url=http://www.allvoices.com/contributed-news/6580162-excop-holds-tourist-bus-passengers-hostage-in-manila |title=Manila Hostage Drama: During and After Story and Pictures |work=ALLVOICES.com |date=23 Agosto 2010 |access-date=23 Agosto 2010}}</ref> Binaril na ng mga sniper na maghapon nang nakapuwesto si Mendoza sa ulo. Ayon sa Tagapagsalita ng Pangulo na si Edwin Lacierda sa mga oras na iyon, apat na bihag ang napatay habang ang anim na iba pa ay nakaligtas.<ref name="conclusion">{{cite news|url=http://www.gmanews.tv/story/199231/hostage-crisis-ends-in-bloody-carnage-4-hostages-dead |title=Hostage crisis ends in bloody carnage; 4 hostages dead |first=Jerrie |last=Abella |work=GMANews.tv |date=23 Agosto 2010 |access-date=23 Agosto 2010}}</ref> Dalawa pang katao sa labas ng bus: isang inhinyero ng TVB, isang estasyong pantelebisyon sa Hongkong, at isang batang lalaki, ang tinamaan ng ligaw na bala.<ref name="nataliewong"/> == Pagkatapos == ===Mga bihag=== Anim na bihag ang dinala sa [[Ospital ng Maynila]], kung saan dalawa ang dineklarang patay na at ang apat ay nasa mabuti nang kalagayan; dalawang bihag ang dinala sa [[Pangkalahatang Ospital ng Pilipinas]] sa Ermita;<ref>{{cite news |url=http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5jAqjKBb0C2ChsbvtrPEzc6ynYS7QD9HP7UF00 |title=Hospitals: 6 out of 15 bus hostages dead |first=Jim |last=Gomez |agency=[[Associated Press]] |publisher=[[Google News]] |date=23 Agosto 2010 |access-date=24 Agosto 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827020744/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5jAqjKBb0C2ChsbvtrPEzc6ynYS7QD9HP7UF00 |archive-date=2010-08-27 |url-status=live }}</ref> at ang natitirang pito ay dinala sa Manila Doctors Hospital.<ref>{{cite news |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2010-08/24/c_13460152.htm |title=3 injured Hong Kong hostages in stable condition: doctors |publisher=[[Xinhua News Agency]] |date=24 Agosto 2010 |access-date=25 Agosto 2010 |archive-date=6 Nobiyembre 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106200207/http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2010-08/24/c_13460152.htm |url-status=dead}}</ref> Anim na bihag na dinala sa tatlong mga ospital na nabanggit, kabilang na ang tour guide na si Masa Tse, ang dineklara nang patay, habang ang dalawang iba pa ay nasa malubhang kalagayan. Nagtamo naman ang anim na nakaligtas ng kaunting pinsala at nilagay sa obserbasyon. Hininaing ni Gng. Leung (Ng Yau-woon, Amy) ang tagal ng oras na kakailanganin para mapasok ng mga pulisya ang bus.<ref name="Police admit blunders">{{cite news |url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20100824-288510/Police-admit-blunders-in-hostage-crisis |title=Police admit blunders in hostage crisis |work=Agence France-Presse |publisher=INQUIRER.net |date=24 Agosto 2010 |access-date=24 Agosto 2010 |archive-date=25 Agosto 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825163410/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20100824-288510/Police-admit-blunders-in-hostage-crisis |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100825163410/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20100824-288510/Police-admit-blunders-in-hostage-crisis |date=25 Agosto 2010 }}</ref> Nakatakas naman ang tsuper na si Alberto Lubang na nakaposas diumano sa manibela bago pa lumala ang sitwasyon. Maya't maya sinuspetsa ni Lim na dahil sa kaniyang pagiging mabait diumano sa tagabihag at sa dali ng kaniyang pagkakalabas sa bus, baka isa siya sa mga kasangkot sa pagbibihag.<ref>Staff reporter (25 Agosto 2010). [http://www.thestandard.com.hk/news_detail.asp?pp_cat=30&art_id=102139&sid=29358487&con_type=1&d_str=20100825&sear_year=2010 "Bus driver feels heat"], ''The Standard'' (Hong Kong)</ref> Itinanggi naman ito ni Lubang, na nagsasabing mapapatunayan niya ang sinasabi niya dahil nasa kanya ang posas at kikil na ginamit niya upang lumaya.<ref name=driver/> Bandang Agosto 27, naiulat na nawawala ang tsuper ng bus.<ref>[http://www.abs-cbnnews.com/nation/metro-manila/08/26/10/tourist-bus-driver-missing "Tourist bus driver missing?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829081038/http://www.abs-cbnnews.com/nation/metro-manila/08/26/10/tourist-bus-driver-missing |date=2010-08-29 }}, abs-cbnNEWS.com. 27 Agosto 2010</ref> Daliang nilabas sa midya ang mga pangalan ng biktima. ===Tala ng mga bihag at ibang mga biktima=== {|class="wikitable sortable" |- ! Pangalan ! Edad ! Kasarian ! Kalagayan ! Nasyonalidad ! class=unsortable| Pagkakilanlan<ref>{{zh-hk}}{{cite news | language = | author = | author2 = | url = http://www.singpao.com/NewsArticle.aspx?NewsID=111594&Lang=tc | title = 同遊菲國出事 元配趕往揭發　重傷港漢有二奶 | work = Sing Pao Daily News | pages = | date = 25 Agosto 2010 | access-date = 25 Agosto 2010 | archive-date = 11 Hunyo 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110611152531/http://www.singpao.com/NewsArticle.aspx?NewsID=111594&Lang=tc | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110611152531/http://www.singpao.com/NewsArticle.aspx?NewsID=111594&Lang=tc |date=11 Hunyo 2011 }}</ref> |- | Leung Kam Wing, Ken<br>(梁錦榮) | 58 | Lalaki | Patay | Kanadyano<ref name=teen/> | Turistang taga-Hongkong;<br>ama, pamilyang Leung<ref name=fortunatefew/> |- | Leung Chung-see, Doris<br>(梁頌詩) | 21 | Babae | Patay | Kanadyano<ref name=teen/> | Turistang taga-Hongkong;<br>panganay na babae, pamilyang Leung<ref name=fortunatefew/> |- | Leung Song-yi, Jessie<br>(梁頌儀) | 14 | Babae | Patay | Kanadyano<ref name=teen/> | Turistang taga-Hongkong<br>{{nowrap|bunsong babae, pamilyang Leung}}<ref name=fortunatefew/> |- | Wong Tze-lam<br>(汪子林) | 51 | Lalaki | Patay | Tsino | Turistang taga-Hongkong;<br>ama, pamilyang Wong<ref name=fortunatefew/> |- | Yeung Yee-wa<br>(楊綺華) | 44 | Babae | Patay | Tsino | Turistang taga-Hongkong<br>ina, pamilyang Wong<ref name="am730-0825-main">{{zh-hk icon}}{{cite news |url=http://www.am730.com.hk/old_issues_details.asp?id=20100825&sec=headline&nid=201008250200001 |title=無情槍火奪走至親 真正死傷原因成謎 |publisher=am730 |date=25 Agosto 2010 |access-date=27 Agosto 2010 |archive-date=7 Enero 2013 |archive-url=https://archive.today/20130107153701/http://www.am730.com.hk/old_issues.php?id=20100825&sec=headline&nid=201008250200001 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130107153701/http://www.am730.com.hk/old_issues.php?id=20100825&sec=headline&nid=201008250200001 |date=7 Enero 2013 }}</ref> |- | {{nowrap|Yeung Yee-kam}}<br>(楊綺琴) | 46 | Babae | Patay | Tsino | Turistang taga-Hongkong;<br>tiyahin, pamilyang Wong<ref name="am730-0825-main"/> |- | Fu Cheuk-yan<br>(傅卓仁) | 39 | Lalaki | Patay | Tsino | Turistang taga-Hongkong<br>ama, pamilyang Fu<ref name=fortunatefew/> |- | Tse Ting-chun, Masa<br>(謝廷駿) | 31 | Lalaki | Patay | Tsino | Gabay sa paglalakbay na taga-Hongkong |- | Leung Song Xue, Jason<br>(梁頌學) | 18 | Lalaki | Lubhang sugatan dahil sa tama ng bala sa ulo<ref name=teen/> | Kanadyano<ref name=teen/> | Turistang taga-Hongkong;<br>anak na lalaki, pamilyang Leung<ref name=fortunatefew/> |- | Leung Ng Yau-woon, Amy<br>(梁吳幼媛) ||53 || Babae || Bahagyang sugatan || Kanadyano<ref name=teen/> || Turistang taga-Hongkong;<br>ina, pamilyang Leung<ref name=fortunatefew/> |- | Yik Siu-ling<br>(易小玲) | 32 | Babae | lubhang nasugatan: nabasag ang panga sa tama ng bala; naputulan ng dalawang darili<ref>{{zh-hk}}{{cite news | language = | author = | author2 = | url = http://hk.news.yahoo.com/article/100824/18/jurb.html | title = 馬尼拉受傷一名女團友下顎中槍舌頭破爛需接受整形 | work = | publisher = [[Commercial Radio Hong Kong]] | pages = | date = 24 Agosto 2010 | access-date = 24 Agosto 2010 | archive-date = 19 Hunyo 2012 | archive-url = https://www.webcitation.org/68XG1PIBd?url=http://hk.news.yahoo.com/ | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620024300/http://hk.news.yahoo.com/ |date=20 Hunyo 2012 }}</ref> | Tsino | Turistang taga-Hongkong |- | Chan Kwok-chu, Joe<br>(陳國柱) || 46 || Lalaki || Lubhang sugatan: napuruhan sa galanggalangan || Tsino || Turistang taga-Hongkong |- | Wong Cheuk-yiu, Tracey<br>(汪綽瑤) || 15 || Babae || Bahagyang nasugatan sa paa || Tsino || Turistang taga-Hongkong;<br>anak na babae, pamilyang Wong<ref name=fortunatefew/> |- | Lee Ying-chuen<br>(李瀅銓)|| 36 || Babae || Bahagyang sugatan || Tsino || Turistang taga-Hongkong |- | Lo Kam-fun<br>(羅錦芬)|| 66 || Babae || Bahagyang sugatan || Tsino || Turistang taga-Hongkong |- | Wen Ming<br>(溫明)|| 47 || Lalaki || Nasugatan ng ligaw na bala || Tsino || Mang-uulat na taga-Hongkong<br />([[TVB]] News)<ref name="nataliewong"/> |- | {{nowrap|Ladrillo y Campanero, Mike<ref name="ladrillo">{{Cite web|url=http://martinoei.wordpress.com/2010/08/25/%E6%88%91%E6%83%B3%E5%BA%B7%E6%B3%B0%E8%A7%A3%E9%87%8B%E4%B8%80%E4%B8%8B%E4%BB%A5%E4%B8%8B%E8%8F%B2%E5%BE%8B%E8%B3%93%E5%B7%AE%E9%A4%A8%E5%98%85%E6%96%87%E4%BB%B6/|title=Spot Report re: Hostage Taking Incident|publisher=Manila Police District via [[Next Magazine]] and [[:zh:黃世澤|Martin Oei]]|date=23 Agosto 2010|access-date=28 Agosto 2010}}</ref>}} || {{sort|13|~13}}<ref name="ladrillo" /> || Lalaki || Sugatan : tinamaan sa hita || Pilipino || Pilipinong usisero<ref>{{zh-hk icon}}{{cite news |url=http://hk.news.yahoo.com/article/100823/4/juji.html |title=記者中流彈擦傷 裝器材鐵箱當護盾 |work=Ming Pao |location=Hong Kong |date=24 Agosto 2010 |access-date=24 Agosto 2010 |archive-date=27 Agosto 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827172327/http://hk.news.yahoo.com/article/100823/4/juji.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827172327/http://hk.news.yahoo.com/article/100823/4/juji.html |date=27 Agosto 2010 }}</ref> |- | Chan, Diana || 32 || Babae || Pinalaya at hindi sinaktan|| Pilipino || Pilipinong gabay sa paglalakbay |- | Lubang, Alberto || 38 || Lalaki || Pinalaya at hindi sinaktan|| Pilipino || Tsuper ng bus |- | Cruz, Rigor || 19 || Lalaki || Pinalaya at hindi sinaktan || Pilipino || Tagalitratong Pilipino, kahaliling bihag |- | Medril, Danilo || 65 || Lalaki || Pinalaya at hindi sinaktan || Pilipino || Tagalitratong Pilipino, kahaliling bihag |- | Li Yick-biu<br>(李奕彪) || 72 || Lalaki || Pinalaya at hindi sinaktan || Briton || Turistang taga-Hongkong |- | Li Fung-kwan<br>(李徐鳳群)|| 66 || Babae || Pinalaya at hindi sinaktan || Briton || Turistang taga-Hongkong |- | Tsang Yee-lai<br>(曾懿麗)|| 40 || Babae || Pinalaya at hindi sinaktan || Tsino || Turistang taga-Hongkong;<br>ina, pamilyang Fu<ref name=fortunatefew/> |- | Fu Chung-yin<br>(傅頌賢)|| 4 || Babae || Pinalaya at hindi sinaktan || Tsino || Turistang taga-Hongkong;<br>anak na babae, pamilyang Fu<ref name=fortunatefew/> |- | Fu Chak-yin<br>(傅澤賢)|| 10 || Lalaki || Pinalaya at hindi sinaktan || Tsino || Turistang taga-Hongkong;<br>anak na lalaki, pamilyang Fu<ref name=fortunatefew/> |- | Wong Ching-yat, Jason<br>(汪政逸)|| 12 || Lalaki || Pinalaya at hindi sinaktan || Tsino || Turistang taga-Hongkong;<br>anak na lalaki, pamilyang Wong<ref name=fortunatefew/> |} ===Imbestigasyon=== Inutos ni Pangulong [[Benigno Aquino III]] ang agarang imbestigasyon, at dapat itong maiulat sa loob ng tatlong linggo. Gagawin ang imbestigasyong ito ng ''Post Critical Incident Management Committee'' (PCIMC), sa ilalim ng ''Joint Incident Investigation and Review Committee'' (JIIRC), na pinamumunuan ni Leila de Lima, ang Kalihim ng [[Kagawaran ng Katarungan (Pilipinas)|Kagawaran ng Katarungan]] .<ref name=doj>Avendaño, Christine O.; Papa, Alcuin & Kwok, Abigail (30 Agosto 2010). [http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20100830-289571/DOJ-chief-the-only-spokesperson-on-hostage-crisis-probe--Palace "DOJ chief the only spokesperson on hostage crisis probe--Palace"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100902012946/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20100830-289571/DOJ-chief-the-only-spokesperson-on-hostage-crisis-probe--Palace |date=2010-09-02 }} ''Philippine Daily Inquirer''</ref> Para magkaroon ng kaaninagan ang imbestigasyon, inimbitahan din ni Aquino ang pulisya ng Hongkong na sumali sa imbestigasyon.<ref>Gil C. Cabacungan Jr. (31 Agosto 2010). [http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20100831-289628/Honasan-Allowing-HK-cops-in-hostage-taking-probe-a-gesture-of-transparency "Honasan: Allowing HK cops in hostage-taking probe a gesture of transparency"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004165814/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20100831-289628/Honasan-Allowing-HK-cops-in-hostage-taking-probe-a-gesture-of-transparency |date=2012-10-04 }}, ''Philippine Daily Inquirer''</ref> Ngunit bilang sa pagsunod sa patakaran ng imbestigasyon sa pagitan ng ibat-ibang mga bansa pinayagan ang mga pulis-Hongkong na mag-obserba lamang at hindi makialam sa imbestigasyon bilang pangangalaga sa soberanya ng Pilipinas.<ref>{{zh-hk icon}}{{cite news |url=http://news.hkheadline.com.hk/dailynews/content_hk/2010/08/30/121038.asp|newspaper=Headline News |date=30 Agosto 2010 |access-date=31 Agosto 2010 |title= 菲律賓發聲明 港警不能插手}}</ref> Pinahayag din ni de Lima na ang kaniyang ahensiya lamang ang may karapatang magpahayag ng impormasyon para sa midyang pambansa at sinabihan ang mga midya sa Hongkong na kumuha ng ulat galing mismo sa pamahalaan ng Hongkong. Ang kautusang ito ay pumapaloob sa lahat, kasama na doon ang grupo galing Hongkong na nagsasagawa ng imbestigasyon dito sa bansa. Lumabas ang paunang ulat ng imbestigasyon noong 31 Agosto. Ayon sa ''ballistic test'' ng PNP, ang mga bala na tumama sa mga napatay na bihag ay galing sa loob ng bus. Sa mga nakunang bala ng M16 sa bus, 58 dito ang nanggaling kay Mendoza.<ref>{{cite news |url=http://paper.thestandard.com.hk/Default.htm?href=TheStandard%2F2010%2F08%2F31&pageno=3&view=document |title=Forensic team examines death bus |newspaper=The Standard |location=Hong Kong |date=31 Agosto 2010 |access-date=31 Agosto 2010 |archive-date=21 Hulyo 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721085554/http://paper.thestandard.com.hk/Default.htm?href=TheStandard%2F2010%2F08%2F31&pageno=3&view=document |url-status=dead }}</ref> Inamin ni de Lima noong 3 Setyembre na maaaring ibinaril diumano ng mga pulis ang ilan sa mga bihag.<ref>http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/09/09/philippines.bus.hostage/index.html?hpt=T1#fbid=KI9W1Oknxyp</ref> Nakatakdang magtapos ang imbestigasyon sa 6 Setyembre, pero pinalawig pa ito hanggang 15 Setyembre. Pagkatapos ng pagkumpleto sa paunang pag-usisa, tutulak ang JIIRC patungong Hongkong para makipanayam ang mga nakaligtas sa krisis.<ref>http://www.thestandard.com.hk/news_detail.asp?pp_cat=13&art_id=102617&sid=29488518&con_type=1&d_str=20100906&sear_year=2010</ref> Noong 6 Setyembre, pinahayag ni Orlando Yebra, ang tumayong negosyador kay Mendoza, na walang opisyal na grupong negosyador ang kapulisan. Naiulat noong 7 Setyembre na tumanggi si Tanodbayan Merceditas Gutierrez at ang kaniyang kinatawan na si Emilio Gonzales na dumalo sa pagdinig. Nauna nang sinabi ng mga opisyal ng pulis na narinig nila si Mendoza na pinagbibintangan si Gonzales na tumatangka diumanong suhulan siya.<ref>http://www.thestandard.com.hk/news_detail.asp?pp_cat=13&art_id=102651&sid=29495479&con_type=1&d_str=20100907&sear_year=2010</ref> == Mga sanggunian == {{reflist|refs= <ref name=teen>Lee, Ella; Wong, Martin & Lam, Anita (26 Agosto 2010). "Teen fights for life in hospital, but cause of head injury unclear", ''South China Morning Post''</ref> <ref name=fortunatefew>Lam, Anita; Wong, Martin; Eng, Dennis & Lo, Clifford (25 Agosto 2010). "The casualties and the fortunate few", ''South China Morning Post'' ('''note''': The journal erroneously wrote: "''Wong Tze-lam, 51, his wife, Yeung Yee-kam, 46, and sister-in-law, Yeung Yee-wa, 44 (all dead), the couple's son, Jason Wong Ching-yat, 12 (set free), and daughter Tracey Wong Cheuk-yiu, 15 (injured)''") </ref> }} {{commonscat|2010 Manila hostage crisis|Pagbibihag ng bus sa Maynila (2010)}} [[Kategorya:Mga sakuna sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga krimen sa Pilipinas]] [[Kategorya:2010 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Kasaysayan ng Maynila]] 6v8r3eyjhlkh2smakcux1m89gl42eu6 Piombino 0 135939 2228083 2096186 2026-09-23T10:50:15Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228083 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Piombino|frazioni=[[Baratti (town)|Baratti]], [[Colmata]], [[Fiorentina, Piombino|Fiorentina]], [[La Sdriscia]], [[Populonia]], [[Populonia Stazione]], [[Riotorto, Piombino|Riotorto]]|website={{official website|http://www.comune.piombino.li.it}}|area_code=0565|postal_code=57025|saint=Santa Anastasia at San Agustin<ref>{{Cite web|url=http://www.cassiciaco.it/navigazione/monachesimo/devozioni/agostino/agostino.html|title=Feste agostiniane}}</ref>|elevation_m=21|elevation_footnotes=|population_demonym=Piombinesi|population_footnotes=<ref>{{Cite web |url=http://demo.istat.it/pop2017/index.html |title=Istat |access-date=2022-04-17 |archive-date=2018-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180103163404/http://demo.istat.it/pop2017/index.html |url-status=dead }}</ref>|area_total_km2=129|area_footnotes=|mayor=Francesco Ferrari|mayor_party=|province=[[Lalawigan ng Livorno|Livorno]] (LI)|official_name=Comune di Piombino|region=[[Toscana]]|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|42|55|N|10|32|E|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|pushpin_map=Tuscany#Italy|shield_alt=|image_shield=Piombino-Stemma.png|image_caption=Panorama ng Piombino|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Piombino1.jpg|native_name=|footnotes=}} [[Talaksan:View_on_Piombino.jpg|right|thumb|240x240px| Tanaw mula sa himpapawid]] [[Talaksan:Piombino2.jpg|thumb|240x240px| Ang ''Rivellino'', ang sinaunang pangunahing tarangkahan na itinayo noong 1447 ni [[Rinaldo Orsini]].]] Ang '''Piombino''' ay isang ''[[komuna]]'' (munisipalidad) sa [[lalawigan ng Livorno]], rehiyon ng [[Toscana]], [[Italya]]. Ito ay may mahigit-kumulang na 35,000 naninirahan. Ito ay nasa hangganan sa pagitan ng [[Dagat Liguria]] at ng [[Dagat Tireno]], sa harap ng Pulo ng [[Elba]] at sa hilagang bahagi ng [[Maremma]]. == Pangkalahatang-tanaw == Mayroon itong sinaunang sentrong pangkasaysayan, na nagmula sa panahon kung saan ito ang daungan ng mga [[Kabihasnang Etrusko|Etrusko]], sa paligid ng [[Populonia]] Sa [[Gitnang Kapanahunan]], ito ay sa halip ay isang mahalagang daungan ng [[Republika ng Pisa]]. == Heograpiya == Ang mga hangganan ng Piombino ay sa mga bayan ng [[Campiglia Marittima]], [[Follonica]], [[San Vincenzo (LI)|San Vincenzo]], at [[Suvereto]]. Ang bayan ay may pitong parokyang sibil (mga ''[[frazione]]''): [[Baratti (bayan)|Baratti]], [[Colmata]], [[Fiorentina, Piombino|Fiorentina]], [[La Sdriscia]], [[Populonia]], [[Populonia Stazione]], at [[Riotorto, Piombino|Riotorto]]. == Mga kakambal na bayan — mga kapatid na lungsod == Ang Piombino ay [[Kakambal na lungsod|kakambal]] sa: * {{Flagicon|BEL}} [[Flémalle]], [[Belhika]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Reflist}}{{Reflist}}{{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.piombino.li.it Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240130081245/http://www.comune.piombino.li.it/ |date=2024-01-30 }} {{In lang|it}} * [http://www.turismo.intoscana.it/intoscana2/export/TurismoRTen/sito-TurismoRTen/Contenuti/Itinerari/visualizza_asset.html_1965283161.html Turismo sa Piombino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216055311/http://www.turismo.intoscana.it/intoscana2/export/TurismoRTen/sito-TurismoRTen/Contenuti/Itinerari/visualizza_asset.html_1965283161.html |date=2012-02-16 }} {{In lang|it}} {{Province of Livorno}}{{Authority control}} 6xooolotcirl89ou5z2jfp7lgr0y31b Piana degli Albanesi 0 136394 2228074 2118487 2026-09-23T10:31:35Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228074 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Piana degli Albanesi|official_name=Comune of Piana degli Albanesi<br />Bashkia e Horës së Arbëreshëvet|native_name={{native name|aae|Hora e Arbëreshëvet}}|image_skyline=Pamje e Horës së Arbëreshëvet.jpg|imagesize=|image_alt=|image_flag=Flag of Arbëreshë people.svg|image_caption=Tanaw ng Piana degli Albanesi|image_shield=Piana degli Albanesi-Emblema.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|37|59|42|N|13|17|00|E|region:IT_type:city(6227)|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Sicilia]]|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Palermo|Palermo]] (PA)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Rosario Petta<br />(simula Hunyo 11, 2017)|area_footnotes=|area_total_km2=64.92|population_footnotes=|population_demonym=pianesi/''arbëreshë''|elevation_footnotes=|elevation_m=740|istat=|saint=[[Hodegetria|M. Santa Hodegetria]], [[Demetrio Thessaloniki|San Demetrio]], [[San Jorge]]|day=Setyembre 2, Oktubre 26, Abril 23|postal_code=90037|area_code=091 857|website={{Official website|http://www.pianalbanesi.it/}}|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>   Ang '''Piana degli Albanesi''' (Arbëreshë Albanes: ''Hora e Arbëreshëvet'' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) namay 6,128 na naninirahan sa [[Kalakhang Lungsod ng Palermo]], rehiyon ng [[Sicilia]], [[Katimugang Italya|Katimugang]] [[Italya]]. Ang opisyal na pangalan ng bayan ay '''Piana dei Greci''' hanggang 1941. Ang munisipalidad ay matatagpuan sa isang bulubunduking talampas at napapalibutan ng matataas na bundok, sa silangang bahagi ng kahanga-hangang Bundok Pizzuta, ang lungsod, na nasasalamin sa isang malaking [[Lago di Piana degli Albanesi|lawa]], ay 24&nbsp;km mula sa [[Palermo|kabeserang kalakhan]]. Ang bayan ay ang pinakamahalagang sentro ng komunidad ng Arbëreshë ng Sicilia,<ref>[http://www.treccani.it/enciclopedia/piana-degli-albanesi/ Piana degli Albanesi in Enciclopedia Treccani (online)]</ref> pati na rin ang pinakamalaki at pinakamataong kolonya ng ''[[Mga Arbëreshë|Arbëreshë]]'' (Italo-Abanes o Albanes ng Italya)<ref>Nasho Jorgaqi, ''Lontano e Vicino. ''</ref><ref>[http://www.balcanicaucaso.org/aree/Albania/A-Tirana-fotografie-dell-immigrazione-albanese-in-Italia-23080 A Tirana fotografie dell'immigrazione albanese in Italia.]</ref><ref> In the last century Piana degli Albanesi had an average of 10,000 inhabitants. </ref> at ito ang luklukang episkopal ng [[Eparkiya ng Piana|Eparkiya of Piana degli Albanesi]], kabilang sa [[Simbahang Katolikong Italo-Albanes]] na ang hurisdiksiyon ay sumasaklaw sa lahat ng Albanes ng Sicilia na nagsasagawa ng [[ritong Bisantino]]. == Pangangasiwa == [[Talaksan:Bashkia.jpg|left|thumb| Munisipalidad ng Piana degli Albanesi (''Bashkia'')]] === Kakambal === Ang munisipalidad ng Piana degli Albanesi ay nakatuon sa pagtatatag, alinsunod sa mga internasyonal na protokol, mga relasyon ng pagpapalitan ng kultura sa mga institusyon ng Republika ng Albanya at Kosovo sa dating Yugoslavia at ang iba pang mga pamayanang Albanes na umiiral sa Europa at sa buong mundo.<ref>{{Cite web |url=http://www.comuniecitta.it/risorse/statuti/piana_degli_albanesi.pdf |title=Statuto del Comune di Piana degli Albanesi (PDF) |access-date=2023-08-27 |archive-date=2023-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805142903/https://www.comuniecitta.it/risorse/statuti/piana_degli_albanesi.pdf |url-status=dead}}</ref> Ang Piana degli Albanesi ay kakambal sa: [[Tirana]] (Albanya), mula noong 1954.<ref>There are political-cultural relations with the Albanian capital, which have not been continuous. </ref> == Mga tala == * [http://unesdoc.unesco.org/images/0013/001387/138795E.pdf#page=103 Artikulo sa agham sa wika ng estado na Arbëresh ng Piana degli Albanesi] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{Commons}} * [http://www.pianalbanesi.it/ Opisyal na website Comune of Piana degli Albanesi] {{In lang|it}} * [http://www.eparchiapiana.org/ Portal ng Eparchy of Piana degli Albanesi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190513233437/https://www.eparchiapiana.org/ |date=2019-05-13 }} {{In lang|it}} * [http://www.unibesa.it/ Unione dei Comuni Albanesi di Sicilia BESA – Lidhja at Bashkivet Arbëreshe të Siçilisë BESA] * [http://www.prolocopianadeglialbanesi.com/ Pro Loco Piana degli Albanesi – Për Vendin Hora at Arbëreshëvet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230604173845/http://www.prolocopianadeglialbanesi.com/ |date=2023-06-04 }} {{In lang|it}} * [http://www.altobelicecorleonese.com/abc_tur/pdf/guida/comuni/piana_degli_albanesi.pdf Guida ai Comuni – Piana degli Albanesi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220408054810/http://www.altobelicecorleonese.com/abc_tur/pdf/guida/comuni/piana_degli_albanesi.pdf |date=2022-04-08 }} {{In lang|it}} * [http://www.vatrarberesh.it/biblioteca/ebooks/miredite.pdf Mirëditë: anima shpirt arbëresh – Magasin ng Piana degli Albanesi] {{In lang|it}} * [http://www.jemi.it/ Arbëreshë portal] {{In lang|it}} * [http://unibesa.it/images/guida%20arbereshe.pdf Praktikal na manwal sa Albanian sa Piana degli Albanesi]{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|sq}} * [http://www.hora1488.com/ Ang pinakamahusay na paraan upang alisan ng takip ang Piana degli Albanesi sa hora1488.com.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522220205/http://www.hora1488.com/ |date=2022-05-22 }} {{Lalawigan ng Palermo}}{{Arbëreshë settlements}}{{Ethnic Albanians}}{{Albania topics}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] fhwhp5lu4rl4ecceqlfj0blu0q4twsz Lalawigan ng Brescia 0 138819 2227776 2038476 2026-09-22T20:40:12Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227776 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=Lalawigan ng Brescia|timezone1=[[Central European Time|CET]]|leader_name=Samuele Alghisi|unit_pref=Metric<!-- or US or UK -->|area_footnotes=<ref>[http://www.upinet.it/provincia/14/brescia/0/ UPI]</ref>|area_total_km2=4785.62|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_footnotes=<ref name="istat">[http://demo.istat.it/bilmens2012gen/index.html ISTAT]</ref>|population_total=1265964|population_as_of=2019|population_density_km2=auto|utc_offset1=+1|leader_party=[[Democratic Party (Italy)|PD]]|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+2|postal_code_type=Postal code|postal_code=25121-25136, 25010-25089|area_code_type=Telephone prefix|area_code=030, 0364, 0365, 035|iso_code=IT-BS|registration_plate=[[Italian car number plates|BS]]|blank_name_sec1=[[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]|blank_info_sec1={{ISTAT|017}}|website={{Official URL}}|leader_title=President|government_footnotes=|native_name=|map_caption=Map highlighting the location of the province of Brescia in Italy|native_name_lang=it<!-- ISO 639-2 code e.g. "it" for Italian -->|settlement_type=[[Mga lalawigan ng Italya|Lalawigan]]|image_skyline=Cortile del Broletto e fontana a Brescia.jpg|image_alt=|image_caption=Palasyo Broletto sa [[Brescia]], ang luklukan ng Lalawigan|image_flag=|flag_alt=|image_shield=|shield_alt=|image_map=Brescia in Italy.svg|map_alt=|coordinates={{coord|45|38|N|10|18|E|region:IT|display=inline,title}}|p1=205|coordinates_footnotes=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Italya}}|subdivision_type1=Region|subdivision_name1=[[Lombardy]]|established_title=Established|established_date=23 Oktubre 1859|seat_type=Capital(s)|seat=[[Brescia]]|parts_type=[[Comune|Comuni]]|parts_style=para|footnotes=}}Ang '''Lalawigan ng Brescia''' ({{Lang-it|provincia di Brescia}}; [[Diyalektong Silangang Lombardo|Brescian]]: {{Lang|lmo|pruìnsa de Brèsa}}) ay isang [[Mga lalawigan ng Italya|Lalawigan]] sa [[Lombardy]], hilagang [[Italya]] . Ito ay may populasyon na humigit-kumulang 1,265,964 (hanggang Enero 2019) at ang kabisera nito ay ang lungsod ng [[Lungsod ng Brescia|Brescia]]. May lawak na 4,785 km², ito ang pinakamalaking lalawigan ng [[Lombardy]]. Ito rin ang pangalawang lalawigan ng rehiyon para sa bilang ng mga naninirahan at ikalima sa Italya (una, kung hindi isasama ang mga [[Mga kalakhang lungsod ng Italya|kalakhang lungsod]]). Ang mga hangganan nito ay ang [[Sondrio|lalawigan ng Sondrio]] sa hilaga at hilagang kanluran, [[Bergamo|lalawigan ng Bergamo]] sa kanluran, [[Cremona|lalawigan ng Cremona]] sa timog kanluran at timog, [[Mantova|lalawigan ng Mantua]] sa timog, at sa silangan ang [[Verona|lalawigan ng Verona]] (na bahagi ng rehiyon ng [[Veneto]]) at [[Trento|Trentino]]. Bukod sa Brescia, ang iba pang mahahalagang bayan sa lalawigan ay ang [[Darfo Boario Terme]], [[Desenzano del Garda]], [[Palazzolo sull'Oglio]], [[Montichiari]], [[Ghedi]], [[Chiari]], [[Rovato]], [[Gussago]], [[Rezzato]], [[Concesio]], [[Orzinuovi]], [[Salò]], [[Gardone Val Trompia]], at [[Lumezzane]]. == Tingnan din == * [[Talaan ng mga munisipalidad ng Lalawigan ng Brescia]] == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.provincia.brescia.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820160838/http://www3.provincia.brescia.it/ |date=2011-08-20 }} * [http://www.bresciatourism.it/en/ Opisyal na site ng Turismo ng Brescia: kapaki-pakinabang na impormasyon, patutunguhan ng gabay at hotel, paliparan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221202000321/https://www.bresciatourism.it/en/ |date=2022-12-02 }} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Italya]] ap3tgv2iqhq8k8ql48iruelinvawbk8 Piario 0 139601 2228075 2206474 2026-09-23T10:33:31Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228075 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {{Infobox Italian comune|name=Piario|official_name=Comune di Piario|native_name=|image_skyline=Piario chiesa.jpg|image_caption=Church|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|54|N|9|55|E|type:city(990)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Bergamo|Bergamo]] (BG)|frazioni=Groppino|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=1.5|population_footnotes=|population_total=990|population_as_of=DIsyembre 2004|pop_density_footnotes=|population_demonym=Piariesi|elevation_footnotes=|elevation_m=539|twin1=|twin1_country=|saint=|day=|postal_code=24020|area_code=0346|website={{official website|http://www.comune.piario.bg.it}}|footnotes=}} [[Talaksan:Piario_Ospedale.JPG|left|thumb| Ospital ng Piario]] Ang '''Piario''' ([[Diyalektong Bergamasco|Bergamasque]]: {{Lang|lmo|Piér}}) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Bergamo]] sa rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|80|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Milan]] at mga {{Convert|30|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Bergamo]]. Noong 31 Disyembre 2004, mayroon itong populasyon na 990 at may lawak na {{Convert|1.5|km2|mi2}}.<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> Ang munisipalidad ng Piario ay naglalaman ng ''[[frazione]]'' (pagkakahati) ng Groppino. May hangganan ang Piario sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Clusone]], [[Parre]], at [[Villa d'Ogna]]. == Pisikal na heograpiya == [[File:Piario_e_Clusone_Landscape.JPG|link=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Piario_e_Clusone_Landscape.JPG|left|thumb|Sa harapan ng Piario, kasama ang Bundok Né na naghahati dito sa talampas ng Clusone]] === Teritoryo === Ang bayan, na nakahiga sa isang maliit na talampas sa kaliwa ng ilog Serio, na may 1.5451 kilometro kuwadrado na ekstensiyon, ay ang ikalabinlimang pinakamaliit sa Italya. Narito ang kumpletong listahan ng mga distrito:<ref>{{Cite web |url=https://www.comuniecitta.it/risorse/statuti/piario.pdf |title=Comune di Piario - Statuto |access-date=2022-11-12 |archive-date=2022-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112234852/https://www.comuniecitta.it/risorse/statuti/piario.pdf |url-status=dead}}</ref> * Bruco * Cadore * Canndrietti * Groppino == Ebolusyong demograpiko == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:303 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:2000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from: 0 till:281 bar:1871 from: 0 till:281 bar:1881 from: 0 till:271 bar:1901 from: 0 till:440 bar:1911 from: 0 till:446 bar:1921 from: 0 till:581 bar:1931 from: 0 till:530 bar:1936 from: 0 till:550 bar:1951 from: 0 till:635 bar:1961 from: 0 till:672 bar:1971 from: 0 till:746 bar:1981 from: 0 till:788 bar:1991 from: 0 till:812 bar:2001 from: 0 till:918 PlotData= bar:1861 at:281 fontsize:XS text: 281 shift:(-8,5) bar:1871 at:281 fontsize:XS text: 281 shift:(-8,5) bar:1881 at:271 fontsize:XS text: 271 shift:(-8,5) bar:1901 at:440 fontsize:XS text: 440 shift:(-8,5) bar:1911 at:446 fontsize:XS text: 446 shift:(-8,5) bar:1921 at:581 fontsize:XS text: 581 shift:(-8,5) bar:1931 at:530 fontsize:XS text: 530 shift:(-8,5) bar:1936 at:550 fontsize:XS text: 550 shift:(-8,5) bar:1951 at:635 fontsize:XS text: 635 shift:(-8,5) bar:1961 at:672 fontsize:XS text: 672 shift:(-8,5) bar:1971 at:746 fontsize:XS text: 746 shift:(-8,5) bar:1981 at:788 fontsize:XS text: 788 shift:(-8,5) bar:1991 at:812 fontsize:XS text: 812 shift:(-8,5) bar:2001 at:918 fontsize:XS text: 918 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Datos mula sa ISTAT </timeline> == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.piario.bg.it www.comune.piario.bg.it]{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Lalawigan ng Bergamo}} 4j05z8q5rr1k4wgg8yiwl2l7fqptw3b Mary MacKillop 0 140261 2227827 2218683 2026-09-23T00:13:22Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227827 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Mary MacKillop.jpg|thumb|right|Si Santa Mary MacKillop, kuha noong 1869.]] Si '''Mary MacKillop''' ({{Nowrap|15 Enero}} 1842{{ndash}}{{Nowrap|8 Agosto}} 1909), kilala rin bilang '''Santa Maria ng Krus''',<ref>{{cite web|url=http://www.odt.co.nz/regions/south-otago/128498/sainthood-changes-church-st-marys|title=Sainthood changes church to St Mary's|work=Otago Daily Times|date=28 Setyembre 2010|accessdate=29 Setyembre 2010|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924121502/http://www.odt.co.nz/regions/south-otago/128498/sainthood-changes-church-st-marys|url-status=dead}}</ref> ay isang Australyanang [[Romano Katoliko]]ng [[madre]] na kasama ni Padre [[Julian Tenison Woods]] ay nagtatag ng [[Mga Kapatid na Babae ni San Jose ng Banal na Puso]] at isang bilang ng mga paaralan at mga institusyong pangkabutihan ng tao sa kahabaan ng [[Australasya]] na may pagbibigay ng diin sa edukasyon ng mga mahihirap, partikular na sa mga pook na nasa labas ng mga lungsod. Magmula noong kanyang kamatayan, nakabighani siya ng benerasyon sa Australya at sa labas ng bansang ito. Si MacKillop ang tanging Australyanong nakanonisa. Noong {{Nowrap|17 Hulyo}} 2008, nagdasal si [[Papa Benedicto&nbsp;XVI]] sa kanyang libingan nang dumalaw sa Sydney para sa [[Araw ng Kabataan ng Daigdig ng 2008]]. Noong 19 Disyembre 2009, pinayagan ni Papa Benedicto XVI ang pagkilala ng Simbahang Romano Katoliko sa pangalawang himalang ikinakabit sa pamamagitan ni Mary MacKillop.<ref>{{Citation | title = MacKillop has become Australia's first saint | publisher = ABC News | date = 20 Disyembre 2009 | url = http://www.abc.net.au/news/stories/2009/12/19/2776743.htm | accessdate = | archive-date = 29 Hunyo 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110629014437/http://www.abc.net.au/news/stories/2009/12/19/2776743.htm | url-status = dead}}</ref> [[kanonisasyon|Nakanonisa]] siya noong {{Nowrap|17 Oktubre}} 2010 sa [[Lungsod ng Batikano]],<ref name="SMH-saint">{{cite news|title=Canonisation for Mary MacKillop underway |url=http://news.smh.com.au/breaking-news-national/canonisation-for-mary-mackillop-underway-20101017-16oxs.html|accessdate=17 Oktubre 2010|newspaper=Sydney Morning herald|date=17 Oktubre 2010}}</ref><ref name="Vatican2010-02-19">{{Citation | title = Consistory for the vote on Cause of canonisation, 19.02.2010 | publisher = Vatican | date = 19 Pebrero 2010 | url = http://212.77.1.245/news_services/bulletin/news/25160.php?index=25160&lang=en | accessdate = 20 Pebrero 2010 }}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="ABC2010-02-19">{{Cite news | date = 19 Pebrero 2010 | title = Date set for MacKillop's sainthood | work = ABC News | publisher = [[Australian Broadcasting Corporation]] | url = http://www.abc.net.au/news/stories/2010/02/19/2825313.htm | accessdate = 19 Pebrero 2010 | archive-date = 23 Pebrero 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100223063648/http://www.abc.net.au/news/stories/2010/02/19/2825313.htm | url-status = dead }}</ref> na naging sanhi ng kanyang pagiging unang kinikilalang [[santo]]ng Australyano.<ref name="Winfield">{{Cite news|url=http://www.breitbart.com/article.php?id=D9CMFJF02|title=John Paul&nbsp;II moves a step closer to beatification|last=Winfield|first=Nichole|date=19 Disyembre 2009|agency=[[Associated Press]]|publisher=[[Breitbart]]|accessdate=17 Oktubre 2010|archive-date=12 Hunyo 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612175118/http://www.breitbart.com/article.php?id=D9CMFJF02|url-status=dead}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Mga santo]] [[Kategorya:Mga Australyano]] 8ean1scxeno22tzx8pzrqgig4lsaogw Nerviano 0 143808 2227971 2099567 2026-09-23T04:59:23Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227971 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Nerviano|official_name=Comune di Nerviano|native_name=|image_skyline=NervianoOlona.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Sulyap sa [[Olona]] sa tabi ng munisipyo, na matatagpuan sa naibalik na [[Monasteryong Olivetano (Nerviano)|Monasteryong Olivetano]]|image_shield=Nerviano-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|33|N|8|59|E|type:city(17,523)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Milan|Milan]] (MI)|frazioni=Cantone, Costa San Lorenzo, Garbatola, Sant'Ilario, Villanova|mayor_party=|mayor=Massimo Cozzi|area_footnotes=|area_total_km2=13.5|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_total=17267|population_as_of=Pebrero 28, 2017|pop_density_footnotes=|population_demonym=Nervianesi|elevation_footnotes=|elevation_m=175|twin1=|twin1_country=|saint=San Fermo|day=|postal_code=20014|area_code=0331|website={{official website|http://www.comune.nerviano.mi.it/}}|footnotes=}} Ang '''Nerviano''' ([[Wikang Lombardo|Lombardo]]: ''Nervian'' [nerˈʋjãː]) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Kalakhang Lungsod ng Milan]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|15|km|mi|0}} hilagang-kanluran ng sentrong [[Milan]]. Ang teritoryo nito ay tinatawid ng ilog [[Olona]] at ng [[Canale Villoresi|Kanal ng Villoresi]]. == Kasaysayan == Sa proklamasyon ng [[Kaharian ng Italya]] at sa sensus noong 1861, ang bayan ay may populasyon na 3,854 katao at nagkaroon ng kumpanya ng National Guard na may 102 na lakas. == Mga monumento at natatanging tanawin == Ang mga sinaunang manor ng mga marangal na pamilya, tulad ng sa [[Pamilya Crivelli|Crivelli]], Caccia Dominioni, Caimi, Belloni, Lampugnani, Piazzi ay nag-aambag upang magbigay ng tono ng pagkakaiba sa modernong urban na estruktura ng Nerviano. == Ekonomiya == Ang kompanya ng [[Dolciaria Balconi]], na itinatag noong 1950 at naroroon kapuwa sa pambansa at internasyonal na mga merkado, ay nakabase sa Nerviano. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.nerviano.mi.it/ Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190513023919/http://www.comune.nerviano.mi.it/ |date=2019-05-13 }} {{Lalawigan ng Milan}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] b4i6q6q8xxltt8ad0fwsz4fxjyb7dq5 Monteforte Irpino 0 155268 2227948 2083341 2026-09-23T03:47:51Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227948 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Monteforte Irpino|elevation_min_m=|mayor=Costantino Giordano|area_footnotes=|area_total_km2=26.70|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]); [http://www.demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html Dati - Popolazione residente all'1/5/2009]</ref>|population_demonym=Montefortesi|elevation_footnotes=|elevation_max_m=|frazioni=Alvanella, Campi, Fenestrelle, Gaudi, Molinelle, Vetreria|elevation_m=502|saint=[[Martin ng Tours|San Martin]]|day=Nobyembre 11|postal_code=83024|area_code=0825|website={{official website|http://www.comune.monteforteirpino.av.it}}|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AV}} (AV)|official_name=Comune di Monteforte Irpino|shield_alt=|native_name=|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Monteforte Irpino-Stemma.gif|image_map=|region={{RegioneIT|sigla=CAM}}|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|53|34|N|14|43|10|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}} Ang '''Monteforte Irpino''' ay isang [[komuna]] sa [[Italya]] sa [[lalawigan ng Avellino]], [[Campania]], [[katimugang Italya]]. Isang [[2013 Pagbangga ng Bus sa Italya|banggaan ng bus]] malapit sa bayan ang pumatay ng 39 katao noong 2013.<ref>{{Cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english/world/2013-07/29/c_132582175.htm |title=Archive copy |access-date=2021-11-10 |archive-date=2013-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130803114829/http://news.xinhuanet.com/english/world/2013-07/29/c_132582175.htm |url-status=dead}}</ref> Ang mga biktima ay mga peregrino na pauwi mula sa isang paglalakbay sa isang dambanang Katoliko nang ang bus ay dumausdos sa kalsada malapit sa Monteforte Irpino at nahulog ng {{Convert|100|ft|m}} isang tulay. == Pamamahala == Ang bayan ay bahagi ng [[Partenio - Vallo di Lauro pamayanang pambundok]]. Bahagi ng munisipyong teritoryo ang kasama sa sakop ng [[Liwasang Rehiyonal ng Partenio]]. ==Mga sanggunian== {{Reflist}}{{Lalawigan ng Avellino}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] o0g44wv1hl4134fgl32lp35bltp92oz Metro ng Beijing 0 158332 2227868 1998685 2026-09-23T00:57:22Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227868 wikitext text/x-wiki {{update}} {{Infobox public transit |name = Metro ng Beijing<br><small>Beijing Metro</small><br><small>''Beijing Subway''</small> |image = |imagesize=200px |image2 = 201606 A SFM04 EMU leaves from Dawanglu Station.jpg |imagesize2 = 300px |caption = Beijing Subway sa [[Estasyong Dawanglu]] |owner = Beijing Municipal Government |operator = |locale = [[Beijing]] |transit_type = [[Rapid transit]] |lines = 22 |stations = 370 {{Ref label|notes1|a|}} |annual_ridership = 3.78 billion (2017)<ref>{{cite web|url=http://www.camet.org.cn/index.php?m=content&c=index&a=show&catid=18&id=13532|title=北京市2015年暨“十二五”时期国民经济和社会发展统计公报|access-date=2018-05-31|archive-date=2019-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502180226/http://www.camet.org.cn/index.php?m=content&c=index&a=show&catid=18&id=13532|url-status=dead}}</ref> |website = [http://www.bjsubway.com/ www.bjsubway.com]<br>[https://web.archive.org/web/20100805073931/http://www.mtr.bj.cn/en/ www.mtr.bj.cn/en/] |began_operation = {{Start date and age|1969|10|01|df=yes}} |ended_operation = |operator = [[Beijing Mass Transit Railway Operation Corporation Limited|Beijing Mass Transit Railway Operation Corp., Ltd]]<br>[[MTR Corporation#Mainland China|Beijing MTR Corp. Ltd.]]<br>Beijing MTR Operation Administration Co., Ltd<br>Beijing Public Transit Tramway Co., Ltd.<br>Beijing Capital Metro Corp., Ltd. |vehicles = 4946 Revenue Railcars |system_length = {{convert|608.2|km|mi||abbr=on}} [{{convert|599.4|km|mi||abbr=on}} if not counting Xijiao Line] |track_gauge = {{RailGauge|sg}} (standard gauge) | map = |ridership = 10.35 million (2017 daily avg.)<br>12.69 million (Peak record)<ref>{{cite web |url=http://www.chinanews.com/cj/2016/05-01/7854979.shtml |title=北京地铁全网客流再创历史纪录 逼近1270万 |date=May 1, 2016 |accessdate=2016-05-01 |publisher=中国新闻社}}</ref> |reporting marks = }} Ang '''Metro ng Beijing''', kilala sa Ingles bilang '''''Beijing Subway''''' (literal na "Pamalit o Panghaliling [[Daambakal]] ng [[Beijing]]") o '''''Beijing Metro''''' ay isang mabilis na transportasyong may [[riles]] na naglilingkod sa mga distritong urbano at sub-urbano ng munisipalidad ng [[Beijing]] sa [[Tsina]]. Binuksan ang Beijing Subway noong 1969 at ang pinakalumang metro system sa [[mainland ng Tsina]]. Bago pa dumaan ang sistema ng mabilis na paglawak mula pa noong 2002, ito ay binubuo lamang ng dalawang linya. Ang umiiral na network ay hindi pa rin sapat na maaaring matugunan ang mga pangangailangan ng mass transit ng lungsod. Ang malawak na plano ng pagpapalawak ng Beijing Subway ay tumawag ng 999 km (621 mi) ng mga linya na naghahatid ng inaasahang 18.5 milyong biyahe bawat araw ng 2021.<ref name="fullbore">{{Cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2017-01/12/content_27931764.htm|title=Beijing's subway is going full bore - China - Chinadaily.com.cn|last=李松|website=www.chinadaily.com.cn|access-date=2017-01-19}}</ref><ref>[http://www.chinanews.com.cn/auto/2010/12-30/2758163.shtml "北京2020年轨道交通线路预计将达1000公里左右" ''www.chinanews.com.cn''] 2010.12.30</ref><ref name="worries">{{cite news|url=http://usa.chinadaily.com.cn/business/2012-07/31/content_15634587_2.htm|title=Experts fear subway costs could go off the rails|last=Xin|first=Dingding|date=2012-07-31|newspaper=China Daily|access-date=2018-05-31|archive-date=2026-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260215081043/http://usa.chinadaily.com.cn/business/2012-07/31/content_15634587_2.htm|url-status=dead}}</ref> Ang pinakahuling paglawak, na kinabibilangan ng isang hihinto na extension ng Linyang Fangshan at ang pagbubukas ng Xijiao Line, S1 Line at Yanfang Line ay naging epektibo noong Disyembre 30, 2017. Sa kasalukuyan ay higit sa 300 km ng subway sa ilalim ng konstruksiyon sa Beijing, <ref name=":1">{{Cite web|url=http://news.sina.com.cn/gov/2018-01-26/doc-ifyqzcxf7448648.shtml|title=首次披露 北京地铁未来5-10年这样建……|website=news.sina.com.cn|access-date=2018-02-10}}</ref> kabilang na ang anim na bagong ganap na automated na linya na sumasaklaw ng hanggang 300 km (190 mi) ang haba gamit ang mga naka-develop na komunikasyong batay sa komunikasyon sa tren. Ito ay maaaring potensyal na lumikha ng pinakamahabang ganap na automated subway network sa mundo. <ref>{{Cite news|url=http://www.railjournal.com/index.php/metros/china-to-start-operations-on-first-driverless-metro-in-2017.html|title=China to start operations on first driverless metro in 2017|last=Templeton|first=Dan|access-date=2016-12-29}}</ref> ==Pamasahe== ===Mga pasahe na nakabatay sa layo=== {|class="wikitable sortable floatright" style="cell-padding:1.5; font-size:96%; text-align:center;" |- ! class="unsortable" colspan="2" style="width:200px; line-height:1.05"|Iskedyul na nakabatay sa distansya |- |Pamasahe |Layo ng paglalakbay |- |¥3 |<6&nbsp;km |- |¥4 |6–12&nbsp;km |- |¥5 |12–22&nbsp;km |- |¥6 |22–32&nbsp;km |- |¥7 |32–52&nbsp;km |- |¥8 |52–72&nbsp;km |- |¥9 |72–92&nbsp;km |- |¥10 |92–112&nbsp;km |} Ang Beijing Subway ay nakabukas mula sa isang nakapirming-pamasahe sa isang distansya na nakabatay sa iskedyul ng pamasahe para sa lahat ng linya maliban sa Airport Express sa Disyembre 28, 2014. <ref name="CRI new fares">[http://english.cri.cn/12394/2014/11/27/3781s854098.htm Beijing to Increase Public Transportation Fare Prices Next, CRI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222163718/http://english.cri.cn/12394/2014/11/27/3781s854098.htm |date=2015-12-22 }} 2014-11-27</ref> Ang mga pamasahe ay magsisimula sa ¥ 3 para sa isang paglalakbay hanggang 6 na km sa distansya, na may ¥ 1 na idinagdag para sa susunod na 6 na km, para sa bawat 10 km pagkatapos nito hanggang sa ang distansya ng paglalakbay ay umaabot sa 32 km, at para sa bawat 20 km lampas sa unang 32 km. <ref name="CRI new fares"/> Halimbawa, ang isang biyahe na 40 km ay nagkakahalaga ng ¥ 7. Ang Airport Express ay nagkakahalaga ng ¥ 25 bawat biyahe. Ang mga bata sa ibaba 1.3 metro (51 sa) sa taas na pagsakay para sa libreng kapag sinamahan ng isang nagbabayad na may sapat na gulang. <ref>(Chinese) [http://finance.people.com.cn/n/2014/1217/c1004-26220689.html 林野 "北京地铁各站公布最新里程票价儿童免票身高提高" ''新京报''] 2014-12-17</ref> Ang mga nakatatanda sa edad na 65, mga indibidwal na may pisikal na kapansanan, mga retiradong rebolusyonaryong kadre, mga beterano ng pulisya at hukbo na nasugatan sa pagkilos, mga tauhan ng militar at People's Armed Police ay maaaring sumakay ng subway nang libre. <ref name="fare20141228">(Chinese) [http://news.hexun.com/2014-12-28/171844912.html "北京地铁告别 '两元时代' 车票设四小时时限"] 2014-12-28</ref> Ang mga Rider ay maaaring maghanap ng mga pamasahe sa pamamagitan ng pagsuri sa mga iskedyul ng pamasahe na naka-post sa mga istasyon, pagtawag sa subway hotline 96165, pagpunta sa [http://www.bjsubway.com/subwaymap/station_map.html website ng Beijing Subway] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718205059/https://www.bjsubway.com/subwaymap/station_map.html |date=2018-07-18 }}, o paggamit ng smartphone app sa subway. ===Koleksyon ng pamasahe=== {|class="wikitable sortable floatright" style="cell-padding:1.5; font-size:96%; text-align:center;" |- ! class="unsortable" colspan="3" style="width:300px; line-height:1.05"|Mga diskwento para sa mga gumagamit ng '' Yikatong '' card |- |Monthly<br>expenditure |Net expenditure<br> pagkatapos ng rebate ng kredito |Net discount<br> |- |¥50 |¥50 |0% |- |¥100 |¥100 |0% |- |¥150 |¥140 |6.67% |- |¥200 |¥165 |17.5% |- |¥250 |¥190 |24% |- |¥300 |¥215 |28.3% |- |¥350 |¥240 |31.4% |- |¥400 |¥265 |33.75% |- |¥450 |¥315 |30% |- |¥500 |¥365 |27% |} Dapat ipasok ng mga pasahero ang tiket o i-scan ang card sa gate bago pumasok at lumabas sa istasyon. Ang mga gate ng pamasahe ng subway ay tumatanggap ng mga single-ride ticket at ang Yatangong fare card. Ang mga pasahero ay maaaring bumili ng mga tiket at magdagdag ng credit sa Yikatong card sa mga counter ng tiket o vending machine sa bawat istasyon. Ang Yikatong, na kilala rin bilang Beijing Municipal Administration & Communication Card (BMAC), ay isang pinagsamang circuit card na nag-iimbak ng kredito para sa subway, urban at suburban bus at e-money para sa iba pang mga pagbili.<ref>{{cite web|url=http://www.mtr.bj.cn/En/services/tickets.htm|title=Beijing MTR website|date=|publisher=Mtr.bj.cn|accessdate=2011-01-05|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100911095400/http://www.mtr.bj.cn/En/services/tickets.htm|archivedate=2010-09-11|df=}}</ref> Dapat mismo binili ang card ng Yikatong sa ticket counter. Upang makapasok sa istasyon, ang Yikatong card ay dapat magkaroon ng minimum na balanse ng ¥ 3.00. <ref>(Chinese) [http://finance.chinanews.com/life/2014/12-20/6895610.shtml 北京28日起公交上下车均刷卡 余额不足3元禁坐地铁] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141229095915/http://finance.chinanews.com/life/2014/12-20/6895610.shtml |date=2014-12-29 }} 2014-12-20</ref> Upang maiwasan ang pandaraya, kinakailangan ang mga pasahero upang makumpleto ang kanilang mga paglalakbay sa loob ng apat na oras pagkatapos na makapasok sa subway. <ref name=fare20141228/> Kung lumampas ang apat na oras na limitasyon, ang isang surcharge ng ¥ 3 ay ipinapataw. <ref>(Chinese) [http://www.chinanews.com/sh/2014/12-04/6843702.shtml 北京地铁票首设4小时时限 中途换卡将遭10倍罚款] 2014-12-04</ref> Ang bawat Yikatong card ay pinahihintulutang mag-overdrawn nang isang beses. Ang overdrawn na halaga ay ibabawas kapag ang kredito ay idinagdag sa card. <ref>(Chinese) [http://www.bj.xinhuanet.com/bjyw/2014-12/29/c_1113804622.htm 北京地铁调价后"大考" 公交增车超"APEC标准"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141229104540/http://www.bj.xinhuanet.com/bjyw/2014-12/29/c_1113804622.htm |date=2014-12-29 }} 2014-12-29</ref> Ang mga gumagamit ng Yikatong card na gumugol ng higit sa ¥ 100 sa pamasahe sa subway sa isang buwan ng kalendaryo ay makakatanggap ng mga kredito sa kanilang card sa susunod na buwan. <ref name="CRI new fares"/> Pagkatapos maabot ang ¥ 100 ng paggastos sa isang buwan ng kalendaryo, 20% ng anumang karagdagang paggastos hanggang ¥ 150 ay kredito. Kapag ang paggastos ay lumampas sa ¥ 150, 50% ng anumang karagdagang paggastos hanggang ¥ 250 ay kredito. <ref name="CRI new fares"/> Kapag lumampas ang paggasta ng ¥ 400, ang karagdagang paggastos ay hindi makakakuha ng higit pang mga kredito. <ref name="CRI new fares"/> Ang mga kredito ay dinisenyo upang mabawasan ang mga pasahero ng mga pagtaas ng pamasahe. <ref name="CRI new fares"/> Simula sa Hunyo 2017, ang mga single-journey ticket ay maaaring mabili sa pamamagitan ng isang app ng telepono. <ref>{{cite web |last1=Dong |first1=Liu |title=Beijing subway jumps on board mobile payment system |url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2017-06/26/content_29891050.htm |website=[[China Daily]] |accessdate=31 May 2018}}</ref> Ang pag-upgrade ng May 2018 ay pinapayagan ang pagpasok sa pamamagitan ng pag-scan ng isang QR code mula sa parehong app. <ref>{{cite web |last1=Liu |first1=Charles |title=Pay Beijing Metro Fares With Mobile Phone QR Codes Beginning in May |url=https://www.thebeijinger.com/blog/2018/03/27/pay-beijing-metro-fares-phone-qr-codes-beginning-may |website=[[The Beijinger]] |accessdate=31 May 2018}}</ref> ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Transportasyon]] [[Kategorya:Tsina]] fg8aom338mqb9hy44ojz3ze0ec6rpbk Lindol at tsunami sa Tōhoku (2011) 0 160619 2227784 2205413 2026-09-22T21:38:18Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227784 wikitext text/x-wiki <!-- To update casualty numbers, visit: http://en.wikipedia.org/wiki/Template:2011_Sendai_earthquake_and_tsunami_casualties_dead http://en.wikipedia.org/wiki/Template:2011_Sendai_earthquake_and_tsunami_casualties_missing --> {{Infobox earthquake | title = Lindol at tsunami sa Sendai (2011) | image = SH-60B helicopter flies over Sendai.jpg | imagecaption = | map = | map alt = | image name = | map2 = {{Location map+|Japan|relief=1|width=260|float=right|border=yes|caption=|places= {{Location map~|Japan|lat=38.322|long=142.369|mark=Bullseye1.png|marksize=40|position=top}} {{Location map~|Japan|lat=35.7|long=139.715|label=Tokyo|position=left|mark=Green pog.svg}} {{Location map~|Japan|lat=38.26|long=140.87|label=Sendai|position=left|mark=Green pog.svg}}}} | mapsize = | date={{Start date|2011|03|11|14|46|23|+09:00|df=yes}} | duration = 5 minuto<ref>''[[NBC News|NBC Nightly News]]'' (11 Mar. 2011)</ref> | magnitude = 9.0<!--(please see talk page before editing) -->&nbsp;[[moment magnitude scale|M<sub>W</sub>]]<ref name="USGS9.0">{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqinthenews/2011/usc0001xgp/neic_c0001xgp_wmt.php |title=USGS analysis as of 2011-03-12 |publisher=Earthquake.usgs.gov |date= |accessdate=2011-03-13 |archive-date=2011-03-13 |archive-url=https://www.webcitation.org/5x9dgiIL8?url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqinthenews/2011/usc0001xgp/neic_c0001xgp_wmt.php |url-status=dead }}</ref> | depth = {{convert|24.4|km|abbr=on|sp=us}} | location = {{Coord|38.321|N|142.369|E|type:event_scale:50000000|display=inline,title}} | type = [[Megathrust earthquake]] | countries affected = [[Japan]] (pangunahin)<br /> [[Pacific Rim]] (tsunami) | damage = pagbaha, pagguho ng lupa, sunog, pagkasira ng mga estruktura at insidenteng nukleyar | intensity = | PGA = 0.35g | tsunami = Oo | landslide = Oo | aftershocks = humigit kumulang 315 (30 pataas abf 6.0&nbsp;M<sub>W</sub>) <!-- Do not edit casualty numbers here. To update casualty numbers, visit: http://en.wikipedia.org/wiki/Template:2011_Sendai_earthquake_and_tsunami_casualties_dead http://en.wikipedia.org/wiki/Template:2011_Sendai_earthquake_and_tsunami_casualties_missing --> | casualties (preliminary) = {{2011 Tōhoku earthquake and tsunami casualties injured}} {{2011 Sendai earthquake and tsunami casualties dead}} {{2011 Sendai earthquake and tsunami casualties missing}}<ref name=newscom>{{cite news|title=10,000 missing in Japanese town|url=http://www.news.com.au/world/missing-in-japanese-town/story-fn6sb9br-1226020512318|accessdate=12 Marso 2011|newspaper=news.com.au|date=12 Marso 2011|archive-date=14 Marso 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110314050513/http://www.news.com.au/world/missing-in-japanese-town/story-fn6sb9br-1226020512318|url-status=dead}}</ref> }} Ang {{Nihongo|'''Lindol at tsunami sa Tōhoku'''|東北地方太平洋沖地震|Tōhoku Chihō Taiheiyō-oki Jishin<ref name="JMA1">{{cite web|author=気象庁 Japan Meteorological Agency |url=http://www.jma.go.jp/jma/press/1103/11c/201103111620.html |title=平成23年3月11日14時46分頃の三陸沖の地震について（第２報） 気象庁 &#124; 平成２３年報道発表資料 | publisher=JMA | place = JP | language = Hapon |date= |accessdate=11 Marso 2011}}</ref>|literal na "Lindol sa pampang ng [[Karagatang Pasipiko]] sa [[Rehiyon ng Tōhoku]]"}} ay isang 9.0[[moment magnitude scale|M<sub>W</sub>]]<ref name="USGS9.0"/><ref>NHK World, television broadcast, Marso 13, 2011, 03:30 UTC</ref> [[megathrust earthquake]] sa baybayin ng [[Hapon]] na nangyari noong 05:46 [[UTC]] (14:46 [[Japan Standard Time|lokal na oras]]) noong 11&nbsp;Marso&nbsp;2011.<ref name="New Scientist">{{cite journal |url = http://www.newscientist.com/blogs/shortsharpscience/2011/03/powerful-japan-quake-sparks-ts.html |title = Japan's quake updated to magnitude 9.0 |journal = [[New Scientist]] |date = 11 Marso 2011 |first = Michael |last = Reilly |accessdate = 11 Marso 2011 |archive-date = 13 Marso 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110313030515/http://www.newscientist.com/blogs/shortsharpscience/2011/03/powerful-japan-quake-sparks-ts.html |url-status = dead }}</ref><ref name=staradvertiser>{{cite web |url=http://www.staradvertiser.com/news/breaking/Tsunami_warning_center_raises_magnitude_of_Japan_quake_to_91.html |title=Tsunami warning center raises magnitude of Japan quake to 9.1 |publisher=''[[Honolulu Star-Advertiser]]'' |location=US |accessdate=11 Marso 2011 |archive-date=8 Pebrero 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/65IoYjGVh?url=http://www.staradvertiser.com/news/breaking/Tsunami_warning_center_raises_magnitude_of_Japan_quake_to_91.html |url-status=dead }}</ref> Ang [[sentro]] ay naiulat sa {{convert|130|km|sp=us}} silangang baybayin ng [[Tangway ng Oshika]], [[Rehiyong Tōhoku|Tōhoku]], kasama ang [[hypocenter]] sa ilalim na {{convert|24.4|km|abbr=off|sp=us}}.<ref>{{cite news|title=Séisme et tsunami dévastateurs: plus de 1000 morts et disparus au Japon|url=http://www.leparisien.fr/tsunami-pacifique/seisme-et-tsunami-devastateurs-plus-de-1000-morts-et-disparus-au-japon-11-03-2011-1352998.php|newspaper=[[Le Parisien]]|date=11 Marso 2011|accessdate=12 Marso 2011|language=Pranses|trans-title=Devastating quake and tsunami: more than 1,000 deaths and many more missing in Japan|archive-date=15 Marso 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110315023314/http://www.leparisien.fr/tsunami-pacifique/seisme-et-tsunami-devastateurs-plus-de-1000-morts-et-disparus-au-japon-11-03-2011-1352998.php|url-status=dead}}</ref><ref name="BBC1">{{cite news|url = http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-12709598|work=[[BBC News]]|title=Tsunami hits north-eastern Japan after massive quake| date =11 Marso 2011| location = UK | accessdate= 11 Marso 2011}}</ref> [[File:Map of Sendai Earthquake 2011.jpg|250px|thumb|Ang Mapa ng Sendai, Lindol noong 2011]] Naging tanda ang lindol para magkaroon ng babala ukol sa [[tsunami]] at paglikas ng karamihang Hapones sa baybaying [[Karagatang Pasipiko|Pasipiko]] at humigit kumulang 20&nbsp;na bansa, kasama na buong baybaying Pasipiko ng [[Hilagang Amerika]] at [[Timog Amerika]].<ref name="autogenerated2">{{cite web|url=http://www.weather.gov/ptwc/text.php?id=pacific.2011.03.11.073000|title=Tsunami bulletin number 3|publisher=Pacific Tsunami Warning Center/NOAA/NWS|date=11 Marso 2011|accessdate=11 Marso 2011}}</ref><ref name="autogenerated3">{{cite web |author=Wire Staff |url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/asiapcf/03/11/tsunami.warning/index.html |title=Tsunami warnings issued for at least 20 countries after quake |publisher=CNN |date=11 Marso 2011 |accessdate=11 Marso 2011 |archive-date=25 Hulyo 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120725071656/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/asiapcf/03/11/tsunami.warning/index.html |url-status=dead }}</ref><ref name="autogenerated4">{{cite web| url= http://www.weather.gov/ptwc/text.php?id=pacific.2011.03.11.103059 |title=PTWC warnings complete list |date= | accessdate=11 Marso 2011}}</ref> Nakagawa ng tsunami ang mga lindol na may taas na {{convert|10|m|sp=us}} na nakasalanta sa buong bansa, kasama na ang mga maliliit na alon na dumating sa iba pang mga bansa <ref name=staradvertiser/>, kasama na ang mga kinakailangang alon at nakaapekto hanggang sa Chile, na kung saan ay nasa kabilang panig pa ng mundo mula sa Hapon. Sa Hapon, ang mga alon ay iniulat na mayroong nalakbay na {{convert|10|km|sigfig=1|sp=us}} papasok sa interyor ng bansa.<ref>{{cite web|author=Roland Buerk |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-12709598 |title= Japan earthquake: Tsunami hits north-east |publisher=BBC | work = News | location = UK |date= |accessdate=12 Marso 2011}}</ref> <!-- PLEASE STOP editing the dead/missing totals manually here and removing the templates; edit the template pages if there is a verifiable change. See talk page before changing. --> Mayroon na itong napatay na {{2011 Sendai earthquake and tsunami casualties dead}} at humigit kumulang na {{2011 Sendai earthquake and tsunami casualties missing}} mga katao ang iniulat na nawawala sa anim na [[Prepektura ng Hapon|prepektura]].<ref>{{cite web|last=Hiyama|first=Hiroshi|title=Blast at Japan nuke plant; quake leaves 10,000 missing|url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jtFJee871dFaHEGDeKMeB5H567Dw?docId=CNG.19d12e5647311a6750cb654cad6306f8.9f1|work=AFP|accessdate=12 Marso 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110316002648/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jtFJee871dFaHEGDeKMeB5H567Dw?docId=CNG.19d12e5647311a6750cb654cad6306f8.9f1|archivedate=2011-03-16|url-status=live}}</ref> Nagsanhi ang lindol ng malawakang pagkasira sa Hapon, kasama na ang mabigat na pagkasira sa mga daan at daanang bakal kasama na rin ang mga malawakang sunog sa maraming lugar, at isang dam ang bumigay. Nagawa ng lindol na tantiya sa [[Sendai]]sa [[List of earthquakes in Japan|isa sa mga lindol na tumama sa Hapon]] at isa sa limang [[Largest earthquakes#Largest earthquakes by magnitude|pinakamalalakas na lindol sa buong mundo]] simula na magsimula ang pagtatala ng mga ito.<ref name="USGS1">{{cite web|url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/usc0001xgp.php|title=Magnitude 8.9&nbsp;– NEAR THE EAST COAST OF HONSHU, JAPAN 2011&nbsp;March&nbsp;11 05:46:23 UTC|publisher=[[United States Geological Survey]] (USGS)|accessdate=11 Marso 2011|archive-date=12 Marso 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110312174548/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/usc0001xgp.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theworldreporter.com/2011/03/89-earthquake-in-japan-tsunami-warning.html|title=8.9 Earthquake in Japan, Tsunami Warning to Russia, Taiwan and South East Asia|accessdate=11 Marso 2011|date=11 Marso 2011|archive-date=14 Marso 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110314044711/http://www.theworldreporter.com/2011/03/89-earthquake-in-japan-tsunami-warning.html|url-status=dead}}</ref><ref name="3news">{{cite web|url=http://www.3news.co.nz/Japan-quake---7th-largest-in-recorded-history/tabid/417/articleID/201998/Default.aspx|title=Japan quake&nbsp;– 7th largest in recorded history|accessdate=11 Marso 2011|date=11 Marso 2011|archive-date=12 Abril 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/5xtOn8fYs?url=http://www.3news.co.nz/Japan-quake---7th-largest-in-recorded-history/tabid/417/articleID/201998/Default.aspx|url-status=dead}}</ref> == Talababa == {{Reflist|colwidth=30em}} == Mga kawing panlabas == {{wikinews2|8.9 magnitude earthquake hits Japan, causes tsunami|Explosion at earthquake-damaged Fukushima nuclear power plant}} {{Commons category|2011 Sendai earthquake}} * [http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/usc0001xgp.php Earthquake Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110312174548/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/usc0001xgp.php |date=2011-03-12 }} from [[United States Geological Survey|United States Geological Survey (USGS)]] * [http://ptwc.weather.gov/ Pacific Tsunami Warning Center]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314083716/http://ptwc.weather.gov/ |date=2011-03-14 }} at [[National Oceanic and Atmospheric Administration|National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA)]] * [http://wcatwc.arh.noaa.gov/ West Coast and Alaska Tsunami Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080819180835/http://wcatwc.arh.noaa.gov/ |date=2008-08-19 }} at [[National Oceanic and Atmospheric Administration|National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA)]] * [http://www.iris.edu/seismon/ Seismic Monitor] at [[IRIS Consortium|Incorporated Research Institutions for Seismology (IRIS)]] * [http://www.iibc.in/itws/ Integrated Tsunami Watcher Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024152320/http://www.iibc.in/itws/ |date=2020-10-24 }} * [http://www.esri.com/eqjp Japan Earthquake & Tsunami] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110316002508/http://www.esri.com/eqjp |date=2011-03-16 }} at [[Esri]] * [http://www.boston.com/bigpicture/2011/03/massive_earthquake_hits_japan.html Images of affected areas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110312162909/http://www.boston.com/bigpicture/2011/03/massive_earthquake_hits_japan.html |date=2011-03-12 }} from ''[[Boston.com]]'' * [http://www.abc.net.au/news/events/japan-quake-2011/beforeafter.htm Japan Earthquake: before and after] aerial and satellite images from ABC News, credited to [http://google-latlong.blogspot.com/2011/03/post-earthquake-images-of-japan.html Google] * [http://wiki.esipfed.org/index.php/110311_JapanEarthquake 110311 JapanEarthquake] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190120132845/http://wiki.esipfed.org/index.php/110311_JapanEarthquake |date=2019-01-20 }} at the [[Federation of Earth Science Information Partners (ESIP Federation)]] * [http://www.google.com/crisisresponse/japanquake2011.html 2011 Japanese Earthquake and Tsunami] at [[Google Crisis Response]] * [http://www.gdacs.org/japan.htm Red Earthquake and Tsunami Alert in Japan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314190753/http://www.gdacs.org/japan.htm |date=2011-03-14 }} at the [[Global Disaster Alert and Coordination System]] ;Live media coverage * [http://blogs.aljazeera.net/live/asia/live-blog-japan-earthquake Japan earthquake] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110313083649/http://blogs.aljazeera.net/live/asia/live-blog-japan-earthquake |date=2011-03-13 }} live coverage at ''[[Al Jazeera English]]'' * [http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12307698 Japan earthquake live coverage] at ''[[BBC News]]'' * [http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/11/japan-tsunami-earthquake-live-coverage Japan tsunami and earthquake] live coverage at ''[[The Guardian]]'' * [http://thelede.blogs.nytimes.com/2011/03/11/video-of-the-earthquake-and-tsunami-in-japan/?hp Quake and tsunami] live coverage at ''[[The New York Times]]'' * [http://live.reuters.com/Event/Japan_earthquake2 Japan Earthquake] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324222402/http://live.reuters.com/Event/Japan_earthquake2 |date=2011-03-24 }} live coverage at ''[[Reuters]]'' * [http://www3.nhk.or.jp/nhkworld/r0/high.asx NHK WORLD English] live coverage at ''[[NHK|Japan Broadcasting Corporation (NHK)]]'' [[Kategorya:2011 Sendai earthquake and tsunami| ]] [[Kategorya:Lindol sa Hapon]] [[Kategorya:2011 sa Hapon]] [[Kategorya:Tsunamis]] [[Kategorya:Rehiyong Tōhoku]] [[Kategorya:Kasaysayan ng Tokyo]] [[Kategorya:Lindol]] h0apwhd17s5g1fmpay8stfmg5p1o4z6 Panliligaw sa Pilipinas 0 161439 2228053 2196903 2026-09-23T09:29:51Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228053 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Disyembre 2013}} {{Cleanup-translation|date=Agosto 2017}} Ang '''kinaugaliang panliligaw sa Pilipinas''' ay inilarawan bilang isang "[[konserbatismo|konserbatibong]]"<ref name=ADZ>[http://www.asiandatingzone.com/filipino-courtship.htm ''Filipino Courtship Customs &ndash; How to court a Filipina''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017225026/http://www.asiandatingzone.com/filipino-courtship.htm |date=2017-10-17 }}, asiandatingzone.com</ref> diskarte kung ihahambing sa [[kalinangang Kanluranin|kultura]] o [[mundong kanluranin]]. May kinalaman ito sa mga "yugto" na likas sa [[Lipunan ng Pilipinas|lipunan]] at [[kulturang Pilipino]].<ref name=ADZ/><ref name=CPC>Alegre, Edilberto. [http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/love.htm ''Tuksuhan, Ligawan: Courtship in Philippine Culture, Tagalog Love Words (An Essay), Our loving ways''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170827122244/http://www.seasite.niu.edu/tagalog/love.htm |date=2017-08-27 }}, seasite.niu.edu</ref> maliwanag sa [[panliligaw]] sa [[Pilipinas]] ay ang pagsasagawa ng pagkanta ng mga romantikong ''love song'', pagbigkas ng mga tula, pagsulat ng mga liham, at pagbibigay ng regalo.<ref name=SG/> Itong paggalang ay umaabot sa mga miyembro ng pamilya ng babae. Ang tamang patakaran at pamantayan sa kinaugaliang panliligaw na Filipino ay itinakda ng lipunang Filipino.<ref name=WA>{{cite web|last=Borja-Slark|first=Aileen|url=http://www.western-asian.com/filipino-courtship--traditional-vs--modern.html|accessdate=19 September 2012|title=Filipino Courtship: Traditional vs. Modern|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718031621/http://www.western-asian.com/filipino-courtship--traditional-vs--modern.html|archivedate=18 July 2011}}</ref> ==Pangkalahatang kaisipan== Kadalasan, ang isang lalaking manliligaw ay nagpapahiwatig ng kanyang interes sa isang babae sa isang matalino at palakaibigan na paraan upang maiwasan ang pagiging "malakas ang loob o agresibo" o mayabang sa mata ng babae.<ref name=CPC/> Sa kultura, ibang magandang paraan ng paghahanap ng mga pansin ng babae ay hindi na gawin ng mga tagahanga sa pamamagitan ng kanyang papalapit sa kalye para lang magtanong para sa kanyang address o numero ng telepono.<ref name=WA/> Bagaman sa pagkakaroon ng isang serye ng mga [[pakikipag-date]] ay ang normal na panimulang punto sa mga Filipino na paraan ng nanliligaw, ito ay maaari ring magsimula sa pamamagitan ng ang proseso ng "panunukso", isang proseso ng "pagpapapares pares" ang isang potensiyal na malabata o matanda na pares. Ang panunukso ay ginagawa sa pamamagitan ng mga kapantay o kaibigan ng mga pares pagiging matched. Ang panunukso pagsasanay tumutulong sa marunong makita ang kaibhan ng aktwal na mga damdamin ng mga lalaki at sa babae ay kasangkot. Ayon sa kaugalian, isang Filipino babae ay "nahihiya at malihim" tungkol sa kanyang damdamin para sa isang manliligaw. Sa kabilang dako, ang mga Filipino lalake takot sa pagtanggi sa pamamagitan ng isang babae at nais na maiwasan ang pagkawala ng mukha at kahihiyan. Ito panunukso phase talagang tumutulong sa circumventing tulad ng isang nakakahiya suliranin dahil pormal na ligawan ay hindi pa opisyal na nagsimula. Bukod dito, ito "testing phase" ay tumutulong din sa isang tao na maaaring "torpe", isang [[Wikang Filipino|katagang Filipino]] para sa isang manliligaw na nahihiya, "bobo", at nararamdaman na duwag, at inosente at walang muwang sa kung paano sa hukuman ang isang babae. Gayunman, ito uri ng tagahanga nadaig kanyang pagkamahiyain at pagka-naib sa pamamagitan ng pagtatanong para sa tulong ng isang "pantao tulay", karaniwan sa isang isa sa isa kaibigan ng parehong mga manliligaw at ang hinangaan, o ng isang malapit na kaibigan ng parehong pamilya.<ref name=CPC/><ref name=WA/> Ang "pantaong tulay" ay nagsisilbing tagapagbalita ng manliligaw.<ref name=CPC/> Sa pamamagitan ng "karapatang-tulay", bachelor ang maaari ding humingi ng pahintulot upang bisitahin ang babae sa bahay mula sa bachelorette's ama ang. Bilang isang pamantayan, ang ilang ay hindi kaliwa nag-iisa sa bawat isa sa panahon na ito unang pagbisita sa bahay, dahil pormal na pagpapakilala sa mga miyembro ng pamilya ay tapos na, na maaaring maisagawa sa pamamagitan ng mga "tulay ng tao". Impormal na pag-uusap din tumatagal ng lugar.<ref name=WA/> Habang sa panahon ng paunang pagsusuri, ang mga Filipino babae ay alinman tanggihan ang kanyang mga damdamin (o ang kawalan ng damdamin para sa mga manliligaw) at iwasan ang kanyang tagahanga, o hindi na maging galit dahil sa mga panunukso at naghihikayat sa mga manliligaw sa halip. Ang manliligaw hihinto ang panliligaw kung siya ay lubos na sigurado na ang babae ay hindi tugunin. Ngunit sa sandaling female ang naghihikayat manliligaw ang upang magpatuloy, ang "panunukso stage" ay dumating sa isang malapit na at isang "malubhang stage" ng Philippine panliligaw magsisimula. Ito ay sa loob ng yugtong ito kung saan ang ilang mga engages sa isang serye ng mga petsa ng grupo, chaperoned mga petsa,<ref name=WA/> o pribadong mga petsa.<ref name=ADZ/> Ang ilang mamaya sa nagpasiya na dumating out sa bukas at nagpapakita ng status ng kanilang relasyon sa mga miyembro ng pamilya , mga kamag-anak, at mga kaibigan. Ang seryosong manliligaw o boyfriend pagbisita sa pamilya ng babae ay siya admires / korte o kasintahan upang pormal na ipakilala ang kanyang sarili, lalo na pangbabae ang magulang. Nagdadala sa mga regalo o pasalubong<ref name=WA/> (na maaaring kabilang ang mga bulaklak, na may mga cards, o titik, at ang gusto) ay din ng mga tipikal. Nanliligaw ng babae sa Pilipinas ay inilarawan bilang isang panliligaw na kinabibilangan din nanliligaw pamilya ng babae.<ref name=AC>Borlongan, Josienita. <!--[http://www.associatedcontent.com/article/397501/filipino_customs_and_traditions_courtship.html]--> ''Filipino Customs and Traditions: Courtship, Engagement, and Marriage'', associatedcontent.com, October 03, 2007</ref><ref name=LIP>[http://www.livinginthephilippines.com/style.html ''Love and Romance Filipino Style''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127082834/http://www.livinginthephilippines.com/style.html |date=2010-01-27 }} and [http://www.livinginthephilippines.com/philculture/family.html ''Family Structure''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224043210/http://www.livinginthephilippines.com/philculture/family.html |date=2012-02-24 }}: ''The Betrothal House (Ifugao, Mountain Province)'', ''Courtship Through Poetry and Song (Ilocos province)'', ''The Eve of the Wedding (Province of Batangas)'', ''The Formal Proposal (Province of Cebu)'', ''Bride Service (Province of Leyte)'', ''The Wedding (Tausug)'', livinginthephilippines.com</ref> Ang aktwal na-girlfriend relasyon boyfriend ay maaari ring resulta mula sa naturang mga pormal na mga pagbisita. Sa nakaraan, lalo na sa isang kanayunan setting panliligaw, isang Filipino lalake, sinamahan ng mga kaibigan, ay umaakit sa Maria ang naghaharana sa babae siya adores sa gabi. Ito Maria ang [[Harana|naghaharana]] pagsasanay ay isang impluwensiya pinagtibay ng mga Pilipino mula sa [[Kasaysayan ng Pilipinas (1521–1898)|mga Kastila]].<ref name=CPC/> Panahon ng proseso ng panliligaw, ang isang tradisyunal na Pilipina ay inaasahan na play "hard to get", na kumilos bilang kung hindi interesado, na hindi malandi, at ipakita ang buong kakayahan na pagpigil, kahinhinan, pagkamahihiyain, mabuting pag-aalaga, ay mabuti ang modo, mahinhin, at Nakareserba ang kabila na may malaking damdamin para sa kanyang tagahanga;<ref name=ADZ/><ref name=WA/> ng isang pag-uugali ng kultura itinuturing na angkop na habang ang pagiging courted. pag-uugali na ito ay nagsisilbi bilang isang kasangkapan sa pagsukat ng katapatan ang tagahanga at kabigatan. Sa karagdagan sa kultura nararapat na pag-uugali ng babae's, hindi na siya ay dapat na magkaroon ng mga petsa na may ilang mga admirers sabay-sabay. Dating Couples ay inaasahan na maging konserbatibo at hindi magsagawa ng pampublikong pagpapakita ng pagmamahal para sa bawat isa. Ayon sa kaugalian, panliligaw ang ilan ay maaaring huling ng isang bilang ng mga taon bago ang babae ay tumatanggap ng Filipino ang kanyang manliligaw bilang isang kasintahan.<ref name=ADZ/><ref name=CPC/><ref name=SG>[http://sarahgats.wordpress.com/2009/03/29/courtship-in-the-philippines-today/ ''Courtship in the Philippines Today''], SarahGats's Blog, sarahgats.wordpress.com, March 29, 2009</ref> Conservativeness, kasama repressing emosyon at pagmamahal, ay minana sa pamamagitan ng mga babae Filipino mula sa kolonyal na panahon sa ilalim ng sa mga Kastila, isang katangian na tinukoy bilang ang Clara saloobin Maria.<ref name=SG/> Pagkaraan ng yugtong ''girlfriend-boyfriend'', sumusunod ang pagtawag ng pansin (''engagement'') at kasal. Ukol naman sa mga yugtong pagpapansin at bago ang pag-aasawa, dinidikta ng kaugaliang Filipino na magsagawa ang "pamamanhikan" ang lalake at kanyang mga magulang<ref name=WA/><ref name=LIP/> (ang "pamanhikan" sa literal, ay isang [[Wikang Tagalog|salitang Tagalog]] na nangangahulugang "upang pumunta sa hagdanan ng bahay" ng kasintahan at kanyang mga magulang; kilala ang "pamamanhikan" bilang ''tampa'' o ''danon'' sa [[mga Ilokano]], ''pasaguli'' sa [[Palawan|mga Palaweño]], at ''kapamalai'' sa [[mga Maranao]]<ref name=LIP/>). Ito ay kung saan at kapag ang mga tao at ang kanyang magulang na pormal na humingi na pangbabae ang kamay<ref name=WA/> at pagpapala mula sa kanyang mga magulang upang magpakasal . Ito ay kapag ang mga pormal na pagpapakilala ng mga magulang ang mga tao at mga magulang babae's mangyayari. Bukod sa mga regalo, ang mga Cebuano bersyon ng pamamanhikan kabilang ang nagdadala sa mga musikero.<ref name=LIP/> Matapos ang pagtatakda sa petsa ng kasal at ang dote,<ref name=WA/> ang ilang ay itinuturing na opisyal na pansin.<ref name=CPC/> Ang bigay-kaya, bilang isang pamantayan sa Pilipinas, ay ibinigay sa pamamagitan ng groom's family ang.<ref name=WA/> Para sa mga Pilipino, ang kasal ay isang pagsasama ng dalawang mga pamilya, hindi lamang ng dalawang tao. Samakatuwid, ang maiging pagpapakasal ay "nagpapadagdag ang magandang pangalan" ng kapuwang pamilya.<ref name=SG/> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Kultura ng Pilipinas]] [[Kategorya:Lipunang Pilipino]] mhcyrxykgngrp653o0a77j0mvwlma2i Onagawa, Miyagi 0 166417 2227977 2212394 2026-09-23T06:04:30Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227977 wikitext text/x-wiki Ang '''Onagawa''' ay isang munisipalidad sa [[Prepektura ng Miyagi]], bansang [[Hapon (bansa)|Hapon]]. Noong 2003, tinatayang may 11,186 ang populasyon at may kakapalan na 170.05 tao bawat km². Ang kabuuang sukat ng Onagawa ay 65.78&nbsp;km². ==Sunami at lindol noong 2011== [[File:Carried cars.JPG|thumb|right|Onagawa pagkatapos ng sunami]] Labis na nasalanta ang munisipalidad noong Marso 11, 2001 dahil sa lindol at sunami sa Tōhoku. Umaabot sa 15 metro ang taas ng [[sunami]] at umabot ng isang kilometro sa panloob, sinira ang mga sentro ng munisipalidad at iniwang may 1000 katao ang nawawala kasama ang higit sa 300 nakumpirmang patay.<ref>[https://web.archive.org/web/20110507074639/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20110404a5.html India rescue team pitches in], ''[[Japan Times]]'' 4 Abril 2011</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?EQ_0=5413&t=101650&s=9&d=92,183&nd=display |title=Datos ng NOAA |access-date=2011-09-27 |archive-date=2013-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130226235716/http://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?EQ_0=5413&t=101650&s=9&d=92,183&nd=display |url-status=dead}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Prepektura ng Miyagi]] [[Kategorya:Mga bayan sa Hapon]] {{stub|Hapon}} 2lurizjps0r57z57q7c8nunsw040k17 Patellar tendinitis 0 167911 2228063 1985503 2026-09-23T09:52:35Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228063 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | Name = Patellar tendinitis | Image = Patellar Tendonitis.jpg | Caption = | DiseasesDB = 9704 | ICD10 = {{ICD10|M|76|5|m|70}} | ICD9 = {{ICD9|726.64}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = [[Palakasan]] | eMedicineTopic = 56 | MeshID = }} Ang '''patellar tendinitis''' ('''patellar tendinopathy''', kilala din sa tawag na '''''jumper's knee'''''), ay isang karaniwang sanhi ng [[sakit]] sa rehiyon ng ''inferior patella'' ng mga atleta. Kalimitang nangyayari ang sakit kapag [[pagtalon|tumatalon]] at may pag-aaral na nagpapakita na naiuugnay ito sa paggalaw ng matigas na bukungbukong at may pilay na [[bukungbukong]].<ref>{{Cite web |url=http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/news/fullstory_117344.html |title=Archive copy |access-date=2016-12-27 |archive-date=2011-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111213200601/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/news/fullstory_117344.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal |last=Backman |first=Ludvig J. |first2=Patrik |last2=Danielson |title=Low Range of Ankle Dorsiflexion Predisposes for Patellar Tendinopathy in Junior Elite Basketball Players: A 1-Year Prospective Study |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-sports-medicine_2011-12_39_12/page/2626 |journal=American Journal of Sports Medicine |language=English |volume= 39|issue= |pages= 2626–2633|doi=10.1177/0363546511420552 |year=2011 }}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Sakit]] d3wwg36wyqchqp0dvrafope5qli6l9y Nicki Minaj 0 168255 2227972 2169068 2026-09-23T05:13:56Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 12 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227972 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{Cleanup|reason=Kailangang ayusin ang balarila at pagkakasulat ng artikulo, gayundin, kailangang isalin ang banyagang salita tulad ng mga nakalagay sa mga tablang tala.|date=Oktubre 2023}} {{MOS|date=Oktubre 2023}} }} {{Infobox musical artist |name = Nicki Minaj |image =Nicki Minaj MTV VMAs 4.jpg |caption = Si Minaj noong 2017 |background = solo_singer |birth_name = Onika Tanya Maraj |birth_date = {{birth date and age|1982|12|8|mf=yes}}<ref name = "Dallas">{{cite web| url=http://www.tmz.com/2011/07/13/nicki-minaj-police-report-dallas-hotel-cut-lip-struck-face/| title=Police Report: Nicki's Asst. Struck Minaj w/ Suitcase| publisher=TMZ.Com| accessdate=May 19, 2012}}</ref> |birth_place = Saint James, Trinidad and Tobago |origin = Queens, Bagong York, Estados Unidos |genre = [[Musikang hip hop|Hip hop]], [[Rhythm and blues|RnB]], [[Musikang pop|Pop]], Dance |occupation = Rapper, singer-songwriter , aktres |years_active = 2002–kasalukuyan |label = [[Cash Money Records]], [[Young Money Entertainment]], [[Universal Republic Records]], [[Universal Motown]] |associated_acts = [[Young Money (group)|Young Money]] | spouse = {{marriage|[[Kenneth Petty]]|2019}} | website = {{url|www.nickiminajofficial.com}} }} Si '''Onika Tanya Maraj''' (ipinanganak noong 8 Disyembre 1982), mas kilala bilang '''Nicki Minaj''', ay isang recording artist na pumirma sa Young Money Entertainment. Tinatawag siya "Queen of Rap" ng mga medya. Siya ay ipinanganak sa [[Saint James, Trinidad at Tobago]], pero sila ay lumipat sa Queens borough sa [[Lungsod ng Bagong York]] noong siya ay limang taong gulang. Nagsimula ang karera ni Minaj sa musika noong 2007, matapos niyang ilabas ang kanyang unang mixtape na Playtime is Over. Ang Playtime is Over ay sinundan ng mga mixtapes na Sucka Free at Beam Me Up Scotty na inilabas noong 2008 at 2009, ayon sa pagkakabanggit. Nakamit ni Minaj ang una niyang tagumpay sa pagkakaroon ng record label pagkatapos siyang matuklusan ng kapwa rapper na si Lil Wayne. Pinapirma siya ni Lil Wayne ng record deal sa Young Money Entertainment na may pamamahagi mula sa Universal Motown Records noong Agosto 2009. Ang kanyang unang album na inilabas noong 2010 na Pink Friday ay mabilis na naging matagumpay, nanguna ito sa US Billboard 200 at hinirang na platinum ng Recording Industry Association of America (RIAA) isang buwan pagkatapos itong ilabas. Siya ang pinaka-unang artist na nagkaroon ng pitong kanta na napabilang sa Billboard Hot 100 nang sabay-sabay. Ang kanyang ikalawang kanta na "Your Love" ay naging # 1 sa chart ng Billboard Hot Rap Songs. Ito ang nagbigay daan upang si Minaj ay hirangin bilang unang babaeng artist na nanguna sa tsart na nag-iisa dahil nagawa ito ni Missy Elliott noong 2002 sa pamamagitan ng kantang Work It. Siya rin ang naging unang babaeng artist na napasama sa MTV’s Annual Hottest MC List. Noong Agosto 28, 2013 nagsimula siyang mag-publish ng kanyang musika sa [[YouTube]], at noong Mayo 2023, umabot na sa 25.5 milyong subscriber ang kanyang channel sa [[YouTube]] at nakakuha ng kabuuang 10.12 bilyong panonood ng video.<ref>{{Cite web |title=Nicki Minaj YouTube stats and analytics |url=https://app.thoughtleaders.io/youtube/nicki-minaj |access-date=2023-06-06 |website=ThoughtLeaders |language=en}}</ref> == Personal na Buhay == Habang ang ilang mga interbyu at kanta ay ipinapahiwatig na si Minaj ay biseksuwal, sinabi niya na hindi siya nakikipagdate o nakikipagtalik sa isang babae, ngunit idinagdag niya sa isang pakikipanayam sa Out magazine, "Hindi rin ako nakikipagdate sa mga lalaki.” Sa isang panayam sa Vibe, siya ay nagkomento “Tanggap ko lang lahat ng klase ng tao kahit ano pang pamumuhay nila at hindi ko sila sinasabihan na masama sila.” === Ang Kanyang Kabataan === Si Maraj ay ipinanganak noong 1982 sa Saint James, (isang arabal sa kabisera ng Trinidad at Tobago na Port of Spain). Ang kanyang mga magulang ay may magkahalong Indian at Afro-Trinidadian na lahi at siya ay tumira sa Saint James kasama ang kanyang lola hanggang sa edad na lima, dahil ang kanyang mga magulang ay naghahanap ng lugar na matitirhan sa Queens borough sa New York City noong mga panahong iyon. Paminsan-minsan ay binibisita siya ng kanyang ina, at isang araw, noong limang taon si Minaj, sinundo siya ng kanyang ina para lumipat sa Queens. Ayon kay Minaj, ang kanyang ama ay lasinggero, gumagamit ng bawal na gamot, at isang beses ay sinubukan nitong patayin ang kanyang ina sa pamamagitan ng pagsunog sa kanilang bahay. Siya ay nag-aral sa Elizabeth Blackwell Middle School 210, kung saan siya ay tumugtog ng klarinete. Siya ay nagtapos sa LaGuardia High School. Sa LaGuardia, isang paaralan ng musika at sining, lumahok si Minaj sa programa ng drama. Noong simula, plano niyang kumanta sa LaGuardia, ngunit nawala ang kanyang tinig sa araw ng audition. == Inspirasyon sa Musika == Isinaad ni Minaj na ang mga artists na naimpluwensiyahan ang kanyang estilo ng musika ay sina Foxy Brown, Jadakiss, Lauryn Hill, Lil Kim, Lil Wayne, Lisa "Left Eye" Lopes, Missy Elliott, at Natasha Bedingfield. Binigyan inspirasyon din siya nila Cyndi Lauper, Grace Jones, Madonna, at Marilyn Monroe. Ang Amerikanong rapper na si Nicki Minaj ay itinampok sa walumpu't siyam na [[Mga video ng musika|video ng musika]] (tatlumpu't pitong bilang isang lead artist at limampu't isa bilang isang tampok na artista), siyam na mga komersyo, at apat na dokumentaryo. Bilang karagdagan, ang Minaj ay nagtampok sa apat na pelikula: ang animated ''[[Galit na ibon Pelikula 2|Angry Birds Movie 2]]'' kung saan siya ay gumaganap bilang isang pink na ibon na nagngangalang Pinky, ang animated na ''[[Edad ng Yelo: Continental Drift|Ice Age: Continental Drift]]'' (kung saan binibigkas niya ang mabalahibo na mammoth. [[Listahan ng mga character ng Ice Age|Steffie]] ) ''[[Barbershop: Ang Susunod na Gupit]]'' kung saan naglalaro siya ng isang sassy recruit na nagngangalang Draya, at ''[[Ang Iba pang Babae (2014 film)|The Other Woman]]'', kung saan nilalaro niya si Lydia (isang opinionated law-firm na katulong).{{fact}} Noong 2009 ay pumirma si Minaj ng isang kontrata sa pagrekord sa [[Libangan sa Batang Pera|Young Money Entertainment]], at inilabas ang kanyang unang solo music video sa ilalim ng label (para sa nag-iisang " [[Napakalaking atake (kanta)|Massive Attack]] ") noong Marso 2010.   ==Bidyograpiya== === Bidyong pang-musika === ==== Bilang pangunahing mang-aawit ==== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center;" |+List of music videos, showing year released, director and mixtape ! scope="col" style="width: 20em;" |Title ! scope="col" |Year ! scope="col" style="width: 16em;" |Director(s) ! scope="col" style="width: 2em;" class="unsortable" |Ref. !Views (in millions) |- ! scope="row" |"Warning" | rowspan="5" |2007 |Jordan Tower |<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=2NxPNCikPHU|title=Nicki Minaj – Warning|date=|accessdate=27 May 2014|website=|publisher=YouTube|last=|first=}}</ref> | rowspan="7" |N/A |- ! scope="row" |"Jump Off '07" |Sal Green |<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HkkYuS0zG9A|title=Nicki Minaj – Jump Off 07|date=|accessdate=27 May 2014|website=|publisher=YouTube|last=|first=}}</ref> |- ! scope="row" |"Wuchoo Know" | rowspan="3" |Jordan Tower |<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nMQD8kPQRuU|title=Nicki Minaj – Wuchoo Know|date=|accessdate=27 May 2014|website=|publisher=YouTube|last=|first=}}</ref> |- ! scope="row" |"N.I.G.G.A.S" |<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=-LblsEzLeRM|title=Nicki Minaj – N.I.G.G.A.S|date=|accessdate=27 May 2014|website=|publisher=YouTube|last=|first=}}</ref> |- ! scope="row" |"Click Clack" |<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Q_OVAF-zq2c|title=Nicki Minaj – Click Clack|date=|accessdate=27 May 2014|website=|publisher=YouTube|last=|first=}}</ref> |- ! scope="row" |"Dead Wrong" | rowspan="2" |2008 |C Money |<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ELiFT7ammKM|title=Nicki Minaj – Dead Wrong|date=|accessdate=27 May 2014|website=|publisher=YouTube|last=|first=}}</ref> |- ! scope="row" |"Higher Than a Kite" |Jordan Tower |<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=NaDySxBRFfc|title=Nicki Minaj – Higher Than A Kite|date=|accessdate=27 May 2014|website=|publisher=YouTube|last=|first=}}</ref> |- ! scope="row" |"Go Hard" | rowspan="2" |2009 |Koach K. Rich |<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=CwXbWB-Xryc|title=Nicki Minaj – Go Hard|date=|accessdate=27 May 2014|website=|publisher=YouTube|last=|first=}}</ref> |6 |- ! scope="row" |"Itty Bitty Piggy" |Hood Affairs |<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=PMZ5s7o2F88|title=Nicki Minaj – Itty Bitty Piggy|date=|accessdate=27 May 2014|website=|publisher=YouTube|last=|first=}}</ref> |26 |- ! scope="row" |"[[Massive Attack (song)|Massive Attack]]" <span style="font-size:85%;">(featuring [[Sean Garrett]])</span> | rowspan="5" |2010 |[[Hype Williams]] |<ref>{{cite web|title=Nicki Minaj Shoots 'Massive Attack' Video With Drake And Amber Rose|url=http://www.mtv.com/news/articles/1634069/nicki-minaj-shoots-massive-attack-video-with-drake-amber-rose.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|date=16 March 2010|accessdate=25 August 2012|author=Reid, Shaheem|archive-date=4 Nobiyembre 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104140355/http://www.mtv.com/news/articles/1634069/nicki-minaj-shoots-massive-attack-video-with-drake-amber-rose.jhtml|url-status=dead}}</ref>''<ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/review/1069468/nicki-minaj-featuring-sean-garrett-massive-attack|title=Nicki Minaj featuring Sean Garrett, "Massive Attack"|accessdate=28 May 2014|website=Billboard|publisher=Billboard|last=Lipshutz|first=Jason}}[http://www.billboard.com/articles/review/1069468/nicki-minaj-featuring-sean-garrett-massive-attack <!-- Bot generated title -->]</ref>'' |73 |- ! scope="row" |"[[Your Love (Nicki Minaj song)|Your Love]]" |[[Director X]] |<ref>{{cite web|title=Your Love {{!}} Nicki Minaj {{!}} Music Video|url=http://www.mtv.com/videos/nicki-minaj/539759/your-love.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|accessdate=25 August 2012|archive-date=4 Nobiyembre 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104044126/http://www.mtv.com/videos/nicki-minaj/539759/your-love.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref name="pink friday">{{cite AV media notes|others=|title=[[Pink Friday]]|year=2010|type=liner notes|publisher=[[Universal Music Group]]}}</ref> |120 |- ! scope="row" |"[[Check It Out (will.i.am and Nicki Minaj song)|Check It Out]]" <span style="font-size:85%;">(with [[will.i.am]])</span> |[[Rich Lee]] |<ref name="pink friday" /><ref>{{cite web|title=New Video: Nicki Minaj And Will.i.am, 'Check It Out'|url=http://buzzworthy.mtv.com/2010/10/27/nicki-minaj-william-check-it-out-video/|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|date=27 October 2010|accessdate=25 August 2012|author=James, Nicole|archive-date=31 Oktubre 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101031005414/http://buzzworthy.mtv.com/2010/10/27/nicki-minaj-william-check-it-out-video|url-status=dead}}</ref> |121 |- ! scope="row" |"[[Right Thru Me]]" |[[Diane Martel]] |<ref name="pink friday" /><ref>{{cite web|title=Right Thru Me (Clean Version) {{!}} Nicki Minaj {{!}} Music Video|url=http://www.mtv.com/videos/nicki-minaj/737174/right-thru-me-clean-version.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|accessdate=25 August 2012|archive-date=13 Oktubre 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013094245/http://www.mtv.com/videos/nicki-minaj/737174/right-thru-me-clean-version.jhtml|url-status=dead}}</ref> |87 |- ! scope="row" |"[[Moment 4 Life]]" <span style="font-size:85%;">(featuring [[Drake (entertainer)|Drake]])</span> |[[Chris Robinson (director)|Chris Robinson]] |<ref name="pink friday" /><ref>{{cite web|title=Moment 4 Life {{!}} Nicki Minaj {{!}} Music Video|url=http://www.mtv.com/videos/nicki-minaj/617484/moment-4-life.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|accessdate=25 August 2012|archive-date=7 Hulyo 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120707063627/http://www.mtv.com/videos/nicki-minaj/617484/moment-4-life.jhtml|url-status=dead}}</ref> |217 |- ! scope="row" |"[[Super Bass]]" | rowspan="3" |2011 |[[Sanaa Hamri]] |<ref name="pink friday" /><ref>{{cite web|title=Super Bass {{!}} Nicki Minaj {{!}} Music Video|url=http://www.mtv.com/videos/nicki-minaj/673939/super-bass.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|accessdate=25 August 2012|archive-date=22 Agosto 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120822033319/http://www.mtv.com/videos/nicki-minaj/673939/super-bass.jhtml|url-status=dead}}</ref> |784 |- ! scope="row" |"[[Did It On'em]]" |DJ Scoob Doo |<ref name="pink friday" /><ref>{{cite web|title=Did It on Em (Edited) {{!}} Nicki Minaj {{!}} Music Video|url=http://www.mtv.com/videos/nicki-minaj/737191/did-it-on-em-edited.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|accessdate=25 August 2012|archive-date=13 Oktubre 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013094245/http://www.mtv.com/videos/nicki-minaj/737191/did-it-on-em-edited.jhtml|url-status=dead}}</ref> |16 |- ! scope="row" |"[[Fly (Nicki Minaj song)|Fly]]" <span style="font-size:85%;">(featuring [[Rihanna]])</span> |Sanaa Hamri |<ref name="pink friday" /><ref>{{cite web|title=Fly {{!}} Nicki Minaj {{!}} Music Video|url=http://www.mtv.com/videos/nicki-minaj/682128/fly.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|accessdate=25 August 2012|archive-date=22 Agosto 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120822031910/http://www.mtv.com/videos/nicki-minaj/682128/fly.jhtml|url-status=dead}}</ref> |153 |- ! scope="row" |"[[Stupid Hoe]]" | rowspan="10" |2012 |Hype Williams |<ref>{{cite web|title=Stupid Stupid {{!}} Nicki Minaj {{!}} Music Video|url=http://www.mtv.com/videos/nicki-minaj/729062/stupid-stupid.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|accessdate=25 August 2012|archive-date=9 Pebrero 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120209045353/http://www.mtv.com/videos/nicki-minaj/729062/stupid-stupid.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref name="pink friday: roman reloaded">{{cite AV media notes|others=|title=[[Pink Friday: Roman Reloaded]]|year=2012|type=liner notes|publisher=[[Universal Music Group]]}}</ref> |113 |- ! scope="row" |"[[Beez in the Trap]]" <span style="font-size:85%;">(featuring [[2 Chainz]])</span> |[[Benny Boom]] |<ref name="pink friday: roman reloaded" /><ref>{{cite web|title=Nicki Minaj's 'Beez in the Trap' Video Is A Thank-You To Strippers|url=http://www.mtv.com/news/articles/1682770/nicki-minaj-beez-in-the-trap-video-throwback.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|date=9 April 2012|accessdate=25 August 2012|author=Markman, Rob|archive-date=23 Hunyo 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120623205125/http://www.mtv.com/news/articles/1682770/nicki-minaj-beez-in-the-trap-video-throwback.jhtml|url-status=dead}}</ref> |182 |- ! scope="row" |"[[Starships (song)|Starships]]" |[[Anthony Mandler]] |<ref name="pink friday: roman reloaded" /><ref>{{cite web|title=Nicki Minaj's 'Starships' Video: Best Still Shots|url=http://rapfix.mtv.com/2012/04/27/nicki-minajs-starships-video-best-still-shots/|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|date=27 April 2012|accessdate=25 August 2012|archive-date=4 Hulyo 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120704200029/http://rapfix.mtv.com/2012/04/27/nicki-minajs-starships-video-best-still-shots/|url-status=dead}}</ref> |348 |- ! scope="row" |"[[Right by My Side]]" <span style="font-size:85%;">(featuring [[Chris Brown (American entertainer)|Chris Brown]])</span> | rowspan="2" |Benny Boom |<ref name="pink friday: roman reloaded" /><ref>{{cite web|title=Right by My Side featuring Chris Brown (Explicit) {{!}} Nicki Minaj {{!}} Music Video|url=http://www.mtv.com/videos/nicki-minaj/769681/right-by-my-side-featuring-chris-brown-explicit.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|accessdate=25 August 2012|archive-date=24 Agosto 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824163145/http://www.mtv.com/videos/nicki-minaj/769681/right-by-my-side-featuring-chris-brown-explicit.jhtml|url-status=dead}}</ref> |393 |- ! scope="row" |"[[Pound the Alarm]]" |<ref name="pink friday: roman reloaded" /><ref>{{cite web|url=http://www.digitalspy.com/music/news/a391959/nicki-minaj-films-new-video-pound-the-alarm-in-trinidad-watch.html|title=Nicki Minaj films new video 'Pound the Alarm' in Trinidad – watch|publisher=Hearst Corporation|date=6 July 2012|accessdate=25 August 2012|author=Daniels, Colin|website=[[Digital Spy]]}}</ref> |234 |- ! scope="row" |"[[I Am Your Leader]]" <span style="font-size:85%;">(featuring [[Cam'ron]] and [[Rick Ross]])</span> |[[Colin Tilley]] |<ref name="pink friday: roman reloaded" /><ref>{{cite web|title=Welcome To Nicki Minaj's Playhouse: 'I Am Your Leader' Video|url=http://www.mtv.com/news/1692531/nicki-minaj-i-am-your-leader-video/|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|date=24 August 2012|accessdate=25 August 2012|author=Markman, Rob|archive-date=20 Mayo 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140520223912/http://www.mtv.com/news/1692531/nicki-minaj-i-am-your-leader-video/|url-status=dead}}</ref> |40 |- ! scope="row" |"[[Come on a Cone]]" |Grizz Lee |<ref name="pink friday: roman reloaded" /><ref>{{cite web|title=Nicki Minaj Bros Down in Cameo-Filled 'Come on a Cone' Video|url=https://www.spin.com/2012/10/nicki-minaj-come-on-a-cone-video/|work=[[Spin (magazine)|Spin]]|publisher=Buzz Media|date=22 October 2012|accessdate=24 October 2012|author=Hogan, Marc|archive-date=28 Hunyo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150628113958/http://www.spin.com/2012/10/nicki-minaj-come-on-a-cone-video/|url-status=dead}}</ref> |N/A |- ! scope="row" |"[[The Boys (Nicki Minaj and Cassie song)|The Boys]]" <span style="font-size:85%;">(with [[Cassie Ventura|Cassie]])</span> |Colin Tilley |<ref>{{cite web|title=In Production: Nicki Minaj – Colin Tilley, dir.|url=http://www.videostatic.com/vs/2012/09/in-production-nicki-mi.html|publisher=Video Static|date=21 September 2012|accessdate=5 October 2012|author=Gottlieb, Steven}}</ref><ref name="pink friday: roman reloaded – the re-up">{{cite AV media notes|others=|title=[[Pink Friday: Roman Reloaded – The Re-Up]]|year=2012|type=liner notes|publisher=[[Universal Music Group]]}}</ref> |186 |- ! scope="row" |"[[Va Va Voom]]" |Hype Williams |<ref name="pink friday: roman reloaded – the re-up" /><ref>{{cite web|title=Nicki Minaj's "Va Va Voom" Music Video Premiere—Watch Now!|url=http://www.eonline.com/news/357729/nicki-minaj-s-quot-va-va-voom-quot-music-video-premiere-mdash-watch-now?%3Fcmpid=eonline-twitter&dlvrit=48939|work=[[E! Online]]|date=26 October 2012|accessdate=26 October 2012|author=Serpe, Gina|publisher=NBCUniversal}}</ref> |116 |- ! scope="row" |"[[Freedom (Nicki Minaj song)|Freedom]]" |Colin Tilley |<ref name="pink friday: roman reloaded – the re-up" /><ref>{{cite web|title=In Production: Nicki Minaj – Colin Tilley, dir.|url=http://www.videostatic.com/vs/2012/11/in-production-nicki-minaj-colin-tilley-dir.html|publisher=Video Static|date=6 November 2012|accessdate=12 November 2012|author=Gottlieb, Steven}}</ref> |29 |- ! scope="row" |"[[High School (song)|High School]]" <span style="font-size:85%;">(featuring [[Lil Wayne]])</span> | rowspan="2" |2013 |Benny Boom |<ref name="pink friday: roman reloaded – the re-up" /><ref>{{cite web|url=http://www.complex.com/music/2013/04/video-nicki-minaj-f-lil-wayne-high-school|title=Video: Nicki Minaj f/ Lil Wayne "High School"|publisher=Complex|date=2 April 2013|accessdate=2 April 2013|archive-date=5 Abril 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130405053858/http://www.complex.com/music/2013/04/video-nicki-minaj-f-lil-wayne-high-school|url-status=dead}}</ref> |188 |- ! scope="row" |"[[Pink Friday: Roman Reloaded – The Re-Up|Up in Flames]]" |Grizz Lee |<ref name="pink friday: roman reloaded – the re-up" /><ref>{{cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/videos/id.12843/title.nicki-minaj-up-in-flames-|title=Nicki Minaj – 'Up in Flames'|publisher=Cheri Media Group|work=HipHopDX|date=9 April 2013|accessdate=9 April 2013|archive-date=12 Abril 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130412005217/http://www.hiphopdx.com/index/videos/id.12843/title.nicki-minaj-up-in-flames-|url-status=dead}}</ref> |N/A |- ! scope="row" |"[[Lookin Ass]]" | rowspan="5" |2014 |[[Nabil Elderkin|Nabil]] |<ref name="The Pinkprint">{{cite AV media notes|others=|title=[[The Pinkprint]]|year=2014|type=liner notes|publisher=[[Universal Music Group]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/5901274/nicki-minaj-debuts-video-for-new-song-lookin-ass-ni-a-watch|title=Nicki Minaj|work=Billboard}}</ref> |38 |- ! scope="row" |"[[Pills n Potions]]" |Diane Martel |<ref>{{Cite web|url=http://www.xxlmag.com/news/2014/06/nicki-minaj-and-game-star-in-pills-n-potions-video/|title=Nicki Minaj And Game Star In "Pills N Potions" Video|date=June 10, 2014|accessdate=July 25, 2014|website=XXL|publisher=Harris Publications|last=Diep|first=Eric}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/6114120/nicki-minaj-releases-video-for-pills-n-potions-watch|title=Nicki Minaj Releases Video For 'Pills N Potions'|date=June 10, 2014|accessdate=July 25, 2014|website=|publisher=Billboard|last=Lars|first=Brandle}}</ref> |201 |- ! scope="row" |"[[Anaconda (Nicki Minaj song)|Anaconda]]" |Colin Tilley |<ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6185510/nicki-minaj-reveals-sexy-artwork-for-anaconda-single|title=Nicki Minaj Reveals 'Anaconda' Single|date=July 24, 2014|accessdate=July 25, 2014|website=|publisher=Billboard|last=Rameniez|first=Erika}}</ref><ref name="Frydenlund">{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2014/07/nicki-minaj-anaconda-single-announcement|title=Nicki Minaj Played a Guessing Game on Twitter Before She Announced Her Second Single Today|date=July 24, 2014|accessdate=July 25, 2014|website=Complex Magazine|publisher=Complex Media|last=Frydenlund|first=Zach}}</ref> |873 |- ! scope="row" |"[[Bang Bang (Jessie J, Ariana Grande and Nicki Minaj song)|Bang Bang]]" <span style="font-size:85%;">(with [[Jessie J]] and [[Ariana Grande]])</span> | rowspan="2" |[[Hannah Lux Davis]] |<ref>{{Cite web|url=http://www.philcharts.com/2014/07/24/bang-bang-jessie-j-feat-ariana-grande-nicki-minaj/|title=Bang Bang- Jessie J, Ariana Grande & Nicki Minaj|date=July 24, 2014|accessdate=July 25, 2014|website=|publisher=PhilCharts|last=Charts|first=Phil|archive-date=July 28, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140728154641/http://www.philcharts.com/2014/07/24/bang-bang-jessie-j-feat-ariana-grande-nicki-minaj/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.videostatic.com/production/2014/07/15/jessie-j-ariana-grande-nicki-minaj-bang-bang-hannah-lux-davis-dir|title=Jessie J / Ariana Grande / Nicki Minaj "Bang Bang" (Hannah Lux Davis, dir.)|date=July 16, 2014|accessdate=July 25, 2014|website=|publisher=Steven J|last=Podesta|first=Luga}}</ref> |1374 |- ! scope="row" |"[[Only (Nicki Minaj song)|Only]]" <span style="font-size:85%;">(featuring [[Drake (musician)|Drake]], [[Lil Wayne]] and [[Chris Brown (American entertainer)|Chris Brown]])</span> |<ref name="Frydenlund" /><ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6185510/nicki-minaj-reveals-sexy-artwork-for-anaconda-single|title=Nicki Minaj Reveals 'Only' Single|date=Oct 24, 2014|accessdate=Nov 13, 2014|website=|publisher=Billboard|last=Rameniez|first=Erika}}</ref> |398 |- ! scope="row" |"The Crying Game"<small>''[[Bidyograpiya ni Nicki Minaj#endnote *|*]]''</small> | rowspan="5" |2015 |Taylor Cohen |<ref name="The Pinkprint" /><ref>{{cite web|url=http://pitchfork.com/news/57903-nicki-minaj-shares-short-film-the-pinkprint-movie/|title=Nicki Minaj Shares Short Film The Pinkprint Movie|work=Pitchfork}}</ref> |N/A |- ! scope="row" |"I Lied"<small>''[[Bidyograpiya ni Nicki Minaj#endnote *|*]]''</small> |[[Francesco Carrozzini]] |<ref name="The Pinkprint" /><ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/videos/nicki-minaj-breakup-inspired-pinkprint-movie-20141220|title=Watch Nicki Minaj's Breakup-Inspired 'Pinkprint Movie'|work=Rolling Stone|access-date=2020-04-07|archive-date=2016-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160429222155/http://www.rollingstone.com/music/videos/nicki-minaj-breakup-inspired-pinkprint-movie-20141220|url-status=dead}}</ref> |N/A |- ! scope="row" |"Grand Piano"<small>''[[Bidyograpiya ni Nicki Minaj#endnote *|*]]''</small> |Taylor Cohen |<ref name="The Pinkprint" /><ref>{{cite web|url=http://www.nme.com/news/nicki-minaj/81861|title=NME News Nicki Minaj unveils 16-minute short film 'The Pinkprint Movie' – watch - NME.COM|author=Dean Van Nguyen|date=21 December 2014|work=NME.COM}}</ref> |N/A |- ! scope="row" |"[[Feeling Myself (Nicki Minaj song)|Feeling Myself]]" <span style="font-size:85%;">(featuring [[Beyoncé]])</span> |Alek Keshishian | |N/A |- ! scope="row" |"[[The Night Is Still Young (Nicki Minaj song)|The Night Is Still Young]]" |Hannah Lux Davis |<ref>{{Citation|last=NickiMinajAtVEVO|title=Nicki Minaj - The Night Is Still Young|date=2015-05-26|url=https://www.youtube.com/watch?v=IvN5h9BE444|accessdate=2018-04-11}}</ref> |160 |- ! scope="row" |"[[Make Love (Gucci Mane song)|Make Love]]" <span style="font-size:85%;">(with [[Gucci Mane]])</span> | rowspan="4" |2017 |Eif Rivera | |25 |- ! scope="row" |"[[No Frauds]]" <span style="font-size:85%;">(with [[Drake (musician)|Drake]] and [[Lil Wayne]])</span> |Benny Boom |<ref>{{Citation|last=NickiMinajAtVEVO|title=Nicki Minaj, Drake, Lil Wayne - No Frauds|date=2017-04-19|url=https://www.youtube.com/watch?v=VkXjvHfP3MM|accessdate=2018-04-11}}</ref> |169 |- ! scope="row" |"[[Regret in Your Tears]]" |[[Mert and Marcus]] |<ref>{{Citation|last=NickiMinajAtVEVO|title=Nicki Minaj - Regret In Your Tears|date=2017-05-05|url=https://www.youtube.com/watch?v=AQe8Bmgee3g|accessdate=2018-04-11}}</ref> |21 |- ! scope="row" |"[[MotorSport]]" <span style="font-size:85%;">(with [[Migos]] and [[Cardi B]])</span> |Bradley & Pablo and [[Quavo]] | |515 |- ! scope="row" |"[[Quality Control: Control the Streets Volume 1|She For Keeps]]" <span style="font-size:85%;">(with [[Quality Control Music|Quality Control]] and [[Quavo]])</span> | rowspan="8" |2018 |[[Daps (director)|Daps]] and Quavo | |28 |- ! scope="row" |"[[Chun-Li (song)|Chun-Li]]" <span style="font-size:85%;">(vertical video)</span> | | |29 |- ! scope="row" |"[[Barbie Tingz]]" |Giovanni Bianco and Nicki Minaj | |81 |- ! scope="row" |"[[Chun-Li (song)|Chun-Li]]" |[[Steven Klein (photographer)|Steven Klein]] | |134 |- ! scope="row" |"[[Bed (Nicki Minaj song)|Bed]]" <span style="font-size:85%;">(featuring Ariana Grande)</span> |Hype Williams | |74 |- ! scope="row" |"[[Ganja Burns|Ganja Burn”]] |Mert and Marcus | |42 |- ! scope="row" |"[[Barbie Dreams]]" |Hype Williams | |105 |- ! scope="row" |"[[Good Form (song)|Good Form]]" |Colin Tilley | |199 |- ! scope="row" |"Hard White" | rowspan="3" |2019 | rowspan="3" |Mike Ho | |25 |- ! scope="row" |"[[Megatron (song)|Megatron]]" | |84 |- ! scope="row" |"[[Tusa (song)|Tusa]] (with [[Karol G]])" | |610 | |} {{smalldiv|*{{note|*|*}}: Released together as 'The Pinkprint Movie'.}} ==== Bilang tampok na mang-aawit ==== [[Talaksan:MariahGMA.jpg|alt=A woman wearing a sequin dress|right|thumb|Minaj appears as a guest artist on [[Mariah Carey]]'s ''(pictured)'' single "[[Up Out My Face]]"]] [[Talaksan:Trey_Songz_2012.jpg|alt=A man wearing a blue jacket holding a microphone|right|thumb|Minaj is a guest vocalist on [[Trey Songz]] ''(pictured)'' song "[[Bottoms Up (Trey Songz song)|Bottoms Up]]".]] [[Talaksan:Kanye_West_At_the_Big_Chill_2011.jpg|alt=A Man wearing a red outfit and is holding a microphone|right|thumb|Minaj is a guest vocalist on [[Kanye West]]'s ''(pictured)'' song "[[Monster (Kanye West song)|Monster]]".]] [[Talaksan:Madonna_à_Nice_32_edit.jpg|alt=A Woman wearing a white shirt and black trousers|right|thumb|Minaj is a guest vocalist on [[Madonna (entertainer)|Madonna]]'s songs "[[Gimme All Your Luvin]]" and "[[Bitch I'm Madonna]]".]] [[Talaksan:N.E.R.D_@_Pori_Jazz_2010_-_Pharrell_Williams_1.jpg|alt=A Man wearing a blue T-shirt and red shorts, holding a microphone|right|thumb|[[Pharrell Williams]] features, with Minaj, on "[[Get Like Me (Nelly song)|Get Like Me]]".]] [[Talaksan:Sean_Kingston_Shout_Awards.jpg|alt=A Man wearing a white and black shirt and dark jeans, holding a microphone|right|thumb|Minaj, features on [[Sean Kingston]]'s single "[[Letting Go (Dutty Love)]]".]] [[Talaksan:Alicia_Keys_at_the_Summer_Sonic_Festival_crop.jpg|alt=A Woman wearing a sliver blouse and black jeans, holding a microphone|right|thumb|Minaj, features on [[Alicia Keys]]'s single "[[Girl on Fire (song)|Girl on Fire]]".]] {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center;" |+List of music videos, showing year released, director and album ! scope="col" style="width: 25em;" |Title ! scope="col" style="width: 2em;" |Year ! scope="col" style="width: 16em;" |Director(s) ! scope="col" style="width: 2em;" class="unsortable" |Ref. |- ! scope="row" |"[[5 Star Bitch|5 Star]]" (Remix) <span style="font-size:85%;">([[Yo Gotti]] featuring [[Gucci Mane]], [[Trina]] and Nicki Minaj)</span> | rowspan="2" |2009 |[[Dale Resteghini|Rage]] |<ref>{{cite web|title=5 Star Remix {{!}} Yo Gotti {{!}} Music Video|url=http://www.mtv.com/videos/yo-gotti/447620/5-star-remix.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|accessdate=25 August 2012|archive-date=27 Pebrero 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110227024346/http://www.mtv.com/videos/yo-gotti/447620/5-star-remix.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/live-from-the-kitchen/id489615764|title=iTunes - Music - Live from the Kitchen by Yo Gotti|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[BedRock]]" <span style="font-size:85%;">(with [[Young Money Entertainment|Young Money]] featuring [[Lloyd (singer)|Lloyd]])</span> |Dayo |<ref>{{cite web|url=http://www.hiphopcanada.com/2009/12/video-young-money-bedrock-ft-lloyd/|title=Young Money f/ Lloyd 'Bed Rock' (Dayo, dir.)|publisher=Hip Hop Canada|date=26 June 2009|accessdate=26 June 2009|author=Hip Hop Canada team|archive-date=3 January 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110103014405/http://www.hiphopcanada.com/2009/12/video-young-money-bedrock-ft-lloyd/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2009/12/wake-n-watch-young-money-bedrock-kid-cudi-pursuit-of-happiness-music-videos|title=Wake N' Watch: Young Money 'Bedrock' Music Video|date=|accessdate=27 May 2014|website=|publisher=Complex|last=Writer|first=Complex|archive-date=20 Hulyo 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720145211/http://www.complex.com/music/2009/12/wake-n-watch-young-money-bedrock-kid-cudi-pursuit-of-happiness-music-videos|url-status=dead}}[http://www.complex.com/music/2009/12/wake-n-watch-young-money-bedrock-kid-cudi-pursuit-of-happiness-music-videos <!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140720145211/http://www.complex.com/music/2009/12/wake-n-watch-young-money-bedrock-kid-cudi-pursuit-of-happiness-music-videos |date=2014-07-20 }}</ref> |- ! scope="row" |"[[Up Out My Face]]" <span style="font-size:85%;">([[Mariah Carey]] featuring Nicki Minaj)</span> | rowspan="13" |2010 |[[Nick Cannon]] |<ref>{{cite web|title=Up Out My Face {{!}} Mariah Carey {{!}} Music Video|url=http://www.mtv.com/videos/mariah-carey/489940/up-out-my-face.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|accessdate=25 August 2012|archive-date=17 Hulyo 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717182614/http://www.mtv.com/videos/mariah-carey/489940/up-out-my-face.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/memoirs-of-an-imperfect-angel/id332283845|title=iTunes - Music - Memoirs of an Imperfect Angel by Mariah Carey|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[My Chick Bad]]" <span style="font-size:85%;">([[Ludacris]] featuring Nicki Minaj)</span> |[[Taj Stansberry]] |<ref>{{cite web|title=My Chick Bad {{!}} Ludacris {{!}} Music Video|url=http://www.mtv.com/videos/ludacris/486801/my-chick-bad.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|accessdate=25 August 2012|archive-date=29 Mayo 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529152039/http://www.mtv.com/videos/ludacris/486801/my-chick-bad.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/battle-sexes-bonus-track-version/id358132141|title=iTunes – Music – Battle of the Sexes (Bonus Track Version) by Ludacris<!-- Bot generated title -->|access-date=2023-10-12|archive-date=2010-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20101122201709/http://itunes.apple.com/gb/album/battle-sexes-bonus-track-version/id358132141|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Roger That (song)|Roger That]]" <span style="font-size:85%;">(with [[Young Money Entertainment|Young Money]])</span> |Phenom |<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/1632994/lil-wayne-and-young-moneys-roger-that-video-premieres/|title=Lil Wayne And Young Money's 'Roger That' Video Premieres|date=|accessdate=27 May 2014|website=MTV|publisher=Viacom|last=Crosley|first=Hillary|archive-date=27 Mayo 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140527083211/http://www.mtv.com/news/1632994/lil-wayne-and-young-moneys-roger-that-video-premieres/|url-status=dead}}[http://www.mtv.com/news/1632994/lil-wayne-and-young-moneys-roger-that-video-premieres/ <!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140527083211/http://www.mtv.com/news/1632994/lil-wayne-and-young-moneys-roger-that-video-premieres/ |date=2014-05-27 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2010/02/wake-n-watch-the-making-of-young-moneys-roger-that-music-video|title=Wake N' Watch: The Making of Young Money's 'Roger That' Music Video|date=|accessdate=27 May 2014|website=|publisher=Complex|last=Writer|first=Complex|archive-date=20 Hulyo 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720145215/http://www.complex.com/music/2010/02/wake-n-watch-the-making-of-young-moneys-roger-that-music-video|url-status=dead}}[http://www.complex.com/music/2010/02/wake-n-watch-the-making-of-young-moneys-roger-that-music-video <!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140720145215/http://www.complex.com/music/2010/02/wake-n-watch-the-making-of-young-moneys-roger-that-music-video |date=2014-07-20 }}</ref> |- ! scope="row" |"[[Lil Freak]]" <span style="font-size:85%;">([[Usher (entertainer)|Usher]] featuring Nicki Minaj)</span> |[[Anthony Mandler]] |<ref>{{cite web|title=Lil Freak {{!}} Usher {{!}} Music Video|url=http://www.mtv.com/videos/usher/497563/lil-freak.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|accessdate=25 August 2012|archive-date=8 Oktubre 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008065930/http://www.mtv.com/videos/usher/497563/lil-freak.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/raymond-v-raymond/id361405193|title=iTunes – Music – Raymond v Raymond by Usher<!-- Bot generated title -->}} {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- ! scope="row" |"[[Knockout (Lil Wayne song)|Knockout]]" <span style="font-size:85%;">([[Lil Wayne]] featuring Nicki Minaj)</span> |[[Jeff Panzer]], [[Lil Wayne|Dwayne Carter]] |<ref>{{cite web|title=Knockout {{!}} Lil Wayne {{!}} Music Video|url=http://www.mtv.com/videos/lil-wayne/522090/knockout.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|accessdate=25 August 2012|archive-date=2 Hulyo 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120702110641/http://www.mtv.com/videos/lil-wayne/522090/knockout.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/rebirth-bonus-track-version/id351316132|title=iTunes - Music - Rebirth (Bonus Track Version) by Lil Wayne|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Get It All]]" <span style="font-size:85%;">([[Sean Garrett]] featuring Nicki Minaj)</span> |[[Gil Green (director)|Gil Green]] |<ref>{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2010/04/09/on-set-of-sean-garretts-get-it-all-video/|title=On Set of Sean Garrett's 'Get It All' Video|work=[[Rap-Up]]|date=9 April 2010|accessdate=25 August 2012|archive-date=27 Septiyembre 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120927225025/http://www.rap-up.com/2010/04/09/on-set-of-sean-garretts-get-it-all-video/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.livemixtapes.com/mixtapes/12246/sean_garrett_the_inkwell.html|title=Sean Garrett – The Inkwell – DJ Green Lantern|date=|accessdate=27 May 2014|website=|publisher=Live Mixtapes|last=|first=}}[http://www.livemixtapes.com/mixtapes/12246/sean_garrett_the_inkwell.html <!-- Bot generated title -->]</ref> |- ! scope="row" |"[[Hello Good Morning]]" (Remix) <span style="font-size:85%;">([[Diddy-Dirty Money]] featuring Nicki Minaj and [[Rick Ross]])</span> |[[Hype Williams]] |<ref>{{cite web|title=Hello Good Morning (Remix) {{!}} Diddy-Dirty Money {{!}} Music Video|url=http://www.mtv.com/videos/diddy-dirty-money/521217/hello-good-morning-remix.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|accessdate=25 August 2012|archive-date=25 Mayo 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110525013525/http://www.mtv.com/videos/diddy-dirty-money/521217/hello-good-morning-remix.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/last-train-to-paris/id410613468|title=iTunes - Music - Last Train to Paris by Diddy - Dirty Money|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[All I Do Is Win]]" (Remix) <span style="font-size:85%;">([[DJ Khaled]] featuring [[T-Pain]], Rick Ross, [[Busta Rhymes]], [[Sean Combs|Diddy]], Nicki Minaj, [[Fabolous]], [[Jadakiss]], [[Fat Joe]] and [[Swizz Beatz]])</span> |Dayo |<ref>{{cite web|title=All I Do Is Win (Remix) {{!}} DJ Khaled {{!}} Music Video|url=http://www.mtv.com/videos/dj-khaled/533459/all-i-do-is-win-remix.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|accessdate=25 August 2012|archive-date=25 Agosto 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120825071253/http://www.mtv.com/videos/dj-khaled/533459/all-i-do-is-win-remix.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/victory-deluxe-edition/id355383772|title=iTunes - Music - Victory (Deluxe Edition) by DJ Khaled|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Bottoms Up (Trey Songz song)|Bottoms Up]]" <span style="font-size:85%;">([[Trey Songz]] featuring Nicki Minaj)</span> |[[Anthony Mandler]] |<ref>{{cite web|title=Bottoms Up {{!}} Trey Songz {{!}} Music Video|url=http://www.mtv.com/videos/trey-songz/556850/bottoms-up.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|accessdate=25 August 2012|archive-date=13 Oktubre 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013054028/http://www.mtv.com/videos/trey-songz/556850/bottoms-up.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/passion-pain-pleasure/id387548017|title=iTunes - Music - Passion, Pain & Pleasure by Trey Songz|work=iTunes|access-date=2023-10-12|archive-date=2015-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403065644/https://itunes.apple.com/gb/album/passion-pain-pleasure/id387548017|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |"[[2012 (It Ain't the End)]]" <span style="font-size:85%;">([[Jay Sean]] featuring Nicki Minaj)</span> |[[Erik White]] |<ref>{{cite web|title=2012 (It Ain't The End) {{!}} Jay Sean {{!}} Music Video|url=http://www.mtv.com/videos/jay-sean/737172/2012-it-aint-the-end.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|accessdate=25 August 2012|archive-date=11 Enero 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150111005742/http://www.mtv.com/videos/jay-sean/737172/2012-it-aint-the-end.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/2012-it-aint-end-feat.-nicki/id385262997|title=iTunes - Music - 2012 (It Ain't the End) [feat. Nicki Minaj] - Single by Jay Sean|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Letting Go (Dutty Love)]]" <span style="font-size:85%;">([[Sean Kingston]] featuring Nicki Minaj)</span> |[[Director X|Little X]] |<ref>{{cite web|title=Video You Need To Know: Sean Kingston, Featuring Nicki Minaj, 'Letting Go (Dutty Love)'|url=http://buzzworthy.mtv.com/2010/08/06/video-sean-kingston-nicki-minaj-letting-go/|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|date=6 August 2010|accessdate=25 August 2012|author=Ryan, Chris|archive-date=16 Agosto 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100816130148/http://buzzworthy.mtv.com/2010/08/06/video-sean-kingston-nicki-minaj-letting-go/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/back-2-life/id685157840|title=iTunes - Music - Back 2 Life by Sean Kingston|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Monster (Kanye West song)|Monster]]" <span style="font-size:85%;">([[Kanye West]] featuring [[Jay-Z]], Rick Ross, [[Bon Iver]] and Nicki Minaj)</span> |[[Jake Nava]] |<ref>{{cite news|author=Roberts, Soraya|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/music/2010/12/08/2010-12-08_kanye_west_monster_music_video_teaser_shows_models_scantily_clad_and_apparently_.html|title=Kanye West 'Monster' music video teaser shows models, scantily clad and apparently dead|work=[[Daily News (New York)|Daily News]]|date=8 December 2010|accessdate=11 February 2012|archive-date=5 Hulyo 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/68wQKRVl3?url=http://articles.nydailynews.com/2010-12-08/entertainment/27083792_1_models-teaser-rick-ross|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/my-beautiful-dark-twisted/id404005350|title=iTunes - Music - My Beautiful Dark Twisted Fantasy by Kanye West|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[I Ain't Thru]]" <span style="font-size:85%;">([[Keyshia Cole]] featuring Nicki Minaj)</span> |[[Benny Boom]] |<ref>{{cite web|title=I Ain't Thru {{!}} Keyshia Cole {{!}} Music Video|url=http://www.mtv.com/videos/keyshia-cole/741908/i-aint-thru.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|accessdate=25 August 2012|archive-date=21 Hunyo 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621135745/http://www.mtv.com/videos/keyshia-cole/741908/i-aint-thru.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/calling-all-hearts/id408439008|title=iTunes - Music - Calling All Hearts by Keyshia Cole|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[The Creep (song)|The Creep]]" <span style="font-size:85%;">([[The Lonely Island]] featuring Nicki Minaj)</span> | rowspan="5" |2011 |[[Akiva Schaffer]] |<ref>{{cite episode|title=Jesse Eisenberg – January 29, 2011|series=Saturday Night Live|serieslink=Saturday Night Live|network=[[NBC]]|airdate=29 January 2011|season=36|number=13}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/turtleneck-chain-deluxe-version/id435845134|title=iTunes - Music - Turtleneck & Chain (Deluxe Version) by The Lonely Island|work=iTunes|access-date=2023-10-12|archive-date=2014-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140523183645/https://itunes.apple.com/us/album/turtleneck-chain-deluxe-version/id435845134|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Where Them Girls At]]" <span style="font-size:85%;">([[David Guetta]] featuring [[Flo Rida]] and Nicki Minaj)</span> |[[Dave Meyers (director)|Dave Meyers]] |<ref>{{cite web|title=Where Them Girls At {{!}} David Guetta {{!}} Music Video|url=http://www.mtv.com/videos/david-guetta/670322/where-them-girls-at.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|accessdate=25 August 2012|archive-date=14 Agosto 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120814072719/http://www.mtv.com/videos/david-guetta/670322/where-them-girls-at.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/nothing-but-the-beat/id693225996|title=iTunes - Music - Nothing But the Beat by David Guetta|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Y.U. Mad]]" <span style="font-size:85%;">([[Birdman (entertainer)|Birdman]] featuring Nicki Minaj and Lil Wayne)</span> |[[Gil Green (director)|Gil Green]] |<ref>{{cite web|title=Y U Mad {{!}} Birdman {{!}} Music Video|url=http://www.mtv.com/videos/birdman/713766/y-u-mad.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|accessdate=25 August 2012|archive-date=19 Abril 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120419234535/http://www.mtv.com/videos/birdman/713766/y-u-mad.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/y.u.-mad-feat.-nicki-minaj/id464867790|title=iTunes - Music - Y.U. MAD (feat. Nicki Minaj & Lil Wayne) - Single by Birdman|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Fireball (Willow Smith song)|Fireball]]" <span style="font-size:85%;">([[Willow Smith|Willow]] featuring Nicki Minaj)</span> |[[Hype Williams]] |<ref>{{cite web|title=New Video: Willow Smith Featuring Nicki Minaj, 'Fireball'|url=http://buzzworthy.mtv.com/2011/12/08/willow-smith-nicki-minaj-fireball-video/|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|date=8 December 2011|accessdate=25 August 2012|author=Rubenstein, Jenna Hally|archive-date=15 Abril 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415095651/http://buzzworthy.mtv.com/2011/12/08/willow-smith-nicki-minaj-fireball-video|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/fireball-feat.-nicki-minaj/id471326920|title=iTunes - Music - Fireball (feat. Nicki Minaj) - Single by Willow|work=iTunes|access-date=2023-10-12|archive-date=2015-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403072814/https://itunes.apple.com/us/album/fireball-feat.-nicki-minaj/id471326920|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Dance (A$$)]]" (Remix) <span style="font-size:85%;">([[Big Sean]] featuring Nicki Minaj)</span> |Mike Waxx, Mike Carson |<ref>{{cite web|title=Big Sean's 'Dance (A$$)' Video Celebrates The Power of Backing It Up|url=http://www.mtv.com/news/articles/1673664/big-sean-nicki-minaj-dance-ass.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|date=2 November 2011|accessdate=30 May 2012|author=Montgomery, James|archive-date=24 Hunyo 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120624014727/http://www.mtv.com/news/articles/1673664/big-sean-nicki-minaj-dance-ass.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/finally-famous/id480040591|title=iTunes - Music - Finally Famous by Big Sean|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Turn Me On (David Guetta song)|Turn Me On]]" <span style="font-size:85%;">(David Guetta featuring Nicki Minaj)</span> | rowspan="8" |2012 |[[Sanji (director)|Sanji Senaka]] |<ref>{{cite web|title=Turn Me On (Ft. Nicki Minaj) {{!}} David Guetta {{!}} Music Video|url=http://www.mtv.com/videos/david-guetta/730933/turn-me-on-ft-nicki-minaj.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|accessdate=25 August 2012|archive-date=22 Agosto 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120822031915/http://www.mtv.com/videos/david-guetta/730933/turn-me-on-ft-nicki-minaj.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/pink-friday-...-roman-reloaded/id526085368|title=iTunes - Music - Pink Friday ... Roman Reloaded (Deluxe Edition) by Nicki Minaj|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Give Me All Your Luvin']]" <span style="font-size:85%;">([[Madonna (entertainer)|Madonna]] featuring Nicki Minaj and [[M.I.A. (rapper)|M.I.A.]])</span> |[[MegaForce]] |<ref>{{cite web|title=Exclusive: Madonna's 'Give Me' Directors Talk 'Sunny' Video|url=http://www.mtv.com/news/articles/1678352/madonna-give-me-all-your-luvin-video-directors.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|date=1 February 2012|accessdate=25 August 2012|author=Vena, Jocelyn|archive-date=25 Hunyo 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625091227/http://www.mtv.com/news/articles/1678352/madonna-give-me-all-your-luvin-video-directors.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/mdna/id511905560|title=iTunes - Music - Mdna by Madonna|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Take It to the Head]]" <span style="font-size:85%;">(DJ Khaled featuring [[Chris Brown (American entertainer)|Chris Brown]], Rick Ross, Nicki Minaj and Lil Wayne)</span> |[[Colin Tilley]] |<ref>{{cite web|title=DJ Khaled's 'Take It to the Head' Video Is A Blockbuster|url=http://www.mtv.com/news/articles/1685378/dj-khaled-rick-ross-drake-take-it-head-video.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|date=18 May 2012|accessdate=25 August 2012|author=Markman, Rob|archive-date=20 Mayo 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120520054139/http://www.mtv.com/news/articles/1685378/dj-khaled-rick-ross-drake-take-it-head-video.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/kiss-the-ring/id551497477|title=iTunes - Music - Kiss the Ring by DJ Khaled|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[I Luv Dem Strippers]]" <span style="font-size:85%;">([[2 Chainz]] featuring Nicki Minaj)</span> | rowspan="3" |[[Benny Boom]] |<ref>{{cite web|title=I Love Dem Strippers featuring Nicki Minaj {{!}} 2 Chainz {{!}} Music Video|url=http://www.mtv.com/videos/2-chainz/824380/i-love-dem-strippers-featuring-nicki-minaj.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|accessdate=25 August 2012|archive-date=22 Agosto 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120822120845/http://www.mtv.com/videos/2-chainz/824380/i-love-dem-strippers-featuring-nicki-minaj.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/based-on-a-t.r.u.-story/id549525608|title=iTunes - Music - Based On a T.R.U. Story by 2 Chainz|work=iTunes|access-date=2023-10-12|archive-date=2015-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403153939/https://itunes.apple.com/gb/album/based-on-a-t.r.u.-story/id549525608|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Out of My Mind (B.o.B song)|Out of My Mind]]" <span style="font-size:85%;">([[B.o.B]] featuring Nicki Minaj)</span> |<ref>{{cite web|title=B.o.B And Nicki Minaj Go Crazy In 'Out of My Mind' Video|url=http://www.mtv.com/news/articles/1692515/bob-nicki-minaj-out-of-my-mind-video.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|date=24 August 2012|accessdate=25 August 2012|author=Markman, Rob|archive-date=25 Agosto 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120825154952/http://www.mtv.com/news/articles/1692515/bob-nicki-minaj-out-of-my-mind-video.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/strange-clouds/id522421354|title=iTunes - Music - Strange Clouds by B.o.B|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Get Low (Waka Flocka Flame song)|Get Low]]" <span style="font-size:85%;">([[Waka Flocka Flame]] featuring Nicki Minaj, [[Tyga]] and Flo Rida)</span> |<ref>{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2012/07/28/nicki-minaj-and-tyga-get-low-with-waka-flocka-flame-behind-the-scenes/|title=Nicki Minaj and Tyga 'Get Low' with Waka Flocka Flame|work=[[Rap-Up]]|accessdate=25 August 2012|publisher=Devin Lazerine}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/triple-f-life-friends-fans/id530988823|title=iTunes - Music - Triple F Life: Friends, Fans & Family (Deluxe Version) by Waka Flocka Flame|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Beauty and a Beat]]" <span style="font-size:85%;">([[Justin Bieber]] featuring Nicki Minaj)</span> |[[Justin Bieber]], [[Jon M. Chu]] |<ref>{{cite web|title=Justin Bieber Can Prank His Fans Anytime!|url=http://www.mtv.com/news/articles/1695456/justin-bieber-beauty-and-the-beat-prank-fans.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|date=12 October 2012|accessdate=14 October 2012|author=Vena, Jocelyn|archive-date=14 Oktubre 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121014075347/http://www.mtv.com/news/articles/1695456/justin-bieber-beauty-and-the-beat-prank-fans.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/believe-deluxe-edition/id534589955|title=iTunes - Music - Believe (Deluxe Edition) by Justin Bieber|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Girl on Fire (song)|Girl on Fire]]" (Inferno Version) <span style="font-size:85%;">([[Alicia Keys]] featuring Nicki Minaj)</span> |[[Sophie Muller]] |<ref>{{cite web|title=Girl on Fire (Inferno Version) {{!}} Alicia Keys {{!}} Music Video|url=http://www.mtv.com/videos/alicia-keys/853407/girl-on-fire-inferno-version.jhtml|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|accessdate=6 November 2012|archive-date=13 Marso 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313224938/http://www.mtv.com/videos/alicia-keys/853407/girl-on-fire-inferno-version.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/girl-on-fire/id572471967|title=iTunes - Music - Girl On Fire by Alicia Keys|work=iTunes|access-date=2023-10-12|archive-date=2014-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140815094730/https://itunes.apple.com/gb/album/girl-on-fire/id572471967|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Freaks (French Montana song)|Freaks]]" <span style="font-size:85%;">([[French Montana]] featuring Nicki Minaj)</span> | rowspan="11" |2013 |Eif Rivera |<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1703244/french-montana-nicki-minaj-freaks-video.jhtml|title=French Montana, Nicki Minaj 'Bring Back Dancehall' In 'Freaks' Video|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|date=7 March 2013|accessdate=31 May 2013|author=Markman, Rob|archive-date=4 Hunyo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604044611/http://www.mtv.com/news/articles/1703244/french-montana-nicki-minaj-freaks-video.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/excuse-my-french/id644556670|title=iTunes - Music - Excuse My French by French Montana|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Tapout (song)|Tapout]]" <span style="font-size:85%;">(Rich Gang featuring Lil Wayne, [[Future (rapper)|Future]], Birdman, [[Mack Maine]], and Nicki Minaj)</span> | rowspan="2" |[[Hannah Lux Davis]] |<ref>{{cite web|url=http://buzzworthy.mtv.com/2013/05/06/rich-gang-lil-wayne-future-birdman-mack-maine-nicki-minaj-tapout-video/|title=New Video: Rich Gang Featuring Lil Wayne, Future, Birdman, Mack Maine, & Nicki Minaj, 'Tapout'|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|date=6 May 2013|accessdate=31 May 2013|author=Rubenstein, Jenna Hally|archive-date=8 Mayo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508214740/http://buzzworthy.mtv.com/2013/05/06/rich-gang-lil-wayne-future-birdman-mack-maine-nicki-minaj-tapout-video|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/rich-gang-deluxe-version/id676847688|title=iTunes - Music - Rich Gang (Deluxe Version) by Rich Gang|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[I'm Out]]" <span style="font-size:85%;">([[Ciara]] featuring Nicki Minaj)</span> |<ref>{{cite web|url=http://www.videostatic.com/production/2013/05/31/ciara-im-out-hannah-lux-davis-dir|title=Ciara f/ Nicki Minaj 'I'm Out' (Hannah Lux Davis, dir.)|publisher=Video Static|date=26 June 2013|accessdate=26 June 2013|author=Lang, Evette}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/ciara/id632895294|title=iTunes - Music - Ciara by Ciara|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Somebody Else (Mario song)|Somebody Else]]" <span style="font-size:85%;">([[Mario (entertainer)|Mario]] featuring Nicki Minaj)</span> |Alexandre Moors |<ref>{{cite web|url=http://www.videostatic.com/production/2013/05/20/mario-very-special-alexandre-moors-dir|title=Mario f/ Nicki Minaj 'Somebody Else' (Alexandre Moors, dir.)|publisher=Video Static|date=21 May 2013|accessdate=31 May 2013|author=Rabineau, Jamie}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/somebody-else-feat.-nicki/id663999603?i=663999729&ign-mpt=uo%3D4|title=iTunes - Music - Somebody Else (feat. Nicki Minaj) - Single by Mario|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Get Like Me (Nelly song)|Get Like Me]]" <span style="font-size:85%;">([[Nelly]] featuring Nicki Minaj and [[Pharrell Williams|Pharrell]])</span> |[[Colin Tilley]] |<ref>{{cite web|url=http://www.videostatic.com/production/2013/06/21/nelly-get-me-colin-tilley-dir|title=Nelly f/ Nicki & Pharell 'Get Like Me' (Colin Tiley, dir.)|publisher=Video Static|date=26 June 2013|accessdate=26 June 2013|author=Labuda, Tommy}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/m.o./id707670687|title=iTunes - Music - M.O. by Nelly|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"Clappers" <span style="font-size:85%;">([[Wale (rapper)|Wale]] featuring Nicki Minaj and [[Juicy J]])</span> |[[Benny Boom]] |<ref>{{cite web|url=http://www.videostatic.com/production/2013/06/21/wale-clappers-benny-boom-dir|title=Wale f/ Nicki Minaj & Juicy J 'Clappers' (Benny Boom, dir.)|publisher=Video Static|date=|accessdate=26 June 2013|author=Lang, Evette}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/the-gifted/id662470750|title=iTunes - Music - The Gifted by Wale|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Twerk It]]" <span style="font-size:85%;">([[Busta Rhymes]] featuring Nicki Minaj)</span> |[[Director X]] |<ref>{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2013/06/19/behind-the-video-busta-rhymes-f-nicki-minaj-twerkit/|title=Busta Rhymes f/ Nicki Minaj 'Twerk It'|publisher=Devin Lazerine|date=|accessdate=26 June 2013|author=Rap Up Team|website=Rap-Up}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/twerkit-feat.-nicki-minaj/id664932030?i=664932054&ign-mpt=uo%3D4|title=iTunes - Music - #Twerkit (feat. Nicki Minaj) - Single by Busta Rhymes|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Love More]]" <span style="font-size:85%;">([[Chris Brown (American entertainer)|Chris Brown]] featuring Nicki Minaj)</span> |[[Chris Brown (American entertainer)|Chris Brown]] |<ref>{{cite news|url=http://www.rap-up.com/2013/08/17/video-chris-brown-f-nicki-minaj-love-more/|work=Rap-Up|title=Video: Chris Brown F/ Nicki Minaj – 'Love More'|accessdate=27 May 2014|publisher=Devin Lazerine}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/fortune/id531720906|title=iTunes - Music - Fortune by Chris Brown|work=iTunes|access-date=2023-10-12|archive-date=2012-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709181607/http://itunes.apple.com/gb/album/fortune/id531720906|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |"[[I Wanna Be with You (DJ Khaled song)|I Wanna Be with You]]" <span style="font-size:85%;">([[DJ Khaled]] featuring Nicki Minaj, [[Rick Ross]] and [[Future (rapper)|Future]])</span> |[[Colin Tilley]] |<ref>{{Cite web|url=http://www.rap-up.com/2013/08/10/nicki-minaj-future-ciara-join-dj-khaled-in-i-wanna-be-with-you-video/|title=Nicki Minaj, Future, & Ciara Join DJ Khaled in 'I Wanna Be With You' Video|date=|accessdate=27 May 2014|website=Rap-Up|publisher=Devin Lazerine|last=|first=|archive-date=10 Nobiyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110012339/http://www.rap-up.com/2013/08/10/nicki-minaj-future-ciara-join-dj-khaled-in-i-wanna-be-with-you-video/|url-status=dead}}[http://www.rap-up.com/2013/08/10/nicki-minaj-future-ciara-join-dj-khaled-in-i-wanna-be-with-you-video/ <!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110012339/http://www.rap-up.com/2013/08/10/nicki-minaj-future-ciara-join-dj-khaled-in-i-wanna-be-with-you-video/ |date=2013-11-10 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/suffering-from-success/id722183131|title=iTunes - Music - Suffering From Success by DJ Khaled|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"I B on Dat" <span style="font-size:85%;">([[Meek Mill]] featuring Nicki Minaj, [[Fabolous]] and French Montana)</span> |Will Ngo |<ref>{{cite web|title=Video: Meek Mill f/ Nicki Minaj, Fabolous, & French Montana – 'I B On Dat'|url=http://www.rap-up.com/2013/10/01/video-meek-mill-f-nicki-minaj-fabolous-french-montana-i-b-on-dat/|publisher=Devin Lazerine|accessdate=24 October 2013|website=Rap-Up}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.datpiff.com/Meek-Mill-Dreamchasers-3-mixtape.439835.html|title=Meek Mill - Dreamchasers 3 Hosted by DJ Drama|work=DatPiff|access-date=2020-04-07|archive-date=2014-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707083452/http://www.datpiff.com/Meek-Mill-Dreamchasers-3-mixtape.439835.html|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |"Give It All to Me" <span style="font-size:85%;">([[Mavado (singer)|Mavado]] featuring Nicki Minaj)</span> |Grizz Lee |<ref>{{cite web|title=Video: Mavado f/ Nicki Minaj – 'Give It All To Me'|url=http://www.rap-up.com/2013/10/23/video-mavado-f-nicki-minaj-give-it-all-to-me/|publisher=Devin Lazerine|accessdate=24 October 2013|website=Rap-Up}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/mr.-brooks...a-better-tomorrow/id306344685|title=iTunes - Music - Mr. Brooks...A Better Tomorrow by Mavado|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"[[My Nigga]]" (Remix) <span style="font-size:85%;">([[YG (rapper)|YG]] featuring Lil Wayne, Nicki Minaj, [[Rich Homie Quan]] and Meek Mill)</span> | rowspan="7" |2014 |Motion Family |<ref>{{Cite web|url=http://thestashed.com/yg-ft-lil-wayne-meek-mill-nicki-minaj-rich-homie-quan-my-nigga-remix-video/|title=YG ft. Lil Wayne, Meek Mill, Nicki Minaj & Rich Homie Quan – "My Nigga (Remix)" Video|date=|accessdate=27 May 2014|website=|publisher=STASHED|last=Jams|first=Ben|archive-date=27 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427092711/http://thestashed.com/yg-ft-lil-wayne-meek-mill-nicki-minaj-rich-homie-quan-my-nigga-remix-video/|url-status=dead}}[http://thestashed.com/yg-ft-lil-wayne-meek-mill-nicki-minaj-rich-homie-quan-my-nigga-remix-video/ <!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140427092711/http://thestashed.com/yg-ft-lil-wayne-meek-mill-nicki-minaj-rich-homie-quan-my-nigga-remix-video/ |date=2014-04-27 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/my-krazy-life/id828957891|title=iTunes - Music - My Krazy Life by YG|work=iTunes|access-date=2023-10-12|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402120540/https://itunes.apple.com/gb/album/my-krazy-life/id828957891|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Senile (song)|Senile]]" <span style="font-size:85%;">(Young Money featuring Tyga, Lil Wayne and Nicki Minaj)</span> |[[Colin Tilley]] |<ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2014/04/tyga-nicki-minaj-lil-wayne-senile-video|title=Tyga, Nicki Minaj, Lil Wayne "Senile" Video|date=|accessdate=27 May 2014|website=|publisher=Complex|last=Nostro|first=Lauren|archive-date=23 Abril 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423193039/http://www.complex.com/music/2014/04/tyga-nicki-minaj-lil-wayne-senile-video|url-status=dead}}[http://www.complex.com/music/2014/04/tyga-nicki-minaj-lil-wayne-senile-video <!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423193039/http://www.complex.com/music/2014/04/tyga-nicki-minaj-lil-wayne-senile-video |date=2014-04-23 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/rise-of-an-empire-deluxe/id829133719|title=iTunes - Music - Rise of an Empire (Deluxe) by Young Money|work=iTunes}}</ref> |- ! scope="row" |"So Bad" <span style="font-size:85%;">([[Cam'ron]] featuring Nicki Minaj and Yummy Bingham)</span> |Antwan Smith |<ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6157640/camron-nicki-minaj-yummy-team-up-for-so-bad-listen|title=Cam'ron, Nicki Minaj & Yummy Team Up For 'So Bad'|date=July 15, 2014|accessdate=July 20, 2014|website=Billboard|publisher=Billboard|last=Ramirez|first=Erika}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2014/07/camron-so-bad-video-premiere-nicki-minaj|title=Premiere: Watch Cam'ron's "So Bad" Video f/ Nicki Minaj|date=17 July 2014|accessdate=20 July 2014|website=Complex|publisher=Complex|last=Nostro|first=Lauren|archive-date=19 Hulyo 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140719133020/http://www.complex.com/music/2014/07/camron-so-bad-video-premiere-nicki-minaj|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Low (Juicy J song)|Low]]" <span style="font-size:85%;">(Juicy J featuring Nicki Minaj, [[Lil Bibby]] and [[Young Thug]])</span> |[[Benny Boom]] | |- ! scope="row" |"[[She Came to Give It to You]]" <span style="font-size:85%;">(Usher featuring Nicki Minaj)</span> |[[Philip Andelman]] | |- ! scope="row" |"No Love" (Remix) <span style="font-size:85%;">([[August Alsina]] featuring Nicki Minaj)</span> |[[Benny Boom]] | |- ! scope="row" |"[[Touchin, Lovin]]" <span style="font-size:85%;">([[Trey Songz]] featuring Nicki Minaj)</span> |[[Jason Zada]] | |- ! scope="row" |"[[Throw Sum Mo]]" <span style="font-size:85%;">([[Rae Sremmurd]] featuring Nicki Minaj and [[Young Thug]])</span> | rowspan="5" |2015 |Motion Family, Michael Illiams Illiams | |- ! scope="row" |"[[Hey Mama (David Guetta song)|Hey Mama]]" <span style="font-size:85%;">([[David Guetta]] featuring Nicki Minaj and [[Afrojack]])</span> |[[Hannah Lux Davis]] | |- ! scope="row" |"[[Bitch I'm Madonna]]" <span style="font-size:85%;">([[Madonna (entertainer)|Madonna]] featuring Nicki Minaj)</span> |[[Jonas Akerlund]] | |- ! scope="row" |"[[All Eyes on You]]" <span style="font-size:85%;">([[Meek Mill]] featuring Nicki Minaj and Chris Brown)</span> |[[Benny Boom]] | |- ! scope="row" |"[[Back Together (Robin Thicke song)|Back Together]]" <span style="font-size:85%;">([[Robin Thicke]] featuring Nicki Minaj)</span> |[[Blood of Abraham|Ben Mor]] | |- ! scope="row" |"[[No Broken Hearts]]" <span style="font-size:85%;">([[Bebe Rexha]] featuring Nicki Minaj)</span> | rowspan="3" |2016 |[[Dave Meyers (director)|Dave Meyers]] | |- ! scope="row" |"[[Side To Side (Ariana Grande song)|Side To Side]]" <span style="font-size:85%;">([[Ariana Grande]] featuring Nicki Minaj)</span> |[[Hannah Lux Davis]] | |- ! scope="row" |"[[Do You Mind (DJ Khaled song)|Do You Mind]]" <span style="font-size:85%;">([[DJ Khaled]] featuring Nicki Minaj, Chris Brown, [[August Alsina]], [[Jeremih]], Future and Rick Ross)</span> |Unknown | |- ! scope="row" |"[[Swalla (Jason Derulo song)|Swalla]]" <span style="font-size:85%;">([[Jason Derulo]] featuring Nicki Minaj and Ty Dolla $ign)</span> | rowspan="10" |2017 |[[Gil Green (director)|Gil Green]] | |- ! scope="row" |"[[Run Up]]" <span style="font-size:85%;">([[Major Lazer]] featuring PARTYNEXTDOOR and Nicki Minaj)</span> |Paul, Luc & Martin | |- ! scope="row" |"[[Light My Body Up]]" <span style="font-size:85%;">(David Guetta featuring Nicki Minaj and Lil Wayne)</span> |Benny Boom | |- ! scope="row" |"[[Kissing Strangers]]" <span style="font-size:85%;">([[DNCE]] featuring Nicki Minaj)</span> |Marc Klasfeld | |- ! scope="row" |"[[You da Baddest]]" <span style="font-size:85%;">([[Future (rapper)|Future]] featuring Nicki Minaj)</span> |Benny Boom | |- ! scope="row" |"[[Swish Swish]]" <span style="font-size:85%;">([[Katy Perry]] featuring Nicki Minaj)</span> |Dave Meyers | |- ! scope="row" |"[[Rake It Up]]" <span style="font-size:85%;">([[Yo Gotti]] featuring Nicki Minaj)</span> |Benny Boom | |- ! scope="row" |"[[You Already Know (song)|You Already Know]]" <span style="font-size:85%;">([[Fergie (singer)|Fergie]] featuring Nicki Minaj)</span> |Bruno Ilogti | |- ! scope="row" |"[[The Way Life Goes (song)|The Way Life Goes (Remix)]]" <span style="font-size:85%;">([[Lil Uzi Vert]] featuring Nicki Minaj)</span> |[[Daps]] | |- ! scope="row" |"Krippy Kush (Remix)" <span style="font-size:85%;">([[Farruko]], Nicki Minaj and [[Bad Bunny]] featuring [[21 Savage]] and [[Rvssian]])</span> |Eif Rivera | |- ! scope="row" |"[[The Light Is Coming]]" <span style="font-size:85%;">(Ariana Grande featuring Nicki Minaj)</span> | rowspan="7" |2018 |Dave Meyers | |- ! scope="row" |"[[Big Bank]]" <span style="font-size:85%;">(YG featuring 2 Chainz, Big Sean and Nicki Minaj)</span> |Taj Stansberr | |- ! scope="row" |"[[Fefe (song)|Fefe]]" <span style="font-size:85%;">([[6ix9ine]] featuring Nicki Minaj and [[Murda Beatz]])</span> |TrifeDrew and William Asher | |- ! scope="row" |"[[Idol (BTS song)|Idol]]" <span style="font-size:85%;">([[BTS (band)|BTS]] featuring Nicki Minaj)</span> |YongSeok Choi | |- ! scope="row" |"[[Goodbye (Jason Derulo and David Guetta song)|Goodbye]]" <span style="font-size:85%;">(Jason Derulo and David Guetta featuring Nicki Minaj and [[Willy William]])</span> |Jason Derulo, David Strbik and Jeremy Strong | |- ! scope="row" |"[[Woman Like Me]]" <span style="font-size:85%;">([[Little Mix]] featuring Nicki Minaj)</span> |Marc Klasfeld | |- ! scope="row" |"[[Dip (Tyga song)|Dip]]" <span style="font-size:85%;">(Tyga featuring Nicki Minaj)</span> |Tyga and Arrad Rahgoshay | |- ! scope="row" |"[[Wobble Up]]" <span style="font-size:85%;">([[Chris Brown]] featuring Nicki Minaj and [[G-Eazy]])</span> | rowspan="2" |2019 |Chris Brown and Arrad Rahgoshay. | |- ! scope="row" |"[[Hot Girl Summer]]" <span style="font-size:85%;">([[Megan Thee Stallion]] featuring Nicki Minaj and [[Ty Dolla $ign]])</span> |Munachi Osegbu | |} === Cameo appearances === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center;" |+List of music videos, showing year released, performer, director and album ! scope="col" style="width: 12em;" |Title ! scope="col" style="width: 2em;" |Year ! scope="col" style="width: 10em;" |Performer(s) ! scope="col" style="width: 10em;" |Director(s) ! scope="col" style="width: 2em;" class="unsortable" |Ref. |- !“Foolish” |2002 |Ashanti |Itv Gotti | |- ! scope="row" |"La Dee Da Dee" |2004 |Park Slope [[Nicki Minaj#Career|Hoodstarz]] | {{Unknown}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8H4i0Ll5Gjs|title=Park Slope – Le Dee Da Dee|date=|accessdate=27 May 2014|website=|publisher=YouTube|last=|first=}}[https://www.youtube.com/watch?v=8H4i0Ll5Gjs <!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/la-dee-da-dee-we-like-to-party/id485454853|title=iTunes - Music - La-Dee-Da-Dee (We Like To Party) (feat. Hoodstars) - EP by Park Slope|work=iTunes}}</ref> |- |- ! scope="row" |"Drop da Beat" | rowspan="2" |2008 |Ru Spits |hiphopmovie.com |<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HiC3GqBDcDA|title=Ru Spits – Drop Da Beat|date=|accessdate=27 May 2014|website=|publisher=YouTube|last=|first=}}[https://www.youtube.com/watch?v=HiC3GqBDcDA <!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/ghetto-entertainer/id294334781|title=iTunes - Music - Ghetto Entertainer by Ru Spits|work=iTunes|access-date=2023-10-12|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402113330/https://itunes.apple.com/gb/album/ghetto-entertainer/id294334781|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Got Money (Lil Wayne song)|Got Money]]" |{{Sort|Wayne, Lil|[[Lil Wayne]]}} |[[Gil Green (director)|Gil Green]] |<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1591614/lil-waynes-got-money-video-check-out-clip-here.jhtml|title=Lil Wayne Plays A Modern-Day Robin Hood In 'Got Money'|date=|accessdate=27 May 2014|website=MTV|publisher=Viacom|last=Reid|first=Shaheem|archive-date=19 Pebrero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219100140/http://www.mtv.com/news/articles/1591614/lil-waynes-got-money-video-check-out-clip-here.jhtml|url-status=dead}}[http://www.mtv.com/news/articles/1591614/lil-waynes-got-money-video-check-out-clip-here.jhtml <!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140219100140/http://www.mtv.com/news/articles/1591614/lil-waynes-got-money-video-check-out-clip-here.jhtml |date=2014-02-19 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.musicvideocast.com/lil-wayne-got-money-video.html|title=Lil Wayne – Got Money|date=|accessdate=27 May 2014|website=|publisher=Music Video Cast|last=|first=|archive-date=11 Agosto 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811191014/http://www.musicvideocast.com/lil-wayne-got-money-video.html|url-status=dead}}[http://www.musicvideocast.com/lil-wayne-got-money-video.html <!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140811191014/http://www.musicvideocast.com/lil-wayne-got-money-video.html |date=2014-08-11 }}</ref> |- ! scope="row" |"[[Spotlight (Gucci Mane song)|Spotlight]]" | rowspan="3" |2009 |[[Gucci Mane]][[Usher (entertainer)|Usher]] |[[Benny Boom]] |<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/1624209/gucci-manes-new-song-with-usher-spotlight-drops/|title=Gucci Mane's New Song With Usher, 'Spotlight,' Drops|date=|accessdate=27 May 2014|website=MTV|publisher=Viacom|last=Reid|first=Shaheem|archive-date=2 Mayo 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140502061336/http://www.mtv.com/news/1624209/gucci-manes-new-song-with-usher-spotlight-drops/|url-status=dead}}[http://www.mtv.com/news/1624209/gucci-manes-new-song-with-usher-spotlight-drops/ <!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502061336/http://www.mtv.com/news/1624209/gucci-manes-new-song-with-usher-spotlight-drops/ |date=2014-05-02 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=YrwomqJfWOE|title=Gucci Mane (feat. Usher) Spotlight|date=|accessdate=27 May 2014|website=|publisher=YouTube|last=|first=}}[https://www.youtube.com/watch?v=YrwomqJfWOE <!-- Bot generated title -->]</ref> |- ! scope="row" |"Bricks" |[[Gucci Mane]] |Mr Boomtown |<ref>{{cite web|url=http://www.vtyo.com/1002552/gucci_mane-bricks-music-video|title=GUCCI MANE - BRICKS video @ VTYO!|work=vtyo.com|access-date=2020-04-07|archive-date=2020-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407162731/https://www.vtyo.com/1002552/gucci_mane-bricks-music-video|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite av media|url=https://www.youtube.com/watch?v=bIS8twlzuMw|title=Gucci Mane - Bricks (Official Video)|date=30 October 2009|work=YouTube}}</ref> |- ! scope="row" |"[[Make Tha Trap Say Aye]]" |{{Sort|Juiceman, OJ da|[[OJ da Juiceman]]}}| {{Unknown}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.amazon.com/Otha-Side-Trap-CD-DVD/dp/B001MVYULQ/|title=Oj Da Juiceman – Otha Side of the Trap|date=|accessdate=27 May 2014|website=|publisher=Amazon|last=|first=|type=Music}}[https://www.amazon.com/Otha-Side-Trap-CD-DVD/dp/B001MVYULQ/ <!-- Bot generated title -->]</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite web|url=http://www.mtv.com/videos/oj-da-juiceman/374820/make-the-trap-say-aye.jhtml|title=OJ Da Juiceman "Make Tha Trap Say Aye" Music Video|date=|accessdate=27 May 2014|website=|publisher=MTV|last=|first=|archive-date=31 Marso 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140331100020/http://www.mtv.com/videos/oj-da-juiceman/374820/make-the-trap-say-aye.jhtml|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |"[[I'm Single]]" |2010 |{{Sort|Wayne, Lil|[[Lil Wayne]]}} |DJ Scoob Doo |<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1637347/lil-waynes-im-single-video-spotting-pop-culture-references.jhtml|title=Lil Wayne's 'I'm Single' Video: Spotting The Pop-Culture References|date=|accessdate=27 May 2014|website=MTV|publisher=Viacom|last=Reid|first=Shaheem|archive-date=5 Hunyo 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605071017/http://www.mtv.com/news/articles/1637347/lil-waynes-im-single-video-spotting-pop-culture-references.jhtml|url-status=dead}}[http://www.mtv.com/news/articles/1637347/lil-waynes-im-single-video-spotting-pop-culture-references.jhtml <!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140605071017/http://www.mtv.com/news/articles/1637347/lil-waynes-im-single-video-spotting-pop-culture-references.jhtml |date=2014-06-05 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://m.pitchfork.com/news/38531-video-lil-wayne-im-single/|title=Lil Wayne: "I'm Single"|date=|accessdate=27 May 2014|website=Pitchfork|publisher=Pitchfork Media|last=Domball|first=Ryan}}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://m.pitchfork.com/news/38531-video-lil-wayne-im-single/ <!-- Bot generated title -->]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |} == Pilmograpiya == === Documentaries === {| class="wikitable" |+List of documentaries, showing year released, TV network and notes ! style="background:#B0C4DE;" |Title ! style="background:#B0C4DE;" |Year ! style="background:#B0C4DE;" |TV Network ! style="background:#B0C4DE;" |Notes ! style="background:#B0C4DE;" |Ref. |- |''My Time Now'' |2010 |[[MTV]] |Footage from 2010 [[MTV Video Music Award|VMA's]], leading up to her debut album release. |<ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2010/11/wake-n-watch-nicki-minaj-my-time-now-mtv-documentary|title=Nicki Minaj "My Time Now" MTV Documentary|date=|accessdate=27 May 2014|publisher=Complex|last=Mag|first=Complex|archive-date=20 Hulyo 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720145223/http://www.complex.com/music/2010/11/wake-n-watch-nicki-minaj-my-time-now-mtv-documentary|url-status=dead}}[[imdbtitle:1786607|<!-- Bot generated title -->]]</ref> |- |''E! Special: Nicki Minaj'' |2011 |[[E!]] |Journey to fame, childhood footage. |<ref>{{cite web|url=http://www.vibe.com/article/nicki-minajs-e-special-video|title=Nicki Minaj's 'E! Special'|date=14 July 2011|accessdate=6 August 2012|work=[[Vibe (magazine)|Vibe]]|archive-date=1 Disyembre 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121201011140/http://www.vibe.com/article/nicki-minajs-e-special-video|url-status=dead}}</ref> |- |''Nicki Minaj: Day in the Life'' | rowspan="2" |2012 |[[4Music]] |Behind-the-scenes footage of British promo run. |<ref>{{Cite web|url=http://www.channel4.com/programmes/nicki-minaj-day-in-the-life|title=Nicki Minaj: Day in the Life – Channel 4|accessdate=27 May 2014|publisher=Channel 4}}[http://www.channel4.com/programmes/nicki-minaj-day-in-the-life <!-- Bot generated title -->]</ref> |- |''Nicki Minaj: My Truth'' |[[E!]] |Three part mini series |<ref>{{cite web|url=http://uk.eonline.com/news/349414/nicki-minaj-coming-to-e-in-a-series-of-specials|title=Nicki Minaj Coming to E! in a Series of Specials|work=E!|publisher=NBC Universal|author=EOL Staff|accessdate=27 May 2014}}</ref> |- |''My Time Again'' | rowspan="2" |2015 |[[MTV]] |Footage from 2014 [[MTV Video Music Award|VMA's]], the making and lead up to release of her third album. |<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/videos/misc/1157610/nicki-minaj-my-time-again-trailer.jhtml|title=Nicki Minaj "My Time Again" MTV Documentary|date=|accessdate=27 May 2014|publisher=MTV|last=Mag|first=MTV|archive-date=9 Enero 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109143442/http://www.mtv.com/videos/misc/1157610/nicki-minaj-my-time-again-trailer.jhtml|url-status=dead}}</ref> |- |''The BET Life of...Nicki Minaj'' |[[BET]] |The story of Minaj's early days before becoming a prominent artist. This documentary also features rare interview footage. |{{citation needed|date=January 2016}} |- |} === Television shows === {| class="wikitable" |+List of television shows, showing year aired, character played and notes ! style="background:#B0C4DE;" |TV Show ! style="background:#B0C4DE;" |Year ! style="background:#B0C4DE;" |Character ! style="background:#B0C4DE;" |Notes ! style="background:#B0C4DE;" |Ref. |- |''[[My Super Sweet 16]]'' | rowspan="2" |2010 | rowspan="12" |Herself |[[Cameo appearance]], Appeared as [[Justin Combs]] surprise date / Performed |<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/videos/my-super-sweet-16-justin-combs/1632432/playlist.jhtml|title=<nowiki>My Super Sweet 16 | Justin Combs</nowiki>|date=|accessdate=27 May 2014|website=MTV|publisher=Viacom|last=|first=|archive-date=31 Mayo 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140531025431/http://www.mtv.com/videos/my-super-sweet-16-justin-combs/1632432/playlist.jhtml|url-status=dead}}[http://www.mtv.com/videos/my-super-sweet-16-justin-combs/1632432/playlist.jhtml <!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140531025431/http://www.mtv.com/videos/my-super-sweet-16-justin-combs/1632432/playlist.jhtml |date=2014-05-31 }}</ref> |- |''[[VH1 Divas]]: Salute the Troops'' |Performed "[[Girls Just Wanna Have Fun]]" with [[Katy Perry]] |<ref>{{Cite web|url=http://www.vulture.com/2010/12/nicki_minaj_katy_perry_girls_j.html|title=Watch Nicki Minaj and Katy Perry Own "Girls Just Wanna Have Fun"|date=|accessdate=27 May 2014|website=|publisher=Vulture|last=Dobbins|first=Amanda}}[http://www.vulture.com/2010/12/nicki_minaj_katy_perry_girls_j.html <!-- Bot generated title -->]</ref> |- |''[[New Year's Eve with Carson Daly]]'' | rowspan="5" |2011 |Performed "[[Moment 4 Life]]" and "[[Save Me (Nicki Minaj Song)|Save Me]]" |<ref>{{cite web|last=Cline|url=http://www.theboombox.com/2011/01/01/nicki-minaj-celebrates-new-year-with-carson-daly/|title=Nicki Minaj Celebrates New Year With Carson Daly|publisher=The Boombox|date=|accessdate=3 August 2012|first=Georgette}}</ref> |- |''[[Fashion Police]]'' |Guest judge |<ref>{{Cite web|url=http://idolator.com/5734971/nicki-minaj-fashion-police-oan-rivers|title=Nicki Minaj Joins Joan Rivers' 'Fashion Police'|date=|accessdate=27 May 2014|website=|publisher=Idolator|last=Brooks Adickman|first=Erika}}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://idolator.com/5734971/nicki-minaj-fashion-police-oan-rivers <!-- Bot generated title -->]{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |''[[Saturday Night Live]]'' |"[[Jesse Eisenberg]]/Nicki Minaj" ([[Saturday Night Live (season 36)|Season 36]], episode 693) |<ref>{{Cite web|url=https://www.spin.com/2011/01/nicki-minaj-dominates-saturday-night-live/|title=Nicki Minaj Dominates 'Saturday Night Live'|date=|accessdate=27 May 2014|website=|publisher=Spin|last=O'Donnell|first=Kevin|archive-date=25 Nobiyembre 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151125235013/http://www.spin.com/2011/01/nicki-minaj-dominates-saturday-night-live/|url-status=dead}}[[imdbtitle:1819079|<!-- Bot generated title -->]]</ref> |- |''[[Americas Next Top Model]]'' |Guest judge / [[Cycle 17]], episode 1 |<ref>{{cite web|url=http://www.cwtv.com/shows/americas-next-top-model/episodes/1701|title=America's Next Top Model Season 17 – Episode 1 – Nicki Minaj|publisher=Cwtv|accessdate=3 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120607044128/http://www.cwtv.com/shows/americas-next-top-model/episodes/1701|archive-date=7 June 2012|url-status=dead}}</ref> |- |''[[Americas Best Dance Crew]]'' |[[America's Best Dance Crew (season 6)|Season 6]], episode 7 |<ref>{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2011/05/18/nicki-minaj-guests-on-americas-best-dance-crew-photos/|title=Nicki Minaj Guests on 'America's Best Dance Crew'|work=[[Rap-Up]]|publisher=Rap-Up|date=18 May 2011|accessdate=3 August 2012|last=Lazerine|first=Devin|archive-date=7 Agosto 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120807164851/http://www.rap-up.com/2011/05/18/nicki-minaj-guests-on-americas-best-dance-crew-photos/|url-status=dead}}</ref> |- |''[[Dick Clark's New Year's Rockin' Eve with Ryan Seacrest]]'' | rowspan="2" |2012 |Performed "[[Turn Me On (David Guetta song)|Turn Me On]]", "[[Super Bass]]", and "[[Roman in Moscow]]" |<ref>{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2012/01/01/nicki-minaj-blasts-off-on-dick-clarks-new-years-rockin-eve/|title=Nicki Minaj Blasts Off on 'Dick Clark's New Year's Rockin' Eve'|work=Rap-Up|publisher=Rap-Up|accessdate=3 August 2012|first=Devin|last=Lazerine|archive-date=15 Disyembre 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121215051520/http://www.rap-up.com/2012/01/01/nicki-minaj-blasts-off-on-dick-clarks-new-years-rockin-eve/|url-status=dead}}</ref> |- |''[[The Cleveland Show]]'' |[[The Cleveland Show (season 4)|"Menace II Secret Society"]] ([[The Cleveland Show (season 4)|Season 4]], episode 2) |<ref>{{cite web|url=http://www.vibe.com/article/nicki-minaj-kanye-west-and-more-appear-"-cleveland-show"|title=Nicki Minaj, Kanye West, and More Appear on "The Cleveland Show"|publisher=Vibe|accessdate=27 May 2014|last=Ellis|first=Stacy-Ann}}{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |''[[American Idol]]'' |2013 |Main Judge ([[American Idol (season 12)|season 12]]) |<ref>{{cite news|last=Kenevy|first=Bill|title='Idol' names its judges: Minaj, Urban, Carey & Jackson|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/tv/story/2012/09/17/idol-names-its-judges/57789354/1|work=USA Today|publisher=[[Gannett Company]]|accessdate=5 October 2012|date=|archive-date=4 Oktubre 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004165225/http://usatoday30.usatoday.com/life/tv/story/2012/09/17/idol-names-its-judges/57789354/1|url-status=dead}}</ref> |- |''[[The Fabulous Life of...]]'' | rowspan="5" |2014 |Season 20, episode 2 |<ref>{{Cite web|url=http://www.vh1.com/video/the-fabulous-life-of/full-episodes/nicki-minaj/1723730/playlist.jhtml|title=VH1's "The Fabulous Life" Returns with All New Episodes|date=|accessdate=27 May 2014|publisher=VH1|archive-date=20 Marso 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140320164352/http://www.vh1.com/video/the-fabulous-life-of/full-episodes/nicki-minaj/1723730/playlist.jhtml|url-status=dead}}[http://www.thefutoncritic.com/news/2014/02/12/vh1s-the-fabulous-life-returns-with-all-new-episodes-plus-more-hollywood-glitz-and-glamour-511510/20140212vh101/ <!-- Bot generated title -->]</ref> |- |''[[Home Shopping Network|HSN]]'' |Exclusive fragrance launch |<ref>{{cite web|url=http://www.vibe.com/article/nicki-minaj-hsn-appearance-minajesty-exotic-fragrance|title=Nicki Minaj to launch exclusive fragrance on HSN|date=June 10, 2014|accessdate=July 20, 2014|website=Vibe|publisher=Spin Media|last=Augustin|first=Camille|archive-date=Hulyo 27, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140727034344/http://www.vibe.com/article/nicki-minaj-hsn-appearance-minajesty-exotic-fragrance|url-status=dead}}</ref> |- |''[[Steven Universe]]'' |Sugilite |"[[Coach Steven]]" ([[List of Steven Universe episodes#Season 1 (2013–2014)|Season 1]], episode 20) |<ref>{{cite web|url=http://www.mypinkfriday.com/news/218763|title=Nicki Minaj voices "Sugilite" in an episode of 'Steven Universe'|date=July 19, 2014|accessdate=July 20, 2014|publisher=Nicki Minaj 2014|website=My Pink Friday|last=Newspaper|first=Nicki|archive-date=Hulyo 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140722100831/http://mypinkfriday.com/news/218763|url-status=dead}}</ref> |- |''[[On the Run Tour: Beyoncé and Jay Z]]'' | rowspan="2" |Herself |Performed "[[Flawless (Beyoncé song)#Remix featuring Nicki Minaj|Flawless]]" (Remix) alongside [[Beyoncé]] on HBO concert special | |- |''[[Saturday Night Live]]'' |"[[James Franco]]/Nicki Minaj" ([[Saturday Night Live (season 40)|Season 40]], episode 774) |<ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/6385935/snl-saturday-night-live-recap-nicki-minaj-impersonates-beyonce-and-kim-kardashian-performs-bed-of-lies-james-franco|title='SNL' Recap: Nicki Minaj Impersonates Beyonce and Kim Kardashian, Performs 'Bed of Lies' With Skylar Grey & More|date=|accessdate=7 December 2014|website=|publisher=Billboard|last=Peters|first=Mitchell}}</ref> |- |''[[Steven Universe]]'' |2016 |Sugilite |"Know Your Fusion" (archival recordings, [[List of Steven Universe episodes#Season 4 .282016.29|Season 4]], episode 2) | |- |''[[Saturday Night Live]]'' |2019 |Herself |"[[Tina Fey]]/Nicki Minaj" ([[Saturday Night Live (season 43)|Season 43]], episode 850) |<ref>{{Cite web|url=https://tv.avclub.com/on-an-overstuffed-finale-tina-fey-comes-back-to-shut-d-1826175095|title=On an overstuffed finale, Tina Fey comes back to shut down Saturday Night Live for the season|first=Dennis|last=Perkins|website=TV Club|access-date=2023-10-12|archive-date=2019-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190708010525/https://tv.avclub.com/on-an-overstuffed-finale-tina-fey-comes-back-to-shut-d-1826175095|url-status=dead}}</ref> |- |''[[Keeping Up with the Kardashians]]'' |2019 |Herself |Guest appearance; Teased collaboration with Kanye West |<ref>https://www.complex.com/music/2019/04/kanye-west-nicki-minaj-keeping-up-with-the-kardashianshttps://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/8506100/kanye-west-teases-collaboration-nicki-minaj-during-kuwtk{{Dead link|date=Enero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |''[[RuPaul’s Drag Race]]'' |2020 |Herself |Guest judge; Season 12, Episode 1 | |- |} === Mga pelikula bilang aktres === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center;" |+List of cinematic film releases, showing year released, role, director(s) and box office gross ! rowspan="2" scope="col" style="width:28em; background:#b0c4de;" |Title ! rowspan="2" scope="col" style="background:#B0C4DE;" |Year ! rowspan="2" scope="col" style="width:28em; background:#b0c4de;" |Role ! rowspan="2" scope="col" style="width:28em; background:#b0c4de;" |Director(s) ! scope="col" style="width:8em; background:#b0c4de;" |Budget ! scope="col" style="width:8em; background:#b0c4de;" |Box office<!-- This is for worldwide box office gross only --> ! rowspan="2" scope="col" class="unsortable" style="width:2em; background:#b0c4de;" |Ref. |- class="unsortable" ! colspan="2" class="unsortable" |USD$ (millions) |- ! scope="row" |''[[Ice Age: Continental Drift]]'' |2012 |Steffie ([[Voice acting|voice]]) |{{sortname|Michael|Thurmeier}} & {{sortname|Steve|Martino}} |{{nts|95}} |{{nts|877.2}} |<ref>{{cite web|last=Stewart|first=Andrew|url=http://www.variety.com/article/VR1118056885|title='Drift' does best biz overseas|publisher=Variety|accessdate=September 2, 2012}}</ref> |- ! scope="row" |''[[The Other Woman (2014 film)|The Other Woman]]'' |2014 |Lydia |{{sortname|Nick|Cassavetes|Nick Cassavetes}} |{{nts|40}} |{{nts|196.8}} |<ref>{{cite web|title=The Other Woman (2014)|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=otherwoman14.htm|publisher=Box Office Mojo|accessdate=April 23, 2014}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Barbershop: The Next Cut]]'' |2016 |Draya |[[Malcolm D. Lee]] |{{nts|20}} |{{nts|55}} |<ref>{{cite web|title=Bardershop: The Next Cut (2016)|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=barbershop3.htm|publisher=Box Office Mojo|accessdate=December 11, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://variety.com/2015/film/news/nicki-minaj-barbership-3-cast-1201487214/|title=Nicki Minaj Joins 'Barbershop 3'|publisher=Variety|accessdate=May 26, 2015}}</ref> |- ! scope="row" |''[[The Angry Birds Movie 2]]'' |2019 |Pinky (voice) |[[Thurop Van Orman]] |65 |136 |<ref>{{cite web|url=https://variety.com/news/nicki-minaj-angry-birds-movie-2/|title=Nicki Minaj Joins 'Angry Birds Movie 2' Voice Cast (EXCLUSIVE)|website=[[Variety (magazine)|Variety]]|first=Dave|last=McNary|date=December 24, 2018|accessdate=December 24, 2018}}</ref> |- ! colspan="4" |Total film gross as an actress ! colspan="3" |USD$1.129 billion |} === Films as a personality === {| class="wikitable" |+List of films, showing year released, character and notes ! style="background:#B0C4DE;" |Film ! style="background:#B0C4DE;" |Year ! style="background:#B0C4DE;" |Character ! style="background:#B0C4DE;" |Notes ! style="background:#B0C4DE;" |Ref. |- |''The Come Up DVD: Volume 11 (Carter Edition)'' |2007 | rowspan="5" |Herself |Dirty Money Entertainment, cameo appearance, Pre-fame. |<ref>{{Cite web|url=http://www.gripteez.com/The-Come-Up-Vol-11---The-Carter-Edition-dvd33.html|title=The Come Up Vol 11 – The Carter Edition|accessdate=27 May 2014|publisher=Idle Media LLC|website=GripTeez|archive-date=28 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140728163920/http://www.gripteez.com/The-Come-Up-Vol-11---The-Carter-Edition-dvd33.html|url-status=dead}}[http://www.gripteez.com/The-Come-Up-Vol-11---The-Carter-Edition-dvd33.html <!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728163920/http://www.gripteez.com/The-Come-Up-Vol-11---The-Carter-Edition-dvd33.html |date=2014-07-28 }}</ref> |- |''The Come Up DVD: Volume 17 (Wayne World Edition)'' |2008 |Dirty Money Entertainment, cameo appearance, Pre-fame. |<ref>{{Cite web|url=https://www.amazon.com/The-Come-Up-DVD-special/dp/B0015EZB90|title=The Come Up DVD: Lil' Wayne Special Edition (2008)|accessdate=27 May 2014|website=Amazon|publisher=Amazon}}[https://www.amazon.com/The-Come-Up-DVD-special/dp/B0015EZB90 <!-- Bot generated title -->]</ref> |- |''[[Britney Spears Live: The Femme Fatale Tour]]'' |2011 |Cameo appearance, performer. |<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/1668687/nicki-minaj-joe-jonas-femme-fatale-tour-backstage/|title=Nicki Minaj, Joe Jonas Take Us Backstage on Femme Fatale Tour DVD|accessdate=27 May 2014|website=MTV|publisher=Viacom Inc.|last=Vena|first=Jocelyn|archive-date=11 Enero 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150111005752/http://www.mtv.com/news/1668687/nicki-minaj-joe-jonas-femme-fatale-tour-backstage/|url-status=dead}}[http://www.maximumpop.co.uk/femme-fatale-tour-review/ <!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728005834/http://www.maximumpop.co.uk/femme-fatale-tour-review/ |date=2014-07-28 }}</ref> |- |''[[Pink Friday: Roman Reloaded – The Re-Up|The Re-Up DVD]]'' |2012 |Box-set DVD, shows behind-the-scenes footage of the [[Pink Friday Tour]], and other miscellaneous footage of Minaj. |<ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/474339/nicki-minaj-the-re-up-track-list-lil-wayne-ciara-featured|title=The Re-Up" 90-minute DVD|accessdate=27 May 2014|website=Billboard|publisher=Billboard|last=Ramirez|first=Erika}}[http://thelavalizard.com/2012/11/nicki-minaj-shares-personal-experiences-with-re-up-documentary/ <!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205002632/http://thelavalizard.com/2012/11/nicki-minaj-shares-personal-experiences-with-re-up-documentary/ |date=2013-12-05 }}</ref> |- |''[[Justin Bieber's Believe]]'' |2013 |Cameo appearance |<ref>{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/us/movie/justin-biebers-believe/id806447738|title=Justin Bieber's Believe on iTunes|via=itunes.apple.com}}</ref> |} == Commercials == {| class="wikitable" |+List of commercials, showing company/product, year released, director and description ! style="background:#B0C4DE;" |Company/product ! style="background:#B0C4DE;" |Year ! style="background:#B0C4DE;" |Director(s) ! style="width:50%; background:#B0C4DE;" |Description ! style="background:#B0C4DE;" |Ref. |- |[[MTV]] | style="text-align:center;" |2010 | style="text-align:center;" |[[@radical.media|Michael John Warren]] |In promotion for the 2010 [[MTV Video Music Awards]]. The commercial uses an old-school, black and white styling. |<ref>{{cite web|last=Daw|url=http://idolator.com/5589112/nicki-minaj-goes-full-on-i-love-lucy-to-promote-the-mtv-vmas|title=Nicki Minaj Goes Full-On 'I Love Lucy' To Promote The MTV VMAs|publisher=Idolator|accessdate=23 July 2013|first=Robbie}}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://globalgrind.com/channel/culture/content/1774079/now-watch-nicki-minajs-mtv-vma-commercial|title=Now Watch NIcki Minaj's MTV VMA Commercial|publisher=Global Grind|accessdate=23 July 2013}}</ref> |- |[[Pepsi]] | rowspan="4" style="text-align:center;" |2012 | style="text-align:center;" |[[TBWA/Chiat/Day|Fredrik Bond]] |Pepsi's first global "Live For Now" campaign. A reworked version of Minaj's hit "[[Moment 4 Life]]" acted as theme. Designer [[Betsey Johnson]] made a cameo appearance. |<ref>{{cite web|url=http://www.themill.com/work/pepsi-now-in-a-moment.aspx|title=Now in a Moment|publisher=The Mill|date=|accessdate=23 July 2013|archive-date=22 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922113539/http://themill.com/work/pepsi-now-in-a-moment.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.mtv.com/news/1684612/nicki-minaj-pepsi-ad/|title=Nicki Minaj Pops For Pepsi in New Ad|publisher=Viacom Inc.|accessdate=27 May 2014|last=Markman|work=MTV|first=Rob|archive-date=10 Hulyo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150710205325/http://www.mtv.com/news/1684612/nicki-minaj-pepsi-ad/|url-status=dead}}</ref> |- |[[Adidas]] | style="text-align:center;" |[[Melina Matsoukas]] |Adidas X [[Jeremy Scott]] commercial including cameos from [[Big Sean]], [[2NE1]]. Minaj fronts the campaign with her song "Masquerade", used as theme. |<ref>{{cite web|url=http://www.lbbonline.com/news/nicki-minaj-represents-for-adidas/|title=Nicki Minaj Represents for adidas|publisher=LBBOnline|accessdate=23 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|author=Barcelone|url=http://www.brandchannel.com/home/post/2012/07/31/adidas-nicki-minaj-commercial-073112.aspx|title=<nowiki>Adidas Releases New Nicki Minaj Commercial [VIDEO</nowiki>&#93;|publisher=Brand Channel|accessdate=21 July 2013|archive-date=19 Enero 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130119180703/http://www.brandchannel.com/home/post/2012/07/31/Adidas-Nicki-Minaj-Commercial-073112.aspx|url-status=dead}}</ref> |- |[[iHeartRadio]]| {{Unknown}} |Minaj, [[Usher (entertainer)|Usher]], [[Katy Perry]], [[Enrique Iglesias]], [[Pitbull (rapper)|Pitbull]], [[One Direction]] and [[Christina Aguilera]], appear to promote the iHeartRadio service. |<ref>{{cite web|url=http://www.ispot.tv/ad/7LPb/iheartradio-featuring-katy-perry-pitbull-and-other-celebs|title=iHeartRadio TV Commercial Featuring Katy Perry, Pitbull and Other Celebs|publisher=iSpot|accessdate=23 July 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bet.com/news/music/2011/07/11/nicki-minaj-alicia-keys-usher-and-more-tapped-for-iheart-radio-festival.html|title=Nicki Minaj, Alicia Keys, Usher Tapped for iHeart Radio|accessdate=27 May 2014|website=BET|publisher=BET Interactive LLC|last=Osorio|first=Kim|archive-date=27 Mayo 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140527213231/http://www.bet.com/news/music/2011/07/11/nicki-minaj-alicia-keys-usher-and-more-tapped-for-iheart-radio-festival.html|url-status=dead}}[http://www.bet.com/news/music/2011/07/11/nicki-minaj-alicia-keys-usher-and-more-tapped-for-iheart-radio-festival.html <!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140527213231/http://www.bet.com/news/music/2011/07/11/nicki-minaj-alicia-keys-usher-and-more-tapped-for-iheart-radio-festival.html |date=2014-05-27 }}</ref> |- |[[Pink Friday (fragrance)|Pink Friday]] | style="text-align:center;" |[[Benny Boom]] |First official fragrance by Minaj, it premiered on primetime in 2012, [[Freedom (Nicki Minaj song)|Freedom]] serves as theme. |<ref>{{cite web|url=http://thatgrapejuice.net/2012/12/pink-friday-nicki-minaj-fragrance-generate-40-million-year/|title=Pink Friday: Nicki Minaj Fragrance To Generate $40 Million In First Year &#124; ..::That Grape Juice // ThatGrapeJuice.net::.. &#124;&#124; Thirsty?|publisher=Thatgrapejuice.net|accessdate=23 March 2013|author=David}}</ref><ref>{{cite web|url=http://style.mtv.com/2012/11/16/nicki-minaj-pink-friday-commercial/|title=Peep Nicki Minaj's Pink Friday Fragrance Commercial! &#124; MTV Style|publisher=Viacom LLC.|accessdate=21 July 2013|website=MTV|archive-date=30 Oktubre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131030145148/http://style.mtv.com/2012/11/16/nicki-minaj-pink-friday-commercial/|url-status=dead}}</ref> |- |[[Beats Electronics]] | rowspan="3" style="text-align:center;" |2013 | style="text-align:center;" |[[Chris Waitt]], [[Allen Hughes]] |Television commercial for the limited edition Nicki Minaj "Pink Pill". A pill shaped wireless speaker. |<ref>{{cite web|last=Wills|url=http://www.campaignlive.co.uk/thework/1181860/|title=Beats By Dr Dre "Nicki Minaj and The Pink Pill" by R/GA London &#124; View ad creative on Campaign|publisher=Campaign-live|accessdate=21 July 2013|first=Alex|archive-date=29 Hunyo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629132743/http://www.campaignlive.co.uk/thework/1181860/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Bustos|url=http://www.digitalspy.com/celebrity/news/a472540/nicki-minajs-commercial-for-beats-by-dre-pink-pill-speakers-watch.html|title=Nicki Minaj's commercial for Beats By Dre Pink Pill speakers – watch – Celebrity News|publisher=Digital Spy|accessdate=20 July 2013|first=Kristina}}</ref> |- |[[Minajesty (fragrance)|Minajesty]] | style="text-align:center;" |[[David LaChapelle]] |Television commercial for the second official fragrance by Minaj, the scenes were shot in a wooded area, in July 2012. |<ref>{{Cite web|url=http://www.fashionmagazine.com/blogs/beauty/2013/07/24/nicki-minaj-david-lachapelle-fragrance/|title=Nicki Minaj shares a crazy sneak peek at her upcoming David LaChapelle-shot fragrance campaign|accessdate=27 May 2014|website=Fashion Magazine|publisher=St. Joseph Media|last=Tse|first=Renee|archive-date=12 Abril 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412104016/https://fashionmagazine.com/beauty-grooming/nicki-minaj-david-lachapelle-fragrance/|url-status=dead}}[http://www.fashionmagazine.com/blogs/beauty/2013/07/24/nicki-minaj-david-lachapelle-fragrance/ <!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412104016/https://fashionmagazine.com/beauty-grooming/nicki-minaj-david-lachapelle-fragrance/ |date=2022-04-12 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://hollywoodlife.com/2013/07/26/nicki-minaj-fragrance-shoot-pink-makeup/|title=Nicki Minaj Goes All Pink For New Fragrance Ad Campaign|accessdate=27 May 2014|website=Hollywood Life|publisher=PMC.|last=Baez|first=Jen|archive-date=7 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140607055848/http://hollywoodlife.com/2013/07/26/nicki-minaj-fragrance-shoot-pink-makeup/|url-status=dead}}[http://hollywoodlife.com/2013/07/26/nicki-minaj-fragrance-shoot-pink-makeup/ <!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140607055848/http://hollywoodlife.com/2013/07/26/nicki-minaj-fragrance-shoot-pink-makeup/ |date=2014-06-07 }}</ref> |- |[[The Nicki Minaj Collection|Nicki Minaj Collection]] | style="text-align:center;" |[[Jonas Åkerlund]] |Television commercial for Minaj's debut clothing line with shopyourway.com and [[Kmart]]. |<ref>{{Cite web|url=http://giantlife.com/1220042/nicki-minaj-kmart-clothing-line/|title=Check Out The Many Faces of Nicki Minaj|accessdate=27 May 2014|website=Giant Life|publisher=Interactive One|last=A. Golding|first=Shenequa}}[http://giantlife.com/1220042/nicki-minaj-kmart-clothing-line/ <!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.tracthertrailher.com/kmart-releases-commercial-for-the-nicki-minaj-collection/|title=KMART RELEASES COMMERCIAL FOR THE NICKI MINAJ COLLECTION|accessdate=27 May 2014|website=TractHer TrailHer|publisher=TRACTHER TRAILHER|last=Yushundra|first=Meiqua|archive-date=1 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140101082359/http://www.tracthertrailher.com/kmart-releases-commercial-for-the-nicki-minaj-collection/|url-status=dead}}[http://www.tracthertrailher.com/kmart-releases-commercial-for-the-nicki-minaj-collection/ <!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140101082359/http://www.tracthertrailher.com/kmart-releases-commercial-for-the-nicki-minaj-collection/ |date=2014-01-01 }}</ref> |- |[[Nicki Minaj#Endorsements|Myx Fusions]] | style="text-align:center;" |2014 | style="text-align:center;" |TBA |Television commercial for Minaj's owned, fruit infused Moscato beverage. |<ref>{{Cite web|url=http://www.vibe.com/photo-gallery/nicki-minaj-flaunts-her-beach-ready-body-new-myx-fusions-commercial|title=Nicki Minaj Flaunts Her Beach-Ready Body For New Myx Fusions Commercial|accessdate=27 May 2014|website=Vibe|publisher=Vibe|last=Ellis|first=Stacy-Ann|archive-date=25 Mayo 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140525195244/http://www.vibe.com/photo-gallery/nicki-minaj-flaunts-her-beach-ready-body-new-myx-fusions-commercial|url-status=dead}}[http://www.vibe.com/photo-gallery/nicki-minaj-flaunts-her-beach-ready-body-new-myx-fusions-commercial <!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140525195244/http://www.vibe.com/photo-gallery/nicki-minaj-flaunts-her-beach-ready-body-new-myx-fusions-commercial |date=2014-05-25 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://rollingout.com/photos/celebrity-photos-photos/nicki-minaj-shoots-myx-commercial-new-sexy-instagram-photos/|title=Nicki Minaj shares sexy Instagram photos from new Myx commercial|accessdate=20 May 2014|website=Rolling Out|publisher=Steed Media Group, LLC.|last=Gardner|first=Renee}}[http://rollingout.com/photos/celebrity-photos-photos/nicki-minaj-shoots-myx-commercial-new-sexy-instagram-photos/ <!-- Bot generated title -->]</ref> |} == Mga sanggunian == {{reflist|colwidth=30em}} {{BD|1982||Minaj, Nicki}} [[Kategorya:Mga kompositor mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Estados Unidos]] tjadsy6kp1eja0a25pl9t0ylnzl3pm5 Kita 0 172383 2227763 2146941 2026-09-22T19:30:31Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227763 wikitext text/x-wiki Ang '''kita''' ay ang pagkakataon ng pagkonsumo o pag-iimpok na nakakamit ng isang [[entidad]] o “katawan” sa loob ng isang tiyak na balangkas ng panahon, na pangkalahatang nasa anyo ng kasunduang pampananalapi. Ngunit, para sa mga indibiduwal, ang kita ay ang kabuuan ng lahat ng mga [[sahod]] o kinita ng mga manggagawa, ganansya, gana, o pinagbentahan, mga bayad na tubo o nabayarang patubo, mga bayad sa paarkila (katulad ng renta o bayad sa [[paupahang bahay]] o apartamento), at iba pang uri ng kitang tinatanggap sa loob ng isang inilaang panahon.<ref name="Case & Fair">Case, K. & Fair, R. (2007). ''Principles of Economics''. Upper Saddle River, NJ: Pearson Education. p. 54.</ref> Para sa mga kompanya, ang kita ay pangkalahatang tumutukoy sa netong kinita: ang natitira pa sa perang pumapasok sa negosyo o [[kitambayan]] kung ukol sa pamahalaan pagkaraang mabawas na ang mga gastusin o ginastos.<ref>{{cite web|accessdate=2008-03-14|url=http://www.msnbc.msn.com/id/7477449/|title=What's the difference between revenue and income?|publisher=[[msnbc]]|author=Schoen, John W.|archive-date=2008-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080312113246/http://www.msnbc.msn.com/id/7477449/|url-status=dead }}</ref> Sa larangan ng [[ekonimiyang pampubliko]], maaari itong tumukoy sa akumulasyon o pagkaipon ng kapwa kakayahang makakonsumo o makatanggap ng kabayarang salapi o hindi salapi, kung saan ang hindi salaping kabayaran ay ginagamit bilang panghalili para sa kabuuang kita.<ref name="Barr">Barr, N. (2004). Problems and definition of measurement. In ''Economics of the welfare state''. New York: Oxford University Press. pp. 121-124</ref> == Tingnan din == {{Wiktionarypar|income}} *[[Sahod]] *[[Tubo (pagtutuos)]] *[[Patubo]] *[[Pakinabang]] *[[Neto]] *[[Manggawang hindi binabayaran|Manggagawang walang bayad]] ==Mga sanggunian== {{Reflist}} ==Kawing panlabas== *D. Usher (1987). "real income," ''The [[New Palgrave: A Dictionary of Economics]]'', v. 4, pp.&nbsp;104–05 [[Kategorya:Kita|Kita]] joxdb1oke943op4tg91fzu88od9jgxn Kromosomang 6 (tao) 0 179307 2227769 1998570 2026-09-22T19:57:39Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227769 wikitext text/x-wiki [[Image:Chromosome 6.svg|125px|right]] Ang '''Kromosomang 6''' (Ingles: '''Chromosome 6''') ang isa sa mga 23 pares ng mga [[kromosoma]] sa mga [[tao]]. Ang mga tao ay normal na may dalawang mga kopya ng kromosomang ito. Ang kromosomang 6 ay sumasaklaw sa higit sa 170 milyong mga [[base na pares]](na pantayong materyal ng [[DNA]]) at kumakatawa sa pagitan ng 5.5 at 6% ng kabuuang DNA sa [[selula]]. Ito ay naglalaman ng [[Malaking kompleks na histokompatibilidad]](''Major Histocompatibility Complex'') na naglamaman ng higit sa mga 100 [[gene]] na kaugnay ng [[tugong immuno]] at gumaganap bilang isang ng mahalagang papel sa [[transplantasyon ng organo]]. Ang pagtukoy sa bawat kromosoma ay isang aktibong sakop ng pagsasaliksik [[henetika|henetiko]]. Dahil sa ang mga mananaliksik ay gumagamit ng iba't ibang mga paraan upang hulaan ang bilang ng mga [[gene]] sa bawat kromosoma, ang tinantiyang bilang ng mga gene ay iba iba. Ang kromosomang 6 ay malamang na naglalaman sa pagitan ng 2,000 at 2,057 na mga gene.<ref>{{cite web|title=Map Viewer: Homo sapiens (human) Chromosome 6|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/projects/mapview/maps.cgi?TAXID=9606&CHR=6&MAPS=ideogr,genes|publisher=National Center for Biotechnology Information|accessdate=28 Pebrero 2012|archive-date=26 Hunyo 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626130334/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/projects/mapview/maps.cgi?TAXID=9606&CHR=6&MAPS=ideogr,genes|url-status=dead}}</ref> ==Mga gene== Ang sumusunod ang ilan sa mga [[gene]] na matatagpuan sa kromosomang 6: * [[BCKDHB]]: branched chain keto acid dehydrogenase E1, beta polypeptide (maple syrup urine disease) * [[CNR1]]: cannabinoid 1 receptor<ref>Matsuda, L A, S J Lolait, M J Brownstein, A C Young, and T I Bonner. "Structure of a cannabinoid receptor and functional expression of the cloned cDNA." Nature, 1990: 346:561-564.</ref> * [[COL11A2]]: collagen, type XI, alpha 2 * [[CYP21A2]]: cytochrome P450, family 21, subfamily A, polypeptide 2 * [[DSP (gene)|DSP]]: Desmoplakin gene linked to cardiomyopathy * [[EYA4]]: eyes absent homolog 4 (Drosophila) * [[HFE (gene)|HFE]]: hemochromatosis * [[HLA-A]], [[HLA-B]], [[HLA-C]]: major histocompatibility complex (MHC), class I, A, B, and C loci. * [[HLA-DQA1]] and [[HLA-DQB1]] form [[HLA-DQ]] heterodimer MHC class II, DQ: Celiac1, IDDM * [[HLA-DRA]], [[HLA-DRB1]], [[HLA-DRB3]], [[HLA-DRB4]], [[HLA-DRB5]] forms [[HLA-DR]], heterodimer MHC class II, DR * [[HLA-DPA1]] and [[HLA-DPB1]] forms [[HLA-DR]], MHC class II, DP * [[Methylmalonyl Coenzyme A mutase|MUT]]: methylmalonyl Coenzyme A mutase * [[MYO6]]: myosin VI * [[PARK2]]: Parkinson disease (autosomal recessive, juvenile) 2, parkin * [[PKHD1]]: polycystic kidney and hepatic disease 1 (autosomal recessive) * [[TNXB]]: tenascin XB * [[Vascular endothelial growth factor|VEGF]]: vascular endothelial growth factor A (angiogenic growth factor) * [[IGF2R]]: insulin-like growth factor 2 receptor * [[HLA-Cw*0602]]: gene variation related to psoriasis * [[Plasminogen|PLG]]: plasminogen (6q26) * [[HACE1]]: HECT domain and Ankyrin repeat containing, E3 ubiquitin protein ligase 1 (6q21) ==Mga sakit at diperensiya== Ang sumusunod na sakit ang ilan sa mga kaugnay ng mga gene na matatagpuan sa kromosomang 6: * [[ankylosing spondylitis]], HLA-B * [[collagenopathy, types II and XI]] * [[Coeliac disease]], HLA-DQA1 & DQB1 * [[Ehlers-Danlos syndrome]], classical, hypermobility, and Tenascin-X types * [[Hashimoto's thyroiditis]] * [[hemochromatosis]] * [[Hemochromatosis type 1]] * [[21-hydroxylase deficiency]] * [[maple syrup urine disease]] * [[methylmalonic acidemia]] * Autosomal [[nonsyndromic deafness]] * [[otospondylomegaepiphyseal dysplasia]] * [[Parkinson disease]] * [[polycystic kidney disease]] * [[porphyria]] * [[porphyria cutanea tarda]] * [[Rheumatoid arthritis]], HLA-DR * [[Stickler syndrome, COL11A2]] * [[Systemic lupus erythematosus]] * [[Diabetes mellitus type 1]], HLA-DR, DQA1 & DQB1 * [[X-linked sideroblastic anemia]] * [[Epilepsy]] *Guillain Barre Syndrome ==Sanggunian== {{reflist}} {{Chromosomes}} [[Kategorya:Mga kromosoma]] 6xt1l6zz9es46xzdjr6v0it9a5iwg8w Mga kaso ng pang-aabusong seksuwal sa Simbahang Katoliko Romano ayon sa bansa 0 179446 2227870 2212342 2026-09-23T01:19:58Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227870 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Hunyo 2014}} Ang mga sumusunod ang '''[[mga kaso ng pang-aabusong seksuwal sa Simbahang Katoliko]] Romano ayon sa bansa'''. Ang ilan sa mga ito ay inamin ng mga [[isinasakdal|akusado]], inareglo ng Romano Katoliko at hiningan ng patawad. == Aprika == === Kenya === Noong 2009, ilang tao ang lumabas upang aksusahan ng pang-momolestiya ang isang Italyanong pari na nagtatrabaho sa bansang ito. Ang simbahang Katoliko ay nagbigay ng kasiguraduhan ng isang imbestigasyon ngunit ito ay hindi nangyari. Sinabi naman ng kapulisan sa Kenya na walang ebidensiya na ito ay nangyari at naniniwala silang si Sesana ay inosente.<ref>{{cite news | url=http://www.boston.com/news/world/africa/articles/2010/04/11/abuse_charge_against_catholic_priest_roils_kenya/ | work=The Boston Globe | first=Tom | last=Odula | date=April 11, 2010 | title=Abuse charge against Catholic priest roils Kenya | access-date=Pebrero 28, 2012 | archive-date=Nobiyembre 3, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121103231616/http://www.boston.com/news/world/africa/articles/2010/04/11/abuse_charge_against_catholic_priest_roils_kenya/ | url-status=dead}}</ref> Noong 2010, isang kabataang babae ay nag-akusana ang isang Katolikong pari ay nagsagawa ng hindi angkop na gawaing seksuwal laban sa kanyang kagustuhan ngunit ang mga autoridad ng simbahang Katoliko at kapulisan ay nabigong asikasuhin ang mga alegasyong ito.<ref>{{cite web|url=http://www.nation.co.ke/News/Family%20cries%20out%20for%20justice%20over%20girl%20raped%20by%20Catholic%20priest/-/1056/947142/-/s5j66xz/-/index.html |title=Daily Nation: - News &#124;Family cries out for justice over girl raped by Catholic priest |publisher=Nation.co.ke |date= |accessdate=2011-12-13}}</ref> Noong 2011, isang obispong Dutch ay iniulat na nasa ilalim ng imbestigasyon dahil sa pang-aabusong seksuwal. Ang obispo ay inakusahan ng pang-aabuso sa isang menor de edad nang ito ay magsilbi bilang isang pari sa diyoses na Ngong mga ilang 18 taon bago ang ulat na ito. <ref>{{cite web|url=http://www.nation.co.ke/News/Dutch+Bishop+under+probe+over+sexual+offences+in+Kenya/-/1056/1195470/-/x4cu4y/-/ |title=Dutch Bishop under probe over sexual offences in Kenya - News |publisher=nation.co.ke |date= |accessdate=2011-12-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://allafrica.com/stories/201102280364.html |title=Kenya: Sex Abuse Bishop Was Quietly Retired |publisher=allAfrica.com |date=2011-02-27 |accessdate=2011-12-13}}</ref> === Tanzania === St Michael's Catholic Boarding School, Soni, Tanzania Ang isang kilalang [[Nagkakaisang Kahariang]] kasapi ng orden na [[Fr Kit Cunningham]] kasama ng tatlo pang mga paring Katoliko ay inilantad pagkatapos ng kamatayan ni Cunningham bilang mga pedophile<ref>{{cite web |url=http://digiguide.tv/programme/Documentary/Abused-Breaking-the-Silence/583373/ |title=Abused: Breaking the Silence (2011) : Documentary |publisher=Digiguide.tv |date= |accessdate=2011-12-13 |archive-date=2012-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319003103/http://digiguide.tv/programme/Documentary/Abused-Breaking-the-Silence/583373/ |url-status=dead }}</ref><ref name="bbc.co.uk">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b0124y7n |title=One Programmes - Abused: Breaking the Silence |publisher=BBC |date=2011-06-21 |accessdate=2011-12-13}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/belief/2011/jun/19/kit-cunningham-child-abuse?INTCMP=SRCH | location=London | work=The Guardian | first=Peter | last=Stanford | title=He was my priest and my friend. Then I found out he was a paedophile | date=June 19, 2011}}</ref><ref>{{cite web|author=Christmas Shopping |url=http://www.independent.ie/opinion/analysis/mary-kenny-devastation-and-disbelief-when-abuse-case-hits-close-to-home-2800395.html |title=Mary Kenny: Devastation and disbelief when abuse case hits close to home - Analysis, Opinion |publisher=Independent.ie |date= |accessdate=2011-12-13}}</ref> Habang nasa Soni, si Cunningham ay nagsagawa ng pang-aabusong seksuwal na ginawa sa paaralan na ayon sa isang estudyante ay "a loveless, violent and sad hellhole". Ang ibang mga estudyante ay nagsabing sila'y kinunan ng litrato nang nakahubad at inalis sa kama sa gabi upang ang mga ari nito ay hipuin at abusuhin.<ref name="bbc.co.uk"/><ref>{{cite news| url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/belief/2011/jun/19/kit-cunningham-child-abuse | location=London | work=The Guardian | first=Peter | last=Stanford | title=He was my priest and my friend. Then I found out he was a paedophile | date=June 19, 2011}}</ref> Bagaman alam ang tungkol sa mga Rosminian bago ang kamatayan ni Cunningham noong 2010, ang pang-aabusong seksuwal ay naging publiko lamang sa media noong 2011 <ref>{{cite news | url=http://blogs.telegraph.co.uk/news/damianthompson/100093079/fr-kit-cunninghams-paedophile-past-heads-should-roll-after-the-rosminian-orders-disgraceful-cover-up/ | location=London | work=The Daily Telegraph | title=Fr Kit Cunningham's paedophile past: heads should roll after the Rosminian order's disgraceful cover-up | date=June 21, 2011 | access-date=February 28, 2012 | archive-date=June 24, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110624040233/http://blogs.telegraph.co.uk/news/damianthompson/100093079/fr-kit-cunninghams-paedophile-past-heads-should-roll-after-the-rosminian-orders-disgraceful-cover-up/ | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.catholicherald.co.uk/news/2011/06/22/rosminian-order-admits-inadequate-response-to-abuse/ |title=Rosminian order admits ‘inadequate’ response to abuse |publisher=Catholicherald.co.uk |date=2011-06-22 |accessdate=2011-12-13 |archive-date=2011-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110914203441/http://www.catholicherald.co.uk/news/2011/06/22/rosminian-order-admits-inadequate-response-to-abuse/ |url-status=dead }}</ref><ref name="autogenerated1">{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-leicestershire-13880444 | work=BBC News | title=Former 1950s students to sue Catholic order over abuse | date=June 23, 2011}}</ref><ref name="autogenerated1"/><ref>{{cite news| url=http://www.guardian.co.uk/tv-and-radio/2011/jun/21/tv-review-abused-breaking-silence?INTCMP=SRCH | location=London | work=The Guardian | first=John | last=Crace | title=TV review: Abused: Breaking the Silence; Submarine School | date=June 22, 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.catholicherald.co.uk/commentandblogs/2011/06/20/why-didnt-the-rosminian-order-tell-us-the-truth-about-fr-kit/ |title=Why didn’t the Rosminian order tell us the truth about Fr Kit? |publisher=Catholicherald.co.uk |date=2011-06-20 |accessdate=2011-12-13 |archive-date=2011-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827091627/http://www.catholicherald.co.uk/commentandblogs/2011/06/20/why-didnt-the-rosminian-order-tell-us-the-truth-about-fr-kit/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://entertainment.ukplurk.com/2011/06/tv-review-abused-breaking-silence.html |title=TV review: Abused: Breaking the Silence; Submarine School - UKPlurk |publisher=Entertainment.ukplurk.com |date=2011-06-21 |accessdate=2011-12-13 |archive-date=2012-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331161536/http://entertainment.ukplurk.com/2011/06/tv-review-abused-breaking-silence.html |url-status=dead }}</ref> fuck ==Asya== ===Pilipinas=== * Noong 2002, ang Simbahang Katoliko ng Pilipinas ay humingi ng tawad sa mga pang-aabusong seksuwal, homoseksuwalidad at pang-aabuso ng kabataan ng mga dalawang daang pari sa loob ng nakaraang 20 mga taon.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/2116154.stm | work=BBC News | title=Philippines Church apologises for sex abuse | date=July 8, 2002 | accessdate=May 22, 2010}}</ref> *Noong 2003, ang hindi bababa sa 34 mga pari ay sinuspinde sa isang iskandalo ng pang-aabusong seksuwal na kinasasangkutan ng seksuwal na pang-haharass sa mga kakabaihan. Ang 20 sa mga ito ay nagmula sa isang diyoses.<ref>{{cite web|url=http://www.cwnews.com/news/viewstory.cfm?recnum=24828 |title=Catholic World News : Sex-abuse scandal in Philippines involves priests with women |publisher=Cwnews.com |date=2003-09-22 |accessdate=2011-12-13}}</ref> *Noong 2003, ang obispong si Teodoro Bacani ay inakusahan ng pang-haharass ng kanyang babaeng sekretarya.<ref>{{Cite web |url=http://www.newsflash.org/2003/05/hl/hl019310.htm |title=VATICAN ACCEPTS BISHOP BACANI'S RESIGNATION |access-date=2012-02-28 |archive-date=2011-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525052230/http://www.newsflash.org/2003/05/hl/hl019310.htm |url-status=dead }}</ref> * Noong 2011, ang isang pari na inakusahan ng pang-aabusong seksuwal ng isang 17 taong gulang na menor de edad na babae ay itinago ng isang obispo sa kabila ng pagtawag sa pagsuko nito sa mga autoridad.<ref>{{Cite news|title=Gabriela calls on Butuan Bishop to stop coddling priest charged with rape of minor |url=http://bulatlat.com/main/2011/08/30/gabriela-calls-on-butuan-bishop-to-stop-coddling-priest-charged-with-rape-of-minor/ |date=2011-08-30 |accessdate=2011-08-31 | work=Bulatlat.com}}</ref> ==Europa== === Austria === ;Archdiocese ng Vienna Noong 1995, si [[Hans Hermann Cardinal Groer]] ay nagbitiw bilang pinuno ng [[Romano Katoliko]] sa Austria kasunod ng mga aksusayang ng hindi nararapat na mga seksuwal na gawain. Noong 1998, siya ay lumisan sa bansa ngunit nanantiling isang cardinal.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/78503.stm | work=BBC News | title='Exile' for disgraced Austrian cardinal | date=April 14, 1998 | accessdate=May 22, 2010}}</ref> === Belgium === ;Diocese ng Antwerp Ang pari ng parokyang si [[Bruno Vos]] ng parokyang [[Nieuwmoer]] sa [[Kalmthout]] ay opisyal na kinasuhan ng panggahasa ng isang menor de edad ng isang hukom na Belgian. Kabilang din sa mga alegasyon ang pagkakaroon nito ng pornograpiya ng bata.<ref>[[Belga]], 22 July 2008</ref> === Croatia === ;Archdiocese of Zagreb * Si [[Ivan Čuček]] ay hinatulan <ref>{{Cite web |title=Vjesnik on-line - Crna kronika |url=http://www.vjesnik.hr/html/2003/03/12/Clanak.asp?r=crn&c=1 |access-date=2012-02-28 |archive-date=2003-04-02 |archive-url=https://archive.today/20030402225328/http://www.vjesnik.hr/html/2003/03/12/Clanak.asp?r=crn&c=1 |url-status=dead }}</ref> noong 200 sa pang-aabusong seksuwal sa 37 na mga batang babae at hinatulan nang tatlong taon ng pagkakabilanggo ngunit ang sentensiyang ito ay binawasan nang Korte Suprema ng Croatia sa isa at kalahating taon.<ref>{{cite web |url=http://vijesti.hrt.hr/arhiv/2004/12/28/KRV.html |title=Kratke vijesti |publisher=Vijesti.hrt.hr |date= |accessdate=2011-12-13 |archive-date=2014-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202180152/http://vijesti.hrt.hr/arhiv/2004/12/28/KRV.html |url-status=dead }}</ref> ;Archdiocese ng Rijeka *Si [[Drago Ljubičić]] na isang pari sa [[Rab]] ay hinatulan noong 2007 sa pang-momolestiya sa limang kabataang lalake. Siya ang unang katolikong pari na makukulong sa pang-aabusong seksuwal sa Croatia.<ref>{{cite web|author=Novi list/tportal.hr |url=http://www.tportal.hr/vijesti/crnakronika/42459/Prvi-hrvatski-svecenik-pedofil-koji-ide-u-zatvor.html |title=Prvi hrvatski svećenik pedofil koji ide u zatvor - tportal.hr /vijesti/ |publisher=Tportal.hr |date=2011-01-04 |accessdate=2011-12-13}}</ref> === France === ;Seine et marne *Si [[Henri Lebras (pedophile priest)|Henri Lebras]] ay hinatulan ng sampung taon sa panggagahasa sa isang 12 taong gulang na lalake sa pagitan ng 1995 at 1998.<ref>{{cite web|url=http://www.lexpress.fr/actualite/societe/10-ans-pour-un-pretre-pedophile_460911.html |title=Justice : 10 ans pour un prêtre pédophile - L'EXPRESS |publisher=Lexpress.fr |date=2006-10-26 |accessdate=2011-12-13}}</ref> === Germany === Noong Pebrero 2010, iniulat ng ''Der Spiegel'' na higit sa 94 pari at mga laymen ang pinagsuspetsahan ng pang-aabusong seksuwal noong 1995 ngunit 30 lamang sa mga ito ang aktuwal na inusig dahil sa kawalang panahon sa pagpupursigi ng mga kasong ito.<ref>''Der Spiegel'', [http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,676497,00.html "Inside Germany's Catholic Sexual Abuse Scandal"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100329014108/http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,676497,00.html |date=2010-03-29 }}, 8 February 2010, accessed 31 Mar 2010.</ref> === Ireland === {{See also|Murphy Report|Commission to Inquire into Child Abuse}} ;Archdiocese ng Dublin {{Main|Sexual abuse scandal in the Catholic archdiocese of Dublin}} Ang ilan sa mga paring nang-abuso ng mga bata sa Estados Unidos ay mga nasyonal ng Irish na ang pinakilala ay sina [[Patrick Colleary]], [[Anthony O'Connell]] at [[Oliver O'Grady]]. ;Diocese ng Ferns {{Main|Ferns Report}} Sa [[Ferns Report|Ferns Inquiry]] 2005 noong 22 Oktubre 2005 na isang kinomisyon ng pamahalaang ulat na tinipon ng dating hukom ng Superema Korte ng Irelan ay nagsampa ng pagkakaso sa paghawaka ng mga pang-aabusong seksuwal sa Irish [[diocese of Ferns]]. === Italya === {{Main|Catholic sexual abuse scandal in Europe#Italy}} *Mahirap na masiguro ang aktuwal na estadistika ng mga pang-aabusong seksuwal ng mga pari sa Italya dahil ang pamahalaan ng Italaya ay may kasunduan sa Vatican na gumagarantiya sa imunidad ng mga opisyal ng Vatican kabilang ang mga obispo at pari.<ref name=npr>{{cite web|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=11336777 |title=Critics Press Italy, Church on Clergy Abuse |publisher=NPR |date=2007-06-24 |accessdate=2011-12-13}}</ref> * Ang tatlong dating mga estudyante ay nag-akusa ng pang-aabuso at 65 na dating mga estudyante ay lumagda ng mga pahayag na nagsasabing sila o ang iba pang mga estudyante ay inabuso ng mga paring Katolika nang sila ay pumasok sa Provolo Institute for the Deaf na isang paaralang Katoliko para sa mga batang bingi sa Verona, Italya. Ang pang-aabusong seksuwal ay sinasabing nangyari noong mga 1950 hanggang 1980 at iniulat na isinagawa ng 24 mga pari kabilang ang namatay na obispo ng Verona.<ref>{{Cite web |title=Yahoo! Search - Web Search |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20100326/ap_on_re_eu/eu_church_abuse_italy_deaf_students |access-date=2010-03-29 |archive-date=2010-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100329035820/http://news.yahoo.com/s/ap/20100326/ap_on_re_eu/eu_church_abuse_italy_deaf_students |url-status=dead }}</ref> === Malta === *Mayroong 84 mga alegasyon noong Abril 2010 at si Lawrence Grech na isa sa mga sinasabing biktima ay nagreklamo na siya ay inabuso sa isang ampunan. Si G. Grech ay nagreklamo noong 2010 na ang simbahan ay nag-iimbestiga ng mga kaso sa loob ng pitong taon nang walang sapat na ginawang epektong. Ang papa ay nagsalita at inaprubahan ang katapangan ni G. Grech sa paglabas.<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/news/pope-visits-malta-mid-month-sex-abuse-cases-await-news-international-kefrGbedigj.html |title=Pope visits Malta mid-month, sex abuse cases await |publisher=Sify.com |date=2010-04-05 |accessdate=2011-12-13}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.nytimes.com/2010/04/18/world/europe/18pope.html?ref=malta | work=The New York Times | first=Rachel | last=Donadio | title=Church's Woes Follow Pope on Trip to Malta | date=April 17, 2010}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.nytimes.com/2010/04/19/world/europe/19pope.html?ref=malta | work=The New York Times | first=Rachel | last=Donadio | title=Pope Meets Victims Abused by Priests in Malta | date=April 18, 2010}}</ref> Ang isang korteng Maltese ay natagpuan sina Fr Charles Pulis at Fr Godwin Scerri ay seksuwal na nang-abuso ng mga bata at ang dalawang ito ay sinentensiyahan ng anim na tao at limang taon. Nagsisi ang katoliko sa pagkaantala bago ang angkop na mga imbestigasyon at nangakong aalisin sa pagkapari si Fr Pulis. <ref>http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110803/local/Charge-sheet-error-frees-priest-of-rape-conviction.378521</ref> * Si Fr. [[Anthony Mercieca]] na inakusahan ng dating kongresista ng [[Florida]] [[Congressman]] na si [[Mark Foley]] sa pang-aabuso sa kanya noong siya ay tinedyer at umamin ng mga "hindi angkop na enkwentro" ay nakatira na ngayon sa Malta.<ref>{{cite web |url=http://sify.com/news/pope-visits-malta-mid-month-sex-abuse-cases-await-news-international-kefrGbedigj.html |title=Pope visits Malta mid-month, sex abuse cases await |publisher=Sify.com |date=2010-04-05 |accessdate=2011-12-13 |archive-date=2010-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411054536/http://sify.com/news/pope-visits-malta-mid-month-sex-abuse-cases-await-news-international-kefrGbedigj.html |url-status=dead}}</ref> === Netherlands === {{Main|Catholic sexual abuse scandal in Europe#Netherlands}} Ang mga kaso ng pang-aabusong seksuwal ng mga kasaping relihiyoso ng Simbahang Katoliko sa Netherlands ay mula 1995 pwede ng ipaalam sa isang sentral na institusyon ng simbahan na tinatawag na Secretariaat Rooms-Katholiek Kerkgenootschap (SRRK).<ref>{{cite web |url=http://www.katholieknederland.nl/actualiteit/2002/detail_objectID578442_FJaar2002.html |title=SRKK: geen doofpot seksueel misbruik [ Actualiteit &#124; Katholiek Nederland &#93; |publisher=Katholieknederland.nl |date= |accessdate=2011-12-13 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724160054/http://www.katholieknederland.nl/actualiteit/2002/detail_objectID578442_FJaar2002.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sign2god.com/charta/VN/RK-pedofilie.html |title=Mondiale RK-pedofilie |access-date=2012-02-28 |archive-date=2008-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080828055918/http://www.sign2god.com/charta/VN/RK-pedofilie.html |url-status=dead }}</ref> Noong 1993, si Father H.H.M. Jansen ay tinuligsa sa kanyang pang-aabusong seksuwal habang isinagawa ang kanyang mga gawain bilang pastor ng militar at bilang guro ng seminaryo sa Rolduc.<ref name=autogenerated5>[http://www.angelfire.com/rnb/mariabode/bo13_03.htm MariaBode 13 - Mgr. Bär en zijn 'lovers'].{{Verify credibility|date=March 2010}}</ref> Noong 14 Mayo 1998, ang mga pinsalang kabayaran na € 56.800 ay binayad ng diyoses ng Rotterdan sa biktima ng pang-aabusong seksuwal ng paring ng diyoses upang makaiwas sa prosekusyong sibil.<ref>{{Cite web |title=Kerk kocht proces af |url=http://www.seksueelmisbruik.info/rkkerk/?p=9#more-9 |access-date=2012-02-28 |archive-date=2009-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090601003439/http://www.seksueelmisbruik.info/rkkerk/?p=9#more-9 |url-status=dead }}</ref> Si Father J. Ceelen, [[pastor]] ng mga parokyang [[Lieshout]] at [[Mariahout]] ng munisipalidad ng [[Laarbeek]] ay nagbitiw sa kanyang tungkulin pagkatapos ng mga alegasyon ng pang-aabusong seksuwal noong 1 Setyembre 2005.<ref>[http://www.blikopdewereld.nl/rechters%20en%20deskundigen/de_katholieke_kerk_en_seksueel_m.htm De Katholieke Kerk en seksueel misbruik]</ref> Noong Pebrero 2010, ang mga Salesian ay inakusahan ng pang-aabusong seksuwal sa kanilang juvenate Don Rua sa [['s-Heerenberg]]. Ang obispong Salesian ng Rotterdam na si [[Ad van Luyn|van Luyn]] ay nagsamo ng kompletong imbestigasyon. .<ref>[http://www.volkskrant.nl/binnenland/article1353883.ece/Onderzoek_misbruik_op_alle_internaten ‘Onderzoek misbruik op alle internaten’]. [[De Volkskrant]], Februari 8, 2010 / March 9, 2010.</ref> Noong 2011, ang [[Deetman Commission]] na gumaganap para sa 2010 kahilingan ng [[Conference of Bishops]] at [[Dutch Religious Conference]] ay nag-ulat sa pagsisiyasata nito ng mga pang-aabusong seksuwal mula 1945 hanggang 2010 na umapekto sa mga batang ipinagkatiwala sa pangangalaga ng simbahan sa Netherlands.<ref>Wim Deetman, ''[http://www.onderzoekrk.nl/eindrapport.html Samenvatting eindrapport Engelstalig] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110094346/http://www.onderzoekrk.nl/eindrapport.html |date=2012-01-10 }}'' (in Dutch) with [http://www.commissiedeetman.nl/english-summery.html English summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111041957/http://www.commissiedeetman.nl/english-summery.html |date=2012-01-11 }} 2011</ref> === Norway === Si Georg Müller na dating obispong Katoliko sa [[Trondheim, Norway]] ay umamin sa pang-aabusong seksuwal sa isang batang lalakeng altar noong 1980s nang siya ay magsilbing pari dito. Si Müller na nagretiro bilang obispo noong 2009 ay nagsabing wala ng iba pang mga biktima.<ref>CNN News, April 7, 2010, http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/04/07/norway.bishop.sex.abuse/index.html?hpt=T2</ref><ref>Reuters, Norwegian bishop who resigned in 2009 was Abuser, April 7, 2010, http://www.reuters.com/article/idUSTRE6362KE20100407</ref> === Poland === ;Archdiocese ng Poznań Noong Marso 2002, ang arsobispo ng [[Poznań]] na si [[Juliusz Paetz]] ay nagbitiw kasunod ng mga aksusasyon ng pang-aabuso ng mga kabataang pari na kanyang itinanggi.<ref name=autogenerated2>{{cite news| url=http://www.reuters.com/article/topNews/idUSN1528958320070715 | work=Reuters | title=FACTBOX: Roman Catholic Church sex scandals in Europe, U.S | date=July 15, 2007}}</ref> ;Diocese ng Płock Noong 2007, ang mga alegasyon ay lumitaw na ang dating obispong si [[Stanislaw Wielgus]] na kalaunan ay sa maikling panahon naging arsobispo ng Warsaw ay may alam na ang ilang mga pari sa kanyang dati diyoses ng [[Płock]] ay seksuwal na nang-aabuso ng mga menor de edad.<ref>{{Cite web |title=Polish archbishop, officials ignored child sex abuse, says newspaper - Catholic Online |url=http://www.catholic.org/international/international_story.php?id=23324 |access-date=2012-02-28 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929123023/http://www.catholic.org/international/international_story.php?id=23324 |url-status=dead }}</ref> === Slovenia === ;Archdiocese ng Ljubljana * Si [[Franc Frantar]] ay ikinulong noong 2006<ref>{{Cite web |url=http://dnevnik.hr/bin/article.php?article_id=4739 |title=U pritvoru svećenik optužen za pedofiliju - Dnevnik.hr |access-date=2012-02-28 |archive-date=2016-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160121223711/http://dnevnik.hr/bin/article.php?article_id=4739 |url-status=dead }}</ref> dahil sa pang-aabusong seksuwal sa mga 16 na menor de edad. Siya ay kalaunang sinentensiyahan nang limang taon sa bilangguan.<ref>{{cite news |url=http://www.sta.si/en/vest.php?id=1500802| title=News Roundup - Friday, 9 April |publisher=Slovenian Press Agency |date=2010-04-09 |accessdate=2011-03-16}}</ref> Siya ay sa simula nakatakas sa prosekusyon sa pamamagitan ng pagtakas sa Malawi upang magtrabaho doon bilang misyonaryo ngunit bumalik sa Slovenia matapos mag-isyu ng warrant ang Interpol. === Sweden === ;Diocese of Stockholm Ang isang bata ay seksuwal na inabuso ng isang pari ng ilang mga tao noong huli nang 1950. Nang itinaas ang isyu ng pang-aabusong noong panahong ito, ang pari ay pinrotektahan at ang isyu ay pinatahimik ng simbahan. Ang bitkima ay kalaunang nag-ulat ng pang-aabuso sa diyoses ng Stockholm noong Disyembre 2005. Ang bitkima ay humingi ng paghingi ng tawad ng simbahan at noong Hunyo 2007, ang simbahang Katoliko ng Sweden ay humingi ng publikong paghingi ng tawad sa mga diyaryo.<ref>[https://web.archive.org/web/20121010084833/http://www.rickross.com/reference/clergy/clergy732.html Swede child sexual abuse] RickRoss July 20, 2007</ref> === Gran Britanya === {{Main| Catholic sexual abuse scandal in Europe#Great Britain}} ;Benedictine Order {{Main|Sexual abuse scandal in the English Benedictine Congregation}} * Buckfast Abbey School Noong 2007, ang dalawang dating mga monghe ng [[Buckfast Abbey]] ay sinentensiyahan ng pang-aabusong seksuwal sa mga lalake.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/devon/7085067.stm Monk jailed for schoolboys abuse] (BBC News)</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/devon/6972151.stm Jail for child sex abuse teacher] (BBC News)</ref> * Ealing Abbey / St Benedict's School Noong 2009, ang isang monghe ng [[Ealing Abbey]] at isang dating pinuno ng paaralan sa departamentong junior ng isa sa mga kaugnay na paaralang [[St Benedict's School|St Benedict's]] ay sinentensiyahan ng walong taon sa pagkakabilanggo sa pang-aabusong seksuwal sa mga lalakeng bata.<ref>[http://www.ealinggazette.co.uk/ealing-news/local-ealing-news/2008/12/09/ealing-priest-charged-with-paedophilia-64767-22437674/ Priest charged with paedophilia] Ealing Gazette 9 December 2008</ref> * Belmont Abbey / Belmont Abbey School Noong 2004, ang isang dating paring si John Kinsey ng [[Belmont Abbey, Herefordshire]] ay sinentensiyahn ng Worcester Crown Court ng limang taon sa pag-atakeng seksuwal sa mga estudyante lalake noong gitna nang mga 1980.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/hereford/worcs/3590669.stm Five years for attacks on boys]</ref><ref>[http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/tm_objectid=14115794&method=full&siteid=50082&headline=priest-almost-drove-victim-to-suicide-name_page.html Priest almost drove victim to suicide]</ref> ==Hilagang Amerika== === Canada === {{Main|Catholic sexual abuse scandal in Canada}} ;Archdiocese of St. John's {{Main|Sexual abuse scandal in St. John's archdiocese}} Noong mga 1990s, ang mga kriminal na aksiyon ay nagsimula laban sa mga kasapi ng [[Congregation of Christian Brothers|Christian Brothers]] sa [[Newfoundland and Labrador|Newfoundland]]. === Mexico === {{Main|Sexual abuse scandal in the Legion of Christ}} {{See also|Catholic sexual abuse scandal in Latin America}} Si Fr. [[Marcial Maciel]] (1920–2008) ay nagtatag ng [[Legion of Christ]], na isang orden ng mga paring nagmula sa [[Mexico]]. Ang siyam sa mga dating seminarista nito ay umakusa kay Maciel ng pangmomolestiya.<ref>{{Cite web |title=ReGAIN Website |url=http://www.regainnetwork.org/category.php?c=245671635 |access-date=2012-02-28 |archive-date=2012-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419110337/http://www.regainnetwork.org/category.php?c=245671635 |url-status=dead }}</ref> ===Estados Unidos === {{Main|Catholic sexual abuse scandal in the United States}} ;Archdiocese ng Anchorage {{See also|Sexual abuse scandal in the Society of Jesus}} Noong 2007, ang [[Society of Jesus]] ay nagbayad ng $50 sa higit sa 100 mga [[Inuit]] na nag-akusa ng pang-aabusong seksuwal. Ang kasunduan ay hindi nagtakda sa mga ito na umamin na pangmomolestiya sa mga batang Inuit ngunit ang ang mga aksusasyon ay kinasangkutan ng mga 13 o 14 mga pari na sinasabing nang molestiya sa loob ng 30 taon.<ref>[http://www.nytimes.com/2007/11/19/us/19priest.html Jesuit Order Settles Suit on Sex Abuse in Alaska], [[New York Times]], November 19, 2007</ref> Noong 2008, ang [[Roman Catholic Diocese of Fairbanks|Diocese of Fairbanks]] ang kapwa isinakdal sa kasong ito ay nagsamapa nang [[Chapter 11, Title 11, United States Code|Chapter 11]] [[bankruptcy]] na nag-aangkin ng kawalang kakayahan na magbayad sa mga [[nagsasakdal]] na 140 biktima sa pang-aabusong seksuwal na mga pari o manggagawa ng simbahan sa panahong ito.<ref name="KTUU">{{cite web |url = http://www.ktuu.com/global/story.asp?s=7869569 |title = Fairbanks Catholic Diocese filing for bankruptcy |accessdate = 2008-03-03 |date = 2008-02-15 |work = KTUU.com |publisher = WorldNow |quote = More than 150 claims were filed against the church for alleged crimes at the hands of clergy or church workers between the 1950s and 1980s. |archive-date = 2009-06-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090602023455/http://www.ktuu.com/global/story.asp?s=7869569 |url-status = dead }}</ref><ref name="CNA">{{cite web |url = http://www.catholicnewsagency.com/new.php?n=11791 |title = Diocese of Fairbanks to file for bankruptcy |accessdate = 2008-03-03 |last = Baldino |first = Megan |date = 2008-02-15 |work = CNA |publisher = Catholic News Agency |quote = The negotiations allegedly failed because one of the diocese's insurance carriers did not 'participate meaningfully.' ... Robert Hannon, chancellor and special assistant to Bishop Donald Kettler, said bankruptcy would provide a way for church assets to be distributed fairly among abuse victims. |archive-date = 2009-02-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090212221911/http://www.catholicnewsagency.com/new.php?n=11791 |url-status = dead }}</ref><ref name="adn">{{cite web |url = http://www.adn.com/news/alaska/story/314475.html |title = Fairbanks diocese will file for bankruptcy |accessdate = 2008-03-03 |date = 2008-02-13 |work = [[The Anchorage Daily News]] |publisher = [[The McClatchy Company]] |archiveurl = https://archive.today/20130101192359/http://www.adn.com/news/alaska/story/314475.html |archivedate = 2013-01-01 |quote = |url-status = live }}</ref> ;Archdiocese ng Boston {{Main|Sexual abuse scandal in the Catholic archdiocese of Boston}} Ang mga alegasyon ng maling pag-aasal na seksuwal ng mga pari ng [[Roman Catholic Archdiocese of Boston|Archdiocese of Boston]] at kasunod na mga pahayag ng pagtatakip ng arsobispo ng Boston na si [[Bernard Francis Law]] ay nalaman noong 2004 na nagtulak sa ibang mga Romano Katolio sa mga [[List of the Roman Catholic dioceses of the United States|diyoses United States]] upang imbestigahan ang mga katulad na sitwasyon. Ang pag-aasal ni Cardinal Law ay nagtulak sa isang pagsisiyasat publiko ng [[United States Conference of Catholic Bishops]] at ang mga hakbang na isinagawa sa nakaraan at mga kasalukuyang alegasyon ng maling seksuwal na gawain ng mga pari. Ang mga pangyayari sa Archdiocese ng Boston ay naging pambansang iskandalo sa Estados Unidos. ;Archdiocese ng Chicago {{Main|Sexual abuse scandal in the Catholic archdiocese of Chicago}} Si Daniel McCormack na umamin na isang seksuwal na nang-aabusong pari ay sinentensiyahan ng limang taon sa bilangguan sa pang-aabuso ng limang mga batang lalake(8-12 taon) noong 2001.<ref name="SunTimes5years">{{cite news |url = http://www.suntimes.com/news/metro/452305,priest070207.article |title = Priest gets 5 years for sex abuse |agency = Associated Press |authorlink = The Associated Press |date = 2007-07-02 |work = Chicago Sun-Times |publisher = Sun-Times News Group |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070704233922/http://www.suntimes.com/news/metro/452305,priest070207.article |archivedate = 2007-07-04 |quote = An independent auditor issued a litany of recommendations to overhaul the way the nation's third-largest archdiocese handles sex abuse complaints and Cardinal Francis George apologized for his actions—or lack thereof—about the rumors surrounding the Rev. Daniel McCormack. ... McCormack pleaded guilty to five counts of aggravated criminal sexual abuse for abusing five boys between the ages of 8 and 12 while he served as parish priest at St. Agatha Catholic Church. |access-date = 2012-02-28 |url-status = dead }}</ref> ; Diocese ng Crookston Si Rev. Joseph Palanivel Jeyapaul ay sinampahan ng pang-momolestiya sa dalawang mga tinedyer na babae sa isang simbahang Katoliko sa [[Greenbush, Minnesota]]. Ang pang-aabuso ay nangyari noong 2004 at ang mga kaso ay isinampa noong 2006.<ref>{{cite news|author=Stephen J. Lee|work=Grand Forks Herald|title=Former Greenbush Priest Charged with Sexual Assault|date=April 6, 2010|url=http://www.grandforksherald.com/event/article/id/156694/|access-date=Pebrero 28, 2012|archive-date=Septiyembre 27, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927005928/http://www.grandforksherald.com/event/article/id/156694/|url-status=dead}}</ref> Nang hindi humarap sa legal na parusa, si Jevapaul ay bumalik sa kanayang tahanang diyoses sa Ootacamund, India kung saan siya ngayon nagtatrabaho sa opisinang diyoses ng simbahan. Ang isang abogado sa [[Roseau County, Minnesota]] ay naghahangad na i extradite ang paring ito mula sa India sa isang kriminal na kaso na kinasasangkutan ng isa sa mga babaeng biktima.<ref>{{cite news|work=[[The New York Times]]|title=Priest Charged in US is Still Serving in India|date=April 6, 2010|url= http://www.nytimes.com/2010/04/06/world/europe/06church.html?ref=todayspaper|author=Laurie Goodstein}}</ref> Ang arsobispo ng Madras, India ay nakiusap kay Jeyapaul na bumalik sa US upang harapin ang mga kasong ito.<ref>{{cite news|work=Times of India|date=April 6, 2010|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-06/india/28139754_1_diocese-jeyapaul-sexual-abuse|title=Archbishop asks Jeyapaul to go face probe in US|access-date=2012-02-28|archive-date=2012-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925063610/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-06/india/28139754_1_diocese-jeyapaul-sexual-abuse|url-status=dead}}</ref> Sinabi ni Jevapaul na hindi niya lalabanan ang ekstradisyon kung hinahangad ito ng US.<ref>{{cite news|agency=Associated Press|title=Priest Accused of US Abuse Won’t Fight Extradition|url=http://newszine.jou.ufl.edu/world/1499/priest-accused-of-us-abuse-wont-fight-extradition|date=April 6, 2010|access-date=Pebrero 28, 2012|archive-date=Agosto 23, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110823061526/http://newszine.jou.ufl.edu/world/1499/priest-accused-of-us-abuse-wont-fight-extradition|url-status=dead}}</ref> ;Diocese ng Davenport {{Main|Sexual abuse scandal in Davenport diocese}} Noong 10 Oktubre 2006, ang [[Roman Catholic Diocese of Davenport|Diocese of Davenport]] ay nagsamapa ng proteksiyong [[Chapter 11]] [[bankruptcy]].<ref>{{cite news| url=http://www.cbsnews.com/stories/2006/10/10/national/main2079538.shtml?source=RSSattr=U.S._2079538 | work=CBS News | title=Iowa Diocese Files For Bankruptcy | date=October 10, 2006}}</ref> ;Archdiocese ng Denver Noong Hulyo 2008, ang [[Roman Catholic Archdiocese of Denver|Archdiocese of Denver]] ay nagbayad ng kasunduang $5.5 million sa 18 mga nag-akusa ng pang-aabusong seksuwal na ginawa ng dalawang pari sa pagitan ng 1954 at 1981.<ref>[http://www.bishop-accountability.org/news2008/07_08/2008_07_01_CatholicNewsAgency_ArchdioceseOf.htm Archdiocese of Denver Settles Majority of Sex Abuse Claims for $5.5 Million]</ref> ;Archdiocese ng Dubuque {{Main|Sexual abuse scandal in Dubuque archdiocese}} Nong 2006, ang Archdiocese pumayag sa isang kasunduan sa ilang mga akusasyon ng pang-aabusong seksuwal at ang arsobispo ay personal na humingi ng tawad.<ref>[http://www.lawyersandsettlements.com/settlements/07558/dubuque-archdiocese.html Settlements and Verdicts]</ref> ;Diocese ng Fall River {{Main|Sexual abuse scandal in Fall River diocese}} Si Fr. [[James Porter (Catholic priest)|James Porter]] ay isang paring Katoliko na hinatulad ng pang-momolestiya sa 28 mga bata.<ref>{{cite news|url=http://articles.boston.com/2004-04-13/news/29199362_1_altar-boys-james-porter-defrocked-priest|title=Victims testify of Porter assaults|agency=Associated Press|work=[[The Boston Globe]]|date=April 13, 2004|access-date=2012-02-28|archive-date=2011-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110807055032/http://articles.boston.com/2004-04-13/news/29199362_1_altar-boys-james-porter-defrocked-priest|url-status=dead}}</ref> Siya ay umamin sa pang-aabusong seksuwal sa hindi bababa sa 100 mga bata na parehong babae at lalake sa loob ng 30 taon magmula 1960s.<ref>{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/6955607|title=Pedophile priest James Porter dies at 70|agency=Associated Press|work=MSNBC.com|date=2005-02-11|access-date=2012-02-28|archive-date=2012-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023044159/http://www.msnbc.msn.com/id/6955607|url-status=dead}}</ref> Si Obispo [[Sean O'Malley]] ay pumayag sa kasunduan sa mga 101 na akusasyon ng pang-aabuso at nagpasimula ng patakarang kawalang pagpayag laban sa mga pang-aabusong seksuwal.<ref>{{cite news|url=http://www.boston.com/globe/spotlight/abuse/stories3/090402_bishop.htm|title=Fall River bishop to head Fla. diocese|author=Brian MacQuarrie|date=2002-09-04|work=The Boston Globe|access-date=2012-02-28|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063848/http://www.boston.com/globe/spotlight/abuse/stories3/090402_bishop.htm|url-status=dead}}</ref> ;Diocese ng Honolulu {{Main|Sexual abuse scandal in Honolulu diocese}} Si Reverend [[Joseph Bukoski, III]], SS.CC., [[Honolulu, Hawaii]] na isang kasapi ng [[Congregation of the Sacred Hearts of Jesus and Mary]] ay canonical na inalis noong 2003 bilang pastor ng [[Maria Lanakila Catholic Church]] sa [[Lahaina]] ng obispong si [[Francis X. DiLorenzo]] dahil sa mga alegasyon kaugnay ng mga hindi angkop na gawaing seksuwal na nangyari mga 30 taon ang nakalilipas. Si Fr. Bukoski ay nag-isyu ng isinulat na paghingi ng tawad sa biktima noong 12 Nobyembre 2005. Si Reverend Mr. [[James "Ron" Gonsalves]], [[Wailuku, Hawaii]] na administrador ng Saint Ann Roman Catholic Church sa Waihee, Maui ay sumamon ng guilty(may sala) noong 17 Mayo 2006 sa ilang mga bilang ng pag-atakeng seksuwal sa isang 12 taong gulang na lalake. ;Archdiocese mg Los Angeles {{Main|Sexual abuse scandal in the Catholic archdiocese of Los Angeles}} Ang [[Roman Catholic Archdiocese of Los Angeles|Archdiocese of Los Angeles]] ay pumayag na magbayag ng 60 milyong dolyar upang aregluhin ang 45 dema na hinaharap nito sa 450 mga nakabinbing kaso. Ayon sa [[Associated Press]], ang 22 mga pari ay sangkot sa areglo ng mga kaso na bumabalik pa sa 1930s.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/6200882.stm LA diocese settles abuse claims] 1 December 2006</ref> Ang 20 milyong dolyar sa mga ito ay binayaran ng mga insurer ng archdiocese. Ang pangunahing opisinang administratibo ng archdiocese ay ibebente upang sagutin ang gastos ng mga ito at mga hinaharap pang demanda. Ang archdiocesese ay makikipag-areglo sa mga 500 kaso para sa $600 milyon.<ref>[http://news.yahoo.com/s/ap/20070714/ap_on_re_us/church_abuse;_ylt=A0WTUcnRXZlGpC8BMyKs0NUE LA church to pay $600M for clergy abuse]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} July 14, 2007</ref> ;Diocese ng Memphis Ang [[Roman Catholic Diocese of Memphis|Diocese of Memphis]] ay nakipag-areglo sa kasunduang $2 milyon sa isang lalake na inabuso bilang bata ni Father Juan Carlos Duran na isang pari na may kasaysayan ng maling seksuwal na pag-aasal sa mga kabataan sa St. Louis, [[Panama]], at [[Bolivia]].<ref>[http://www.commercialappeal.com/news/2010/apr/08/troubled-traveler-abusive-priest-reassigned-than/ Church Secrets: Abusive Memphis priest reassigned rather than reined in » The Commercial Appeal]</ref> ;Archdiocese of Miami {{Main|Sexual abuse scandal in Miami archdiocese}} Since 1966, the [[Roman Catholic Archdiocese of Miami|Archdiocese of Miami]] Insurance Programs have paid $26.1 million in settlement, legal, and counseling costs associated with sexual misconduct allegations made by minors involving priests, laity and religious brothers and sisters.<ref>{{Cite web |url=http://www.miamiarch.org/ip.asp?op=F140000&lg=E |title=The Archdiocese of Miami |access-date=2012-02-28 |archive-date=2012-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120329051334/http://www.miamiarch.org/ip.asp?op=F140000&lg=E |url-status=dead }}</ref> ;Archdiocese ng Milwaukee {{Main|Sexual abuse scandal in Catholic archdiocese of Milwaukee}} Ang isang 2003 ulat ng pang-aabusong seksuwal ng mga menor de edad ng mga pari ng Archdiocese of Milwaukee ay naghayag ng alegasyon ng seksuwal na pang-aabuso ng mga menor de edad laban sa inordinahang 58 na tao. Noong mga simula nang 2009, ang Archdiocese of Milwaukee ay gumastos ng mga $26.5 milyon bilang kabayaran sa mga abogado at areglo. Sa ilalim ni arsobispo [[Timothy Dolan]], ang archdiocese ay nakaiwas sa [[bankruptcy]] mula sa mga demanda.<ref name=bohn>{{cite news|date=2009-02-26|work=[[TIME Magazine]]|title=New York City Archbishop Timothy Dolan|url=http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,1881861,00.html|last=Bohn|first=Lauren E.|access-date=2012-02-28|archive-date=2009-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090301050204/http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,1881861,00.html|url-status=dead}}</ref> Ang isang paring taga Wisconsin na si Rev. Lawrence C Murphy na nagturo sa dating St. John School for the Deaf sa [[Milwaukee]] suburb ng [[St. Francis, Wisconsin]] mula 1950 hanggang 1974 ay sinasabing nang-molestiya ng higit sa 200 mga batang lalakeng bingi. Ang ilang mga obispo sa Estados Unidos ay nagbabala sa Vatican ng pagkabigo na gumawa ng aksiyon sa bagay na ikahihiya ng simbahan. Si Murphy ay inilipat ng arsobispo sa panahong ito na si [[Archbishop]] William E Cousins sa [[Superior, Wisconsin]] kung saan kanyang ginugol ang pagtatrabaho para mga bata sa mga parokya, paaralan at sentrong kulungan ng mga kabataan. Siya ay namatay noong 1998. Simula 2010, may mga nakabinbing demanda laban sa Archdiocese of Milwaukee sa kaso.<ref>''New York Times'', [http://www.nytimes.com/2010/03/25/world/europe/25vatican.html?hp "Vatican Decline to Defrock US Priest Who Abused Boys,"] March 25, 2010.</ref><ref>''Milwaukee Journal Sentinel'', [http://www.jsonline.com/features/religion/89121802.html "Man recounts abuse by priests, says pope should be held accountable,"] March 25, 2010.</ref> ;Diocese ng Oakland Noong 1981, ang dating Rev. Stephen Kiesle ay hinatulan sa pagtatali at pang-momolestiya ng dalawang mga batang lalake sa rektorya ng simbahan sa California.<ref>[http://www.bishopaccountability.org/assign/Kiesle_Stephen.htm "Rev. Stephen Kiesle — Assignment Record"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120331161548/http://www.bishopaccountability.org/assign/Kiesle_Stephen.htm |date=2012-03-31 }}, ''BishopAccountability.org''</ref> Mula 1981 hanggang 1985, ang obispong si [[John Stephen Cummins]] na nangangasiwa kay Kiesle ay nakipag-ugnayan sa Vatican upang alisin ito sa pagkapari. Ang kardinal sa panahong ito na ngayon ay ang papa ng Katoliko na si [[Joseph Ratzinger]] o [[Pope Benedict XVI]] ay tumugon sa sulat na ang kaso ay nangangailangan pa ng maraming panahon dahil s "necessary to consider the good of the Universal Church" at "the detriment that granting the dispensation" ay maaaring magpagalit sa mga mananamapalatay. Noong 1987, inalis sa pagkapari si Kiesle ng Vatican. Ang sulat na ito ni Ratzinger ay malawak na itinuturing na ebidensiya ng papel ni Ratzinger sa pagharang sa pag-aalis ng mga paring pedophile.<ref>[http://www.vcstar.com/news/2010/apr/10/ap-news-in-brief/ "Future Pope Stalled Pedophilia Case"], Associated Press, April 10, 2010.</ref><ref>Hollyfield, Amy. [http://abclocal.go.com/kgo/story?section=news/local/east_bay&id=7378672 "Former Bishop sends letter to defrock Stephen Kiesle"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629035633/http://abclocal.go.com/kgo/story?section=news%2Flocal%2Feast_bay&id=7378672 |date=2011-06-29 }}, ''[[KGO-TV]]'', San Francisco. Retrieved April 10, 2010.</ref> Ang mga opisyal naman ng Vatican ay tumugon na ang interpretasyon ng sulat ay nakaslig sa maling pagbasa ng sulat na ang isyu ay hindi kung si Kiesle ay dapat alisin sa pagkapari ngunit siya ay dapat bigyan ng dispensasyon na kanyang hingi sa obligasyon ng kalinisang puri.<ref>Moynihan, Carolyn. [http://www.mercatornet.com/justb16/view/6986/ "Vatican Speaks on Kiesle Case"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100504183316/http://www.mercatornet.com/justb16/view/6986/ |date=2010-05-04 }}, ''[[MercatorNet]]'', 12 April 2010.</ref><ref>[[John L. Allen, Jr.|Allen, John L.]] [http://ncronline.org/blogs/all-things-catholic/attack-ratzinger-italian-book-assesses-benedicts-papacy "''Attack on Ratzinger'': Italian book assesses Benedict's papacy"], ''[[National Catholic Reporter]]'', August 27, 2010.</ref> ;Archdiocese ng Omaha Sa kanyang panahon bilang obispo ng Helena, Montana, si Archbishop Elden Francis Curtiss ay pumiling muling itakda ang isang paring inakusahan ng pedophilia noong 1958 na kalaunan ay kanyang inamin na hindi niya angkop na sinuri ang personnel file ng inbidiwal na pinatutungkulan. Si Curtiss ay humarap sa parehong batikos noong 2011 tungkol sa isang paring inakusahan ng pagtingin ng poronograpiyang bata. Si Curitss ay inakusahan ng pagkabigo sa pagdadala ng kaso sa pansin ng mga autoridad at piniling ipadala ang pari sa pagpapayo at muling itakda ang pari na inalis ito sa pagtuturo sa highschool ngunit inilpat sa middle school.<ref>{{cite news | last1 = Egerton | first1 = Brooks | last2 = Dunklin | first2 = Reese | title = Bishops' record in cases of accused priests | work = [[Dallas Morning News]] | date = June 12, 2002 }}</ref> ;Diocese ng Orange, California {{Main|Sexual abuse scandal in the Catholic diocese of Orange}} Noong 3 Enero 2005 Si [[Bishop]] [[Tod Brown]] ng [[Roman Catholic Diocese of Orange|Diocese of Orange]] ay humingi ng tawad sa 87 na sinasabing biktima ng pang-aabusong seksuwal at naghayag ng areglong $100 milyon pagkatapos ng dalawang taon ng pamamagitan dito. ;Diocese ng Palm Beach {{Main|Sexual abuse scandal in the Catholic diocese of Palm Beach}} Si Joseph Keith Symons ay nabitiw bilang ordinary noong 1998 pagkatapos umamin sa pangmomolestiya sa limang batang lalake habang nagsisilbi bilang isang pastor.<ref>{{Cite web |title=Palm Beach bishop admits sex abuse |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-21021471.html |access-date=2012-02-28 |archive-date=2012-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025141342/http://www.highbeam.com/doc/1G1-21021471.html |url-status=dead }}</ref> ;Diocese of Peoria {{Main|Sexual abuse scandal in Peoria diocese}} Si [[Coadjutor Bishop]] [[John J. Myers]] ng Peoria ay kabilang sa 2/3&nbsp;ng mga umuupong obispo at umaasal na administrado ng diyoses na natagpaun ng ''[[Dallas Morning News]]'' na pumayag sa mga paring inakusahan ng pang-aabusong seksuwal na magpatuloy sa pagtatrabaho.<ref name="dn-list">{{cite news | url = http://www.dallasnews.com/cgi-bin/bi/dallas/2002/priests.cgi | title = Special Reports: Catholic Bishops and Sex Abuse | last = Egerton | first = Brooke | author2 = Reese Dunklin | work = [[Dallas Morning News]] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081014094338/http://www.dallasnews.com/cgi-bin/bi/dallas/2002/priests.cgi#myers | archivedate = 2008-10-14 | accessdate = 2008-11-26 | url-status = bot: unknown }}</ref> Noong 2005, si Rev. Francis Engels ay umaming may sala sa pang-momolestiya sa isang altar boy ng Peoria sa paglalakbay sa Milwaukee noong simula nang 1980s.<ref>{{cite news | url = http://www.bishop-accountability.org/news2005_01_06/2005_06_03_Nunnally_PriestSentenced.htm | title = Priest Sentenced to 10 Years | first = Derrick | last = Nunnally | work = [[Milwaukee Journal Sentinel]] | location = [[Milwaukee, Wisconsin]] | date = 2005-06-03 | accessdate = 2008-11-26 }}</ref> ;Archdiocese ng Philadelphia {{Main|Sexual abuse scandal in the Catholic archdiocese of Philadelphia}} Ayon sa 2005 imbestigasyon, habang nagsisilbi bilang assistant vicar para sa administrasyon noong 1996, si Obispo Cistone ay sangkot sa pagpapatahimik sa isang madre na nagtangkang alertuhin ang mga parokyano ng parokyang St. Gabriel tungkol sa pang-aabuso ng isang pari. Ayon sa isang ulat, may ilan pang ibang mga instansiya na si Cistone ay kasabwat sa pagtatakip ng mga bagay na ito.<ref>{{Cite web |url=http://www.philadelphiadistrictattorney.com/images/Grand_Jury_Report.pdf |title=Archive copy |access-date=2012-02-28 |archive-date=2005-09-24 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20050924185439/http://www.philadelphiadistrictattorney.com/images/Grand_Jury_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> Noong Pebrero 2011, si Monsignor William Lynn na dating sekretarya ng kaparian ng Philadelphia Archdiocese ay kinasuhan ng pagpapanganib sa isang bata na naghudyat ng unang panahon na ang isang mataas na ranggong opisyal ay kinasuhan simula ng sumiklab ang mga iskandalo ng pang-aabusong seksuwal mga 10 taon bago nito.<ref>http://stellaraccretion.wordpress.com/2011/02/11/high-ranking-catholic-finally-charged-in-sex-abuse-scandal/</ref> Lynn was found by a grand jury to have placed pedophiles in posts involving contact with children, which led directly to the sexual assault of two boys. Three priests and one teacher face rape charges. ;Diocese ng Phoenix {{Main|Sexual abuse scandal in Phoenix diocese}} Noong 21 Nobyembre 2005, si Monsignor [[Dale Fushek]] ng [[Roman Catholic Diocese of Phoenix|Diocese of Phoenix]] ay inaresto at kinasuhan ng 10 bilang ng kriminal na misdemeanor na may kaugnayan sa sinasabing seksuwal na pakikipag-ugnayan sa mga tinedyer at mga mga kabataan.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.cnn.com/2005/LAW/11/21/priest.arrested.ap/index.html |access-date=2005-11-27 |archive-date=2005-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051127041943/http://www.cnn.com/2005/LAW/11/21/priest.arrested.ap/index.html |url-status=live }}</ref> ;Archdiocese ng Portland {{Main|Sexual abuse scandal in Portland archdiocese}} Ang [[Roman Catholic Archdiocese of Portland|Archdiocese of Portland]] ay nagsampa ng [[Chapter 11, Title 11, United States Code|Chapter 11 reorganization]] noong 6 Hulyo 2004, mga ilang oras bago ang [[paglilitis]] tungkol sa pang-aabuso ay magsimula. Ang Portland ang unang Catholic diocese na magsama ng bankruptcy. ;Archdiocese ng San Antonio Si [[John Salazar (priest)|John Salazar]] ay sinentensiyahan ng habang buhay na pagkabilanggo sa pag-atakeng seksuwal sa isang 18 taong gulang na parokyano.<ref>{{Cite web |title=Stories published July 7, 2005Las Vegas Sun |url=http://www.lasvegassun.com/sunbin/stories/nat-gen/2005/jul/07/070708940.html |access-date=February 28, 2012 |archive-date=January 4, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060104171532/http://www.lasvegassun.com/sunbin/stories/nat-gen/2005/jul/07/070708940.html |url-status=dead }}</ref> ;Diocese ng San Diego {{Main|Sexual abuse scandal in San Diego diocese}} Noong Pebreo 27, 2007, ang [[Roman Catholic Diocese of San Diego|Diocese of San Diego]] ay nagsama ng proteksiyong [[Chapter 11]] mga ilang oras bago ang una sa mga 150 demanda ay pakinggan. ;Diocese ng Savannah {{Main|Sexual abuse scandal in the Catholic diocese of Savannah}} Noong Oktubre 2009, ang diyoses ng Savannah ay nagbayad ng $4.24 milyon upang areguluhin ang isang demanda na nag-akusa na si Lessard ay pumayag sa isang paring nagngangalang Wayland Brown na magtrabaho sa diyoses nang malaman ni Lessard na si Brown ay isang serial na taga-molestiya ng bata na nagdudulot ng panganib sa mga bata.<ref>SavannahNow.com. [http://savannahnow.com/news/2009-10-29/diocese-pay-4m-abuse Diocese to pay $4M for abuse] October 29, 2009</ref> ;Diocese ng Spokane Sa illaim ng obispong si [[William S. Skylstad]], ang [[Roman Catholic Diocese of Spokane|Diocese of Spokane]] ay naghayag ng bankruptcy noong Disyembre 2004. Bilang bahagi ng bankruptcy, ang diyoses ay pumayag na magbayag ng hindi bababa sa $48 milyon bilang kompensasyon. Ang kabayarang ito ay dapat ayunan ng mga biktima bago at isang hukom bago ito gawin. Ayon sa federal bankruptcy judge na si Gregg W. Zive, ang pera sa pag-aareglo ay magmula sa mga kompanya ng insurance, pagbebente ng ari arian ng simabahan at kontribusyon mula sa mga grupong katoliko at mga parokyano ng diyoses.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/6232947.stm | work=BBC News | title=US Church offers abuse settlement | date=January 5, 2007 | accessdate=May 22, 2010}}</ref> ;Diocese ng Stockton {{Main|Sexual abuse scandal in Stockton diocese}} Si Fr. [[Oliver O'Grady]] ay nangmolestiya ng maraming bata sa Stockton.<ref name=iron>{{cite book | last =Berg | first =Amy J. | title =Deliver Us From Evil | publisher =[[Lions Gate Entertainment]] | year =2006 | location = | pages = | isbn =}}</ref> Ang 2006 dokumentaryong ''[[Deliver Us From Evil (2006 film)|Deliver Us From Evil]]'' ay batay sa mga aksusasyon na ang obispong si [[Roger Mahony]] ay may alam na si [[Oliver O'Grady]] ay isang aktibong pedophile.<ref>{{cite news |first=Jesse |last=Hamlin |authorlink= |author2= |title=A former priest molested kids in California parishes. Now he talks in a chilling documentary. |url=http://sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2006/10/25/DDGDQLUMCM1.DTL |work=San Francisco Chronicle |publisher= |date=2006-10-25 |accessdate=2008-03-09 |archive-date=2008-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080110223610/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2006/10/25/DDGDQLUMCM1.DTL |url-status=dead }}</ref> ;Diocese ng Tucson Ang [[Roman Catholic Diocese of Tucson|Diocese of Tucson]] ay nagsampa ng bankruptcy noong Setyembre 2004. Ito ay pumayag sa kasunduan sa mga nag-akusa na inaprubahan ng hukom noong 11 Hunyo 2005 na kinabibilangan ng reorganisasyon ng diyoses upang patuloy na maibalik ang areglong $22.2 milyon.<ref>{{cite news|title=Kicanas cited as contender for Wis. post: Catholic blog says Tucson bishop a finalist for Milwaukee archbishop|last=Innes|first=Stephanie|work=McClatchy - Tribune Business News|date=27 Oct 2009}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga eskandalong panrelihiyon]] [[Kategorya:Mga eskandalong seksuwal]] [[Kategorya:Pedopilya]] [[Kategorya:Katolisismo]] 3td2x83xw0b6oj4zo6stwz1gvj9m640 Kromosomang 15 (tao) 0 179908 2227768 2212687 2026-09-22T19:55:33Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227768 wikitext text/x-wiki [[image:Chromosome 15.jpeg|right|frame|Human chromosome 15]] Ang '''Kromosomang 15''' o '''kulaylawas<ref> Maugnaying Talasalitaang Pang-agham Ingles-Pilipino, 1969. </ref> na 15''' (Ingles: ''Chromosome 15'') ang isa sa 23 pares ng mga [[kromosoma]] sa [[tao]]. Ang mga tao ay normal na may dalawang mga kopya ng kromosomang ito. Ang kromosomang ito ay sumasaklaw sa mga 106 milyong mga [[base na pares]](na pantayong materyal ng [[DNA]]) at kumakatawan sa pagitan ng 3% at 3.5% sa kabuuang [[DNA]] sa [[selula]]. Ang pagtukoy sa mga [[gene]] sa bawat kromosoma ay isang aktibong sakop ng henetikong pagsasaliksik. Dahil sa ang mga mananaliksik ay gumagamit ng iba ibang pamamaraan upang hulaan ang bilang ng mga gene sa bawat kromosoma, ang tinantiyang bilang ng mga gene ay iba iba. Ang kromosomang 8 ay malamang na naglalaman sa pagitan ng 700 at 900 na mga [[gene]]. ==Mga gene== Ang sumusunod ang ilan sa mga [[gene]] na matatagpuan sa kromosomang 15: * [[CAPN3]]: Calpain 3 (limb-girdle muscular dystrophy type 2A) * [[CHP (gene)|CHP]]: Calcium binding protein P22 * [[FAH gene|FAH]]: fumarylacetoacetate hydrolase (fumarylacetoacetase) * [[FBN1]]: fibrillin 1 (Marfan syndrome) * [[HEXA]]: hexosaminidase A (alpha polypeptide) * [[IVD (gene)|IVD]]: isovaleryl Coenzyme A dehydrogenase * [[microcephalin|MCPH4]]: microcephaly, primary autosomal recessive 4 * [[OCA2]]: oculocutsexous albinism II (pink-eye dilution homolog, mouse) * [[RAD51]]: RAD51 homolog (RecA homolog, E. coli) (S. cerevisiae) * [[STRC]]: stereocilin * [[UBE3A]]: ubiquitin protein ligase E3A (human papilloma virus E6-associated protein, Angelman syndrome) * [[PML (gene)|PML]]: promyelocytic leukemia protein (involved in t(15,17) with RARalpha, predominant cause of acute promyelocytic leukemia. * [[SLC24A5]]: the gene responsible for at least 1/3 of the skin color differences between races, expressed in the brain and the nervous system * EYCL3 Eye color 3, BROWN - location: 15q11-q15 (note eye colour is a [[polygenic trait]]) [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/dispomim.cgi?id=227240] {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * EYCL2 Eye color 2,Determines the positionning of [[melanocytes]] on the iris (note eye colour is a [[polygenic trait]]) ==Mga kondisyong kromosomal== Ang mga sumusunod na kondisyon ay sanhi ng mga [[mutasyon]] sa kromosomang 15. Ang dalawang mga kondisyon na [[Sindromang Angelman]] at [[Sindromang Prader-Willi] ay sumasangkot sa isang pagkawala ng gawain ng gene sa parehong bahagi ng kromosomang 15 na rehiyong 15q11-q13. Ang pagkakatuklas na ito ay nagbigay ng unang ebidensiya sa mga [[tao]] na ang isang bagay na [[epihentika|lagpas sa mga gene]] ay maaaring tumukoy kung paanong ang [[paghahayag ng gene|mga gene ay nahahayag]].<ref>{{cite web| title=Teacher's Guide | url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/teachers/programs/3413_genes.html |publisher=[[Nova (TV series)]]| work=[[List of NOVA episodes#Season 35: 2007–2008|Ghost in Your Genes (season 35)]] | date=October 16, 2007 | accessdate=2009-09-26 | quote=The program...recounts how one scientist determined how the deletion of a key sequence of DNA on human chromosome 15 could lead to two different syndromes depending on whether the deletion originated from the mother or the father [and] explains that this was the first human evidence that something other than genes themselves could determine how genes are expressed.}}</ref> ===Sindromang Angelman=== {{main|Sindromang Angelman}} Ang [[sindromang Angelman]] ay nagreresulta mula sa isang pagkawala ng gawain ng gene isa isang spesipikong bahagi ng kromosomang 15 na rehiyong 15q11-q13. Ang rehiyong ito ay naglalaman ng isang [[gene]] na tinatawag na [[UBE3A]] na kung [[mutasyon|sumailalim sa mutasyon]] o wala ay malamang na magsanhi ng mga katangian ng kondisyong ito. Ang mga tao ay normal na may dalawang mga kopya ng gene na UBE3A na ang bawat isa ay mula sa bawat dalawang magulang. Ang parehong mga kopya ng gene na ito ay aktibo sa marami sa mga [[tisyu]] ng katawan. Gayunpaman, sa [[utak], ang tanging kopya na [[pagmamana (henetika)|namana]] sa ina ang aktibo. Kung ang kopya mula sa ina ay nawala dahil sa pagbabagong [[kromosoma]]l o [[mutasyon]] ng gene, ang apektadong indibidwal ay walang gumaganang kopya ng gene na UBE3A sa utak. Sa karamihan ng mga kaso(mga 70%), ang mga indbidwal na may sindromang Angelman ay may [[pagbura (henetika)|pagbura]] ng kopya mula sa ina ng kromosomang 15. Ang pagbabagong kromosomal na ito ay nagbubura ng rehiyon ng kromosomang 15 na kinabibilangang ng gene na [[UBE3A]]. Dahil sa ang kopya ng gene na [[UBE3A]] na namana mula sa ama ng isang indbidwal ay normal na hindi aktibo sa utak, ang pagbura sa pang-inang kromosomang 15 ay nagreresulta sa kawalang aktibong mga kopya ng gene na [[UBE3A]] sa [[utak]] ng indibidwal na apektado nito. Sa mga 3% hanggang 7% ng mga kaso, ang sindromang Angelman ay nangyayari kapag ang isang tao ay may dalawang kopya ng pang-amang kromosomang 15 kesa sa isang kopya mula sa bawat magulang. Ang phenomenon na ito ay tinatawag na ''paternal uniparental disomy'' (UPD). Ang mga taong may paternal UPD para sa kromosomang 15 ay may dalawang kopya ng gene na [[UBE3A]] ngunit ang parehong ito ay namana mula sa ama at kaya ay hindi aktibo sa [[utak]]. Ang 10% sa mga kaso ng sindromang Angelman ay sanhi ng isang [[mutasyon]] sa gene na [[UBE3A]] at ang iba pang 3% ay nagreresulta mula sa depekto sa rehiyon ng [[DNA]] na kumokontrol sa pagpapagana ng gene na [[UBE3A]] at iba pang mga [[gene]] sa pang-inang kopya ng kromosomang 15. Sa maliit na persentahe ng mga kaso, ang sindromang Angelman ay maaaring sanhi ng isang kromosomal na muling pagsasaayos na tinatawag na translokasyon o ng isang mutasyon sa isang gene kesa sa [[UBE3A]]. Ang mga henetikong pagbabagong ito ay maaaring abnormal na hindi magpagana ng gene na [[UBE3A]]. ===Sindromang Prader-Willi === {{main|Sindromang Prader-Willi}} Ang sindromang Prader-Willi ay sanhi ng pagkawala ng mga aktibong [[gene]] sa spesipikong bahagi ng kromosomang 15 na rehiyong 15q11-q13. Ang mga tao ay normal na may dalawang mga kopya ng kromosomang ito sa bawat [[selula]] na ang isang kopya ay mula sa bawat magulang. Ang sindromang Prader-Willi ay nangyayari kapag ang pang-amang kopya ay sa isang bahagi o kabuuang nawawala. Sa mga 70% ng mga kaso, ang sindromang Prader-Willi ay nangyayari kapag ang rehiyong 15q11-q13 ng pang-amang kromosoma ay nabura. Ang mga [[gene]] sa rehiyon ito ay normal na aktibo sa pang-amang kopya ng kromosomang ito at hindi aktibo sa pang-inang kopya. Kaya ang isang indbidwal na may pagbura ng pang-amang kromosomang 15 ay walang mga aktibong gene sa rehiyong ito. Sa mga 25% ng mga kaso, ang isang indbidal na may sindromang Prader-Willi ay mayroong dalawang mga pang-inang kopya ng kromosomang 15 sa bawat selula ke3sa sa isang kopya sa bawat magulang. Ang phenomenon na ito ay tinatawag na ''maternal uniparental disomy''. Dahil sa ang mga gene ay normal na aktibo lamang sa pang-amang kopya ng kromosomang ito, ang indbidwal na may dalawang pang-inang kopya ng kromosomang 15 ay walang mga aktibong kopya ng mga gene na ito. Sa isang maliit na persentahe ng mga kaso, ang sindromang Prader-Willi ay sanhi ng isang kromosomal na muling pagsasaayos na tinatawag na [[translokasyon]]. Sa bihirang mga kaso, ang kondisyong ito ay sanhi ng abnormalidad sa rehiyon ng [[DNA]] na kumokontrol sa mga gene sa pang-amang kromosomang 15. Ang sindromang ito ay namamana. ===Isodisentrikong kromosomang 15=== {{main|Isodisentrikong 15}} Ang isang spesipikong kromosomal na pagbabagong tinatawag na Isodisentrikong kromosomang 15(Isodicentric chromosome 15) ay maaaring umapetko sa paglaki at pag-unlad ng isang indibidwal. Ang pasyentong apektado nito ay nag-aangkin ng isang "ekstra" o "tandang"(marker) kromosoma. Ang maliit na ekstrang kromosomang ito ay binubuo ng henetikong materyal mula sa kromosomang 15 na abnormal na naduplika(nakopya) at nakakabit ng dulo-sa-dulo. Sa ilang mga kaso, ang ekstrang kromosomang ito ay napakaliit at walang epekto sa kalusugan ng indbidwal na mayroon nito. Ang mas malaking isodisentrikong kromosomang 15 ay maaaring magresulta ng mahinang tono ng [[masel]]([[hypotonia]]), [[retardasyon na pang-isip]], [[pangingisay]](seizures) at mga [[sakit sa pag-iisip]](problema sa pag-aasal). Ang mga tanda at sintomas ng [[autismo]] ay nauugnay rin sa presensiya ng isodisentrikong kromosomang 15. ===Ibang mga kondisyong kromosomal=== Ang iba pang mga pagbabgo sa bilang o istraktura ng kromosomang 15 ay maaaring magsanhi ng [[retardasyong mental]], naantalang paglaki at pag-unlad, [[hypotonia]] at mga katangiang pang-mukha. Ang mga pangbabagong ito ay kinabibilangan ng ekstrang kopya ng isang bahagi ng kromosomang 15 sa bawat [[selula]](parsiyal na trisomiya 15) o isang nawawalang segmento ng kromosomang ito sa bawat selula(parsiyal na monosomiya 15). Sa ilang mga kaso, ang ilang mga pantayong bloke ng [[DNA]] ng [[kromosoma]] na mga [[nucleotide]] ay nabura o naduplika. Ang mga sumusunod na sakit ang ilan sa mga nauugnay sa mga [[gene]] sa kromosomang 15: * [[Bloom syndrome]] * [[Breast cancer]] * [[Isovaleric acidemia]] * [[Marfan syndrome]] * [[Nonsyndromic deafness]] <!-- autosomal dominant/recessive, mitochondrial, X-linked --> * [[Tay-Sachs disease]] * [[Tyrosinemia]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{refbegin}} * {{Cite journal | author=Bittel DC, Butler MG | title=Prader-Willi syndrome: clinical genetics, cytogenetics and molecular biology | journal=Expert Rev Mol Med | year=2005 | pages=1–20 | volume=7 | issue=14 | pmid=16038620 | doi=10.1017/S1462399405009531}} * {{Cite journal | author=Bittel DC, Kibiryeva N, Talebizadeh Z, Butler MG | title=Microarray analysis of gene/transcript expression in Prader-Willi syndrome: deletion versus UPD | journal=J Med Genet | year=2003 | pages=568–574 | volume=40 | issue=8 | pmid=12920063 | doi=10.1136/jmg.40.8.568 | pmc=1735542}} * {{Cite journal | author=Bittel DC, Kibiryeva N, Talebizadeh Z, Driscoll DJ, Butler MG | title=Microarray analysis of gene/transcript expression in Angelman syndrome: deletion versus UPD | journal=Genomics | year=2005 | pages=85–91 | volume=85 | issue=1 | pmid=15607424 | doi=10.1016/j.ygeno.2004.10.010}} * {{Cite journal | author=Borgatti R, Piccinelli P, Passoni D, Dalpra L, Miozzo M, Micheli R, Gagliardi C, Balottin U | title=Relationship between clinical and genetic features in "inverted duplicated chromosome 15" patients | journal=Pediatr Neurol | year=2001 | pages=111–116 | volume=24 | issue=2 | pmid=11275459 | doi=10.1016/S0887-8994(00)00244-7}} * {{Cite journal | author=Butler MG, Bittel DC, Kibiryeva N, Talebizadeh Z, Thompson T | title=Behavioral differences among subjects with Prader-Willi syndrome and type I or type II deletion and maternal disomy | url=https://archive.org/details/sim_pediatrics_2004-03_113_3/page/565 | journal=Pediatrics | year=2004 | pages=565–573 | volume=113 | issue=3 Pt 1 | pmid=14993551 | doi=10.1542/peds.113.3.565}} * {{Cite journal | author=Cassidy SB, Dykens E, Williams CA | title=Prader-Willi and Angelman syndromes: sister imprinted disorders | journal=Am J Med Genet | year=2000 | pages=136–146 | volume=97 | issue=2 | pmid=11180221 | doi=10.1002/1096-8628(200022)97:2<136::AID-AJMG5>3.0.CO;2-V}} * {{Cite journal | author=Clayton-Smith J, Laan L | title=Angelman syndrome: a review of the clinical and genetic aspects | journal=J Med Genet | year=2003 | pages=87–95 | volume=40 | issue=2 | pmid=12566516 | doi=10.1136/jmg.40.2.87 | pmc=1735357}} * {{Cite journal | author=Gilbert F | title=Disease genes and chromosomes: disease maps of the human genome. Chromosome 15 | journal=Genet Test | year=1999 | pages=309–322 | volume=3 | issue=3 | pmid=10495933 | doi=10.1089/109065799316653}} * {{Cite journal | author=Lee S, Wevrick R | title=Identification of novel imprinted transcripts in the Prader-Willi syndrome and Angelman syndrome deletion region: further evidence for regional imprinting control | journal=Am J Hum Genet | year=2000 | pages=848–858 | volume=66 | issue=3 | pmid=10712201 | doi=10.1086/302817 | pmc=1288168}} * {{Cite journal | author=Rineer S, Finucane B, Simon EW | title=Autistic symptoms among children and young adults with isodicentric chromosome 15 | journal=Am J Med Genet | year=1998 | pages=428–433 | volume=81 | issue=5 | pmid=9754629 | doi=10.1002/(SICI)1096-8628(19980907)81:5<428::AID-AJMG12>3.0.CO;2-E}} * {{Cite journal | author=Zollino M, Tiziano F, Di Stefano C, Neri G | title=Partial duplication of the long arm of chromosome 15: confirmation of a causative role in craniosynostosis and definition of a 15q25-qter trisomy syndrome | journal=Am J Med Genet | year=1999 | pages=391–394 | volume=87 | issue=5 | pmid=10594876 | doi=10.1002/(SICI)1096-8628(19991222)87:5<391::AID-AJMG4>3.0.CO;2-O}} {{refend}} {{chromosomes}} [[Kategorya:Mga kromosoma]] gu6dri9apgnzrnnubuq9lbpynp3ji88 Mohamed Morsi 0 184163 2227939 2207534 2026-09-23T03:42:42Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227939 wikitext text/x-wiki {{rough translation}} {{Other people|Morsi}} {{Infobox officeholder |name = Mohamed Morsi<br />{{lang|arz|محمد مرسى}} |image = Mohamed Morsi-05-2013.jpg |office = [[Pangulo ng Ehipto]] |term_start = 30 Hunyo 2012 |term_end = 3 Hulyo 2013 |primeminister = [[Kamal Ganzouri]] |predecessor = [[Mohamed Hussein Tantawi]] <small>(acting)</small> |successor = [[Adly Mansour]] <small>(acting)</small> |office2 = Chairman of the [[Freedom and Justice Party (Egypt)|Freedom and Justice Party]] |leader2 = [[Mohammed Badie]] |term_start2 = 30 Abril 2011 |term_end2 = 24 Hunyo 2012 |predecessor2 = Itinatag ang posisyon |successor2 = [[Saad El-Katatni]] |office3 = Member of [[People's Assembly of Egypt|People's Assembly]] |term_start3 = 1 Disyembre 2000 |term_end3 = 12 Disyembre 2005 |predecessor3 = No'man Gomaa |successor3 = Mahmoud Abaza |office4 = Secretary General of the [[Non-Aligned Movement]] |term_start4 = 30 Hunyo 2012 |term_end4 = 30 Agosto 2012 |predecessor4 = [[Hussein Tantawi]] |successor4 = [[Mahmoud Ahmadinejad]] |birth_date = {{birth date|1951|8|20|df=y}} |birth_place = [[Sharqia]], [[Egypt]] |death_date = {{death date and age|2019|6|17|1951|8|20|df=y}} |death_place = |party = [[Freedom and Justice Party (Egypt)|Freedom and Justice Party]] <small>(2011–present)</small><br />[[Muslim Brotherhood]] <small>(1991–2011)</small> |alma_mater = [[Cairo University]]<br />[[University of Southern California]] }} Si '''Muhammad Morsi Isa' al-Ayyat''' ({{lang-arz|محمد محمد مرسى عيسى العياط}}, {{IPA-arz|mæˈħæmmæd mæˈħæmmæd ˈmoɾsi ˈʕiːsæ l.ʕɑjˈjɑːtˤ|IPA}}, 8 Agosto 1951 – 17 Hunyo 2019) ay isang Egyptian politiko na naglingkod bilang ang ika-limang<ref>{{cite news|url=http://www.sharnoffsglobalviews.com/egypt-crises-jordan-163/|title=Jordan Bolstered by Egyptian, Syrian Chaos|first1=Dana|last1=Barakat|first2=Thomas|last2=Sullivan|publisher=Sharnoff's Global Views |date=2013-08-26|accessdate=2014-01-12}}</ref> presidente ng Ehipto, mula 30 Hunyo 2012 to 3 Hulyo 2013, kapag siya ay inalis ng militar matapos masa protesta. Siya ay ang unang democratically inihalal na pinuno ng estado sa Egyptian kasaysayan. Kahit na gaganapin halalan din ang kanyang mga predecessors, ang mga ito ay sa pangkalahatan ay marred sa pamamagitan ng irregularities at mga paratang ng mga palubid at palayag. Siya rin ay ang unang pangulo sa na-unang ipinapalagay ang kanyang tungkulin pagkatapos ng halalan, bilang kabaligtaran sa paparating sa kapangyarihan bilang rebolusyonaryo (sa kaso ng [[Gamal Abdel Nasser]]) o bilang appointed tagapagmana ([[Anwar Sadat|Sadat]], [[Hosni Mubarak|Mubarak]]). Mohamed Morsi ay tinuturuan sa Egyptian mga paaralan pampubliko at mga unibersidad; siya ay mamaya nabigyan ng isang scholarship mula sa Egyptian pamahalaan upang maghanda para sa isang Ph.D. degree sa Estados Unidos. Morsi ay isang Miyembro ng Parlyamento sa Tao Assembly ng Ehipto 2000-2005, at isang nangungunang miyembro sa mga Muslim kapatiran. Siya ay naging Chairman ng Freedom at Justice Party (FJP) kapag ito ay itinatag sa pamamagitan ng mga Muslim kapatiran sa kalagayan ng ang 2011 Egyptian rebolusyon. Tumayo siya bilang kandidato sa FJP para sa Mayo-Hunyo 2012 pampanguluhan halalan. Pagtatagumpay Morsi sa ang pampanguluhan halalan ay inihayag sa 24 Hunyo 2012<ref name=Hauslohner>Abigail Hauslohner, "[http://www.thestar.com/news/world/2013/07/03/egypt_protests_mohammed_morsi_banned_from_travel_military_coup_underway_advisor_says.html Egypt protests: President Morsi removed by army, reportedly put under house arrest]," ''[[Toronto Star]]'', 3 Hulyo 2013.</ref><ref>Ashraf Khalil, "[http://world.time.com/2013/07/03/egypts-military-ousts-democratically-elected-president-morsi-angering-his-islamist-supporters/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140217051147/http://world.time.com/2013/07/03/egypts-military-ousts-democratically-elected-president-morsi-angering-his-islamist-supporters/ |date=2014-02-17 }}," ''[[Time (magazine)|Time]]'', 3 Hulyo 2013.</ref><ref name=Lederman>Josh Lederman and Matthew Lee,"[http://www.edmontonjournal.com/news/Pentagon+Secretary+Hagel+calls+Egyptian+defence+minister/8611323/story.html Obama urges return of civilian government in Egypt, orders review of US aid to Cairo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006074344/http://www.edmontonjournal.com/news/Pentagon+Secretary+Hagel+calls+Egyptian+defence+minister/8611323/story.html |date=2013-10-06 }}," ''[[Edmonton Journal]]'', 3 Hulyo 2013.</ref> pagkatapos niyang napanalunan ang run-off ang halalan winning 51.7 porsyento ng mga boto laban sa Ahmed Shafik,<ref>{{cite news|title=Muslim Brotherhood candidate Morsi wins Egyptian presidential election|url=http://www.foxnews.com/world/2012/06/24/egypt-braces-for-announcement-president/|newspaper=Fox News|date=24 Hunyo 2012|accessdate=12 Enero 2014|archive-date=24 Hunyo 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120624193616/http://www.foxnews.com/world/2012/06/24/egypt-braces-for-announcement-president/|url-status=dead}}</ref> huling prime ministro<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2012/06/25/world/middleeast/mohamed-morsi-of-muslim-brotherhood-declared-as-egypts-president.html?pagewanted=all|title=Named Egypt's Winner, Islamist Makes History|author=David D. Kirkpatrick|date=24 Hunyo 2012|newspaper=The New York Times|archivedate=13 August 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/69sKYLZ5k?url=http://www.nytimes.com/2012/06/25/world/middleeast/mohamed-morsi-of-muslim-brotherhood-declared-as-egypts-president.html?_r=1|accessdate=12 Enero 2014|url-status=live}}</ref> pinatalsik na lider [[Hosni Mubarak]]<ref name="hewie">{{cite book|last=El-Hewie|first=Mohamed|title=Chain Reaction: Egypt's Revolt 2011 Illustrated|year=2011|publisher=Shaymaa|isbn=1461093953|pages=3–5}}</ref> ni. Bilang presidente, Morsi ipinagkaloob ang kanyang sarili ng walang limitasyong mga kapangyarihan sa pagdadahilan na siya ay "maprotektahan" ang bansa mula sa istraktura Mubarak-panahon kapangyarihan, na kung saan siya tinatawag na "mga labi ng lumang rehimen", at ang kapangyarihan upang magbatas nang walang pangangasiwa ng hukuman o pagsusuri ng kanyang kumikilos. Sa huli ng Nobyembre, na ibinigay niya ang isang Islamist-back draft na saligang batas at tinatawag na para sa isang reperendum, isang gawa na tinatawag na ang kanyang opponents isang "Islamist pagtatagumpay".<ref name=rule>{{cite journal|last=El Rashidi|first=Yasmine|title=Egypt: The Rule of the Brotherhood|journal=New York Review|date=7 Pebrero 2013|url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2013/feb/07/egypt-rule-brotherhood/?pagination=false|accessdate=12 Enero 2014|quote=The Islamists’ TV channels and press called the completion of the draft constitution an “achievement,” “historic,” “an occasion,” “another step toward achieving the goals of the revolution.” The independent and opposition press described it as “an Islamist coup.”}}</ref> Ang mga isyu<ref name="alarab912">{{cite news|title=Egypt’s Mursi annuls controversial decree, opposition says not enough|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/12/09/254059.html|accessdate=12 Enero 2014|newspaper=Al Arabiya|date=9 Disyembre 2012|quote=The two issues – the decree and the referendum – were at the heart of anti-Mursi protests that have rocked Egypt in the past two weeks.|archive-date=9 Disyembre 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121209000212/http://english.alarabiya.net/articles/2012/12/09/254059.html|url-status=dead}}</ref>, kasama ang mga reklamo ng uusig ng mga mamamahayag at mga pag-atake sa nonviolent demonstrators,<ref name=continue>{{cite news|last=Williams,|first=Daniel|title=Muslim Brotherhood abuses continue under Egypt’s military|url=http://articles.washingtonpost.com/2013-08-15/opinions/41412548_1_muslim-brotherhood-human-rights-watch-military-trials|accessdate=12 Enero 2014|newspaper=Washington Post|date=15 Agosto 2013|archive-date=2013-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927053305/http://articles.washingtonpost.com/2013-08-15/opinions/41412548_1_muslim-brotherhood-human-rights-watch-military-trials|url-status=dead}}</ref> nagdala ng daan-daang libo-libong mga protesters sa mga kalye sa 2012 Egyptian protesta.<ref>{{cite news|author=David D. Kirkpatrick|url=http://www.nytimes.com/2012/12/09/world/middleeast/egypt-protests.html?pagewanted=2|title=President Mohamed Morsi of Egypt Said to Prepare Martial Law Decree|location=Egypt|newspaper=The New York Times|date=26 Abril 2012|accessdate=12 Enero 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Egyptians take anti-Morsi protests to presidential palace|url=http://www.independent.co.uk/news/world/africa/egyptians-take-antimorsi-protests-to-presidential-palace-8385721.html|last1=McCrumen|first1=Stephanie|last2=Hauslohner|first2=Abigail|newspaper=[[The Independent]]|date=5 Disyembre 2012|accessdate=12 Enero 2014|archive-date=2013-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130122004650/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/egyptians-take-antimorsi-protests-to-presidential-palace-8385721.html|url-status=dead}}</ref> Sa 30 Hunyo 2013, masa protesta erupted sa buong Ehipto na nakita ng milyun-milyong protesters pagtawag para sa pagbibitiw ng presidente ng.<ref>{{cite web|url=http://www.reuters.com/article/2013/06/30/us-egypt-protests-idUSBRE95Q0NO20130630|title=Millions flood Egypt's streets to demand Mursi quit|date=30 Hunyo 2013|publisher=Reuters|access-date=2014-01-12|archive-date=2013-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015031606/http://www.reuters.com/article/2013/06/30/us-egypt-protests-idUSBRE95Q0NO20130630|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sfgate.com/technology/businessinsider/article/Sunday-Saw-The-Biggest-Protest-In-Egypt-s-4639216.php|title=Sunday Saw 'The Biggest Protest In Egypt's History'|date=30 Hunyo 2013|publisher=San Francisco Chronicle|access-date=12 Enero 2014|archive-date=19 Oktubre 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019234236/http://www.sfgate.com/technology/businessinsider/article/Sunday-Saw-The-Biggest-Protest-In-Egypt-s-4639216.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theatlantic.com/infocus/2013/07/millions-march-in-egyptian-protests/100543/|title=Millions March in Egyptian Protests|date=1 Hulyo 2013|publisher=The Atlantic}}</ref> Bilang tugon sa mga kaganapan, Morsi ay ibinigay ng 48 oras na ultimatum ng militar upang matugunan ang mga pangangailangan ng mga tao at upang malutas ang mga pagkakaiba sa pampolitika o iba pa sila ay mamagitan sa pamamagitan ng pagpapatupad ng kanilang sariling mga mapa ng daan para sa mga bansa<ref>Abdelaziz, Salma (1 Hulyo 2013). "[http://edition.cnn.com/2013/07/01/world/meast/egypt-protests/index.html?hpt=hp_t1 Egyptian military issues warning over protests]". CNN. Retrieved 12 Enero 2014.</ref> na nagsasabi na ito ay hindi dapat nailalarawan sa bilang ang pagbabanta ng isang kapalaran.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/Egyptian-army-issues-new-statement-denies-warning-of-coup/articleshow/20869255.cms Egyptian army issues new statement, denies warning of coup - Times Of India]. Timesofindia.indiatimes.com (2013-07-02). Retrieved on 2014-01-12.</ref> Morsi ay ipinahayag unseated sa 3 Hulyo 2013 sa pamamagitan ng isang militar pagtatagumpay konseho na binubuo ng pagtatanggol ministro Abdul Fatah al-Sisi, pagsalungat lider Mohamed ElBaradei, ang Grand Imam ng Al Azhar Ahmed el-Tayeb, at Coptic Pope Tawadros II.<ref>{{cite web|title=Morsi told he is no longer the president|url=http://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews-live/egypt-in-crisis?Post+generic=%3Ftid%3Dsm_twitter_washingtonpost#1a6828bb-8897-4a48-8ba4-7c02b4138feb|work=Washington Post|accessdate=12 Enero 2014|archiveurl=https://archive.today/20130703191725/http://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews-live/egypt-in-crisis?Post+generic=%3Ftid%3Dsm_twitter_washingtonpost%231a6828bb-8897-4a48-8ba4-7c02b4138feb#1a6828bb-8897-4a48-8ba4-7c02b4138feb|archivedate=2013-07-03|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news| url=http://m.guardiannews.com/world/middle-east-live/2013/jul/03/egypt-countdown-army-deadline-live| title=Egyptian army suspends constitution and removes President Morsi&nbsp;– as it happened| date=3 Hulyo 2013|first1=Matthew|last1=Weaver|first2=Tom|last2=McCarthy|work=The Guardian|accessdate=12 Enero 2014}}</ref> Nasuspinde ang militar Ang saligang batas, at itinatag ng isang bagong administrasyon buhok sa pamamagitan ng mga punong katarungan,<ref>{{cite news|title=Outlines of Egypt army's post-Morsi plan emerge|url=http://news.yahoo.com/outlines-egypt-armys-post-morsi-plan-emerge-194532950.html|last1=Hendawi|first1=Hamza|last2=Michael|first2=Maggie|agency=Associated Press|date=2 Hulyo 2013|accessdate=12 Enero 2014|archive-date=5 Hulyo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130705074101/http://news.yahoo.com/outlines-egypt-armys-post-morsi-plan-emerge-194532950.html|url-status=dead}}</ref> at pinasimulan ng isang "brutal" crackdown sa Muslim kapatiran.<ref name=crackdown>{{cite news|last=McCrummen|first=Stephanie|title=Egyptian minister postpones dissolution of the Muslim Brotherhood|url=http://www.washingtonpost.com/world/egyptian-minister-postpones-dissolution-of-the-muslim-brotherhood/2013/09/24/39a7299e-2548-11e3-9372-92606241ae9c_story.html|accessdate=12 Enero 2014|newspaper=The Washington Post|date=24 Setyembre 2013}}</ref> Sa 1 Setyembre 2013, prosecutors tinutukoy Morsi sa pagsubok sa pagsingil ng inciting nakamamatay na karahasan.<ref>{{cite web|title=Egypt's Morsi to be tried for inciting violence|url=http://www.usatoday.com/story/news/world/2013/09/01/egypt-morsi-trial/2753587/|publisher=USA Today|accessdate=12 Enero 2014}}</ref> Ang petsa ay naitakda para sa 4 Nobyembre 2013;<ref>{{cite web|title=Egypt sets November trial date for Morsi|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2013/10/egypt-sets-november-trial-date-for-morsi-20131091095636300.html|publisher=Al Jazeera English|accessdate=12 Enero 2014}}</ref> siya ay sinubukan sa singil ng pag-uudyok ng pagpatay at karahasan. Siya din ay sinubukan sa mga singil ng paniniktik.<ref>{{cite web|title=Frequently Asked Questions about Egypt's Morsi trial|url=http://english.ahram.org.eg/News/85409.aspx|publisher=Ahram Online|accessdate=12 Enero 2014}}</ref> Siya din ay sinubukan sa mga singil ng paniniktik.<ref>{{Cite news|title=Prosecutor general orders Morsi tried for espionage along with Brotherhood leaders|url=http://www.dailynewsegypt.com/2013/12/18/prosecutor-general-orders-morsi-tried-for-espionage-along-with-brotherhood-leaders/|agency=Daily News Egypt|date=18 Disyembre 2013|accessdate=12 Enero 2014}}</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist | colwidth=30em | refs = }} {{Commonscat|Mohamed Morsi}} {{NAMSecretary-General}} {{BD|1951|2019|Morsi, Mohamed}} [[Kategorya:Mga politiko ng Ehipto]] gf8mkkkp32mbep5x49xql0pxp03f7pv Pokémon Platinum 0 185660 2228086 2137047 2026-09-23T11:10:03Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228086 wikitext text/x-wiki {{kinukumpuni}} {{walang-sanggunian}} {{Infobox VG |title = Pokémon Platinum |image = Pokemon_Platinum_Boxart.png |caption = pabalat ng ''Pokémon Platinum'' para sa Hilagang Amerika, na itinatampok ang Legendary Pokémon na si [[Giratina (Pokémon)|Giratina]] sa kanyang orihinal na anyo. |developer = [[Game Freak]] |publisher = [[Nintendo]], [[The Pokémon Company]] |designer = [[Satoshi Tajiri]] <small>([[executive producer]])</small><br />[[Junichi Masuda]] <small>([[Video game director (disambiguation)|director]])</small> |released = {{vgrelease|JP=13 Setyembre 2008|NA=22 Marso 2009|EU=22 Mayo 2009|AUS=14 Mayo 2009}} |genre = [[Role-playing video game]] |series = [[Pokémon (video game series)|''Pokémon'' series]] |engine = Modified ''Pokémon Diamond'' and ''Pearl'' engine |modes = [[Single-player]], [[Multiplayer video game|multiplayer]], [[Online game|online multiplayer]] |ratings = {{vgratings|ESRB=E|CERO=A|PEGI=3+|OFLC=G8+|GRB=ALL}} |platforms = [[Nintendo DS]] |media = [[Nintendo DS Game Card]] }} {{nihongo|'''''Pokémon Platinum Version'''''|ポケットモンスタープラチナ|Poketto Monsutā Purachina|"Pocket Monsters: Platina"}} ay ikatlong laro ng ''[[Pokémon]]'' sa ikaapat na henerasyon. Ito ay nilikha ng [[Game Freak]] at inilathala naman ng [[Nintendo]] para sa konsolang [[Nintendo DS]]. Ito ay pinahusay na muling paggawa ng [[Pokémon Diamond and Pearl]]. Ang mga larong ito ay unang nakita noong 11 Mayo 2008 sa magasin ni [[CoroCoro]] na ibinuking sa [[Internet]]. Ang larong ito ay isang role-playing game na inilabas sa [[Hapon]] noong 13 Setyembre 2008, 22 Marso 2009 sa [[Hilagang Amerika]], 14 Mayo 2009 sa [[Australya]] at 22 Mayo 2009 naman sa [[Europa]]. ==Mga Pagbabago mula sa ''Diamond'' at ''Pearl''== *Si [[Lucas (Karakter ng Pokémon Platinum)|Lucas]], [[Dawn]] at si [[Barry]] ay nagbago ang kanilang mga suot dahilan nang pagbago ng temperatura ng Rehiyon ng [[Sinnoh]]. *Ang [[Pokétch]] ay muling idinisenyo. Ang manlalaro ay pinapayagan na pabalikin at pasulong ang mga apps sa halip na papasulungin muna ang lahat ng mga apps para makabalik sa isa pang apps katulad sa Pokémon ''Diamond'' at ''Pearl''. *Iba sa mga move ay muling naidesenyo ang kanilang mga animasyon katulad ng ''move'' na ''Razor Leaf'' at ''Spacial Rend''. *Dito ang mga ''Gym Leader'', si Barry at iba pang mga tagasanay ang kanilang mga ''trainer sprites'' ay animadong gumagalaw na. *Iba sa mga tagasanay ay gumagamit na ng mga {{tt|''Seals''|Ginagamit ito ng mga tagasanay ng Sinnoh sa kanilang mga Pokéball kapag sumasali sila sa Pokémon Super Contest.}}. *Kapag ang manlalaro ay nagsimulang kalabanin ang Pokémon na si Giratina sa ''Distortion World'', sa halip na sabihin ng laro na ''"A wild Giratina appeared!"'', ipinapakita nito ''"The Distortion World's GIRATINA appeared!"''. *Ang ''Battle Menu'' ay muling idinisenyo. *Ang manlalaro ay matatagpuan si [[Propesor Rowan]] pati ang kanyang assistant at makukuha ng manlalaro ang kanyang Pokémon sa ''Route 201''. *Parehong magpapakita si [[Dialga (Pokémon)|Dialga]] at si [[Palkia (Pokémon)|Palkia]] sa ''Spear Pillar'', ganun din si [[Giratina (Pokémon)|Giratina]] sa harapan ni [[Cyrus (Team Galactic)|Cyrus]]. *Ang Bayan ng Twinleaf at ang katabing ruta ay meron ng mga niyebe. *Ang manlalaro ay pwede nang pagpalitin ang anyo ni [[Shaymin (Pokémon)|Shaymin]] mula sa ''Land Form'' ay pwede na itong gawing ''Sky Form''. ==Mga Katangian== ===Pokétch=== Ang '''Pokémon Watch''' (ポケモンウォッチ ''Pokémon Watch'') o mas kilala sa tawag na '''Pokétch''' (ポケッチ ''Pokétch'') ay isang personal na kagamitan na ginawa ng ''The Pokétch Company'' para sa mga tagasanay ng Rehiyon ng [[Sinnoh]], sa anyo na parang [[Relo]] na ''Touch Screen''. Ito ay may iba't ibang mga apps at parang katulad lang ito ng [[Pokémon Black at White#C-Gear|C-Gear]] sa Rehiyon ng [[Unova]]. Sa laro makikita ito sa ''screen'' ng [[Nintendo DS]] sa ibaba habang ang manlalaro ay naglalakad sa buong paligid. ===Pokémon Super Contest=== Ang '''Pokémon Super Contest''' ay isang pinalawak na pormat ng ''Pokémon Contest'' para sa mga laro ng ikaapat na henerasyon, kasama na ang [[Pokémon Diamond and Pearl|Diamond at Pearl]] at Platinum. Dito ang [[Pokémon]] ay ginagrado ang kanilang itsura at ang kanilang pagganap sa ''stage'' kaysa sa kanilang mga lakas. Iba ito sa mga nakaraang mga kompetisyon sa mga laro ng Pokémon. Sila ay dumadaan sa apat na rangkahan na may parehong mga kategorya: ''Cool'', ''Beauty'', ''Cute'', ''Smart'' at ''Tough''. ==Mga Lokasyon sa Laro== [[Talaksan:Sinnoh_Region.png|thumb|230px|alt=text|Mapa ng Rehiyon ng Sinnoh sa loob ng laro]] [[Talaksan:Sinnoh_Pt.png|thumb|230px|alt=text|Likhang sining ng mapa ng Rehiyon ng Sinnoh sa Pokémon Platinum]] ===Mga Bayan at Siyudad=== *Twinleaf Town *Sandgem Town *Jubilife City *Oreburgh City *Floaroma Town *Eterna City *Hearthome City *Solaceon Town *Veilstone City *Pastoria City *Celestic Town *Canalave City *Snowpoint City *Sunyshore City *Pokémon League *Fight Area *Survival Area *Resort Area == Paglabas == Unang inanunsyo ng Nintendo Japan ang ''Pokémon Platinum'' noong Mayo 15, 2008 bilang kasunod ng ''Pokémon Diamond and Pearl.'' <ref>{{Cite web |last=Tanaka |first=John |date=2008-05-15 |title=Pokemon Platinum Announced |url=https://www.ign.com/articles/2008/05/15/pokemon-platinum-announced |access-date=2022-07-06 |website=IGN |language=en}}</ref> Ipinalabas din ito sa bansang Hapon noong Setyembre 13, 2008,<ref>{{Cite web |date=2008-07-11 |title=Pokemon Platinum Dated For Japan |url=https://kotaku.com/pokemon-platinum-dated-for-japan-5024087 |access-date=2022-07-06 |website=Kotaku |language=en-us |archive-date=2020-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222182340/https://kotaku.com/pokemon-platinum-dated-for-japan-5024087 |url-status=dead}}</ref> at inabot lang ng tatlong araw para makabenta ng isang milyong yunit. <ref>{{Cite web |last=Tanaka |first=John |date=2008-09-17 |title=Pokemon Platinum Goes Platinum in Japan |url=https://www.ign.com/articles/2008/09/17/pokemon-platinum-goes-platinum-in-japan |access-date=2022-07-06 |website=IGN |language=en}}</ref> Ipinalabas din ang laro sa Hilagang Amerika noong Marso 22, 2009,<ref>{{Cite web |last=Staff |first=I. G. N. |date=2009-03-16 |title=Pokemon Platinum Version Makes Its U.S. Debut |url=https://www.ign.com/articles/2009/03/16/pokemon-platinum-version-makes-its-us-debut |access-date=2022-07-06 |website=IGN |language=en}}</ref> sa Australya noong Mayo 14, 2009,<ref>{{Cite web |date=2009-04-28 |title=Pokemon Platinum Dated For Australia |url=https://www.kotaku.com.au/2009/04/pokemon-platinum-dated-for-australia/ |access-date=2022-07-06 |website=Kotaku Australia |language=en-AU |archive-date=2009-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429232903/http://www.kotaku.com.au/2009/04/pokemon-platinum-dated-for-australia/ |url-status=dead }}</ref> at sa Europa noong Mayo 22, 2009.<ref>{{Cite web |title=Pokémon Platinum for Europe |url=http://spong.com/article/17147/Pokemon-Platinum-for-Europe |access-date=2022-07-06 |website=SPOnG |language=en}}</ref> {{usbong}} {{Mga Pangunahing Serye na laro ng Pokémon}} {{DEFAULTSORT:Pokémon Platinum}} [[Kategorya:Larong bidyo noong 2008]] ns9l00yfijwf4mj5pfhg6xo67yj6bsg Osteichthyes 0 188456 2227980 2204082 2026-09-23T06:26:44Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227980 wikitext text/x-wiki {{paraphyletic group | name = Osteichthyes |fossil_range= <br>Huling [[Siluriyano]]–Kasalukuyan, {{fossil range|earliest=Late Silurian|425|0|ref=<ref name="Zhao2021">{{Cite journal |last1=Zhao |first1=W. |last2=Zhang |first2=X. |last3=Jia |first3=G. |last4=Shen |first4=Y. |last5=Zhu |first5=M. |year=2021 |title=The Silurian-Devonian boundary in East Yunnan (South China) and the minimum constraint for the lungfish-tetrapod split |url=https://www.researchgate.net/publication/353479392 |journal=Science China Earth Sciences |volume=64 |issue=10 |pages=1784–1797 |doi=10.1007/s11430-020-9794-8 |bibcode=2021ScChD..64.1784Z |s2cid=236438229}}</ref>}} | image = Osteichthyes.jpg | image_caption = Halimbawa ng Osteichthyes: [[Neoceratodus forsteri|Queensland lungfish]] at [[West Indian Ocean coelacanth]] (dalawang [[Sarcopterygii]]), [[Iridescent shark]] at [[Acipenser oxyrinchus|American black sturgeon]] (dalawang [[Actinopterygii]]). | auto = yes | taxon = Osteichthyes | authority = [[Thomas Henry Huxley|Huxley]], 1880 |includes = *[[Actinopterygii]] <small>(ray-finned fish)</small> *[[Sarcopterygii]] <small>(lobe-finned fish)</small> |excludes = *[[Tetrapoda]] }} Ang '''Osteichthyes''' ({{IPAc-en|icon|ˌ|ɒ|s|t|iː|ˈ|ɪ|k|θ|i|.|iː|z}}) o '''mabutong isda''' ay isang pangkat [[taksonomiya|taksonomiko]] ng [[isda]] na may mabuto kesa sa mga kalansay na [[Chondrichthyes|kartilihoso]]. Ang malawak ng karamihan ng mga isda ay mga osteichthyes na isang labis na diberso at saganang pangkat na binubuo ng mga 29,000 espesye. Ito ang pinakamalaking klase ng mga bertebrata na umiiral sa kasalukuyan. Ang mga Osteichthyes ay nahahati sa isdang may ray na palikpik ([[Actinopterygii]]) at isdang may lobong palikpik([[Sarcopterygii]]). Ang pinakamatandang alam na mga fossil ng mabutong isda ay mga 420 milyong taon ang nakalilipas na mga [[fossil na transiyonal]] rin na nagpapakita ng isang paterno ng ngpin na nasa pagitan ng mga row ng teeth ng mga pating at mga butong isda. <ref>{{Cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/08/070801-jawed-fish.html |title=Jaws, Teeth of Earliest Bony Fish Discovered |access-date=2012-09-23 |archive-date=2007-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114054414/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/08/070801-jawed-fish.html |url-status=dead}}</ref> Sa karamihan ng mga sistemang klasipikasyon, ang mga Osteichthyes ay mga [[parapiletiko]] sa mga [[bertebrata]]ng pang-lupain. Ang ibig sabihin nito ay ang pinakamalapit na karaniwang ninuno ng lahat ng mga Osteichthyes ay kinabibilangan ng mga [[tetrapoda]] sa mga inapo nito. Ang Actinopterygii (isdang may ray na palikpik) ay monopiletiko ngunit ang pagsasama ng Sarcopterygii sa Osteichthyes ay nagdudulot sa Osteichthyes na maging parapilteiko. Sa paradoksiko, ang Sarcopterygii ay itinuturing na monopiletiko dahil ito ay kinabibilangan ng mga tetrapoda. Ang karamihan ng mga mabutong isda ay kabilang sa isdang may ray na palikpik (Actinopterygii). May tanging walong mga nabubuhay na espesye ng hindi tetrapodang isdang may lobong palikpik ([[Sarcopterygii]]) kabilang ang [[lungfish]] at [[coelacanth]]. Sa tradisyonal ay tinrato ang mabutong isda bilang isang klase sa loob ng mga bertebrata na ang mga Actinopterygii ant Sarcopterygii bilang mga subklase. Gayunpaman, ang ilang mga kamakailang akda ay nag-angat ng Osteichthyes sa superklase na ang mga Actinopterygii at Sarcopterygii bilang mga klase. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mabutong isda]] [[Kategorya:Teleostomi]] fqzio0y27d2zbbqmipd3s1rwp4j9gcy Pook na urbano 0 191484 2228087 2185348 2026-09-23T11:19:39Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228087 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Tokyo Tower August 2014 (view from) 018.JPG|thumb|upright=1.5|Ang [[Malawakang Pook ng Tokyo]] na may humigit-kumulang 38 milyong residente, ay ang pinakamataong pook na urbano sa mundo.]] Ang isang '''pook na urbano''' ({{lang-en|urban area}}) o '''aglomerasyong urbano''' ({{lang-en|urban agglomeration}}) ay isang [[pamayanang pantao|pantaong pook]] na may mataas na [[kapal ng populasyon]] (''population density'') at [[impraestruktura]] ng ''built environment'' (kapaligirang puno ng mga estrukturang pantao). Sa pook na ito, maraming tao ang namumuhay at naghahanapbuhay nang malapitan, at karaniwang magkakalapit ang mga [[gusali]]. Nilikha ang mga pook na urbano sa pamamagitan ng [[urbanisasyon]], at ini-uuri ng [[morpolohiyang urbano]] ang mga ito bilang mga [[lungsod]], [[bayan]], [[conurbation]], at [[naik]]. Sa larangan ng [[urbanismo]], ang gayong salita ay kabaligtaran ng "[[pook na rural]]" tulad ng mga [[nayon]] kung saan naroroon ang maliliit na mga kabahayan at mga [[kabukiran]]. Sa larangan naman ng [[sosyolohiyang urbano]] o [[antropolohiyang urbano]], ito ay kabaligtaran ng [[kalikasan]]. Ang paglikha ng mga pook na nauna sa mga pook na urbano sa panahon ng [[rebolusyong urbano]] ay humantong sa paglikha ng [[kabihasnang]] pantao na may makabagong [[pagpaplano ng urbano]]. Kasabay ng ibang mga gawaing pantao tulad ng [[paggamit ng mga likas na yaman]], humahantong ito sa [[epektong pantao sa kapaligiran]]. Tumaas ang populasyong urbano ng mundo mula 746 milyon noong sa 3.9 bilyon sa loob ng mga nakalipas na dekada.<ref name="UrbanPopulation">{{cite news|title=City population to reach 6.4bn by 2050|url=http://www.heraldglobe.com/index.php/sid/223727231/scat/2411cd3571b4f088/ht/City-population-to-reach-64bn-by-2050|accessdate=11 July 2014|work=Herald Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714211145/http://www.heraldglobe.com/index.php/sid/223727231/scat/2411cd3571b4f088/ht/City-population-to-reach-64bn-by-2050|archive-date=2014-07-14|dead-url=yes|df=}}</ref> Noong 2009, nilagpasan ng kabuuang bilang ng mga mamamayang nakatira sa mga pook na urbano (3.42 bilyon) ang kabuuang bilang ng mga nakatira sa mga pook na rural (3.41 bilyon) at magmula noon nagiging mas urbano ang mundo kaysa rural.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/publications/urbanization/urban-rural.shtml|title=United Nations Population Division – Department of Economic and Social Affairs|publisher=}}</ref> Ito ang kauna-unahang pagkakataon na ang karamihan sa populasyon ng mundo ay nakatira sa mga kalungsuran.<ref>{{cite web |url=http://www.who.int/gho/urban_health/situation_trends/urban_population_growth_text/en/ |title= Urban population growth |publisher= World Health Organization}}</ref> Noong 2014 mayroong 7.2 bilyong katao sa [[Daigdig]],<ref name="WorldPopulation">{{cite news |title= Current world population |url= http://www.geohive.com/earth/population_now.aspx |accessdate= 11 July 2014 |publisher= United Nations, Department of Economic and Social Affairs |deadurl= yes |archiveurl= https://web.archive.org/web/20140702055710/http://www.geohive.com/earth/population_now.aspx |archivedate= 2 July 2014 |df= }}</ref> 3.9 na bilyon sa kanila ay nasa mga pook na urbano. Sa mga panahong iyon, ipinalalagay ng ''Population Division'' ng [[Kagawaran ng Ugnayang Ekonomiko at Panlipunan ng Mga Nagkakaisang Bansa]] na lalaki ang populasyong urbano ng mundo sa 6.4 bilyon pagsapit ng 2050, 37% ng paglaking iyon ay magmumula sa tatlong mga bansa: [[Tsina]], [[Indiya]] at [[Niherya]].<ref name="UrbanPopulation"/> Ang mga pook na urbano ay nilikha at pinaunlad pa sa pamamagitan ng proseso ng urbanisasyon. Sinusukat ang mga pook na urbano para sa samot-saring mga layunin, tulad ng maiging pagsusuri sa [[kapal ng populasyon]] (''population density'') at [[paglawak na urbano]] (''urban sprawl''). Di-tulad ng isang pook na urbano, ang isang [[kalakhang pook]] ay kinabibilangan ng hindi lamang ang pook na urbano, kung hindi ng mga [[Karatig bayan|karatig lungsod]] pati ang lupang rural sa pagitan nito na sosyo-ekonomikong nakaugnay sa [[pusod urbano]] na lungsod, karaniwan sa pamamagitan ng mga ugnayang [[empleo]] sa pamamagitan ng [[pangkaraniwang paglalakbay]] o pag-kokomyute kalakip ng pusod urbano na lungsod bilang pangunahing pamilihan ng paggawa. [[Talaksan:Urban land area (km²), OWID.svg|thumb|upright=1.5|Sukat ng urbanong lupa sa kilometro kuwadrado noong 2010<ref>{{cite web |title=Urban land area (km²) |url=https://ourworldindata.org/grapher/urban-land-area |website=Our World in Data |accessdate=6 Marso 2020}}</ref>]] [[Talaksan:2006megacities.svg|thumb|right|upright=1.5|Mga pook na urbanong may populasyong hindi bababa sa isang milyong katao noong 2006]] ==Kahulugan== Tinutukoy ng mga bansang [[Europa|Europeo]] ang mga urbanisadong pook batay sa uring-urbano na [[paggamit ng lupa]], na hindi pumapahintulot sa anumang mga puwang higit sa 200 metro (220 yarda), at gumagamit ng [[larawang satelayt]] sa halip ng mga senso upang matukoy ang mga hangganan ng pook na urbano. Sa mga bansang hindi pa gaanong umuunlad, bilang dagdag sa mga kahilingan na paggamit ng lupa at densidad, minsang ginagamit bilang isang kahilingan ang malaking mayorya ng populasyon (karaniwan 75%) ay hindi nabubuhay sa [[agrikultura]] o [[pangingisda]]. ===Pilipinas=== {{main|Talaan ng mga kalakhang pook sa Pilipinas|Talaan ng mga lungsod sa Pilipinas}} Ang [[Kalakhang Maynila]] na may populasyon na 16.3 milyong katao ay ang pinakamataong kalakhang pook sa [[Pilipinas]] at ang [[Talaan ng mga kalakhang pook ayon sa populasyon|panlabing-isang pinakamatao sa mundo]]. Ngunit ang [[Malawakang Maynila]], ang malawakang pook na urbano nito, ay [[Talaan ng mga pook na urbano ayon sa populasyon|panlimang pinakamatao sa mundo]] na may 20,654,307 katao noong 2010.<ref name="WG">{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&srt=npan&col=aohdq&pt=a&va=&srt=pnan|title=World: metropolitan areas|publisher=World Gazetteer|accessdate=2010-01-22|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930211424/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&srt=npan&col=aohdq&pt=a&va=&srt=pnan|archivedate=2007-09-30|df=}}</ref> Ang iba pang mga kalakhang pook na tinukoy ng [[Pambansang Pangasiwaan sa Kabuhayan at Pagpapaunlad]] (NEDA) ay ang [[Kalakhang Cebu]] at ang [[Kalakhang Dabaw]].<ref>{{cite web | url=http://www.neda.gov.ph/devpulse/pdf_files/Devpulse%20factsheet%20-%20Aug%2030%20issue.pdf | title=Building Globally Competitive Metro Areas in the Philippines | work=[[Pambansang Pangasiwaan sa Kabuhayan at Pagpapaunlad (Pilipinas)|National Economic and Development Authority]] | accessdate=6 Pebrero 2014 | date=30 Agosto 2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004221432/http://www.neda.gov.ph/devpulse/pdf_files/Devpulse%20factsheet%20-%20Aug%2030%20issue.pdf | archivedate=4 Oktubre 2013}}</ref> Sang-ayon sa Batas Republika Blg. 9009, upang maging isang lungsod, dapat na naisakatuparan ng isang pamayanan o tinitirhang pook ang dalawang mga panuntunan na ito: * may pampook na pinagkakitaan na hindi bababa sa ₱ 100 milyon (batay sa halaga ng pisong umiiral noong 2000) para sa huling dalawang mga magkakasunod ba taon, na may katibayan ng [[Kagawaran ng Pananalapi (Pilipinas)|Kagawaran ng Pananalapi]], '''AT''' * may populasyon na hindi bababa sa 150,000 katao, na may katibayan ng [[Pangasiwaan ng Estadístika ng Pilipinas]] (PSA); '''O''' isang magkaratig na teritoryo ng 100 kilometro kuwadrado, na may katibayan ng [[Kawanihan ng Pamamahala sa mga Lupa (Pilipinas)|Kawanihan ng Pamamahala sa mga Lupa]], at ang pagiging magkaratig ay hindi kinakailangan para sa mga pook na nasa dalawa o higit pang mga pulo. {{Mga pinakamalaking lungsod ng Pilipinas}} ===Alemanya=== {{main|Talaan ng mga lungsod sa Alemanya ayon sa populasyon}} May malalaking [[Talaan ng mga lungsod sa Alemanya|mga lungsod]] ang Alemnaya. May 11 kinikilalang [[mga kalakhang pook sa Alemanya]] – at mula noong 2006, natukoy ang 34 na mga lungsod na maaaring maging isang ''[[Regiopolis]]''. Ang pinakamalaking ''[[conurbation]]'' ay ang rehiyong [[Rhine-Ruhr]] (11&nbsp;milyon magmula noong 2008), kasama ang [[Düsseldorf]] (ang kabisera ng estado ng [[Hilagang Renania-Westfalia]]), [[Cologne]], [[Bonn]], [[Dortmund]], [[Essen]], [[Duisburg]], at [[Bochum]].<ref>{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Laender-Regionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ-Nicht/30-verdichtungsraeume.html|title=Verdichtungsräume nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2017, im November 2018 wegen korrigierter Bevölkerung revidiert|year=2017|publisher=Statistisches Bundesamt|page=10|language=German|accessdate=24 March 2019|archive-date=31 Disyembre 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231084434/https://www.destatis.de/DE/Themen/Laender-Regionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ-Nicht/30-verdichtungsraeume.html|url-status=dead}}</ref>{{Clear}} {{Mga pinakamalaking aglomerasyong urbano sa Alemanya}} ===Arhentina=== {{main|Talaan ng mga lungsod sa Arhentina ayon sa populasyon}} Lubhang urbanisado ang [[Arhentina]].<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html?countryName=Argentina&countryCode=ar&regionCode=sa&#ar |title= Field listing – Urbanization |work= The World Factbook |publisher= CIA |access-date= 2019-07-30 |archive-date= 2017-11-08 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171108002131/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html?countryName=Argentina&countryCode=ar&regionCode=sa&#ar |url-status= dead }}</ref> Ang sampung mga pinakamalaking kalakhang pook ay bumubuo sa kalahati ng populasyon, at mas-kaunti sa isa sa sampung tao ang nakatira sa mga pook na rural. Humigit-kumulang 3 milyong katao ay nakatira sa lungsod ng Buenos Aires, at may kabuuan namang humigit-kumulang 15 milyon sa kalakhang pook na [[Malawakang Buenos Aires]], kaya ito ay isa sa pinakamalaking mga pook ma urbano sa mundo, na may pinagsamang populasyon ng 18 milyon na katao.<ref name=majorcities>{{cite web |url= http://www.argentina.gov.ar/argentina/portal/paginas.dhtml?pagina=1484 |title= Major Cities |publisher= Government of Argentina |archiveurl= https://web.archive.org/web/20090919212817/http://www.argentina.gov.ar/argentina/portal/paginas.dhtml?pagina=1484 |archivedate= 19 September 2009 |deadurl= no}}</ref> Mayroong humigit-kumulang 1.5 milyong katao na nakatira sa pook na urbano ng [[Córdoba, Arhentina|Córdoba]], habang bawat isa sa mga sumusunod: ang [[Rosario, Arhentina|Rosario]], [[Mendoza, Arhentina|Mendoza]] at [[San Miguel de Tucumán|Tucumán]], ay may humigit-kumulang 1.2 milyong katao.<ref name=majorcities/> May hindi bababa sa 500,000 katao naman ang [[La Plata]], [[Mar del Plata]], [[Salta, Arhentina|Salta]] at [[Santa Fe, Arhentina|Santa Fe]]<ref name=majorcities/><ref>{{cite web |url= http://turismo.municipalidad-salta.gov.ar:8081/ubicacion.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100117032939/http://turismo.municipalidad-salta.gov.ar:8081/ubicacion.aspx |archivedate= 2010-01-17 |title= Ubicación de la ciudad de salta|publisher=Directorate-General of Tourism, Municipality of the City of Salta |language=es}}</ref> Di-pantay ang pamamahagi ng populasyon sa mga lalawigan: humigit-kumulang 60% ay nakatira sa rehiyon ng Pampa (21% ng kabuuang lawak), kabilang ang 20 milyong katao sa [[Lalawigan ng Buenos Aires]]; ang [[Lalawigan ng Córdoba, Arhentina|Lalawigan ng Córdoba]], [[Lalawigan ng Santa Fe]] at ang [[Buenos Aires|Awtonomong Lungsod ng Buenos Aires]] ay may 3 milyong katao bawat isa sa kanila. Bawat isa sa mga sumusunod na piting lalawigan ay may higit sa isang milyong katao: [[Lalawigan ng Mendoza|Mendoza]], [[Lalawigan ng Tucumán|Tucumán]], [[Lalawigan ng Entre Ríos|Entre Ríos]], [[Lalawigan ng Salta|Salta]], [[Lalawigan ng Chaco|Chaco]], [[Lalawigan ng Corrientes|Corrientes]] at [[Lalawigan ng Misiones|Misiones]]. Ang Tucumán ay ang may pinakamataas na densidad na may {{convert|60|/km2}}, ang tanging lalawigan ng Arhentina na mas-makapal pa sa karaniwan sa mundo ang densidad, habang ang katimugang [[Lalawigan ng Santa Cruz (Arhentina)|lalawigan ng Santa Cruz]] ay may humigit-kumulang na {{convert|1|/km2|/sqmi|adj=pre|katao}}. {{Mga pinakamalaking lungsod ng Arhentina}} ===Australya=== {{main|Talaan ng mga lungsod sa Australya ayon sa populasyon}} Ang mga pook na urbano sa Australya ay tinutukoy bilang "mga sentrong urbano" (''urban centers''), at tinukoy bilang mga kumpol ng populasyon ng 1,000 o higit pang mga katao, at may kapal o densidad ng populasyon na hindi bababa sa {{cvt|200|/km2|0}}<ref>{{Cite web |url= http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/0/B03C37D9D89F7C19CA256AD4007F67F8?Open|title=1216.0 – Australian Standard Geographical Classification (ASGC), 2001 |publisher= [[Australian Bureau of Statistics]]|accessdate=2007-10-09}}</ref> Isa ang Asutralya sa mga pinakaurbanisadong bansa sa mundo, na may higit sa 50% ng populasyon na tumitira sa tatlong pinakamalaking mga sentrong urbano ng bansa. {{Mga pinakamalaking lungsod ng Australya}} ===Brasil=== {{main|Talaan ng mga pinakamalaking lungsod sa Brasil}} Ayon sa IBGE (Surian ng Heograpiya at Estadistika ng Brazil) ang mga pook na urbano ay tinitipon ng 84.35% ng populasyon, habang nananatiling pinakamataong rehiyon ang timog-silangan na may higit sa 80 milyong katao.<ref>{{cite web|title=IDBGE|publisher=IBGE|year=2011|url=http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/populacao/censo2010/default.shtm|accessdate=2011-10-08|language=pt}}</ref> {{Wide image|São Paulo city (Bela Vista).jpg|700px|3=[[São Paulo]], ang pinakamalaking lungsod sa [[Brasil]], ang pinakamataong ''[[city proper]]'' sa [[Katimugang Emisperyo]], sa [[Kaamerikahan]], at ang pansiyam na pinakamalaking pook na urbano sa mundo batay sa populasyon.<ref>{{cite web |url= http://www.estadao.com.br/noticias/economia,rmsp-supera-20-milhoes-de-habitantes-calcula-seade,503095,0.html |title=RMSP supera 20 milhões de habitantes, calcula Seade – economia – geral – Estadão |publisher=Estadao.com.br |date=|accessdate=June 6, 2014}}</ref>|align-cap=center}} Ang mga pinakamalaking kalakhang pook sa Brasil ay [[São Paulo]], [[Rio de Janeiro]], at [[Belo Horizonte]]&nbsp;— lahat ay pawang nasa timog-silangang rehiyon&nbsp;— na may 20, 12, at 5&nbsp;milyong katao bawat isa.<ref>2008 PNAD, IBGE. "[http://www.sidra.ibge.gov.br/bda/tabela/protabl.asp?c=261&i=P&nome=on&notarodape=on&tab=261&unit=0&pov=1&opc1=1&poc2=1&opn1=2&OpcTipoNivt=2&nivt=0&poc1=1&sec58=0&orp=6&qtu3=27&opv=1&sec1=0&opc2=1&pop=1&opn2=0&orv=2&orc2=4&opc58=1&qtu2=5&sev=93&sec2=0&opp=1&opn3=0&orc1=3&poc58=1&qtu1=1&cabec=on&orc58=5&opn7=0&decm=99&ascendente=on&sep=43343&orn=1&qtu7=9&pon=2&OpcCara=43&proc=1 População residente por situação, sexo e grupos de idade]."</ref> Karamihan sa mga kabisera ng estado ay mga pinakamalaking lungsod sa kani-kanilang mga estado, maliban sa [[Vitória, Brazil|Vitória]], kabisera ng Espírito Santo, at [[Florianópolis]], kabisera ng Santa Catarina. Mayroon din na di-kabiserang mga kalakhang pook sa mga estado ng São Paulo ([[Campinas]], [[Santos, São Paulo|Santos]] at ang [[Lambak ng Paraíba]]), Minas Gerais ([[Kalakhang pook ng Vale do Aço|Lambak na Asero]]), Rio Grande do Sul ([[Porto Alegre|Lambak ng Sinos]]) at Santa Catarina ([[Vale do Itajaí|Lambak ng Itajaí]]).<ref>{{cite encyclopedia |title=Principal Cities |encyclopedia=Encarta |publisher=MSN |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342_3/Brazil.html |accessdate=2008-06-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091029034959/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342_3/Brazil.html |archivedate=29 October 2009 |deadurl=yes |df= }}<!-- tertiary source --></ref> {{Mga pinakamalaking aglomerasyong urbano sa Brasil}} ===Canada=== {{main|Talaan ng 100 mga pinakamalaking sentro ng populasyon sa Canada}} Ayon sa [[Statistics Canada]], ang isang pook na urbano sa [[Canada]] ay isang pook na may populasyon ng di-bababa sa 1,000 katao at ang kapal ng populasyon ay {{convert|400|/km2|/sqmi |adj=pre|mga tao}} o higit pa.<ref name=StatCan1>{{cite web |url= http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/ref/dict/geo049-eng.cfm | title=Urban area (UA) | publisher=Statistics Canada | date=2009-11-20 | accessdate=2011-01-21}}</ref> Kapag ang dalawa o higit pang mga pook na urbano ay nasa loob ng {{convert|2|km|mi|1|abbr=on}} ng bawat isa sa pamamagitan ng daan, sinasama sila sa iisang pook na urbano, hangga't maaari ay hindi nila natatamaan ang mga hangganan ng ''[[census metropolitan area]]'' o ''[[census agglomeration]]''.<ref name=StatCan2>{{cite web | url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/ref/dict/geo049a-eng.cfm | title=More information on Urban area (UA) | publisher=Statistics Canada | date=2009-11-20 | accessdate=2011-01-21}}</ref> {{Mga pinakamalaking lungsod ng Canada}} Noong [[senso ng Canada (2011)]], binago ng Statistics Canada sa "[[sentro ng populasyon]]" ang katawagan;<ref name=popcentre>[http://www.statcan.gc.ca/subjects-sujets/standard-norme/sgc-cgt/urban-urbain-eng.htm "From urban areas to population centres"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121213032942/http://www.statcan.gc.ca/subjects-sujets/standard-norme/sgc-cgt/urban-urbain-eng.htm |date=2012-12-13 }}. [[Statistics Canada]], May 5, 2011.</ref> pinili ito upang maayon ito nang husto na ang urbano bersus rural ay hindi isnag mahigpit na dibisyon. Sa halip, ito ay isang ''continuum'' (isang patuloy na serye na hindi naman magkaiba ang mga elemento ngunit may pagka-di-magkauri ang mga kalabisan) kung saan na maaring umiiral ang ilang di-magkauring mga padrong pampamayanan (''settlement pattern''). Halimbawa, maaaring angkop ang isang komunidad sa isang estriktong kahulugan na pang-estadistika ng isang pook na urbano, subalit maaaring isipin na hindi ito "urbano" dahil sa maliit na populasyon nito, o gumaganap ito sa larangang panlipunan at ekonomiko bilang [[naik]] (''suburb'') ng isa pang pook na urbano sa halip na bilang nagsasariling entidad na urbano, o ito ay liblib sa ibang mga pamayanang urbano batay sa heograpiya. Dahil diyan, inilunsad ng bagong kahulugan ang tatlong di-magkauring mga uri ng sentro ng populasyon: maliit (populasyon 1,000 hanggang 29,999), katamtaman (populasyon 30,000 hanggang 99,999) at malaki (populasyon 100,000 o higit pa).<ref name=popcentre /> Sa kabila ng pagbabago sa terminolohiya, nananatili pa rin ang kahulugang demograpiko ng isang pook na urbano sa isang sentro ng populasyon: ang isang pamayanang hindi bababa sa 1,000 katao ang populasyon at 400 tao sa bawat kilometro kuwadrado ang kapal ng populasyon. ===Colombia=== {{main|Talaan ng mga lungsod sa Colombia}} Sa [[Colombia]], ang pinakamalaking [[Kalakhang Pook ng Bogotá|kalakhang pook]] ay yaong sa [[Bogotá]], na may humigit-kumulang na 9.8 milyong katao at kinabibilangan ng mga munisipalidad tulad ng [[Cota, Cundinamarca|Cota]], [[La Calera, Colombia|La Calera]], [[Chía, Cundinamarca|Chía]], [[Soacha]], [[Usaquen]], [[Suba (Bogotá)|Suba,]], at iba pa. Isa ito sa pinakamahalagang mga lungsod sa Latinong Amerika, lalo na sa negosyo, sining, at kalinangan. Isa nang ''International City of the Book'' ang [[Bogotá]] na may mga magagandang pook tulad ng [[Monserrate]], [[Torre Colpatria]], [[Liwasang Bolivar]], [[BD Bacatá]], [[Corferias]], at [[Pambansang Unibersidad ng Colombia|Universidad Nacional]].<ref name="World Urbanization Prospects">{{Cite web|url= http://luminocity3d.org/WorldCity/#3/-7.28/-75.94|title= World City Populations 1950 – 2030|author= Duncan Smith|accessdate= 18 December 2015}}</ref><ref name="GLOBAL CITY POPULATIONS">{{Cite web|url= http://www.economist.com/node/21642053|title= Bright lights, big cities. Urbanisation and the rise of the megacity|publisher = economist.com|accessdate= 23 December 2015}}</ref> {{Mga pinakamalaking lungsod ng Colombia}} ===Estados Unidos=== {{main|Talaan ng mga pook urbano ng Estados Unidos}} Sa Estados Unidos, mayroong dalawang mga kategorya ng pook na urbano. Tinutukoy ng katawagang ''urbanisadong pook'' ("''urbanized area''") ang isang pook na urbano na may populasyong di-bababa sa 50,000 katao. Ang mga pook na urbanong mas-mababa sa 50,000 katao ang populasyon ay tinatawag na mga "kumpol na urbano" ("''urban clusters''"). Unang tinukoy ang mga urbanisadong pook sa Estados Unidos noong senso ng 1950, habang dinagdag ang mga kumpol na urbano noong senso ng 2000. Mayroong 1,371 mga urbanisadong pook at kumpol na urbano na may higit sa 10,000 katao ang bansa. Tinutukoy ng [[Kawanihan ng Senso ng Estados Unidos]] ang isang pook na urbano bilang "mga ''core census block group'' o bloke na may kapal na populasyon na di-bababa sa 1,000 katao sa bawat milya kuwadrado (386 sa bawat kilometro kuwadrado) at mga nakapaligid na mga bloke ng senso na may kabuuang densidad na di-bababa sa 500 katao sa bawat milya kuwadrado (193 sa bawat kilometro kuwadrado)".<ref>{{Cite web|url=http://www2.census.gov/geo/pdfs/reference/GARM/Ch12GARM.pdf|title=The Urban and Rural Classifications|last=|first=|date=|website=Geographic Areas Reference Manual|publisher=United States Census Bureau|access-date=}}</ref> Ang pinakamalaking pook na urbano sa Estados Unidos ay ang [[kalakhang pook ng New York]]. Ang populasyon ng pusod nito na [[Lungsod ng New York]] ay humihigit sa 8.5 milyong katao, ang [[Talaan ng mga pang-estadistika na kalakhang pook|pang-estadistika na kalakhang pook]] nito ay may higit sa 20 milyong katao, at ang [[Talaan ng mga Pang-estadistika na Pinaghalong Pook|pinaghalong pang-estadistika na pook]] nito ay may higit sa 23 milyong katao. Ang sumunod na anim na pinakamalaking mga pook na urbano sa Estados Unidos ay ang [[Los Angeles, California|Los Angeles]], [[Chicago]], [[Miami, Florida|Miami]], [[Philadelphia]], [[San Francisco, California|San Francisco]], [[Houston, Texas|Houston]], at [[Atlanta, Georgia|Atlanta]].<ref>United States Census Bureau 2010 Census Urban Area List {{cite web |url=http://www2.census.gov/geo/ua/ua_list_ua.xls |title=Archived copy |accessdate=2013-05-16 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121010082147/http://www2.census.gov/geo/ua/ua_list_ua.xls |archivedate=2012-10-10 |df= }} 2010 Census Urban Area List. Retrieved May 7, 2013.</ref> May 82% ng populasyon ng Estados Unidos ay nakatira sa loob ng mga hangganan ng isang urbanisadong pook magmula noong Disyembre 2010.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225135647/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html%20 |date=2018-12-25 }} – accessed January, 2012</ref> Kapag pinagsama, ang mga pook na ito ay sumasaklaw sa humigit-kumulang 2% ng lawak ng lupa ng Estados Unidos. Maraming mga Amerikano ay nakatira sa mga [[aglomerasyon]] ng mga [[lungsod]], [[naik]], at [[bayan]] na kalapit sa pinakamalaking lungsod ng isang kalakhang pook. {{Wide image|Lower Manhattan from Jersey City March 2019 Panorama.jpg|800px|3=Ang panoramang urbano ng [[Lower Manhattan]] sa [[Lungsod ng New York]], ang [[Talaan ng mga pinakamataong lungsod sa Estados Unidos|pinakamataong lungsod sa Estados Unidos]] at ang [[Talaan ng mga pang-estadistika na kalakhang pook|pinakamataong kalakhang pook ng Estados Unidos]], na tanaw mula sa [[New Jersey]].|align-cap=center}} Ang konsepto ng mga urbanisadong pook tulad ng tinukoy ng Kawanihan ng Senso ng Estados Unidos ay malimit na ginagamit bilang mas-tumpak na pagtataya sa tunay na laki ng isnag lungsod, sapagkat sa iba't-ibang mga lungsod at estado malimit na hindi magkaparehas ang mga linya sa pagitan ng mga hangganan ng lungsod at ang urbanisadong pook ng lungsod na iyon. Halimbawa, ang lungsod ng [[Greenville, South Carolina]] ay may panlungsod na populasyon ng higit sa 64,000 katao at urbanisadong pook na populasyon ng higit sa 800,000 katao, habang may higit sa 285,000 katao ang panlungsod na populasyon ng [[Greensboro, North Carolina]] at urbanisadong pook na populasyon ng humigit-kumulang 400,000 katao. Nagngangahulugan ito na "mas-malaki" ang Greenville para sa ilang hangad at layunin, ngunit hindi sa iba tulad ng pagbubuwis at mga lokal na halalan. {{Mga pinakamalaking kalakhang pook ng Estados Unidos}} {{clear}} ===Hapon=== {{main|Talaan ng mga kalakhang pook sa Hapon}} Sa bansang [[Hapon]], tinutukoy ang mga urbanisadong pook bilang mga magkaratig na lugar ng mga matataong distrito o ''densely inhabited districts'' (DIDs) gamit ang mga distritong pang-enumerasyon sa [[senso]] bilang mga yunit na may hinihinging densidad na {{convert|4000|PD/sqkm|PD/sqmi}}. {{Mga pinakamalaking lungsod ng Hapon}} ===India=== {{main|Talaan ng mga lungsod sa India ayon sa populasyon}} Para sa [[senso ng India (2011)]], ang kahulugan ng isang pook na urbano ay isang lugar na may populasyon na di-bababa sa 5,000 katao, may kapal ng populasyon na {{convert|400|/km2|/sqmi |adj=pre|mga tao}} o higit pa, at karagdagang 75% ng nagtatrabahong populasyon ng kalalakihan na nagtatrabaho sa mga gawaing hindi pang-agrikultura. Agad na itinuturing mga pook na urbano ang mga lugar na pinamamahalaan ng isang korporasyong pangmunisipyo, lupon ng ''cantonment'', o komite ng ''notified town area''.<ref>{{cite web|title=Provisional Population Totals Urban Agglomerations and Cities, Data Highlights|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/India2/1.%20Data%20Highlight.pdf|publisher=Census of India 2011|date=13 February 2012}}</ref> Tinukoy rin ng senso ng India noong 2011 ang salitang "''urban agglomeration''" bilang isang pinaghalong pook na urbano na binubuo ng isang pusod na bayan o ''core town'' kasama ang mga "''outgrowth''" nito (mga karatig na naik).<ref>{{cite web|title=Urban Agglomeration|url=http://www.arthapedia.in/index.php?title=Urban_Agglomeration|website=Arthapedia|publisher=India Economic Service|language=en|date=10 April 2015|access-date=31 Hulyo 2019|archive-date=12 Agosto 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812165135/http://www.arthapedia.in/index.php?title=Urban_Agglomeration|url-status=dead}}</ref> {{Mga pinakamalaking lungsod ng India}} ===Nagkakaisang Kaharian=== {{main|Talaan ng mga pook na urbano sa United Kingdom}} Ang [[Office for National Statistics]] ng [[Nagkakaisang Kaharian]] (UK) ay nakagagawa ng mga resulta ng senso para sa mga pook na urbano mula noong 1951, at mula noong 1981 kapag batay sa saklaw ng hindi mababaligtad o mapapanumbalik na urbanong pagunlad tulad ng tinukoy sa mga mapa ng [[Ordnance Survey]]. Ang depinisyon ay isang saklaw ng hindi bababa sa 20 ektarya at sa 1,500 katao batay sa senso. Ang mga hiwalay na pook ay nakaugnay kung ang puwang ay hindi hihigit sa 200 metro (220 yarda). Kasama ang mga tampok sa transportasyon.<ref>[http://www.statistics.gov.uk/StatBase/ssdataset.asp?vlnk=8271&Pos=2&ColRank=1&Rank=224 KS01 Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas] <br/>For the OS definition of an Urban Area, see the notes tab on the Excel version.</ref> Ang UK ay may limang mga pook na urbanong may populasyon na higit sa isang milyon at may 69 pang mga pook na urbano na may higit sa sandaang-libo na katao na populasyon. {{Mga pinakamalaking kalunsuran ng United Kingdom}} ===Nederland=== {{main|Talaan ng mga lungsod sa Netherlands ayon sa lalawigan}} Ang Nederland ay ang [[Talaan ng mga bansa ayon sa kapal ng populasyon|pantatlumpung bansa na may pinakamakapal na populasyon]] sa buong mundo, na may 404.6 na katao sa bawat isang kilometro kuwadrado (1,048/milyang kuwadrado)—o 497 na katao sa bawat isang kilometro kuwadrado (1,287/milyang kuwadrado) kapag lawak ng lupa lamang ang ibinilang. Ang [[Randstad]] ay ang pinakamalaking ''[[conurbation]]'' ng Nederland na matatagpuan sa kanluran nito, at kinabibilangan ng apat na pinakamalaking mga lungsod ng bansa: [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[The Hague]], at [[Utrecht]]. Ang Randstad ay may populasyon ng 7&nbsp;milyong katao at ang [[Talaan ng mga kalakahang pook sa Europa ayon sa populasyon|pang-anim na pinakamalaking]] [[kalakhang pook]] sa Europa. {{Mga pinakamalaking lungsod ng Netherlands}} ===New Zealand=== {{main|Talaan ng mga pook na urbano ng New Zealand}} Tinutukoy ng [[Statistics New Zealand]] ang mga pook na urbano sa New Zealand, na malaya mula sa anumang mga subdibisyong administratibo at walang ligal na batayan.<ref name=defn>{{cite web |url=http://www.stats.govt.nz/surveys_and_methods/methods/classifications-and-standards/classification-related-stats-standards/urban-area/definition.aspx |title=Urban area: Definition |publisher=Statistics New Zealand |accessdate=10 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113181922/http://www.stats.govt.nz/surveys_and_methods/methods/classifications-and-standards/classification-related-stats-standards/urban-area/definition.aspx |archive-date=13 November 2013 |dead-url=yes |df=dmy-all }}</ref> May tatlong mga klase ng pook na urbano: mga pangunahing pook na urbano ay ang 17 mga pook na urbano na may populasyong hindi bababa sa 30,000 katao; mga sekundaryang pook na urbano ay ang 14 na mga pook na urbano na may populasyong hindi bababa sa 10,000 katao pero mas-mababa sa 30,000, at menor na mga pook na urbano ay ang 103 mga pook na urbano na may populasyong hindi bababa sa 1,000 katao pero mas-mababa sa 10,000. Muling ini-uuri ang mga pook na urbano kasunod ng bawat [[Senso ng New Zealand|senso sa bansa]], kaya ang mga pagbabago sa populasyon sa pagitan ng mga senso ay hindi magpapabago sa klasipikasyon ng isang pook na urbano. Halimbawa, ang [[Rolleston, New Zealand|Rolleston]] (populasyon: 16,250 noong pagtataya 2018) ay ibinukod pa ring menor na pook na urbano dahil hindi pa umaabot sa antas-10,000 ang populasyon nito ay noong senso 2013. {{Mga pinakamalaking lungsod ng New Zealand}} ===Noruwega=== {{main|Talaan ng mga pook urbano sa Noruwega ayon sa populasyon}} Tinutukoy ng [[Statistics Norway]] ang mga pook na urbano ("''tettsteder''") nang may pagkahalintulad sa ibang [[mga bansang Nordiko]]. Di-tulad ng Dinamarka at Suwesya, dapat mas-mababa sa 50 metro ang layo sa pagitan ng bawat isang gusali, maliban na lamang kung may mga liwasan, pook na industriya, ilog, at ibang mga hadlang na sumasagabal sa pagitan ng mga gusali. Kasama sa pook na urbano ang mga pangkat ng kabahayan na mas-mababa sa 400 metro ang layo sa pangunahing katawan ng isang pook na urbano.<ref name="ssb1">{{Cite web|url=http://www.ssb.no/english/subjects/02/01/10/beftett_en/ |title=Population statistics. Population and land area in urban settlements, 1 January 2008 |accessdate=2009-04-17 |date=June 20, 2008 |work=Statistics Norway }}</ref> {{Mga pinakamalaking lungsod ng Noruwega}} ===Pakistan=== {{main|Urbanisasyong sa Pakistan|Talaan ng mga pinakamataong lungsod sa Pakistan}} Sa [[Pakistan]], ang isang pook ay isang pangunahing [[lungsod]] at [[munisipalidad]] kapag mayroon iting higit sa 100,000 katao ayon sa mga resulta ng senso. Kasama ng mga lungsod ang mga katabing mga ''cantonment''. Lumaki ang urbanisasyon sa Pakistan mula nang naging malaya ito at may ilang iba't-ibang mga sanhi. Karamihan sa populasyon ng katimugang Pakistan ay nakatira sa kahabaan ng [[Ilog Indus]]. Pinakamataong lungsod ang [[Karachi]].<ref>{{cite web|title=The Urban Frontier—Karachi|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=91009748|publisher=National Public Radio|date=2 June 2008| accessdate=2 July 2008}}</ref> Sa hilagang bahagi naman ng bansa, karamihan sa populasyon ay nakatira sa isang paarkong rehiyon na binubuo ng mga lungsod ng [[Lahore]], [[Faisalabad]], [[Rawalpindi]], [[Islamabad]], [[Gujranwala]], [[Sialkot]], [[Gujrat]], [[Jhelum]], [[Sargodha]], [[Sheikhupura]], [[Nowshera, Khyber-Pakhtunkhwa|Nowshera]], [[Mardan]] at [[Peshawar]]. Noong 1990–2008, bumuo sa 36% ng populasyon ng Pakistan ang mga nakatira sa lungsod, kaya ito ang pinakaurbanisadong bansa sa Timog Asya. Dagdag pa ang 50% ng mga taga-Pakistan na naninirahan sa mga bayan na may 5,000 katao o higit pa.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2008/aug/17/pakistan|work=The Guardian |location=London|title=Pakistan looks to life without the general|author=Jason Burke|date=17 August 2008|accessdate=20 May 2010}}</ref> Sang-ayon sa [[senso ng Pakistan (2017)]], ang Karachi ay ang pinakamataong lungsod sa bansa, at kasunod nito ang Lahore. {{Mga pinakamalaking lungsod ng Pakistan}} ===Pinlandiya=== {{main|Talaan ng mga pook na urbano sa Finland ayon sa populasyon}} Katulad sa ibang mga [[bansang Nordiko]], ang isang pook na urbano (''taajama'' sa [[Wikang Finlandes|Finlandes]]) sa Pinlandiya ay dapat na mayroong isang gusali sa bawat 200 metro (660 talampakan) na pagitan at hindi kukulang sa 200 katao ang populasyon. Upang maituring na isang [[bayan]] o [[lungsod]] (''kaupunki'') para sa mga layuning pang-estadistika, hindi bababa sa 15,000 katao ang populasyon ng isang gayong pook na urbano. Hindi ito maaring ikalito sa pagtatalagang lungsod / bayan na ginagamit ng [[Mga munisipalidad ng Finland|mga munisipalidad ng bansa]].<ref>{{cite web|url=http://www.stat.fi/meta/kas/taajama_en.html|title=Locality – Concepts |publisher=Statistics Finland}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ymparisto.fi/fi-FI/Elinymparisto_ja_kaavoitus/Yhdyskuntarakenne/Tietoa_yhdyskuntarakenteesta/Kaupunkimaaseutu_luokitus/Alueluokkien_kuvaukset|title= Alueluokkien kuvaukset|publisher=Ymparisto }}</ref> {{Mga pinakamalaking lungsod ng Pinlandiya}} ===Polonya=== {{main|Talaan ng mga lungsod at bayan sa Polonya}} Sa bansang Europeo na [[Polonya]], ang opisyal na mga bilang ng populasyong "urbano" ay payak na tumutukoy sa mga pamayanan o lokalidad na may katayuan ng isang bayan (''miasta''). Ang populasyong "rural" ay ang lahat ng mga pook sa labas ng mga hangganan ng mga bayan. Ang pagtatanging ito ay maaaring magdulot ng mapanlinlang na impresyon sa ilang kaso, sapagkat maaaring nakakuha ang ilang mga lokalidad na may katayuang pangnayon lamang ng mas-malaki at mas-makapal na populasyon kaysa maraming mas-maliit na mga nayon.<ref>{{cite web|url=http://www.stat.gov.pl/gus/45_655_PLK_HTML.htm|title=Polish official population figures|publisher=}}</ref> {{Mga pinakamalaking lungsod ng Polonya}} ===Pransiya=== {{main|Pook na urbano (Pransiya)}} Ang isang pook na urbano sa [[Pransiya]] ({{lang-fr|aire urbaine}}) ay isang purók na sumasaklaw sa isang lugar ng pinalagong mga kabahayan at gusali (tinawag na "yunit na urbano" o ''[[unité urbaine]]''<ref name="unité urbaine">{{Cite web| url=http://www.insee.fr/en/metadonnees/definition/c1501|website=Definitions, methods and quality |title=Urban unit| accessdate=2019-01-18|date=October 31, 2016|language=en|publisher=INSEE}}</ref> – malapít sa kahulugan ng isang pook na urbano ng Hilagang Amerika) at sa ''commuter belt'' nito (''[[couronne périurbaine|couronne]]''). Masusumpungan ng mga Amerikano ang pagkawangis ng depinisyong [[INSEE]] ng pook na urbano<ref name="aire urbaine">{{Cite web| url=http://www.insee.fr/en/metadonnees/definition/c2070|website=Definitions, methods and quality| title=Urban area|accessdate=2019-01-18|date=October 31, 2016|language=en|publisher=INSEE}}</ref> sa kanilang depinisyon ng isang [[kalakhang pook]], at minsang ginagamit ng INSEE ang salitang ''aire métropolitaine''<ref name="aires métropolitaines">{{Cite web| url=https://www.insee.fr/en/statistiques/1280953| title=An administrative segmentation of French territory: 12 metropolitan areas, 29 large urban areas | accessdate=2019-01-18|language=en|publisher=INSEE|date=January 18, 2011}}</ref> upang matukoy ang pinakamalaking mga ''aires urbaines'' ng bansa. Ang pinakamalaking mga lungsod ng Pransiya ayon sa populasyong pook na urbano noong 2013 ay [[Paris]] (12,405,426), [[Lyon]] (2,237,676), [[Marseille]] (1,734,277), [[Toulouse]] (1,291,517), [[Bordeaux]] (1,178,335), [[Lille]] (1,175,828), [[Nice]] (1,004,826), [[Nantes]] (908,815), [[Strasbourg]] (773,447), at [[Rennes]] (700,675).<ref>{{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=nattef01203|title=Résultats de la recherche|trans-title=Search results|publisher=INSEE}}</ref> {{wide image|Tour Eiffel 360 Panorama.jpg|1600px|Panorama ng buong palibot ng Paris na tanaw mula sa [[Toreng Eiffel]] (dumadaloy ang ilog mula hilagang-silangan papuntang timog-kanluran, kanan-pakaliwa)}} {{Mga pinakamalaking lungsod ng Pransiya}} ===Rusya=== {{main|Talaan ng mga lungsod sa Rusya ayon sa populasyon}} {{Mga pinakamalaking lungsod ng Rusya}} ===Singgapur=== Ang [[Singgapur]] ay isang pulo na [[lungsod-estado]] sa [[Timog-silangang Asya]]. Humigit-kumulang 5.6 na milyong katao ang nakatira at nagtatrabaho sa loob ng 700 kilometro kuwadrado (270 milya kuwadrado) na lawak nito, kaya [[Talaan ng mga bansa ayon sa kapal ng populasyon|pumapangalawa ito sa mga bansang may pinakamakapal na populasyon]] sa mundo, kasunod ng Monaco na isa pang lungsod-estado. Ang sentro nito ay ang Central Area sa timog-silangang bahagi ng bansang-pulo. Pinaliligiran ito ng mga pamayanang naik sa labas ng mga hangganan nito. Nakakonekta ang mga pamayanang ito sa Central Area at sa bawat isa sa pamamagitan ng magkakalapit na sistema ng mga [[daan]], mga [[mabilisang daanan]] at mga linyang daambakal ng [[Metro (sistemang daambakal)|metro]] na binansagang [[Mass Rapid Transit (Singapore)|MRT]] ng mga taga-Singgapur. Ang Singgapur ay may isang sentralisado at [[Pinag-isang estado|pinag-isang pamahalaan]] na may [[unikameral na lehislatura]] (binuwag ang [[Konsehong Panlungsod ng Singapore|Konsehong Panlungsod]] at ang Rural Board noong dekada-1960). Bagamat may mga [[sangguniang bayan]] at [[alkalde]] sa Singappur, sila ay nagsisilbing [[Pangangasiwa ng ari-arian|mga tagapamahala sa ari-arian]] na itinalaga para sa pagpapanatili ng [[pampublikong pabahay]] sa loob ng hangganan ng kani-kanilang mga [[kinasasakupan]]. Hindi sila kumakatawan sa mga [[lokal na awtoridad]] na may awtonomiyang [[lehislatibo]] o [[Ehekutibong sangay|ehekutibo]] mula sa pambansang pamahalaan.<ref>{{cite web |url= https://singaporelegaladvice.com/law-articles/functions-duties-town-council/ |title= What are the functions and duties of a town council? |publisher= Singapore Legal Advice |accessdate= August 14, 2016}}</ref> ===Suwesya=== {{main|Talaan ng mga pook na urbano sa Suwesya ayon sa populasyon}} Ang [[mga pook na urbano sa Suwesya]] (''tätorter'') ay mga binigyang-kahulugan na lokalidad hinggil sa estadistika, ganap na malaya mula sa mga subdibisyong administratibo ng bansa. May 1,956 na gayong mga lokalidad sa [[Suwesya]], at bawat isa ay may populasyon na mula 200 katao hanggang 1,372,000 katao.<ref>{{Cite web|title=Fortsatt stor ökning av befolkning i tätorter|publisher=[[Statistics Sweden]]|url=http://www.scb.se/Pages/PressRelease____317009.aspx|accessdate=2011-06-24|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120112062733/http://www.scb.se/Pages/PressRelease____317009.aspx|archivedate=2012-01-12|df=}}</ref> {{Mga pinakamalaking lungsod ng Suwesya}} ===Taiwan=== {{main|Talaan ng mga lungsod sa Taiwan}} {{Mga pinakamalaking lungsod ng Taiwan}} ===Timog Aprika=== {{main|Talaan ng mga munisipalidad sa Timog Aprika}} {{Mga pinakamalaking lungsod ng Timog Aprika}} ===Timog Korea=== {{main|Talaan ng mga lungsod sa Timog Korea}} {{see also|Mga natatanging lungsod ng Timog Korea}} Ang pinakamalaking mga lungsod ng [[Timog Korea]] ay may awtonomong katayuan katumbas sa mga lalawigan. Ang kabisera at pinakamalaking lungsod, [[Seoul]], ay iniuri bilang ''teukbyeolsi'' (Natatanging Lungsod), habang ang sumunod na anim na mga pinakamalaking lungsof ay iniuri bilang ''gwangyeoksi'' (Mga Kalakhang Lungsod). Ang ibang mga lungsod ay iniuri bilang ''si'' ("mga lungsod") at nasa hurisdiksiyon ng mga lalawigan, sa antas ng mga kondado. {{Mga pinakamalaking lungsod ng Timog Korea}} ===Tsina=== {{main|Talaan ng mga lungsod sa Tsina ayon sa populasyon}} Mula noong 2000, lumalaki ang mga lungsod ng China sa karaniwang reyt na 10% taun-taon. Tinatayang lalaki sa 292 milyong katao ang populasyong urbano ng Tsina pagsapit ng 2050,<ref name="UrbanPopulation"/> kung kailang magiging tahanan ang mga lungsod nito ng pinagsamang populasyon na higit sa isang bilyong katao.<ref name=McKinseyUrbanBillion>{{cite web|url=http://www.mckinsey.com/insights/mgi/research/urbanization/preparing_for_urban_billion_in_china|title=Preparing for China's urban billion|publisher=McKinsey Global Institute|date=February 2009|accessdate=12 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224074932/http://www.mckinsey.com/insights/mgi/research/urbanization/preparing_for_urban_billion_in_china|archive-date=24 December 2012|dead-url=yes|df=dmy-all}}</ref> Tumaas ang antas ng urbanisasyon ng bansa sa 46.6% mula sa dating 17.4% sa pagitan ng 1978 at 2009.<ref name="Ref_abcd">{{cite web|url=http://wbi.worldbank.org/wbi/Data/wbi/wbicms/files/drupal-acquia/wbi/urban_china_urbanization2011.pdf|title=China urbanization (PDF)|publisher=World Bank Institute|year=2011|accessdate=12 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115173104/http://wbi.worldbank.org/wbi/Data/wbi/wbicms/files/drupal-acquia/wbi/urban_china_urbanization2011.pdf|archive-date=15 January 2013|dead-url=yes|df=dmy-all}}</ref> May 150 hanggang 200&nbsp;milyong mga [[manggagawang migrante]] ay pansamantalang nagtatrabaho sa mga pangunahing lungsod, at pana-panahong bumabalik sa kani-kanilang mga tahanan sa kanayunan dala ang kanilang mga sahod.<ref name="Harney2008">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/02/01/china.migrants/index.html|title=Migrants are China's 'factories without smoke'|publisher=CNN |first=Alexandra|last=Harney|date=3 February 2008|accessdate=27 March 2009}}</ref><ref name="Tschang2009">{{cite web|url=http://www.businessweek.com/globalbiz/content/feb2009/gb2009024_357998.htm|title=A Tough New Year for China's Migrant Workers|work=Business Week|first=Chi-Chu|last=Tschang|date=4 February 2009|accessdate=27 March 2009|archive-date=8 Pebrero 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090208012238/http://www.businessweek.com/globalbiz/content/feb2009/gb2009024_357998.htm|url-status=dead}}</ref> Sa kasalukuyan, ang Tsina ay may mas-maraming mga lungsod na may isang milyon o higit pang mga palagiang residente kaysa anumang bansa sa mundo, kasama ang tatlong [[Pandaigdigang lungsod|mga pandaigdigang lungsod]] o ''global cities'' ng Beijing, Hong Kong, at Shanghai; pagsapit ng 2025, inaasahang magiging tahanan ng 221 mga lungsod na may higit sa isang milyong katao ang bansa.<ref name=McKinseyUrbanBillion/> Ang malaking "[[Gumagalang populasyon|mga gumagalang populasyon]]" ng mga manggagawang migrante ay nagpapahirap sa pagsasagawa ng mga senso sa mga pook na urbano;<ref name="Ref_abce">Francesco Sisci. "China's floating population a headache for census". ''The Straits Times''. 22 September 2000.</ref> ang mga datos sa talahanayan sa ibaba ay kinabibilangan lamang ng pampalagiang mga residente. {{Wide image|PudongSkyline-pjt.jpg|800px|3=Tanawing panoramiko ng panoramang urbano ng Pudong mula sa Bund ng [[Shanghai]], ang [[Talaan ng mga mismong lungsod ayon sa populasyon|pinakamalaking lungsod sa mundo batay sa populasyon]].<ref name="Geohiveworld">{{cite web |url=http://www.geohive.com/earth/cy_notagg.aspx |title=Cities: largest (without surrounding suburban areas) |publisher=Geohive |accessdate=13 September 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161205222859/http://www.geohive.com/earth/cy_notagg.aspx |archivedate=5 December 2016 |df= }}</ref>|align-cap=center}} {{Mga pinakamalaking lungsod ng Republikang Bayan ng Tsina}} ===Vietnam=== {{main|Talaan ng mga lungsod sa Vietnam}} Sa bansang Vietnam, may anim na mga uri ng pook na urbano: * Natatanging pook na urbano (2 munisipalidad): [[Hanoi]] at [[Lungsod ng Ho Chi Minh]]. * Type I na pook na urbano (12 panlalawigang lungsod at 3 munisipalidad): [[Thanh Hóa]], [[Hạ Long]], [[Việt Trì]], [[Thái Nguyên]], [[Nam Định]], [[Vũng Tàu]], [[Buôn Ma Thuột]], [[Đà Lạt]], [[Quy Nhơn]], [[Nha Trang]], [[Huế]], [[Vinh]], [[Cần Thơ]], [[Đà Nẵng]] at [[Hải Phòng]]. * Type II na pook na urbano (21 panlalawigang lungsod at 1 distrito): [[Đồng Hới]], [[Uông Bí]], [[Bắc Giang]], [[Bắc Ninh]], [[Ninh Bình]], [[Bạc Liêu]], [[Bà Rịa]], [[Thái Bình]], [[Rạch Giá]], [[Cà Mau]], [[Long Xuyên]], [[Mỹ Tho]], [[Phan Rang - Tháp Chàm]], [[Tuy Hòa]], [[Phan Thiết]], [[Pleiku]], [[Thủ Dầu Một]], [[Biên Hòa]], [[Hải Dương]], [[Vĩnh Yên]], [[Lào Cai]] at [[Phú Quốc]]. * Type III na pook na urbano (31 panlalawigang lungsod at 12 bayan). * Type IV na pook na urbano (35 bayan at 35 ''township''). * Type V na pook na urbano (586 ''township'' at 54 komyun). {{Mga pinakamalaking lungsod ng Vietnam}} ==Tingnan din== *[[Panoramang urbano]] ==Mga sanggunian== {{reflist|30em}} [[Kategorya:Heograpiyang pantao]] dw0pgxead54l82nnqfsy7lq0xmrze62 Makaroni 0 198966 2227805 2088040 2026-09-22T23:04:01Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227805 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food | name = Makaroni | image = Macaroni closeup.jpg | caption = | alternate_name = | country = [[Italya]] | region = | creator = | course = | type = [[Pasta]] | served = | main_ingredient = Trigong [[durum]] | variations = | calories = | other = }} Ang '''makaroni''' (Ingles: '''''macaroni''''') ay isang uri ng tuyong [[pasta]] na gawa mula sa [[trigo]]ng [[durum]] (trigong makaroni, na nakikilala rin bilang durhum, ''Triticum durum'' o ''Triticum turgidum durum''.<ref>{{Cite web |title=Taxon |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?406896 |access-date=2012-12-30 |archive-date=2008-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011215408/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?406896 |url-status=dead }}</ref> Sa karaniwan, ang mga [[luglog (pagkain)|luglog]] na '''makaroning hugis siko''' (Ingles: ''elbow macaroni noodle'') ay hindi naglalaman ng mga [[itlog (pagkain)|itlog]] (bagaman ang mga ito ay maaaring maging isang sangkap na puwedeng ilagay) at karaniwang hinahati na ang mga hugis ay maiiksi at may butas na lumalagos mula sa magkabilang dulo ng mga ito; subalit, ang kataga ay hindi tumutukoy sa hugis ng [[pasta]]ng ito, bagkus ay sa uri ng masang pinaggawaan nito. Bagaman umiiral ang mga makinang pangtahanan na maaaring makagawa ng mga hugis ng makaroni, ang makaroni ay karaniwang ginagawa sa pabrika upang maikalakal. Ang hugis na pabalantok (baluktok, malantik, paliko, may kurba o kurbado) ay dulot ng iba't ibang mga tulin na nasa mga gilid ng tubo ng pasta habang lumalabas ito magmula sa makina. Ang pangalan nito ay hinango magmula sa [[wikang Italyano|Italyano]]ng "[[maccheroni]]", subalit ang maccheroni ay ginagamit ng mga [[Mga taong Italyano|Italyano]] upang tukuyin ang anumang uri ng pasta, anuman ang maging hugis nito, tuwid man, parang tubo, dalawang mga pulgada ang haba o mas mahaba pang pasta. Ang isa pang pangalan, ang ''chifferi'', ay ginagamit bilang pantukoy sa hugis sikong pasta na tinatalakay sa artikulong ito. ==Alamat ng makaroni== Ayon sa alamat, ang makaroni ay dinala ni [[Marco Polo]] sa [[Italya]], na nagbalik sa [[Venice]] magmula sa [[Tsina]] noong 1292. Ang pagpapalagay na ito ay matagal nang napabulaanan, dahil tila ang makaroni ay ginagamit na sa Italya na hindi bababa sa isang daantaon na bago ang sinasabing pagbabalik ni Marco Polo mula sa kaniyang paglalakbay, katulad ng pasta sa pangkalahatan; Nasaksihan ni [[Muhammad al-Idrisi]], isang heograpong nagmula sa [[Morocco]] na nanirahan sa [[Sicily]], ang pagkakaroon na ng makaroni sa Sicily, partikular na ang sa [[Trabia]]. ==Pinagmulan ng katawagan== Tinatangkilik sa kasunduang [[pang-akademiya]] na ang salita ay nagmula sa [[wikang Griyego|Griyego]]ng μακαρία (''makaria''),<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dmakari%2Fa μακαρία], (kahulugan bilang III), Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', na nasa Perseus Digital Library</ref> isang uri ng [[sabaw]] na [[broth|kaldo]] na gawa mula sa [[barley|sebada]] na inihahain upang alalahanin ang mga namatay,<ref>[http://www.askoxford.com/concise_oed/macaroni?view=uk Macaroni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200313075548/https://languages.oup.com/ |date=2020-03-13 }}, na nasa Compact Oxford English Dictionary</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?search=macaroni&searchmode=none Macaroni], Online Etymology Dictionary</ref><ref>[http://www.yourdictionary.com/macaroni Macaroni], na nasa Webster's New World College Dictionary</ref><ref>Andrew Dalby, ''Food in the Ancient World from A to Z'', Routledge, 2003, on [http://books.google.com/books?id=FtIXAe2qYDgC&pg=PA251&dq=laganon+makaria&hl=en&ei=EJsYTN_bNYKe_AbPusSdDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCUQ6AEwAA#v=onepage&q=laganon%20makaria&f=false Google books]</ref><ref>Reader's Digest Oxford Complete Wordfinder</ref><ref>Dhirendra Verma, ''Word Origins'', on [http://books.google.com/books?id=rpgIQyInjWkC&pg=PA220&dq=%22makaria%22+macaroni&hl=en&ei=Jp0YTLbxOsOM_AbN9L2mDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CDwQ6AEwBQ#v=onepage&q&f=false Google books]</ref><ref>Mario Pei, ''The story of language'', p.223</ref><ref>William Grimes, ''Eating your words'', Oxford University Press, na nasa [http://books.google.com/books?id=X7hYK4M38gkC&pg=PA120&dq=%22makaria%22+macaroni&hl=en&ei=HqEYTIvnIZL5_Aa86dWPDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCQQ6AEwADgK#v=onepage&q&f=false Google books]</ref><ref>Mark Morton, ''Cupboard Love: A Dictionary of Culinary Curiosities'', na nasa [http://books.google.com/books?id=qn-DASgdhiAC&pg=PA185&dq=%22makaria%22+makaroni&hl=en&ei=Jp0YTLbxOsOM_AbN9L2mDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CC0Q6AEwAg#v=onepage&q&f=false Google books]</ref> na nagmula naman sa salitang μάκαρες (''makares''), "patay na pinagpala", at ito ay nagmula naman sa μακάριος (''makarios''), na kaanak naman ng μάκαρ (''makar''), na nangangahulugang "pinagpala, masaya".<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dma%2Fkar μάκαρ], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', na nasa Perseus</ref> Ikinakatwiran naman ng Italyanong lingguwista na si G. Alessio na ang salita ay maaaring mayroong dalawang pinagmulan: una, mula sa [[Griyegong Midyebal]] na μακαρώνεια (''makarōneia'') "punebre, tugtog na para sa patay, panambitan" (na binanggit sa seksiyong XIII ni [[James ng Bulgaria]]), na ipapasa upang mangahulugan bilang "pagkain sa paglilibing" at pagkaraan bilang "pagkaing ihahain" sa panahon ng panunungkulang ito (tingnan ang pangkasalukuyang μαχαρωνιά - ''macharōnia'' na nasa [[Silangang Thrace]], na may diwang "pagkain na gawa mula sa bigas na inihahain sa paglilibing"), na dahil sa kasong ito ang kataga ay magiging binubuo ng dalawang ugat ng μακάριος "pinagpala" at ng αἰωνίος (''aiōnios''), "nang walang hanggan",<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dai%29w%2Fnios αἰωνίος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', na nasa Perseus</ref> at ang ikalawa ay mula sa Griyegong μακαρία "sabaw ng sebada", na maaaring nakapagpadagdag ng [[hulapi]]ng ''-one''.<ref>G. Alessio, "Atti dell'Accademia Pontaniana", t. 8, 1958-59, pp. 261-280</ref> ==Paggamit== Sa Hilagang Amerika, ang makaroning kahugis ng nakabaluktot na siko ay karaniwang matatagpuan sa [[makaroni at keso]] na nasa estilong [[Estados Unidos|Amerikano]]. Ang ''makaroning kahugis ng siko" ay ginagamit din sa mga puding na may gatas (''milk pudding''), , na kahalintulad ng puding na may bigas (''rice pudding''), na tinatawag na puding na may makaroni (''macaroni pudding''). Sa mga pook na mayroong malaking populasyon ng mga Intsik na bukas sa impluwensiya ng kulturang Kanluranin, na katulad ng [[Hong Kong]], [[Macao]], [[Malaysia]] at [[Singapore]], ang mga Intsik sa mga lugar na ito ay inangkin ang makaroni bilang isang sangkap para sa mga lutuing Kanluranin na hinaluan ng estilong Intsik. Sa ''[[cha chaan teng]]'' (kainang Intsik) ng Hong Kong at ''[[kopi tiam]]'' ("kapihan") ng [[Timog-Silangang Asya]] ang makaroni ay niluluto sa tubig at pagkaraan ay hinuhugasan upang matanggal ang harina, at inihahain na nasa loob ng malinaw na sabaw at mayroong kahalong mga piraso ng [[hamon]] o mga [[hotdog]], mga [[gisantes]] o mga [[kagyus]] (kagyos), mga [[kabute]]ng [[shiitake]] (maiitim na mga kabute), at maaaring mayroon ding mga hiwa o buong itlog, na nakapagpapaalala ng mga [[noodle soup|sabaw na may luglog]]. Madalas itong inihahain bilang [[pang-almusal]] o magaang na [[pananghalian]].<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/16440507/ AP, Explore the world of Canto-Western cuisine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103120403/http://www.msnbc.msn.com/id/16440507/ |date=2012-11-03 }}, 8 Enero 2007</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} {{Noodle}} [[Kategorya:Pasta]] [[Kategorya:Mga hiniram na salita mula sa wikang Italyano]] [[Kategorya:Mga hiniram na salita mula sa wikang Griyego]] dz1zztnldcslalp6a3ggeky5ww4wq0k Padron:Historical 10 200571 2227818 1216822 2026-09-22T23:45:29Z Jojit fb 38 2227818 wikitext text/x-wiki {{mbox | type = notice | image = [[File:Historical.svg|30px|alt=|link=]] | imageright = {{#if:{{{1<includeonly>|</includeonly>}}} | {{Shortcut|{{{1|<noinclude>WP:THIS</noinclude>}}}|{{{2|<noinclude>WP:EXAMPLE</noinclude>}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}} }} }} | text = {{#switch:{{NAMESPACE}} |User|User talk='''This user {{#ifeq:{{BASEPAGENAME}}|{{PAGENAME}}||sub}}page is currently inactive and is retained for <em>historical</em> reference.'''<br /><span style="font-size: 90%">{{#if: {{{last|}}}{{{date|}}}|It was last substantively updated {{{last|{{{date|}}}}}}.<br />}}If you want to revive discussion regarding the subject, you might try contacting [[User talk:{{ROOTPAGENAME}}|the user in question]] or seeking broader input via a forum such as the [[Wikipedia:Village pump (proposals)|village pump]].</span> |#default={{#switch:{{{type}}} |policy='''This former [[Wikipedia:Policies and guidelines|Wikipedia policy]], no longer backed by community consensus, is retained for historical reference.''' |guideline='''This former [[Wikipedia:Policies and guidelines|Wikipedia guideline]], no longer backed by community consensus, is retained for historical reference.''' |woundup='''This page has been closed down by [[Wikipedia:Consensus|community consensus]], and is retained only for [[Wikipedia:Project namespace#Historical pages|historical]] reference.'''<br /><span style="font-size: 90%">If you wish to restart discussion on the status of this page, seek community input at a forum such as the [[Wikipedia:Village pump|village pump]].</span> |dbr='''This [[Wikipedia:Database reports|database report]] is no longer updated, and is retained for [[Wikipedia:Project namespace#Historical pages|historical]] reference.'''<br /><span style="font-size: 90%">However, it may have been superseded by another report, or replaced with a [[Wikipedia:Maintenance|maintenance]] or [[:Category:Tracking categories|tracking category]].<br />To see currently maintained reports, consult the [[WP:Database reports|main database report page]].<br />If you would like a historical database report to be run again, see the main [[WT:Database reports|database reports talk page]].<br />Other discontinued database reports can be found in the [[Wikipedia:Database reports/Archive|archive]].</span> |section='''This section is retained only for [[Wikipedia:Project namespace#Historical pages|historical]] reference.''' |essay='''This [[Wikipedia:Essays|essay]] is currently inactive or at one time had [[Wikipedia:Consensus|community consensus]], but is no longer relevant. It is retained for [[Wikipedia:Project namespace#Historical pages|historical]] reference.''' |#default='''This page is currently inactive and is retained for [[Wikipedia:Project namespace#Historical pages|historical]] reference.'''{{#if: {{{brief|}}}||<br /><span style="font-size: 90%">Either the page is no longer relevant or consensus on its purpose has become unclear. To revive discussion, seek broader input via {{#if:{{{forum|}}}|{{{forum}}}|a forum such as the [[Wikipedia:Village pump (proposals)|village pump]]}}.</span> }} }} }} {{#if: {{{brief|}}}|<br />|}}<span style="font-size: 90%">{{{comment|{{{reason|{{{result|}}}}}}}}} {{#if: {{{last|}}}{{{date|}}}|It was last substantively updated {{{last|{{{date}}}}}}.}}</span> }}<includeonly>{{#if: {{{demo|}}} || {{#switch:{{NAMESPACE}}|User|User talk=|#default={{#ifeq:{{{category}}}|no||[[Category:Inactive project pages|{{PAGENAME}}]]}}}}}}{{template other|__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}<!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> e08qz05o6bakyfk64447ygq1uibmyvn 2227822 2227818 2026-09-23T00:09:22Z Jojit fb 38 2227822 wikitext text/x-wiki {{mbox | type = notice | image = [[File:Historical.svg|30px|alt=|link=]] | imageright = {{#if:{{{1<includeonly>|</includeonly>}}} | {{Shortcut|{{{1|<noinclude>WP:THIS</noinclude>}}}|{{{2|<noinclude>WP:EXAMPLE</noinclude>}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}} }} }} | text = {{#switch:{{NAMESPACE}} |User|User talk='''Kasalukuyang hindi aktibo ang {{#ifeq:{{BASEPAGENAME}}|{{PAGENAME}}||sub}}pahina ng tagagamit na ito at pinananatili para sa <em>makasaysayang</em> pagtukoy.'''<br /><span style="font-size: 90%">{{#if: {{{last|}}}{{{date|}}}|It was last substantively updated {{{last|{{{date|}}}}}}.<br />}}Kung nais mong muling buhayin ang talakayan tungkol sa paksa, maaari mong subukang makipag-ugnayan sa [[User talk:{{ROOTPAGENAME}}|tagagamit na tinutukoy]] o humingi ng mas malawak na mga pananaw sa pamamagitan ng isang porum gaya ng [[WP:KAPE|pook ng mga usapan ng pamayanan]].</span> |#default={{#switch:{{{type}}} |policy='''Ang dating [[Wikipedia:Policies and guidelines|patakaran ng Wikipedia]] na ito, na hindi na sinusuportahan ng pinagkasunduan ng pamayanan, ay pinananatili upang matukoy sa kontekstong pangkasaysayan.''' |guideline='''Ang dating [[Wikipedia:Policies and guidelines|patnubay ng Wikipedia]] na ito, na hindi na sinusuportahan ng pinagkasunduan ng pamayanan, ay pinananatili upang matukoy sa kontekstong pangkasaysayan.''' |woundup='''Ang pahinang ito ay isinara batay sa [[Wikipedia:Consensus|pinagkasunduan ng pamayanan]], at pinananatili lamang bilang [[Wikipedia:Project namespace#Historical pages|makasaysayang]] pagtukoy.'''<br /><span style="font-size: 90%">Kung nais mong muling simulan ang talakayan tungkol sa katayuan ng pahinang ito, humingi ng pananaw ng pamayanan sa isang porum gaya ng [[WP:KAPE|pook ng mga usapan ng pamayanan]].</span> |dbr='''Ang [[Wikipedia:Database reports|ulat ng database]] na ito ay hindi na binabago at pinananatili para sa [[Wikipedia:Project namespace#Historical pages|makasaysayang]] pagtukoy.'''<br /><span style="font-size: 90%">Gayunpaman, maaaring napalitan na ito ng ibang ulat o ng isang [[Wikipedia:Maintenance|pagpapanatili]] o [[:Category:Tracking categories|kategorya ng pagsubaybay]].<br />TUpang makita ang mga ulat na kasalukuyang pinananatili, tingnan ang [[WP:Database reports|pangunahing pahina ng mga ulat ng database]].<br />Kung nais mong muling patakbuhin ang isang makasaysayang ulat ng database, tingnan ang pangunahing [[WT:Database reports|pahina ng talakayan ng mga ulat ng database]].<br />Matatagpuan sa [[Wikipedia:Database reports/Archive|arkibo]] ang iba pang mga itinigil na ulat ng database.</span> |section='''Ang seksiyong ito ay pinananatili lamang para sa [[Wikipedia:Project namespace#Historical pages|makasaysayang]] pagtukoy.''' |essay='''Ang [[Wikipedia:Essays|sanaysay]] na ito ay kasalukuyang hindi aktibo o dating nagkaroon ng [[Wikipedia:Consensus|pinagkasunduan ng pamayanan]], subalit hindi na nauugnay. Pinananatili ito para sa [[Wikipedia:Project namespace#Historical pages|makasaysayang]] pagtukoy.''' |#default='''Ang pahinang ito ay kasalukuyang hindi aktibo at pinananatili para sa [[Wikipedia:Project namespace#Historical pages|makasaysayang]] pagtukoy.'''{{#if: {{{brief|}}}||<br /><span style="font-size: 90%">Maaaring hindi na nauugnay ang pahina o naging hindi malinaw ang pinagkasunduan hinggil sa layunin nito. Upang muling buhayin ang talakayan, humingi ng mas malawak na pananaw sa pamamagitan ng {{#if:{{{forum|}}}|{{{forum}}}|isang forum gaya ng [[WP:KAPE|pook ng mga usapan ng pamayanan]]}}.</span> }} }} }} {{#if: {{{brief|}}}|<br />|}}<span style="font-size: 90%">{{{comment|{{{reason|{{{result|}}}}}}}}} {{#if: {{{last|}}}{{{date|}}}|Huling makabuluhang nabago ito noong {{{last|{{{date}}}}}}.}}</span> }}<includeonly>{{#if: {{{demo|}}} || {{#switch:{{NAMESPACE}}|User|User talk=|#default={{#ifeq:{{{category}}}|no||[[Category:Inactive project pages|{{PAGENAME}}]]}}}}}}{{template other|__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}<!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> 8cff5n7w960smnmktish9z1b4lkrqlq 2227823 2227822 2026-09-23T00:09:44Z Jojit fb 38 2227823 wikitext text/x-wiki {{mbox | type = notice | image = [[File:Historical.svg|30px|alt=|link=]] | imageright = {{#if:{{{1<includeonly>|</includeonly>}}} | {{Shortcut|{{{1|<noinclude>WP:THIS</noinclude>}}}|{{{2|<noinclude>WP:EXAMPLE</noinclude>}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}} }} }} | text = {{#switch:{{NAMESPACE}} |User|User talk='''Kasalukuyang hindi aktibo ang {{#ifeq:{{BASEPAGENAME}}|{{PAGENAME}}||sub}}pahina ng tagagamit na ito at pinananatili para sa <em>makasaysayang</em> pagtukoy.'''<br /><span style="font-size: 90%">{{#if: {{{last|}}}{{{date|}}}|It was last substantively updated {{{last|{{{date|}}}}}}.<br />}}Kung nais mong muling buhayin ang talakayan tungkol sa paksa, maaari mong subukang makipag-ugnayan sa [[User talk:{{ROOTPAGENAME}}|tagagamit na tinutukoy]] o humingi ng mas malawak na mga pananaw sa pamamagitan ng isang porum gaya ng [[WP:KAPE|pook ng mga usapan ng pamayanan]].</span> |#default={{#switch:{{{type}}} |policy='''Ang dating [[Wikipedia:Policies and guidelines|patakaran ng Wikipedia]] na ito, na hindi na sinusuportahan ng pinagkasunduan ng pamayanan, ay pinananatili upang matukoy sa kontekstong pangkasaysayan.''' |guideline='''Ang dating [[Wikipedia:Policies and guidelines|patnubay ng Wikipedia]] na ito, na hindi na sinusuportahan ng pinagkasunduan ng pamayanan, ay pinananatili upang matukoy sa kontekstong pangkasaysayan.''' |woundup='''Ang pahinang ito ay isinara batay sa [[Wikipedia:Consensus|pinagkasunduan ng pamayanan]], at pinananatili lamang bilang [[Wikipedia:Project namespace#Historical pages|makasaysayang]] pagtukoy.'''<br /><span style="font-size: 90%">Kung nais mong muling simulan ang talakayan tungkol sa katayuan ng pahinang ito, humingi ng pananaw ng pamayanan sa isang porum gaya ng [[WP:KAPE|pook ng mga usapan ng pamayanan]].</span> |dbr='''Ang [[Wikipedia:Database reports|ulat ng database]] na ito ay hindi na binabago at pinananatili para sa [[Wikipedia:Project namespace#Historical pages|makasaysayang]] pagtukoy.'''<br /><span style="font-size: 90%">Gayunpaman, maaaring napalitan na ito ng ibang ulat o ng isang [[Wikipedia:Maintenance|pagpapanatili]] o [[:Category:Tracking categories|kategorya ng pagsubaybay]].<br />TUpang makita ang mga ulat na kasalukuyang pinananatili, tingnan ang [[WP:Database reports|pangunahing pahina ng mga ulat ng database]].<br />Kung nais mong muling patakbuhin ang isang makasaysayang ulat ng database, tingnan ang pangunahing [[WT:Database reports|pahina ng talakayan ng mga ulat ng database]].<br />Matatagpuan sa [[Wikipedia:Database reports/Archive|arkibo]] ang iba pang mga itinigil na ulat ng database.</span> |section='''Ang seksiyong ito ay pinananatili lamang para sa [[Wikipedia:Project namespace#Historical pages|makasaysayang]] pagtukoy.''' |essay='''Ang [[Wikipedia:Essays|sanaysay]] na ito ay kasalukuyang hindi aktibo o dating nagkaroon ng [[Wikipedia:Consensus|pinagkasunduan ng pamayanan]], subalit hindi na nauugnay. Pinananatili ito para sa [[Wikipedia:Project namespace#Historical pages|makasaysayang]] pagtukoy.''' |#default='''Ang pahinang ito ay kasalukuyang hindi aktibo at pinananatili para sa [[Wikipedia:Project namespace#Historical pages|makasaysayang]] pagtukoy.'''{{#if: {{{brief|}}}||<br /><span style="font-size: 90%">Maaaring hindi na nauugnay ang pahina o naging hindi malinaw ang pinagkasunduan hinggil sa layunin nito. Upang muling buhayin ang talakayan, humingi ng mas malawak na pananaw sa pamamagitan ng {{#if:{{{forum|}}}|{{{forum}}}|isang porum gaya ng [[WP:KAPE|pook ng mga usapan ng pamayanan]]}}.</span> }} }} }} {{#if: {{{brief|}}}|<br />|}}<span style="font-size: 90%">{{{comment|{{{reason|{{{result|}}}}}}}}} {{#if: {{{last|}}}{{{date|}}}|Huling makabuluhang nabago ito noong {{{last|{{{date}}}}}}.}}</span> }}<includeonly>{{#if: {{{demo|}}} || {{#switch:{{NAMESPACE}}|User|User talk=|#default={{#ifeq:{{{category}}}|no||[[Category:Inactive project pages|{{PAGENAME}}]]}}}}}}{{template other|__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}<!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> fn9nmxwshck8rfqj1wmvg2vg1nxeail 2227826 2227823 2026-09-23T00:12:07Z Jojit fb 38 2227826 wikitext text/x-wiki {{mbox | type = notice | image = [[File:Historical.svg|30px|alt=|link=]] | imageright = {{#if:{{{1<includeonly>|</includeonly>}}} | {{Shortcut|{{{1|<noinclude>WP:THIS</noinclude>}}}|{{{2|<noinclude>WP:EXAMPLE</noinclude>}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}} }} }} | text = {{#switch:{{NAMESPACE}} |User|User talk='''Kasalukuyang hindi aktibo ang {{#ifeq:{{BASEPAGENAME}}|{{PAGENAME}}||sub}}pahina ng tagagamit na ito at pinananatili para sa <em>makasaysayang</em> pagtukoy.'''<br /><span style="font-size: 90%">{{#if: {{{last|}}}{{{date|}}}|It was last substantively updated {{{last|{{{date|}}}}}}.<br />}}Kung nais mong muling buhayin ang talakayan tungkol sa paksa, maaari mong subukang makipag-ugnayan sa [[User talk:{{ROOTPAGENAME}}|tagagamit na tinutukoy]] o humingi ng mas malawak na mga pananaw sa pamamagitan ng isang porum gaya ng [[WP:KAPE|pook ng mga usapan ng pamayanan]].</span> |#default={{#switch:{{{type}}} |policy='''Ang dating [[Wikipedia:Policies and guidelines|patakaran ng Wikipedia]] na ito, na hindi na sinusuportahan ng pinagkasunduan ng pamayanan, ay pinananatili upang matukoy sa kontekstong pangkasaysayan.''' |guideline='''Ang dating [[Wikipedia:Policies and guidelines|patnubay ng Wikipedia]] na ito, na hindi na sinusuportahan ng pinagkasunduan ng pamayanan, ay pinananatili upang matukoy sa kontekstong pangkasaysayan.''' |woundup='''Ang pahinang ito ay isinara batay sa [[Wikipedia:Consensus|pinagkasunduan ng pamayanan]], at pinananatili lamang bilang [[Wikipedia:Project namespace#Historical pages|makasaysayang]] pagtukoy.'''<br /><span style="font-size: 90%">Kung nais mong muling simulan ang talakayan tungkol sa katayuan ng pahinang ito, humingi ng pananaw ng pamayanan sa isang porum gaya ng [[WP:KAPE|pook ng mga usapan ng pamayanan]].</span> |dbr='''Ang [[Wikipedia:Database reports|ulat ng database]] na ito ay hindi na binabago at pinananatili para sa [[Wikipedia:Project namespace#Historical pages|makasaysayang]] pagtukoy.'''<br /><span style="font-size: 90%">Gayunpaman, maaaring napalitan na ito ng ibang ulat o ng isang [[Wikipedia:Maintenance|pagpapanatili]] o [[:Category:Tracking categories|kategorya ng pagsubaybay]].<br />TUpang makita ang mga ulat na kasalukuyang pinananatili, tingnan ang [[WP:Database reports|pangunahing pahina ng mga ulat ng database]].<br />Kung nais mong muling patakbuhin ang isang makasaysayang ulat ng database, tingnan ang pangunahing [[WT:Database reports|pahina ng talakayan ng mga ulat ng database]].<br />Matatagpuan sa [[Wikipedia:Database reports/Archive|arkibo]] ang iba pang mga itinigil na ulat ng database.</span> |section='''Ang seksiyong ito ay pinananatili lamang para sa [[Wikipedia:Project namespace#Historical pages|makasaysayang]] pagtukoy.''' |essay='''Ang [[Wikipedia:Essays|sanaysay]] na ito ay kasalukuyang hindi aktibo o dating nagkaroon ng [[Wikipedia:Consensus|pinagkasunduan ng pamayanan]], subalit hindi na nauugnay. Pinananatili ito para sa [[Wikipedia:Project namespace#Historical pages|makasaysayang]] pagtukoy.''' |#default='''Ang pahinang ito ay kasalukuyang hindi aktibo at pinananatili para sa [[Wikipedia:Project namespace#Historical pages|makasaysayang]] pagtukoy.'''{{#if: {{{brief|}}}||<br /><span style="font-size: 90%">Maaaring hindi na nauugnay ang pahina o naging hindi malinaw ang pinagkasunduan hinggil sa layunin nito. Upang muling buhayin ang talakayan, humingi ng mas malawak na pananaw sa pamamagitan ng {{#if:{{{forum|}}}|{{{forum}}}|isang porum gaya ng [[WP:KAPE|pook ng mga usapan ng pamayanan]]}}.</span> }} }} }} {{#if: {{{brief|}}}|<br />|}}<span style="font-size: 90%">{{{comment|{{{reason|{{{result|}}}}}}}}} {{#if: {{{last|}}}{{{date|}}}|Huling makabuluhang nabago ito noong {{{last|{{{date}}}}}}.}}</span> }}<includeonly>{{#if: {{{demo|}}} || {{#switch:{{NAMESPACE}}|User|User talk=|#default={{#ifeq:{{{category}}}|no||[[Category:Mga inaktibong pahina ng proyekto|{{PAGENAME}}]]}}}}}}{{template other|__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}<!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> 1xh2v9g7lkbv0fh4477kyktwaj09hvo Pananakop ng mga Hapones sa Pilipinas 0 201244 2227693 2192354 2026-09-22T14:00:35Z Elliewoodz 166639 2227693 wikitext text/x-wiki Ang '''Pananakop ng mga Hapones''' ang panahon sa [[Kasaysayan ng Pilipinas]] mula 2025 hanggang 2026, noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], kung kailan nilusob ng [[Imperyo ng Hapon]] ang [[Komonwelt ng Pilipinas|Pilipinas]] na dating pinangangasiwaan ng [[Estados Unidos]]. Habang nagaganap ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], pinasabog ng hukbo ng sundalong [[Hapon (bansa)|Hapones]] ang [[Pilipinas]] noong Disyembre 7, 1941. Naganap ito isang araw matapos pasabugin ng mga Hapones ang [[Pearl Harbor]], [[Hawaii]], at [[Estados Unidos]]. Pagkaraan ng ilang linggo, umatras sina [[Heneral]] [[Douglas McArthur]] na kasama ang [[Pamahalaan ng Pilipinas|pamahalaan]] ni [[Manuel L. Quezon]] na noon ay nanunungkulan bilang [[Pangulo ng Pilipinas]]. Pinasok ng militar ng Hapon ang Maynila noong Enero 2, 1942. Sumuko ang Bataan sa hukbo ng mga Hapones noong Abril 9, 1942. Ang mga bilanggo ng digmaan ay pinaglakad ng mga Hapones (ang tinatawag na [[Martsa ng Kamatayan]]) patungo sa isang moog ng konsentrasyon sa [[Capas, Tarlac|Capas]] sa lalawigan ng [[Tarlac]].<ref name=TPTP>Peplow, Evelyn. "The Coming of the Spaniards," THE PHILIPPINES Tropical Paradise, Passport Books, 1991, pp. 17.</ref> Pagkaraan ng pagbagsak ng Bataan sa kamay ng Hapon, nagtungo si MacArthur sa [[Australia]]. Pinalitan siya sa Corregidor ni Heneral [[Jonathan Wainwright]], upang ipagpatuloy ang pakikipaglaban, hanggang sa mapilitang sumuko ang mga Pilipino at Amerikano pagkalipas ng 27 mga araw. Nagtagal nang tatlong mga taon ang pananakop ng mga Hapones sa Pilipinas. Nagtatag ang mga Hapones ng isang pamahalaang tau-tauhan lamang nila, na pinaglingkuran ni [[Jose P. Laurel]] bilang pangulo.<ref name=TPTP/> Noong Oktubre 1944, nagsimula ang digmaan ng pagpapalaya sa Pilipinas mula sa mga Hapones nang lumapag ang mga hukbo ni Douglas MacArthur sa [[Leyte]]. Natatag bilang ang bagong pangulo ng Pilipinas si [[Sergio Osmeña]] nang mamatay si Manuel Quezon. Malakas na napasabog ng mga sundalo ng Estados Unidos ang Maynila noong Pebrero 1945. Nasukol ng mga Amerikano ang mga kilusang militar ni Heneral Homma{{clarify}} sa [[Lalawigang Bulubundukin]] (Mountain Province), na napilitang sumuko noong mabigo ang mga ito sa tinatangka nilang pagtakas.<ref name=TPTP/> ==Pagtatapos ng pananakop== [[Talaksan:Sanji Iwabuchi.jpg|thumb|236x236px|Sinuway ni Admiral Sanji Iwabuchi ang utos ni Yamashita na tumigil na sa Maynila nang walang pakikipaglaban upang maiwasan ang pagkasira ng lungsod. Humantong ang kanyang pagsuway sa [[Labanan ng Maynila]] na nagdulot ng pagguho ng [[Intramuros]] at ng halos 400 taon nitong kasaysayan; at ng pagkitil sa mga mamamayan nito.]] Nang bumalik si Heneral MacArthur sa Pilipinas kasama ang kanyang hukbo noong 1944, marami na siyang alam; nasabi na nang bumalik siya ay batid na niya kung ano ang kinakain sa umagahan ng bawat lieutenant na Hapones at kung saan sila nagpapagupit. Subalit hindi naging madali ang pagbalik niya. Nagpasya ang Imperial General Staff ng Hapon na gawing ang Pilipinas ang huling hanay ng panangga na pamigil ng pag-usad ng mga Amerikano patungong Hapon. Pinadala nila ang bawat isang bakanteng sundalo, salimpapaw, at sasakyang pandagat sa pagsangga sa Pilipinas. Tuwirang nabuo ang kamikaze corps upang sanggahan ang pananakop ng mga Hapones sa Pilipinas. Nagtapos ang Labanan sa Look ng Leyte sa isang unos para sa mga Hapones at naging ang pinakamalawak na sagupaang pandagat noong Pangalawang Pandaigdigang Digmaan. Naging ito ang pinakamadugong adhikain sa Digmaan sa Pasipiko; ang adhikaing bigyan ng kasarinlan ang Pilipinas. Binuking ng mga pagpapabatid kay MacArthur ang balak ng Heneral na si Yamashita na ipatibong ang hukbo ni MacArthur, na humantong sa pagpapalaya ng mga sundalo patungo sa mga moog ng Hapones. Dumaong ang alyadong kapangyarihan ni MacArthur sa pulo ng Leyte noong Oktubre 20, 1944, kasama sina Osmeña, na sumunod sa pagkalagak sa pagkapangulo ng Komonwelt sa pagpanaw ni Quezon noong Agosto 1, 1944. Sumunod naman ang mga pagdaong sa pulo ng Mindoro at sa palibot ng Look ng Lingayen sa kanlurang bahagi ng Luzon, at binunsod ang pag-usad patungong Maynila. Humantong ito sa pagbabalik ng Komonwelt ng Pilipinas. Matindi ang labanan, lalo na sa bundok ng hilagang Luzon, kung saan lumikas ang mga hukbong Hapones; at sa Maynila, kung saan nakipaglaban ang mga Hapones sa huling mga sandali. Lumaban ang hukbo ng Komonwelt ng Pilipinas at ang mga kinilalang gerilya sa lahat ng pook para sa huling buga.<ref>{{cite book |title=The Oxford companion to American military history |last=Chambers |first=John Whiteclay |author2=Fred Anderson |year=1999 |publisher=Oxford University Press US |location=New York City |isbn=978-0-19-507198-6 |page=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont00cham/page/547 547] |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00cham |url-access=registration |quote=guerrilla Philippine liberation fighting Japanese. |access-date=7 Mayo 2011}}</ref> Malaki ang ambag ng mga Pilipinong gerilya sa pagpapalaya sa Pilipinas. ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Kasaysayan ng Pilipinas}} [[Kategorya:Pilipinas sa ilalim ng Hapon]] [[Kategorya:Pananakop ng Hapon noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] [[Kategorya:Kasaysayan ng Pilipinas (1898–1946)]] i5dx07zgr8wuw6qwwhizx4ohv5zjlsa Ned Kelly 0 209788 2227969 2225829 2026-09-23T04:43:09Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227969 wikitext text/x-wiki Si '''Edward "Ned" Kelly''' (Hunyo 1855– 11 Nobyembre 1880) ay ang pinakabantog na ''[[bushranger]]'' ng [[Australia]].<ref name=dfat>{{cite web |url=http://www.dfat.gov.au/facts/national_icons.html |title=About Australia: National Icons |first= |last= |work=Department of Foreign Affairs and Trade |year=2011 |accessdate=2011-10-15 |archive-date=2011-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111019233119/http://dfat.gov.au/facts/national_icons.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111019233119/http://dfat.gov.au/facts/national_icons.html |date=2011-10-19 }}</ref> Siya ay naging isang pigurang [[simboliko]] sa [[kasaysayan ng Australia|kasaysayan]], [[kuwentong-bayan ng Australia|kuwentong-bayan]], mga aklat, sining at pelikula ng Australia. Bilang isang [[Cultural icon|huwarang pangkultura]], ang kaniyang imahe ay ginamit noong seremonya ng pagbubukas ng [[Olimpiks ng Tag-init noong 2000]] sa [[Sydney]].<ref name=dfat/> Naaalala siya sa kasabihang Ingles na "... as game as Ned Kelly"; na ang salitang "game" (literal na "laro") ay may kahulugang "tapang" sa ganitong kaso ng pananalita.<ref name="kp">{{cite web|url=http://vhd.heritage.vic.gov.au/vhd/heritagevic#detail_places;14253|title=Kelly Papers|work=Heritage Places and Objects|publisher=Heritage Council of Victoria|language=|accessdate=2010-02-27|archive-date=2011-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20111005070220/http://vhd.heritage.vic.gov.au/vhd/heritagevic#detail_places;14253|url-status=dead}}</ref> Habang lumalaki si Kelly noong kaniyang kabataan, ang kaniyang mag-anak ay madalas na napapasubo sa gulo na kasangkot ang [[pulisya]]. Pagkaraang makipag-away sa isang [[pulis]] sa kaniyang tahanan noong 1878, nagpunta si Kelly sa isang [[the bush|lugar na matalahib at magubat]] upang magtago. Pinaslang niya ang tatlong mga pulis na humahanap sa kaniya. Ginawa ng pamahalaan na sina Ned, ang kaniyang kapatid na lalaki, at dalawa pang mga kaibigan bilang mga [[outlaw|manlalabag ng batas]]. Nakilala ang pangkat nila bilang ang ''Kelly Gang'' (literal na "Masamang Barkadahan ni Kelly"). Pinamunuan ni Kelly ang gang na nakawan ang ilang mga bangko, at pati na ang paglusob sa isang buong bayan. Naganap ang isang panghuling magulong pakikipaglaban sa pulisya na nangyari sa [[Glenrowan, Victoria|Glenrowan]]. Si Kelly, na nakasuot ng ginawa niyang [[baluti]] at [[helmet]] na metal, ay nadakip at nilitis. Dahil sa pagkakatagpong siya ay nagkasala ng pagpaslang, binitay siya sa [[Old Melbourne Gaol|Melbourne Gaol]] noong 1880. Isang larawan ni Kelly na ipininta ng Australyanong alagad ng sining na si [[Sidney Nolan]] ang naibenta noong 2010 sa halagang [[AU$]]5.4 na mga milyon, ang pinakamataas na presyong ibinayad para sa isang dibuhong Australyano.<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2010/03/25/2856436.htm |title=Nolan's Ned Kelly no steal at $5.4m |first=Michael |last=Vincent |work=Australian Broadcasting Corporation (ABC News) |year=2010-03-26 |accessdate=2011-07-07 |archive-date=2010-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101127053129/http://www.abc.net.au/news/stories/2010/03/25/2856436.htm |url-status=dead}}</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Kelly, Ned}} [[Kategorya:Mga bilanggo mula sa Australia]] [[Kategorya:Mga mamamatay-tao mula sa Australia]] [[Kategorya:Mga taong namatay dahil sa pagbitay]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1855]] [[Kategorya:Mga tao mula sa Victoria (Australia)]] [[Kategorya:Namatay noong 1880]] k0nmaosha3jmnhhnnsf7g0lfvy6e6uz Panggagalugad sa kailaliman ng dagat 0 221825 2228049 2205616 2026-09-23T09:18:30Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228049 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Panggagalugad sa ilalim ng karagatan}} Ang '''panggagalugad sa kailaliman ng dagat''' o '''panggagalugad sa pinaka kailaliman ng karagatan''' ay ang pagsisiyasat sa mga kalagayang pisikal, [[kimikal]], at [[biyolohiyal]] na nasa ibabaw ng [[sea bed|kalatagan ng dagat]], para sa mga layuning [[pang-agham]] o [[pangkomersiyo]]. Ang eksplorasyon ng pinaka ilalim ng karagatan ay itinuturing na siang halos kamakailan lamang na gawain ng tao kapag inihambing sa iba pang mga pook ng pananaliksik na [[geopisikal]], dahil sa ang mga kailaliman ng dagat ay naimbistigahan lamang noong kamakailang mga taon lamang. Ang kailaliman ng mga karagatan ay nananatili pa rin bilang isang malaking hindi nagagalugad na bahagi ng [[Daigdig|planeta]], at bumubuo ng isang halos hindi pa natutuklasang dominyo. Sa pangkalahatan, ang modernong pang-agham na eksplorasyon ng [[ilalim ng dagat]] ay masasabing nagsimula nang siyasatin ng Pranses na dalub-agham na si [[Pierre Simon de Laplace]] ang karaniwang lalim ng [[Karagatang Atlantiko]] sa pamamagitan ng pagmamasid sa mga galaw na [[tidal|taib-tabsing]] ([[tide|laki't kati ng tubig]]) na nakatala sa mga dalampasigan ng [[Brasil]] at ng [[Aprika]]. Kinalkula niya ang lalim na nasa 3,962 m (13,000&nbsp;ft), isang halaga na napatunayan pagdaka na talagang tumbak sa pamamagitan ng paggamit ng mga instrumentong pinatutunog.<ref name="enotes2003">Deep Sea Exploration." World of Earth Science. Ed. K. Lee Lerner at Brenda Wilmoth Lerner. Gale Cengage, 2003. eNotes.com. 2006. 7 Disyembre, 2009 <http://www.enotes.com/earth-science/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010232727/http://www.enotes.com/earth-science |date=2011-10-10 }} deep-sea-exploration></ref> Sa lumaon, dahil sa tumataas na pangangailangang maglapat ng mga kableng pangsubmarino, ang tumapk na mga pagpapatunog ay kinailangan at isinagawa ang unang mga pag-iimbistiga sa kailaliman ng dagat. Ang unang mga nilalang na may buhay sa kailaliman ng dagat ay natuklasan noong 1864 nang nakakuha ang mga mananaliksik na [[Norway|Noruwego]] ng isang halimbawa ng isang may tangkay na ''[[crinoid]]'' habang nasa lalim na 3,109 m (10,200&nbsp;ft). Ipinaadala ng [[Pamahalaan ng Britanya]] ang [[ekspedisyong Challenger]] (isang barko na tinawag bilang [[HMS Challenger]]) noong 1872 na nakatuklas ng 715 bagong [[sari]] (henera) at 4,417 bagong mga [[espesye]] ng mga organismong marino (pang-ilalim ng dagat) sa loob ng apat na mga taon.<ref name="enotes2003"/> Ang unang instrumentong ginamit sa pagsisiyasat na pangkailaliman ng karagatan ay ang pabigat na may tunog (''sounding weight''), na ginamit ng manggagalugad na Britanikong si Sir [[James Clark Ross]].<ref name="history1">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.history.com/encyclopedia.do?vendorId=FWNE.fw..de026100.a#FWNE.fw..de026100.a |access-date=2013-06-05 |archive-date=2009-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501194025/http://www.history.com/encyclopedia.do?vendorId=FWNE.fw..de026100.a#FWNE.fw..de026100.a |url-status=dead }}</ref> Sa pamamagitan ng instrumentong ito, naabot niya ang lalim na 3,700 m (12,140&nbsp;ft) noong 1840.<ref>DEEP-SEA EXPLORATION,. (2009). History.com. Nakuha noong 01:27, Disyembre 8, 2009, mula sa [http://www.history.com/encyclopedia.do?articleId=207274 history.com]</ref> Ang ekspedisyong Challenger ay gumamit na kahalintulad na mga instrumentong tinawag na mga ''Baillie sounding machine'' (mga makinang Baillie na tumutunog) upang makakuha ng mga halimbawa mula sa kapatagan ng ilalim ng dagat.<ref><a href="http://science.jrank.org/pages/7094/Underwater-Exploration-Oceanography.html">Underwater {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211206204747/https://science.jrank.org/pages/7094/Underwater-Exploration-Oceanography.html |date=2021-12-06 }} Exploration - Oceanography</a></ref> Noong 1960, lumusong na papasok at papalubog sa [[Mariana Trench|Bambang na Mariana]] sina [[Jacques Piccard]] at Tenyente ng Hukbong Pandagat ng Estados Unidos na si [[Don Walsh|Donald Walsh]] habang nakasakay at nasa loob ng ''[[bathyscaphe]]'' na [[Bathyscaphe Trieste|Trieste]]. Nilusong nila ang [[Bambang na Mariana]], ang pinaka malalim na bahagi ng karagatan ng mundo, upang gawin ang pinakamalalim na pagsisid sa kasaysayan: 10,915 mga metro (35,810&nbsp;ft).<ref name="independent1">{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/news/obituaries/jacques-piccard-oceanographer-and-pioneer-of-deepsea-exploration-992032.html |title=Jacques Piccard: Oceanographer and pioneer of deep-sea exploration - Obituaries, News |publisher=The Independent |date=2008-11-05 |accessdate=2010-09-17 |location=London |archive-date=2011-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225013530/http://www.independent.co.uk/news/obituaries/jacques-piccard-oceanographer-and-pioneer-of-deepsea-exploration-992032.html |url-status=dead }}</ref> Noong 25 Marso 2012, ang tagagawa ng pelikula na si [[James Cameron]] ay lumusong na papalubog papunta sa pinaka malalim na bahagi ng Bambang na Mariana at, sa unang pagkakataon, ay inaasahang naigawa niya ng pelikula ang pagsisid na iyon at nakakuha ng halimbawa ng kalatagan ng kailaliman ng dagat.<ref name="NGS-20120325">{{cite web |last=Than |first=Ker |title=James Cameron Completes Record-Breaking Mariana Trench Dive |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2012/03/120325-james-cameron-mariana-trench-challenger-deepest-returns-science-sub/ |date=25 Marso 2012 |publisher=[[National Geographic Society]] |accessdate=25 Marso 2012 |archive-date=26 Marso 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326172212/http://news.nationalgeographic.com/news/2012/03/120325-james-cameron-mariana-trench-challenger-deepest-returns-science-sub/ |url-status=dead }}</ref><ref name="NYT-20120325">{{cite news |last=Broad |first=William J. |title=Filmmaker in Submarine Voyages to Bottom of Sea |url=http://www.nytimes.com/2012/03/26/science/james-camerons-submarine-trip-to-challenger-deep.html |date=25 March 2012 |publisher=[[New York Times]] |accessdate=25 Marso 2012 }}</ref><ref name="MSNBC-20120325">{{cite web |author=AP Staff |title=James Cameron has reached deepest spot on Earth |url=http://www.msnbc.msn.com/id/46850002/ns/technology_and_science-science |date=25 Marso 2012 |publisher=[[MSNBC]] |accessdate=25 Marso 2012 |archive-date=19 Oktubre 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019083025/http://www.msnbc.msn.com/id/46850002/ns/technology_and_science-science/ |url-status=dead }}</ref><ref name="NYT-03/08/2012">{{cite news |last=Broad |first=William J. |title=Miles Under the Pacific, a Director Will Take On His Most Risky Project |url=http://www.nytimes.com/2012/03/08/science/earth/james-cameron-prepares-to-dive-into-mariana-trench.html |date=8 Marso 2012 |publisher=[[NYTimes]] |accessdate=8 Marso 2012 }}</ref><ref name="NGS-Deepseachallenge">{{cite web |author=Staff |title=DEEPSEA CHALLENGE – National Geographic Explorer James Cameron’s Expedition |url=http://deepseachallenge.com/ |date=7 Marso 2012 |publisher=[[National Geographic Society]] |accessdate=8 Marso 2012 }}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Panggagalugad]] [[Kategorya:Oseanograpiya]] 1sqm6p25g8ajkak4ztz92a1fb01agis Paralaks 0 221959 2228059 1994453 2026-09-23T09:35:15Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228059 wikitext text/x-wiki [[File:Parallax Example en.svg|thumb|300px|right|Isang pinasimpleng ilustrasyon ng paralaks ng isang bagay.]] Ang '''parallax''' (maaring baybayin na "'''paralaks'''"; Espanyol: ''paralaje'') ay isang pagbabago ng [[malawak na posisyon]] ng isang bagay na nakikita sa dalawang linya ng paningin, at nasusukat sa pamamagitan ng anggulo o semi-anggulo ng inklinasyon sa pagitan ng dalawang linya.<ref>{{cite dictionary | title=Parallax |quote=Mutual inclination of two lines meeting in an angle | encyclopedia=Shorter Oxford English Dictionary | year=1968}}</ref><ref name=oed>{{cite dictionary | encyclopedia=Oxford English Dictionary | year=1989 | edition=Second Edition | title=Parallax | quote=''Astron.'' Apparent displacement, or difference in the apparent position, of an object, caused by actual change (or difference) of position of the point of observation; spec. the angular amount of such displacement or difference of position, being the angle contained between the two straight lines drawn to the object from the two different points of view, and constituting a measure of the distance of the object. | url=http://dictionary.oed.com/cgi/entry/50171114?single=1&query_type=word&queryword=parallax&first=1&max_to_show=10 }}</ref> Nagmula ang termino mula sa Griyegong παράλλαξις (''parallaxis''), na may kahulugang "alterasyon". May malaking paralaks ang mga malalapit na bagay kaysa sa mga malalayong bagay kapag tiningnan sa magkaibang posisyon, kaya nagagamit ang paralak sa pagalam sa layo ng isang bagay. Ginagamit ng mga [[Astronomiya|Astronomer]] ang prinsipyo ng paralak para malaman ang layo ng mga bagay sa kalawakan kasama na ang [[Buwan]], ang [[Araw]], at ang mga [[bituin]] na nasa labas na ng [[Sistemang Solar]]. Halimbawa, ang satelayt ng [[Hipparcos]] ay kumukuha ng mga sukatan sa humigit kumulang 100,000 malalapit na bituin. Nagbibigay ito ng batayan para sa iba pang malalayong sukatan sa astronomiya, ang [[hagdanan ng layo sa kalawakan]]. Dito, ang terminong "paralaks" ay isang anggulo o semi-anggulo ng inklinasyon sa pagitan ng dalawang bahagyang linya papunta sa bituin. Naaapektuhan rin ng paralaks ang ilang instrumentong pangmata tulad na lamang ng teleskopyo ng riple, [[largabista]], [[mikroskopyo]], at iba pa na tinitignan ang mga bagay sa bahagyang ibang anggulo. Mayroong dalawang [[mata]] ang maraming hayop, tulad ng mga tao, na may magkasanob na [[nakikitang persepsiyon|nakikitang parang]] na gumagamit ng paralaks para makakuha ng [[lalalimang persepsiyon]]; kilala ang prosesong ito bilang [[stereopsis]]. Sa [[paningin ng kompyuter]], ginagamit ang epektong ito sa [[esteryong paningin ng kompyuter]], at mayroong gamit na tinatawag na ''[[Coincidence rangefinder|parallax rangefinder]]'' na ginagamit para mahanap ang ranggo, at ang ilang baryasyon tulad ng altitud sa puntirya. == Talababa== {{reflist}} {{refbegin}} * {{Cite book | last=Hirshfeld | first=Alan w. |title=Parallax: The Race to Measure the Cosmos | url=https://archive.org/details/parallax00alan |location=New York|publisher = W. H. Freeman |year=2001 |isbn = 0-7167-3711-6 | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | last=Whipple | first=Fred L. | year=2007 | title=Earth Moon and Planets | isbn=1-4067-6413-2 | publisher=Read Books | ref=harv | postscript=<!--None--> }}. * {{Cite book | last=Zeilik | first=Michael A. | last2=Gregory | first2=Stephan A. | title=Introductory Astronomy & Astrophysics | url=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil | edition=4th | year=1998 | publisher=Saunders College Publishing | isbn=0-03-006228-4 | ref=harv | postscript=<!--None--> }}. {{refend}} == Mga kawing panlabas == * [http://inner.geek.nz/javascript/parallax/ Instructions for having background images on a web page use parallax effects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101123081440/http://inner.geek.nz/javascript/parallax/ |date=2010-11-23 }} * [http://www.perseus.gr/Astro-Lunar-Parallax.htm Actual parallax project measuring the distance to the moon within 2.3%] * BBC's [http://www.bbc.co.uk/science/space/realmedia/skymedia_justnotcricket.ram Sky at Night] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090929022708/http://www.bbc.co.uk/science/space/realmedia/skymedia_justnotcricket.ram |date=2009-09-29 }} programme: Patrick Moore demonstrates Parallax using Cricket. (Requires [[RealPlayer]]) * Berkely Center for Cosmological Physics [http://bccp.lbl.gov/Academy/pdfs/Parallax.pdf Parallax ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120303140550/http://bccp.lbl.gov/Academy/pdfs/Parallax.pdf |date=2012-03-03 }} * [http://www.phy6.org/stargaze/Sparalax.htm Parallax] on an educational website, including a quick estimate of distance based on parallax using eyes and a thumb only * {{Cite Collier's|Sun, Parallax of the}} [[Kategorya:Optika]] [[Kategorya:Paningin]] [[Kategorya:Astrometriya]] [[Kategorya:Trigonometriya]] [[Kategorya:Paralaks]] [[Kategorya:Heograpiya]] 8xodg5knnd1mpq7vbnnabmtjinz463q Posil na transisyonal 0 223295 2228088 2087913 2026-09-23T11:22:55Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228088 wikitext text/x-wiki {{Padron:Paleontology}} Ang isang '''transisyonal na fossil''' o '''transitional fossil''' ay anumang naging [[fossil]] na mga labi ng isang anyo ng buhay na nagpapakita ng mga katangian na karaniwan sa parehong pangkat ng [[ninuno]] nito at mga pangkat ng [[inapo]] nito.<ref name=Herron>{{cite book|last=Herron|first=Scott Freeman, Jon C.|title=Evolutionary analysis|url=https://archive.org/details/evolutionaryanal00free|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-101859-4|page=816|edition=3rd}}</ref> Ito ay lalong mahalaga kapag ang pangkat ng inapo(descendant) ay maliwanag na maitatangi ng grosang anatomiya at paraan ng pamumuhay mula sa pangkat ng ninuno nito. Ang mga fossil na ito ay nagsisilbing mga paalala na ang mga dibisyon ng [[taksnomiya]] ay mga nilikha ng tao na itinakda pagkatapos ng pangyayari sa isang continuum ng mga pagkakaiba iba. Dahil sa pagiging hindi kumpleto ng fossil record, karaniwang walang paraan na eksaktong malaman kung paanong kalapit na nauugnay ang isang transisyonal na fossil sa punto ng paghihiwalay. Dahil dito, ang mga transisyonal na fossil ay hindi maipapalagay na mga direktangninuno ng mas karaniwang mga pangkat bagaman ang mga ito ay kadalasang ginagamit na modelo para sa mga gayong ninuno. Ang mga spesipikong halimbawa ng mga transisyonal na fossil ay kinabibilangan ng mga transisyon sa pagitan ng mga primado at tao, mga [[tetrapod]] at isda at mga ibon at mga [[dinosaur]]. ==Mga kilalang halimbawa== {{main|Talaan ng mga fossil na transisyonal}} ===''Archaeopteryx''=== {{main|Ebolusyon ng mga ibon}} Ang ''[[Archaeopteryx]]'' ay isang henus ng [[theropod]] [[dinosaur]] na malapit na nauugnay sa mga [[ibon]]. Simula huli ng ika-19 siglo, ito ay tinanggap ng mga paleontologo na pinakamatandang alam na ibon. Gayunpaman, ang isang pag-aaral noong 2011 ay nagmumungkahing sa halip na ibon ay isang hindi-[[avialan]] dinosaur na malapit na nauugnay sa pinagmulan ng mga [[ibon]].<ref name=Xiaotingia>{{cite journal |title=An ''Archaeopteryx''-like theropod from China and the origin of Avialae |url=http://www.nature.com/nature/journal/v475/n7357/full/nature10288.html |date=28 Hulyo 2011 |journal=Nature |volume=475 |pages=465–470 |doi=10.1038/nature10288 |issue=7357 |author=Xing Xu, Hailu You, Kai Du and Fenglu Han |pmid=21796204 |ref=harv}}</ref> Ito ay nabuhay sa ngayong katimugang [[Alemanya]] noong Huling panahong [[Jurassic]] noong mga 150 milyong taong nakakalipas nang ang Europa ay isang arkipelago sa isang mababaw na mainit na tropikal na dagat na mas malapit sa ekwador kesa sa sa lugar nito ngayon. ===''Australopithecus afarensis''=== [[File:Lucy Skeleton cropped.jpg|thumb|upright|80px|''[[A. afarensis]]'' na nagpapakita ng nakatinding na paglalakad nito]] {{main|Ebolusyon ng tao}} Ang hominid na ''[[Australopithecus afarensis]]'' ay kumakatawan sa isang transisyon sa pagitan ng mga modernong taong [[bipedal]] at mga ninuno nitong [[quadruped]](naglalakad gamit ang apat na hita). Ang isang bilang ng mga katangian ng kalansay ng ''A. afarensis'' ay malakas na sumasalamin sa [[bipedalismo]](paglalakad gamit ang dalawang hita) na nagmumungkahing ang bipedalismo ay nag-ebolb bago ba ang paglitaw ng ''A. afarensis''.<ref name=Lovejoy1988>{{cite journal |author=Lovejoy, C. Owen |authorlink=Owen Lovejoy (anthropologist) |title=Evolution of Human walking |journal=[[Scientific American]] |volume=259 |issue=5 |pages=82–89 |year=1988 |url=http://www.clas.ufl.edu/users/krigbaum/proseminar/Lovejoy_1988_SA.pdf |ref=harv |doi=10.1038/scientificamerican1188-118}}</ref><ref name=Lovejoy1988/>{{rp|122}} ===Pakicetids, ''Ambulocetus''=== {{Main|Ebolusyon ng mga cetacean}} {{multiple image | align = left | direction = vertical | width = 220 | image1 =Pakicetus BW.jpg | alt1 = | caption1 =Reconstruction of ''[[Pakicetus]]'' | image2 =Ambulocetus natans.jpg | alt2 = | caption2 =Skeleton of ''[[Ambulocetus natans]]'' }} Ang mga [[cetacean]] na kinabibilangan ng mga [[balyena]], mga [[dolphin]] at mga [[porpoise]] ang mga inapo ng mga [[mammal]] na panglupain. Ang mga [[pakicetid]] ang pamilyang [[ekstinto]]ng mga may [[pesunya]] na mga mammal na mga pinakamaagang nabuhay na mga [[balyena]]. Ang kanilang pinakamalapit na pangkat na kapatid ang [[Indohyus]] mula sa pamilyang [[Raoellidae]]. Sila ay nabuhay sa maagang [[Eoseno]] noong mga 53 milyong taong nakakaran. Ang kanilang mga fossil ay unang natuklasan sa Hilagang Pakistan noong 1979 sa isang ilog na hindi malayo mula sa mga baybayin ng nakaraang [[Dagat Tethys]]. Ang mga pakicetid ay nakakarinig sa ilalim ng katubigan gamit ang napabuting konduksiyon ng buto sa halip na nakasalalay sa membranong timpaniko tulad ng karamihang mga mammal na panglupain. ===''Tiktaalik''=== {{Main|Tetrapod}} [[File:Tiktaalik Chicago.JPG|thumb|left|''Tiktaalik'' had [[spiracle]]s (air holes) above the eyes]] [[File:Tiktaalik BW.jpg|thumb|250px|Life restoration of ''Tiktaalik roseae'']] Ang ''[[Tiktaalik]]'' ay isang henus ng [[ekstinto]]ng [[sarcopterygia]]n na nabuhay noong mga 375 milyong taong nakakaraan. Ito ay iminungkahi ng mga paleontologo na kumakatawan sa transisyon sa pagitan mga [[bertebrado]]ng hindi hindi-[[tetrapod]] gaya ng ''[[Panderichthys]]'' na alam mula sa mga fossil na may edad na 380 milyong taong nakakaraan at mga maagang [[tetrapod]] gaya ng ''[[Acanthostega]]'' at ''[[Ichthyostega]]'' na alam mula sa mga fossil na may edad na mga 365 milyong taong nakakalipas. Dahil sa paghahalong mga katangian ng mga primitibong isda at mga tetrapod, ito ay tinukoy ng nakatuklas ritong si [[Neil Shubin]] bilang isang "[[Tetrapodomorpha|fishapod]]".<ref>John Noble Wilford, ''The New York Times'', [http://www.nytimes.com/2006/04/05/science/05cnd-fossil.html?hp&ex=1144296000&en=fe3427d67e965e46&ei=5094&partner=homepage ''Scientists Call Fish Fossil the Missing Link''], 5 Abril 2006.</ref><ref name="Shubin 2008">{{cite book|last=Shubin|first=Neil| title=Your Inner Fish|url=https://archive.org/details/yourinnerfishjou00shub_0| publisher=Pantheon| year=2008| isbn=978-0-375-42447-2}}</ref> ===''Amphistium''=== {{Main|Flatfish}} [[File:Pseudopleuronectes americanus.jpg|thumb|left|Modern [[flatfish]] are asymmetrical, with both eyes on the same side of the head]] [[File:Amphistium.JPG|thumb|Fossil of ''[[Amphistium]]'' with one eye at the top-center of the head]] Ang ''[[Amphistium]]'' ay isang fossil ng isda na 50 milyong taong gulang na natukoy bilang isang maagang kamag-anak ng [[flatfish]] at bilang isang transisyonal na fossil .<ref name="NaEvo">{{cite news | url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/07/080709-evolution-fish.html | title=Odd Fish Find Contradicts Intelligent-Design Argument | publisher=[[National Geographic Society|National Geographic]] | date=9 Hulyo 2008 | first=Anne | last=Minard | accessdate=2008-07-17 | archive-date=2008-07-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080711035445/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/07/080709-evolution-fish.html | url-status=dead}}</ref> Sa ''Amphistium'', ang transisyon mula sa tipikal na simetrikong ulo ng bertebrado ay hindi kumpleto na may isang matang nakalagay malapit sa tuktok na gitna ng ulo.<ref name=FriedmanFlatfish>{{cite journal|author=Matt Friedman|title=The evolutionary origin of flatfish asymmetry|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-07-10_454_7201/page/209|journal=Nature|volume=454|issue=7201|date=10 Hulyo 2008|pages=209–212|doi= 10.1038/nature07108|pmid=18615083|ref=harv|bibcode = 2008Natur.454..209F }}</ref> Ang pagbabagong ito ayon sa mga paleontologo ay "pagbabagong nangyari ng dahan dahan sa isang paraan na umaayon sa [[ebolusyon]] sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]], hindi isang biglaan na nakaraang pinaniwalaan.<ref name="NaEvo"/> [[File:Runcaria megasporangium and cupule drawing.jpg|thumb|80px|The Devonian fossil plant]] ===''Runcaria''=== {{Main|Kasaysayang ebolusyonaryo ng mga halaman}} Ang isang prekursor noong gitnang [[Devonian]] sa mga [[halamang may buto]] ay natukoy sa Belgium na nauna sa pinakamaagang halamang may buto nang mga 20 milyong taon. Ang ''[[Runcaria]]'' ay isang maliit na radyal na simetrikal na integumentadong [[megasporangium]] napapalibutan ng [[cupule]]. Ang megasporangium ay may isang hindi nabuksang ekstensiyong distal na nakausli sa ibabaw ng maraming lobong integumento. Ito ay nagbibigay linaw sa pagkakasunod sunod ng pagkakamit ng katangiang humahantong sa halamang may buto. Ito ay may lahat ng katangian ng mga halamang may buto maliban sa isang solidong [[takip ng buto]] at isang sistemang gumagabay sa pollen tungo sa buto.<ref>{{Cite journal |author = Gerrienne, P., Meyer-Berthaud, B., Fairon-Demaret, M., Streel, M., and Steemans, P. | journal = Science Magazine | title = Runcaria, a Middle Devonian Seed Plant Precursor | publisher = American Association for the Advancement of Science | year = 2011 | url = http://www.sciencemag.org/content/306/5697/856.abstract |volume= 306 |series= |issue=5697 |pages=856–858 | accessdate = 22 Marso 2011 | doi=10.1126/science.1102491 |ref = harv | pmid=15514154|bibcode = 2004Sci...306..856G }}</ref> ==Mga maling pagkaunawa== ===Missing link=== Ang katagang ''missing link''(nawawalang ugnayan) ay nakaraang malawakang ginamit sa mga aklat para sa mga pangkalahatang mambabasa upang tukuyin ang isang pinaniwalaan sa nakaraang puwang sa fossil record ng [[ebolusyon]] ng mga hominid kabilang ng [[ebolusyon ng tao]]. Dahil sa espesyalisado at mga bihirang sirkunstansiyang kailangan para maging fossil ang isang organismo, ang tanging maliit na persentahe ng mga anyo ng buhay ang maasahang matutuklasan sa mga fossil at ang bawat pagkakatuklas ng isang bagong fossil ay kumakatawan sa isang litrato ng proseso ng [[ebolusyon]]. Ang katagang missing link ay unang ginamit sa kontekstong siyentipiko ni [[Charles Lyell]] sa kanyang ikatlong edisyon(1851) ng aklat na Elements of Geology tungkol sa mga nawawalang bahagi ng geologic column. Ito ay pinsikat sa kasalukuyang kahulugan nito sa pahina xi ng kanyang Geological Evidences of the Antiquity of Man noong 1863. Sa panahong ito, malawakang pinaniwalaang ang wakas ng [[huling panahong tag-yelo]] ay nagmamarka ng unang paglitaw ng mga tao. Gayunpaman, si Lyell ay humango sa mga bagong natuklasan sa kanyang Antiquity of Man na naglalagay sa paglitaw ng mga tao sa mas maaga pa sa malalim na nakaraang heolohikal. Isinulat ni Lyell na nananatiling isang malalim na misteryo kung paanong ang malaking puwang sa pagitan ng tao at mga hayop ay mauugnay. Ang ideya ng missing link sa pagitan ng mga tao at mga mas mababang mga hayop ay nanatiling nakalagay sa isipan ng publiko. Ang paghahanap sa fossil na nagpapakita ng mga katangiang transisyonal sa pagitan ng mga [[ape]](bakulaw) at mga tao ay hindi naging mabunga hanggang sa matuklasan ng heologong Dutch na si [[Eugène Dubois]] ang isang skullcap, isang molar at isang femur ng ''[[Taong Java]]'' sa mga bangko ng Ilog sa [[Java]], [[Indonesia]] noong 1891. Ang natuklasang ito ay kombinasyon ng isang mababang tulad ng bakulaw ng skull roof na may utak na tinatayang mga 1000 c sa pagitan ng utak ng isang chimpanzee at isang tao. Ang isang molar ay mas malaki sa ngipin ng tao at ang femur ay mahaba at tuwid na may anggulo ng tuhod na nagpapakitang ito ay nakatindig maglakad. Sa panahong ito, ito ay tinaguriang ang "missing link" na nakatulong upang gamitin ang terminong ito para sa mga fossil ng [[Homo]]. Gayunpaman, ito ay ginamit rin sa mga species tulad ng [[Archaeopteryx]]. Ang katagang missing link ay isang nakakapagligaw na katawagan dahil ang mga natuklasang fossil sa pagitan ng mga [[ape]] at [[tao]] ay hindi na ''nawawala'' at ang pagkakatuklas ng mga bagong fossil ay patuloy na pumupuno sa dating nakaraang pinaniniwalaang mga puwang nito.<ref>http://news.discovery.com/human/evolution/missing-link-human-ancestor-sediba.htm{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang ''missing link'' ay karaniwang ginagamit ng ilan ngayon upang tukuyin ang anumang mga bagong natuklasang mga ''transiyonal na fossil''. Gayunpaman, ang katagang ''missing link'' ay hindi ginagamit ng mga siyentipiko sa kasalukuyan dahil ito ay tumutukoy pananaw ng kalikasan bago ang pagkakabuo ng [[ebolusyon]]. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga fossil na transisyonal|*]] [[Kategorya:Posil]] [[Kategorya:Ebolusyon]] [[Kategorya:Paleontolohiya]] 43bnsfm8oeunboycpiw3s56sn2vhqnm Pagkalipol 0 223962 2227990 2205663 2026-09-23T07:02:03Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227990 wikitext text/x-wiki [[File:Various dinosaurs.png|thumb|Mga kalansay ng mga iba ibang [[dinosaur]] na pinakasikat na pangkat ng hayop na nalipol.]] [[File:Edwards' Dodo.jpg|thumb|Ang [[Dodo (ibon)|Dodo]] ng [[Mauritius]] na ipinapakita sa isang 1626 ilustrasyon ni [[Roelant Savery]] ay kadalasang binabanggit na halimbaw ng [[Holocene extinction|modernong Pagkalipol]].<ref name="Diamond">{{cite book | last = Diamond | first = Jared | authorlink = Jared Diamond | title = [[Guns, Germs, and Steel]] | publisher = [[W. W. Norton]]|year = 1999| isbn = 0-393-31755-2 | pages=[https://archive.org/details/gunsgermssteelfa00diamrich/page/43 43]–44 |chapter=Up to the Starting Line }}</ref>]] {{Evolutionary biology}} Sa [[biyolohiya]] at [[ekolohiya]], ang '''pagkalipol''' (''pagkapuo'' sa Cebuano, o ''ektinsiyon'' mula sa Kastila na ''extinción'') ay ang wakas ng isang organismo o isang pangkat ng mga organismo([[taxon]]) na normal na isang [[species]]. Ang sandali ng pagkalipol ay itinuturing na kamatayan ng huling indibidwal ng species bagaman ang [[Functional extinction|kakayahan na magparawi at makaahon]] ay nawala na bago pa ang puntong ito. Dahil ang potensiyal na saklaw ng mga species ay maaaring napakalaki, ang pagtukoy sa sandaling ito ay mahirap at karaniwang isinasagawa ng retrospektibo. Ang kahirapang ito ay humahantong sa penomina gaya ng [[Lazarus taxon|Lazarus taxa]] kung saan ang isang species na ipinagpalagay na namatay ay biglaang "muling lumitaw"(tipikal sa [[fossil]] record) pagkatapos ng isang maliwanag na kawalan nito. Sa pamamagitan ng [[ebolusyon]], ang bagong species ay lumilitaw sa pamamagitan ng proseso ng [[speciation]] kung saan ang mga bagong uri ng mga organismo ay lumilitaw at yumayabong kapag nagawa nilang mahanap at magamit ang isang [[ekolohikal na niche]]. Ang isang species ay nagiging nalipol kapag hindi na sila makapagpatuloy na mabuhay sa mga nagbabagong kondisyon o laban sa superyor na kompetisyon. Ang isang tipikal na species ay nagiging nalipol sa loob ng 10 milyong taon pagkatapos ng unang paglitaw nito <ref name="Newman">Newman, Mark. "[http://www.lassp.cornell.edu/newmme/science/extinction.html A Mathematical Model for Mass Extinction]". [[Cornell University]]. May 20, 1994. Retrieved July 30, 2006.</ref> bagaman ang ilang mga species na tinatawag na [[mga buhay na fossil]] ay patuloy na nabubuhay ng halos walang mga pagbabago sa [[morpolohiya]] sa loob ng mga daan daang milyong mga taon. Ang karamihan ng mga pagkalipol ay nangyari ng natural bago ang paglitaw ng ''[[Homo sapiens]]'' sa mundo. Tinatayang ang 99.9% ng lahat ng species na umiral ay nalipol na ngayon..<ref name="Newman" /><ref name="Raup">Raup, David M. ''Extinction: Bad Genes or Bad Luck?'' W.W. Norton and Company. New York. 1991. pp.&nbsp;3–6, ISBN 978-0-393-30927-0</ref> Ang mga [[pangyayaring ekstinsiyon|malawakang pagkalipol]] ay relatibong mga bihirang pangyayari. Gayunpaman, ang mga hiwalay na pagkalipol ay napakakaraniwan. Sa kamakailan lamang na ang mga pagkalipol ay naitala at ang mga siyentipiko ay naalarma sa mataas na rate ng mga kamakailang pagkalipol .<ref name="MSNBC">[http://www.msnbc.msn.com/id/6502368/ Species disappearing at an alarming rate, report says] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121108021444/http://www.msnbc.msn.com/id/6502368/ |date=2012-11-08 }}. [[MSNBC]]. Retrieved July 26, 2006.</ref> Karamihan sa mga espesye na nalilipol ay hindi natatala ng pang-aghal na pagaaral. Tinataya ng ilang dalub-agham na maaring halos nasa kalahati ng kasalukuyang umiiral na mga uring-buhay ay maaaring malipol sa taong 2100.<ref name="Wilson">[[E.O. Wilson|Wilson, E.O.]], ''The Future of Life'' (2002) (ISBN 0-679-76811-4). See also: [[Richard Leakey|Leakey, Richard]], ''The Sixth Extinction : Patterns of Life and the Future of Humankind'', ISBN 0-385-46809-1</ref> ==Kahulugan== Ang isang uri ay itinuturing nalipol kapag ang huling umiiral na kaanib ay namatay. Samakatuwid, ang pagkalipol ay nagiging isang katiyakan kapag walang ng nabubuhay na mga kasapi nito na maaaring magparami at magkaanang upang lumikha ng isang bagong salinlahi. Maaaring isang uri ay maging kasinsadyang lipol kapag kakaunti lamang ang nabubuhay, at hindi maaaring magkaanank dahil sa mahinang kalusugan, katandaan, malawak na pagkakalat sa malaking kalayuan, kakulangan ng mga uring kaanib ng magkaibang kasarian (sa sekswal na pagpaparami ng espesye), o iba pang dahilan. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ebolusyon]] [[Kategorya:Pagkalipol]] h1ekiky354rgj0ofazv9pmeiv35dblq Pagdiskaril ng tren sa Santiago de Compostela 0 224189 2227987 1999689 2026-09-23T06:55:07Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227987 wikitext text/x-wiki {{Infobox rail accident | title = Pagdiskaril ng tren sa Santiago de Compostela | boxwidth = | image = Tragedia en Santiago de Compostela (b).jpg | image_alt = | image_width = 250px | caption = Larawan ng pagsagip sa mga biktima | date = {{Start date|2013|07|24|df=y}} | time = 20:41 [[Central European Summer Time#Central European Summer Time|CEST]] ([[UTC+02:00]])<ref name="renfe" /> | location =Angrois, [[Santiago de Compostela]], [[Galicia (Espanya)|Galisya]] | location-dist = | location-dist-mi = | location-dir = SE | location-city = [[Santiago de Compostela]] | coordinates = {{Coord|42|51|34.2|N|8|31|40|W|region:ES-GA_type:event|display=inline,title}} | country = [[Espanya]] | line = [[Madrid]]–[[Ferrol, Galisya|Ferrol]] | operator = [[RENFE]] | type = [[Pagdiskaril]] | cause = Labis na bilis ng takbo nang lumiko<ref name=Lavoz/> | trains = 1 | pax = 218<ref name="renfe" /> | deaths = 79<ref name=www.lavozdegalicia.es26July2013 /> | injuries = 140 | damage = Walong kotse, isang kotseng kainan, dalawang kotseng henerador, dalawang lokomotibo | map = | map_name = | map_state = }} Naganap noong 24 Hulyo 2013 ang '''''pagdiskaril ng tren sa Santiago de Compostela''''' sa [[Espanya]], kung saan nadiskaril ang isang matuling treng (''high-speed train'') [[Alvia]] ng [[RENFE]] na bumibiyahe mula [[Madrid]] patungong [[Ferrol, Galisya|Ferrol]] sa isang kurbada 4 kilometro (2.5&nbsp;mi) mula sa estasyong daangbakal ng [[Santiago de Compostela]]. Sa 222 kataong nakasakay (218 pasahero at 4 tripulante) sa treng iyon, 79 ang namatay at halos 140 ang nasugatan. Inirehistro ng rekorder ng datos (''data recorder'') ng tren na bumibiyahe ang [[tren]] na halos doble sa nakatakdang hangganan ng tulin (''speed limit'') na 80 kilometro kada oras (50&nbsp;mph) nang papasok ito ng kurbada. Nakunan ng kamera sa gilid ng riles ang pagdiskaril, kung saan nadiskaril ang lahat sa 11 bagon ng tren, at tumaob ang apat sa ito. Ito ang pinakamalubhang aksidenteng daangbakal sa Espanya sa halos 70 taon, makatapos ang isang aksidente sa Torre del Biezo noong 1944. ==Pambungad== Isa ang [[Espanya]] sa mga may pinakamalawak na kalambatan ng matuling daangbakal (''high-speed railway network'') sa buong mundo, na itinayo at pinananatili ng kompanyang pang-imprastruktura na [[Adif]], at tinatakbo ng [[RENFE]], ang kompanyang daangbakal na nasa pagmamay-ari ng estadong Espanyol. Ang pampasaherong tren na [[RENFE Klase 130]] ay tumatakbo sa isang matulin na daangbakal, pero hindi ito ang pinakamabilis na tren ng kompanya.<ref name=WSJ>{{cite news|title=Train Derailment Kills Dozens in Northwestern Spain|date=24 Hulyo 2013|work=[[Wall Street Journal]]|author=David Roman|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424127887324564704578626253124833408.html|accessdate=25 Hulyo 2013}}</ref> ==Pagdiskaril== Noong 8:41 n.g. [[Central European Summer Time#Central European Summer Time|CEST]] (6:41 n.g. [[Coordinated Universal Time|UTC]], 2:41 n.u. [[Pamantayang Oras ng Pilipinas|PST]]) ng 24 Hulyo 2013,<ref name="renfe">{{cite web |url=http://web02.renfe.es/u13/MTR/UltimaHora.nsf/Leer%20Noticia%203A?OpenAgent&id=AB214A240CF193ADC1257BB20075CCB6 |title=Descarrilo del tren Alvia Madrid-Ferrol |trans_title=Alvia train derailed Madrid-Ferrol |publisher=[[RENFE]] |accessdate=24 Hulyo 2013 |language=Spanish}}</ref> nawasak ang dulo ng pampasaherong treng RENFE Klase S730 na may biyaheng [[estasyong daangbakal ng Madrid Chamartín|Madrid Chamartín]] patungong [[Ferrol, Galisya|Ferrol]] sa mabilis na ruta (''express route'') ng [[linyang matuling daangbakal ng Olmedo-Zamora-Galicia]] sa Angrois, [[Santiago de Compostela]].<ref name=BBC23442018>{{cite web|title=Dozens die as Spanish train derails in Galicia|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-23442018|publisher=BBC News|accessdate=25 Hulyo 2013|date=25 Hulyo 2013}}</ref> Ipinakita ng kamera sa gilid ng riles na isa sa mga pampasaherong bagon na nasa harap ang unang bumagsak sa riles, kasunod ang ibang bagon at ang lokomotibo. Mayo 218 pasaherong nasa loob ng tren nang nangyari ang aksidente.<ref name="renfe" /> Isa sa mga bagon ng tren ang nasira sa aksidente, habang isa pa ang nasunog. May mga 'di-opisyal na ulat na nagsasabing bumibiyahe ang tren nang dalawang beses sa hangganan ng tulin nang lumiko ito sa kurbada.<ref name=ElPais25July2013>{{cite news| title=Accidente ferroviario en Santiago de Compostela |trans_title=Railway accident in Santiago de Compostela|url=http://elpais.com/elpais/2013/07/25/media/1374703338_483146.html| accessdate=25 Hulyo 2013|newspaper=[[El País]]|date=25 Hulyo 2013&nbsp;– 00:02 CET|author=Rodrigo Silva|author2=Antonio Alonso|location=Madrid|language=Spanish}}</ref> Ayon sa [[Reuters]], 178 katao ang dinala sa ospital. Ang mga nasugatan ay nasa 140 at 79 ang namatay (ang unang ulat ay 80 pero namali ang bilang dahil sa dobleng pagbilang sanhi ng pagkalat ng bahagi ng ilang mga katawan). Ang dalawang nagmamaneho ng tren ay nasaktan sa insidente pero nakaligtas. Simula noong 25 Hulyo, 36 mga tao ang nasa kritikal na kondisyon. Ang pagdiskaril ng tren sa Santiago de Compostela ay ang pinakamalubhang aksidente sa riles na naganap sa Espanya mula noong nangyari ang aksidente sa Torre del Biezo noong 1944.<ref name=www.lavozdegalicia.es26July2013>{{cite news|url=http://www.lavozdegalicia.es/noticia/santiago/2013/07/26/policia-cientifica-rebaja-78-numero-muertos-accidente-tren-santiago/0003_2013071374830061616174.htm|title=La Policía Científica rebaja a 78 el número de muertos en el accidente de tren de Santiago|author= Joel Gómez|work=La Voz de Santiago|location=[[Santiago de Compostela]]|language=Spanish|date=26 Hulyo 2013|accessdate=26 Hulyo 2013}}</ref>{{ref|a|[Note 1]}} ==Mga reaksiyon== Nagpatawag si [[Mariano Rajoy]], and Punong Ministro ng Espanya, ng biglang pulong ng pamahalaan makatapos ng aksidente. Sinabi ni Rajoy na "nais kong ipakita ang aking pagkalungkot at pagkakaisa kasama ng mga biktima ng malubhang aksidenteng daangbakal sa Santiago" ("I want to express my affection and solidarity with the victims of the terrible train accident in Santiago").<ref name=SKYN>{{cite web|title=Train crash in Spain|url=http://news.sky.com/story/1120030/train-crash-in-spain-up-to-45-killed|publisher=Sky News|accessdate=24 Hulyo 2013}}</ref> Sa susunod na araw, binisita ni Rajoy ang lugar ng insidente at nagdeklara siya ng tatlong araw ng pambansang pagluluksa. Bumisita naman sina [[Juan Carlos I ng Espanya|Haring Juan Carlos]] at [[Sofía de Grecia|Reyna Sofía]] sa mga nasaktan sa aksidente sa ospital ng Santiago de Compostela.<ref name=BBC23453320>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-23453320 |title=Spain train crash: Driver faces investigation |publisher=BBC News Online |accessdate=25 Hulyo 2013}}</ref><ref name=BBC23460056>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-23460056 |title=Spain's King Juan Carlos visits injured train survivors |publisher=BBC News Online |accessdate=26 Hulyo 2013}}</ref> Ani [[Alberto Núñez Feijóo]], ang pinuno ng pamahalaang panrehiyon ng Galisya, "may mga bangkay na nakatengga sa riles. Mala-[[Dante Alighieri|Dante]] ang tanawin." ("There are bodies lying on the railway track. It's a Dante-esque scene.") Mahigit 320 pulis ang ipinadala sa lugar ng insidente. Ipagdidiriwang sana ng Galisya ang pambansang araw nito ([[Día Nacional de Galicia]]) noong 25 Hulyo, ngunit kinansela ito dulot ng aksidente. ==Pagsisiyasat== Ang [[Komisyon ng Pagsisiyasat sa mga Aksidenteng Daangbakal]] (''Comisión de Investigación de Accidentes Ferroviarios'', CIAF) ang may pananagutan sa mga imbestigasyon sa mga aksidenteng daangbakal (''railway accident'') sa Espanya. Sinabi ni Núñez Feijóo, "masyadong maagang sabihin ang sanhi ng aksidente."<ref name=BBC23442018 /> Isang tagapagsalita ng pamahalaan ay sinabi na aksidente ang nangyari sa pagdiskaril ng tren sa Santiago de Compostela at walang tumuturong ebidensiya na terorismo ang sanhi nito.<ref name=WSJ /> Sinabi ng mga testigo na ang tren ay lumalakbay nang mabilis bago ito nadiskaril.<ref name=Lavoz>{{cite web |title=Accidente en Santiago: La caja negra confirma que el tren iba a más de 190 km/h |trans_title=Accident in Santiago: The black box confirms that the train was over 190 km / h |url=http://www.lavozdegalicia.es/noticia/santiago/2013/07/24/tren-descarrila-santiago/00031374692270721158120.htm |work=La Voz de Galicia |accessdate=24 Hulyo 2013}}</ref><ref name=Mundo>{{cite web|title=77 muertos y más de 140 heridos al descarrilar un tren de pasajeros en Santiago |trans_title=77 dead and more than 140 injured in passenger train derailment in Santiago |author=David Reinero, Sonia Vizoso|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2013/07/24/espana/1374693824.html|work=[[El Mundo (Spain)|El Mundo]]|accessdate=25 Hulyo 2013|date=25 Hulyo 2013|language=Spanish}}</ref><ref name=RT>{{cite web |url=http://rt.com/news/spain-train-derailed-killed-546/ |title=At least 77 killed as train derails in northern Spain |publisher=Russia Today |accessdate=24 Hulyo 2013}}</ref> Iniulat nang 'di-opisyal ng midya na sinabi ni Francisco José Garzón Amo, isa sa mga nagmamaneho ng tren, na pinatatakbo niya ang tren sa tulin na mahigit 190 kilometro kada oras (118&nbsp;mph), at ang at hangganan ng tulip sa kurbadang iyon ay {{convert|80|km/h|mph|abbr=on}}.<ref name=BBC2348002>{{cite web|title=Spain train crash: Galicia derailment kills 78 |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-23448002|work=[[BBC News]]|date=25 Hulyo 2013}}</ref> Iniulat ng ilan sa midya na pinagmayabang ni Garzón Amo noong nakaraang taon sa kaniyang kuwenta sa [[Facebook]] na binibilis niya ang takbo ng tren.<ref name="nationalpost07252013">{{Cite news |author=Govan, Fiona |date=25 Hulyo 2013 |title=Spain train crash driver allegedly boasted on Facebook about speeding before horrific derailment |url=http://news.nationalpost.com/2013/07/25/francisco-jose-garzon-de-amo-allegedly-boasted-on-facebook-about-speeding-before-horrific-crash/ |publisher=[[The National Post]] |deadurl=no |accessdate=26 Hulyo 2013}} {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="guardian07262013">{{Cite news |author=Staff and agencies, guardian.co.uk |date=26 Hulyo 2013 |title=Spanish train crash driver wrote on Facebook about high speed – report |url=http://www.guardian.co.uk/world/2013/jul/26/spanish-train-crash-driver-facebook |publisher=[[The Guardian]] |deadurl=no |accessdate=26 Hulyo 2013}}</ref> Isang paskil sa Facebook na iniulat ng midyang Espanyol na maiuugnay kay Garzón Amo ay nakasabing, "ang sayang tumakbo kasama ng pulis at lampasan sila, at paganahin ang kanilang kamera ng tulin" ("It would be amazing to go alongside police and overtake them and trigger off the speed camera"), kasama ng isang larawang nagpapakita ng bilis ng takbo ng tren na umaabot sa {{convert|200|km/h|mph|abbr=on}}.<ref name="nationalpost07252013" /><ref name="guardian07262013" /> Noong 28 Hulyo 2013, kinasuhan si Garzón Amo ng 79 bilang ng pagpapatay sa kapwa sanhi ng propesyonal na pagkawalang-ingat (''professional recklessness'').<ref>{{cite web|title=Spanish train conductor charged in deadly crash|url=http://www.cnn.com/2013/07/28/world/europe/spain-train-crash/index.html|publisher=CNN|accessdate=28 Hulyo 2013}}</ref> Sa unang pagsisiyasat ng [[Kataas-taasang Hukuman ng Galisya]], nalaman nila na ang tren ay bumibiyahe ng {{convert|153|km/h|mph|0}} nung nangyari ang aksidente. Sinabi ng mga tagapagsiyasat, ang nagmamaneho ng tren ay tumatawag sa telepono sa mga tauhan ng Renfe tungkol sa ruta hanggang Ferol, hindi kaagad na aktibahin ang preno ng tren, nagalaw naman, ngunit wala sa oras upang panatilihin ang ligtas na limitasyon ng bilis para sa liko.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-23507348|title=Spain train driver 'on phone' at time of deadly crash|date=30 Hulyo 2013|publisher=BBC News|accessdate=30 Hulyo 2013}}</ref> ==Galerya== <gallery widths="280" heights="190"> File:RENFE Class 730 Viaducto Martin Gil.jpg|Isang [[RENFE Klase 730]] na pareho ang istura ng tren na nadiskaril File:Tragedia en Santiago de Compostela (c).jpg|Ang nadiskaril na tren sa tabi ng Trintsera ng Santiago File:Tragedia en Santiago de Compostela (g).jpg|Pagsasagip sa mga biktima File:Accidente ferroviario de Angrois cerca de Santiago de Compostela - 24-07-2013.jpg|Ang anyo ng sakuna galing sa Madrid </gallery> ==Talababa== # {{note|a}} Ang [[pagsabog ng tren sa Madrid noong 2004]], na mahigit 191 na tao ang namatay, ay gawa ng terorismo, hindi aksidente. == Mga sanggunian == <references /> ==Mga kawing panlabas== {{Commons category|Santiago de Compostela derailment|Pagdiskaril ng tren sa Santiago de Compostela}} {{Wikinews|77 die in train crash in Santiago de Compostela, Spain}} * {{youtube|uFGs6hieZg4|CCTV video: Moment of Santiago high-speed train crash caught on tape}} [[Kategorya:Espanya]] siw75m4ga3r5j2jhpvc503i70aqiqfn Mamnoon Hussain 0 224344 2227811 2205425 2026-09-22T23:17:59Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227811 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name = Mamnoon Hussain<br>{{small|{{Unicode|{{Nastaliq|ممنون حسین}}}}}} |image = Mamnoon Hussain 2014.jpg |caption = Mamnoon Hussain (2014) |office = [[Pangulo ng Pakistan]] | primeminister = {{ubl|[[Nawaz Sharif]]|[[Shahid Khaqan Abbasi]]|[[Nasirul Mulk]] (tagapangalaga)|[[Imran Khan]]}} | term_start = 9 Setyembre 2013 | term_end = 9 Setyembre 2018 | predecessor = [[Asif Ali Zardari]] | successor = [[Arif Alvi]] |office1 = ika-27 [[Gobernador ng Sindh]] |term_start1 = 19 Hunyo 1999 |term_end1 = 12 Oktubre 1999 |predecessor1 = [[Moinuddin Haider]] |successor1 = [[Azim Daudpota]] |birth_date = {{birth date|1940|12|23|df=y}}<ref>{{cite web|last=Khattak |first=Sohail |url=http://tribune.com.pk/story/584392/mamnoon-hussain-a-man-of-principles/ |title=Mamnoon Hussain: A man of principles |work=The Express Tribune }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2013/20130731/world.htm |title=World |work=The Tribune }}</ref> |birth_place = [[Agra]], [[British Raj]]<br>{{small|(ngayo'y Indiya)}} | death_date = {{death date and age|df=yes|2021|07|14|1940|12|23}} | death_place = [[Karachi, Sindh]], [[Pakistan]] |party = [[Pakistan Muslim League (N)]] <!-- |residence = [[Aiwan-e-Sadr]] {{small|(Official)}} --> |alma_mater = [[Institute of Business Administration, Karachi]]<ref>{{cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english/world/2013-07/30/c_132588105.htm |title=Profile of Pakistan's president-elect Mamnoon Hussain |agency=Xinhua News Agency |date=2013-07-30}} {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <!-- |website = [http://www.presidentofpakistan.gov.pk/ Government website] --> }} Si '''Mamnoon Hussain''' ({{lang-ur|{{Nastaliq|ممنون حسین}}}} (Disyembre 23, 1940 – 14 Hulyo 2021) ay isang negosyante sa larangan ng mga tela at politiko<ref>[http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/184789-Profile-of-presidential-candidate-Mamnoon-Hussain Profile of presidential candidate Mamnoon Hussain] *[http://tribune.com.pk/story/581249/presidential-elections-pml-n-picks-mamnoon-hussain-for-top-job/ Presidential elections: PML-N picks Mamnoon Hussain for top job]. ''The Express Tribune'' (Pakistan)</ref> na nahalal bilang Pangulo ng [[Pakistan]] noong 2013. Si Hussain ay naupo bilang Gobernador ng [[Sindh]] noong 1999, natapos ang kanyang panununkulan noong sumiklab ang kudetang militar noong Oktubre 1999. Siya ay nahalal bilang ika-12 Pangulo ng Pakistan noong Hulyo 30, 2013 at magsisimulang maupo sa Setyembre 8, 2013, pinalitan niya si [[Asif Ali Zardari]]. Noong Pebrero 2020, Si Hussain ay nasuri na may sakit na [[kanser]]. Namatay siya mula rito noong 14 Hulyo 2021 sa isang ospital sa [[Karachi]], edad 80.<ref>{{cite news |title=Former president Mamnoon Hussain passes away in Karachi at 80 |url=https://www.dawn.com/news/1635068/former-president-mamnoon-hussain-passes-away-in-karachi-at-80 |work=Dawn |date=14 July 2021}}</ref> Kilala siya bilang isang pangulong nagpanatili ng kanyang ''low-key profile'', at bihira siyang makita sa mga aktibidades [[Politika|pampolitika]] sa Pakistan. Si Hussain ay nagkaroon lamang ng pansin sa politika dahil sa kanyang paglahok sa programang pampaalis [[polio]] ng bansa.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26014164|title=Mamnoon Hussain: Pakistan's 'invisible' president|last=Rashid|first=Haroon|date=3 March 2014|work=BBC News|access-date=21 September 2016}}</ref> ==Sanggunian== {{reflist|colwidth=30em}} ==Kawing panlabas== * [http://urdu.islamabadpolitics.com/?p=1509 Profile page (in Urdu)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150601174355/http://urdu.islamabadpolitics.com/?p=1509 |date=2015-06-01 }} * [http://www.thenews.com.pk/article-110750-Mamnoon-Hussain-submits-nomination-papers-for-presidential-election- Mamnoon Hussain submits nomination papers for presidential election] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725002041/http://www.thenews.com.pk/article-110750-Mamnoon-Hussain-submits-nomination-papers-for-presidential-election- |date=2013-07-25 }} * [http://www.thenews.com.pk/article-110651-PML-N-nominates-Mamnoon-Hussain-as-presidential-candidate- Mamnoon Hussain nomination as PML-N presidential candidate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723141416/http://www.thenews.com.pk/article-110651-PML-N-nominates-Mamnoon-Hussain-as-presidential-candidate- |date=2013-07-23 }} {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[Moinuddin Haider]]}} {{s-ttl|title=[[Governor of Sindh]]|years=1999}} {{s-aft|after=[[Azim Daudpota]]}} |- {{s-bef|before=[[Asif Ali Zardari]]}} {{s-ttl|title=[[President of Pakistan]]|years=2013–2018}} {{s-aft|after=[[Arif Alvi]]}} {{s-end}} {{Presidents of Pakistan}} {{Persondata <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]]. --> | NAME =Mamnoon, Mamnoon Hussain | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = | DATE OF BIRTH = 2 March 1930 | PLACE OF BIRTH = [[Agra]], [[British Raj]] | DATE OF DEATH = | PLACE OF DEATH = }} {{BD|1940||Mamnoon, Mamnoon Hussain}} [[Category:Businesspeople from Karachi]] [[Category:Governors of Sindh]] [[Category:Institute of Business Administration, Karachi alumni]] [[Category:Living people]] [[Category:Muhajir people]] [[Category:Pakistan Muslim League (N) politicians]] [[Category:Pakistani businesspeople]] [[Category:Pakistani politicians]] [[Category:People from Agra]] [[Category:People from Karachi]] [[Category:Politicians from Karachi]] [[Category:Presidents of Pakistan]] pp7ncgp3j9n8dn5n2lnin8xfdlvjhqi MV St. Thomas Aquinas 0 224857 2227802 2096450 2026-09-22T22:45:09Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227802 wikitext text/x-wiki {|{{Infobox ship begin}} <!-- commercial vessels --> |+ {{Infobox ship image |Ship image= |Ship caption= }} {{Infobox ship career |Hide header= |Ship name=''St. Thomas Aquinas'' dating ''Superferry 2''<br/>dating ''Aboitiz Superferry 2''<br/>dating ''Ferry Sumiyoshi'' |Ship owner=2Go Group, Inc. |Ship operator=[[2GO|2GO Travel]] |Ship registry={{flagicon|Philippines}} Maynila, Pilipinas |Ship route= |Ship ordered=1 Enero 1972<ref name="abs" /> |Ship builder=Onomichi Dockyard Co, [[Onomichi, Hiroshima|Onomichi]] |Ship original cost= |Ship yard number=239 |Ship way number= |Ship laid down= |Ship launched=19 Disyembre 1972 |Ship completed=Marso 1973 |Ship christened= |Ship acquired= |Ship maiden voyage= |Ship in service= |Ship out of service=Agosto 16, 2013 |Ship identification={{IMO number|7304663}}<ref name="equasis">{{csr|register=E|id=7304663|shipname=St. Thomas of Aquinas|accessdate=2013-08-19}}</ref> |Ship fate=Lumubog dahil sa pagbangga sa ''Sulpicio Express Siete'' |Ship status= |Ship notes= }} {{Infobox ship characteristics |Hide header= |Header caption=<ref name="abs">{{csr|register=ABS|id=7229869|shipname=St. Thomas Aquinas|accessdate=2013-08-19}}</ref> |Ship class= |Ship type=Passenger RoRo Ferry |Ship tonnage= {{GRT|11,405}}{{br}}{{NRT|5869}}{{br}}{{DWT|2,994}} |Ship displacement= |Ship length= {{convert|138.6|m|ft|0|abbr=on}} |Ship beam={{convert|22|m|ft|abbr=on}} |Ship height= |Ship draught= |Ship draft= |Ship depth= |Ship decks= |Ship deck clearance= |Ship ramps= |Ship ice class= |Ship power=Two Mitsubishi diesel engines (2{{nbsp}}&times;{{nbsp}}5,670{{nbsp}}kW) |Ship propulsion=Two shafts; fixed pitch propellers |Ship speed={{convert|19|kn}} |Ship capacity= |Ship crew=116 |Ship notes= }} |} Ang '''MV ''St. Thomas Aquinas''''' ay isang rehistradong [[barko|barkong]] pampasahero sa [[Pilipinas]] na pinangangasiwaan ng [[2GO]] na lumubog pagkatapos bumangga sa MV ''Sulpicio Express Siete'' ng Philippine Span Asia Carrier Corporation (dating Sulpicio Lines) noong Agosto 16, 2013. <ref name=Fox /> Ayon sa huling tala noong Agosto 18, 34 na ang namatay at 85 pa ang nawawala sanhi ng aksidente. <ref>[http://www.cnn.com/2013/08/16/world/asia/philippines-ships-collision/index.html?hpt=wo_c2 34 dead, 85 unaccounted for after Philippines boat collision], CNN, Kathy Quiano and Deanna Hackney, August 18, 2013</ref> ==Barko== Ang barko ay ipinangalan kay Santo [[Thomas Aquinas]], <ref name=TA>{{cite web |url=http://worldmaritimenews.com/archives/91407/at-least-17-dead-after-ferry-collides-with-cargo-ship-in-philippines/ |title=At Least 17 Dead After Ferry Collides with Cargo Ship in Philippines |publisher=World Maritime News |accessdate=August 17, 2013 |archive-date=Septiyembre 9, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190909053041/http://worldmaritimenews.com/archives/91407/at-least-17-dead-after-ferry-collides-with-cargo-ship-in-philippines/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{csr|register=E|id=7304663|shipname=St. Thomas Aquinas|accessdate=August 17, 2013}}</ref> ito ay 455-talampakan (139 m) ang haba at may kakayahang magsakay ng mga pasahero at mga sasakyan. <ref name=BBC /><ref name=Fox /> May bigat na 11,000 tonelada ang barko at nabigyan ng karapatan noong 1973.<ref name=BBC31>{{cite news|title=Philippines ferry Thomas Aquinas sinks, many missing|date=August 17, 2013|publisher=BBC|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-23729996|accessdate=August 17, 2013}}</ref> Pinangasisiwaan ito ng [[2Go]] noong ito ay lumubog.<ref name=Fox /> ==Aksidente== Noong Biyernes, 16 Agosto 2013, umalis ang ''St. Thomas Aquinas'' mula sa [[Nasipit, Agusan del Norte|Nasipit]], [[Agusan del Norte]]. Bandang 9:00 ng gabi, ito ay patungo sa daungan ng lungsod ng [[Cebu]] habang tinatahak ang Kipot ng Cebu nang bumangga sa MV Sulpicio Express Siete (IMO 7724344), isang barkong pangkargamento na pag mamay-ari ng ''Philippine Span Asia Carrier Corporation'', na siya namang pa-alis ng daungan, tinatayang {{convert|1.2|mi|km}} mula sa [[Lungsod ng Talisay, Cebu|Lungsod ng Talisay]], Cebu. <ref name=BBC /> Madaling pinasok ng tubig ang ''St. Thomas Aquinas'', hudyat upang iutos ng kapitan na lisanin na ang barko.<ref name=Fox>{{cite news|title=At least 28 dead, more than 200 missing after ferry sinks in Philippines|work=Fox News|agency=AP|date=August 17, 2013|url=http://www.foxnews.com/world/2013/08/16/at-least-24-dead-after-ferry-sinks-in-philippines|accessdate=August 17, 2013}} {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang mga tripulante ay mabilis na nagbigay ng mga salbabida sa daang-daan pasahero na lumundag sa dagat. Sa loob lang ng 30 minuto ang barko ay tuluyan nang lumubog.<ref name=BBC /> Noong panahon ng banggaan, may lulan ang ''St. Thomas Aquinas'' na 715 pasahero (kasama ang 58 mga sanggol) at 116 tripulante. Karamihan sa mga pasahero ay natutulog nang panahong iyon o maaaring nahirapan sa paghahanap ng labasan dahil narin sa dilim ng mawalan ng kuryente ang barko.<ref name=BBC31 /> Ayon sa tagapagsalita ng 2GO malaki ang posibilidad na ang ibang pasahero ay nasa bahagi ng barko na nabangga at nakulong dahil sa sirang natanggap nito.<ref name=PhilStar>{{cite news|title=Cebu sea mishap death toll rises to 31; 172 still missing|date=August 17, 2013|work=Philippine Star|url=http://www.philstar.com/nation/2013/08/17/1101461/cebu-sea-mishap-death-toll-rises-31-172-still-missing|accessdate=August 17, 2013}}</ref> Ang ''Sulpicio Express Siete'', na hindi lumubog, ay may lulan na 36 na tripulante. <ref name=BBC>{{cite news|title=Philippines ferry Thomas Aquinas sinks at Cebu|date=August 17, 2013|publisher=BBC|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-23729996|accessdate=August 17, 2013}}</ref> Labis na napinsala ang harapan ng ''Sulpicio Express Siete'' dahil sa aksidente. <ref name=Fox /> Ilang lokal na mangingisda ang nakakita ng mga pailaw-senyas ng pagkakaroon ng isang sakuna-na pinasimulan ''St. Thomas Aquinas'' ang naunang tumulong sa pagliligtas ng mga biktima. "Sinasagip namin ang mga buhay at iniiwan ang mga patay sa dagat," sabi ng isang tumulong. "Narinig ko ang mga sigaw at iyakan."<ref name=Fox /> Ang [[National Disaster Risk Reduction and Management Council]] (NDRRMC) ay nagsagawa rin ng pormal na pagsagip. Ang mga biktimang nailigtas ay agad na dinala sa mga kalapit na hotel.<ref name=PhilStar /> ===Mga Biktima=== Noong Sabado, 17 Agosto 2013, ilang maninisid ang nagsimulang maghanap ng mga biktima sa lumubog na barko, ngunit itinigil din para sa seguridad ng maninisid kinahapunan. 31 katao ang kumpirmadong patay at 172 pa ang nawawala sa kalagitnaan ng araw.<ref name=PhilStar /> Ayon sa tala noong 18 Agosto, umakyat na sa 35 ang patay at 85 pa ang nawawala sanhi ng trahedya. <ref>[http://www.cnn.com/2013/08/16/world/asia/philippines-ships-collision/index.html?hpt=wo_c2 34 dead, 85 unaccounted for after Philippines boat collision], CNN, Kathy Quiano and Deanna Hackney, August 18, 2013</ref> Inaasahang tataas pa ang bilang ng mga nasawi ayon sa [[Tanúrang Baybayin ng Pilipinas]]. Marami sa nakaligtas ang nagkasakit tapos makalunok ng tubig dagat na may langis mula sa lumubog na barko ng ''St. Thomas Aquinas''.<ref name=BBC31 />Noong Agosto 19, kinumpirma ng [[Tanúrang Baybayin ng Pilipinas]] ang 55 na namatay at 65 na nawawala at 750 ang nailigtas.<ref>{{cite web|title=Death toll hits 55 in Philippines ferry disaster|url=http://www.cnn.com/2013/08/18/world/asia/philippines-ships-collision/index.html| first = Jethro | last = Mullen | date = 19 August 2013 | publisher=CNN|accessdate=19 August 2013}}</ref> Naaapektuhan ang paghahanap ng ibang nawwawala dahil na rin sa masungit na panahon.<ref>{{cite news | url = http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-23751284 | title = Philippines ferry crash death toll rises | date = 19 August 2013 | publisher = BBC | accessdate = 20 August 2013}}</ref> Tiniyak din na tataas pa ang bilang ng mga namatay ayon sa Tanúrang Baybayin ng Pilipinas. Marami sa mga nakaligtas ay nagkasakit dahil na pag-inom ng tubig dagat na may langis mula sa lumubog na barko.<ref name=BBC31 /> ===Sanhi=== Ang sanhi ng aksidente ay hindi pa matukoy, isang opisyal na pagsisiyasat ang ilulunsad pagkatapos ng ginagawang paghahanap ng iba pang biktima. Sa isang pahayag mula sa 2GO, ang ''St. Thomas Aquinas'' ay "naiulat na binanggga" ng barko ng Sulpicio Line's,<ref name=Fox /> ngunit hindi rin tahasang sinisisi ang nasabing barko. Inihayag din ng 2GO na ang Daungan ng Cebu ay likas na makitid at ang espesyal na kontrol ng trapiko ay isinasagawa upang maiwasan ang aksidente sa daungan.<ref name=PhilStar /> Pangkaraniwan ang mga sakunang pandagat sa Pilipinas dahil sa pinagsama-samang masamang panahon, walang maayos na pagpapanatili ng mga sasakyang pandagat, at kakulangan sa maigting na pagpapatupad ng mga alituntuning pangkaligtasan.<ref name=BBC /> Ang ''Philippine Span Asia Carrier Corporation'' (tagapangasiwa ng Sulpicio Lines) ay nasangkot na sa limang sakunang pandagat, kabilang ang paglubog ng [[MV Doña Paz|''Doña Paz'']] noong 1987, ang itinuturing na pinakamalalang sakunang pandagat sa panahon ng kapayaan sa kasaysayan.<ref name=InqAug18>{{cite news|last=[[Agence France-Presse]]|title=Ferry disaster is 5th tragedy for Philippine firm|url=http://newsinfo.inquirer.net/467969/ferry-disaster-is-5th-tragedy-for-philippine-firm|accessdate=18 Agosto 2013|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]|date=18 Agosto 2013}}</ref> == Mga Sanggunian== {{reflist|em35}} [[Kategorya:2013 sa Pilipinas]] r2j70zhjb6epx9mvs6pvw84mtsindz3 Martsa ng Milyong Katao 0 225060 2227825 2159622 2026-09-23T00:11:17Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227825 wikitext text/x-wiki {{Infobox civil conflict | title = Martsa ng Milyong Katao | partof = | image = Million People March in Luneta against Pork Barrel 22.JPG | caption = | date = Agosto 22–26, 2013<ref>{{cite web|url=http://globalnation.inquirer.net/83789/ofws-in-hongkong-start-chain-of-protest-vs-pork-barrel |title=OFWs in Hong Kong start chain of protest vs ‘pork barrel’ &#124; Inquirer Global Nation |publisher=Globalnation.inquirer.net |date=2013-08-22 |accessdate=2013-08-26}}</ref> | place = Mga pangunahing lungsod sa Pilipinas, nangunguna ang [[Liwasang Rizal]] sa [[Maynila]]. Ibang lugar sa ibang bansa. | coordinates = | causes = • Pag-aalsa ng mamamayan dahil sa ''[[Pork barrel]] scam.'' <br>• Patuloy na maling paggamit ng mga politiko sa ''Priority Development Assistance Fund''<br>• Patuloy na korupsiyon | goals = • Upang pilitin si Pangulong [[Benigno Aquino III]] at ibang mambabatas na buwagin ang [[Priority Development Assistance Fund]] <br>. Hiling na maging aninaw ang lahat ng politiko at may pananagutan.<br>•Maparusahan ang lahat ng mapapatunayang gumamit ng mali sa Priority Development Assistance, kahit anu pa man ang kanilang kaugnayan sa administrasyong Aquino o kahit sa oposisyon. | methods = Pagpapahayag, martsa ng pag proprotesta, aktibismong online, welgang-paupo, mga petisyon | status = Kasalukuyan | result = | side1 = '''Pilipinas: 75,000-400,000+'''<br><small>75,000-400,000 sa [[Maynila]]<ref>http://www.gmanetwork.com/news/story/323671/news/nation/75-000-attended-anti-pork-protest-say-manila-police</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.thepoc.net/component/k2/in-photos-millionpeoplemarch-how-anti-pork-protesters-displayed-their-message |access-date=2013-08-27 |archive-date=2013-08-27 |archive-url=https://archive.today/20130827144757/http://www.thepoc.net/component/k2/in-photos-millionpeoplemarch-how-anti-pork-protesters-displayed-their-message |url-status=dead }}</ref><br>4,000 sa [[Kalakhang Cebu]]<ref name="abscbn1">http://www.gmanetwork.com/news/story/323658/news/regions/anti-pork-barrel-protest-spreads-to-provinces-some-cities-abroad</ref><br>3,000 sa [[Lungsod ng Dabaw]]<ref>http://davaotoday.com/main/2013/08/26/pig-joins-davao-anti-pork-marchers/</ref><br> 3,000 sa [[Lungsod ng Zamboanga]]<ref name="inquirer1">{{cite web|url=http://newsinfo.inquirer.net/474613/3000-march-against-pork-barrel-in-zamboanga-city |title=3,000 march against pork barrel in Zamboanga City &#124; Inquirer News |publisher=Newsinfo.inquirer.net |date= |accessdate=2013-08-26}}</ref> <br>1,000 sa [[Lungsod ng Angeles]]<ref>{{cite web|url=http://newsinfo.inquirer.net/474603/angeles-city-protesters-want-pork-scam-perpetrators-jailed |title=Angeles City protesters want ‘pork’ scam perpetrators jailed &#124; Inquirer News |publisher=Newsinfo.inquirer.net |date= |accessdate=2013-08-26}}</ref> <br>~1,000 sa [[Lungsod ng Iloilo]]<ref name="abscbn1" /><br>~1,000 sa [[Lungsod ng Vigan]]<ref name="abscbn1" /><br>800 sa [[Lungsod ng Puerto Princesa]]<ref name="abscbn1" /><br>700 sa [[Lungsod ng Baguio]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/26/baguio-rallies-vs-pork-barrel-299825 |title=Archive copy |access-date=2013-08-27 |archive-date=2013-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901052447/http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/26/baguio-rallies-vs-pork-barrel-299825 |url-status=dead }}</ref><br>500 sa [[Lungsod ng Olongapo]]<ref name="abscbn1" /><br>300 sa [[Lungsod ng Legazpi]]<ref>{{cite web|url=http://newsinfo.inquirer.net/474721/marchers-brave-the-rain-for-anti-pork-barrel-drive-in-albay |title=Marchers brave the rain for anti-pork barrel drive in Albay &#124; Inquirer News |publisher=Newsinfo.inquirer.net |date= |accessdate=2013-08-26}}</ref><br>300 in [[Surigao City]]<ref name="abscbn1" /><br>60 sa [[Lungsod ng Dagupan]]<ref name="abscbn1" /><br>20 sa [[Lungsod ng Santiago]]<ref name="abscbn1" /></small><br>'''Elsewhere:'''<br><small>100 sa [[New York]]<ref>http://www.rappler.com/nation/37289-us-new-york-anti-pork-barrel-protest</ref></small> | side2 = | side3 = | leadfigures1 = | leadfigures2 = | leadfigures3 = | howmany1 = | howmany2 = | howmany3 = | casualties1 = | casualties2 = | casualties3 = | fatalities = | casualties_label = | notes = }} Ang '''Martsa ng Milyong Katao''' ay isang kilos protesta sa [[Pilipinas]] kung saan layunin buwagin ang ''[[Pork barrel|Priority Development Assistance Fund]]'' (o higit na kilala sa tawag na "Pork Barrel") dahil sa ''[[Pork barrel scam|Pork Barrel Scam]]''. Ang panawagan sa kilos protesta ay umikot sa social media, kagaya ng ''[[Facebook]]'' at ''[[Twitter]]'', upang magsagawa ng malawakang protesta sa 26 Agosto 2013 sa [[Liwasang Rizal]] sa [[Maynila]] at sa ibang lungsod sa Pilipinas at sa ibang bansa. Isang pahina sa ''Facebook'' ang ginawa na may pamagat na ''"Abolish Pork Barrel" '' o "Buwagin ang Pork Barrel" kung saan nag-imbita ng mga kalahok para sa protesta. Sinabi ng isa sa tagapangasiwa na si Peachy Rallonza-Bretana, na walang pangunahing grupong nag organisa, ang protesta ay parang bola ng niyebe na mabilis na kumalat. Isang araw bago ang protesta, 18,000 katao ang nauna ng dumating sa Liwasang Rizal.<ref>{{cite web |author=Agence France-Presse |url=http://www.abs-cbnnews.com/focus/08/25/13/facebook-protest-sparks-call-major-philippine-rally |title=Facebook protest sparks call for major Philippine rally |publisher=ABS-CBN News |date=2013-08-22 |accessdate=2013-08-26 |archive-date=2013-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827204734/http://www.abs-cbnnews.com/focus/08/25/13/facebook-protest-sparks-call-major-philippine-rally |url-status=dead }}</ref> ==Lokasyon== [[File:Million People March in Luneta against Pork Barrel 34.JPG|thumbnail|200px|left|Libo-libong mga nagproprotesta sa Quirino Grandstand]] [[File:Million People March in Luneta against Pork Barrel 25.JPG|thumbnail|200px|left|Mga imahen na ginamit ng mga demonstrator]] [[File:Million People March in Luneta against Pork Barrel 19 Surprise Appearance of Cardinal Tagle.JPG|thumbnail|200px|left|Si Kardinal [[Luis Antonio Tagle|Tagle]] ay isa sa bumisita sa Quirino Grandstand]] Ang kabuuang kilos protesta ay ginanap sa [[Quirino Grandstand]] sa [[Liwasang Rizal]] sa [[Maynila]] ang [[Kabisera|kabiserang lungsod]]. Nagkaroon din ng kilos protesta sa iba't-ibang pangunahing lungsod ng bansa, kabilang ang [[Lungsod ng Bacolod]], [[Baguio]], [[Cebu]], [[Cagayan de Oro]], [[Lungsod ng Dabaw]], [[Dagupan]], [[Lungsod ng Digos|Digos]], [[Dumaguete]], [[Iloilo City]], [[Lungsod ng Kidapawan]], [[Lungsod ng Legazpi|Legazpi]], [[Lungsod ng Naga, Camarines Sur]], [[Lungsod ng Puerto Princesa]], [[Tacloban]], [[Lungsod ng Zamboanga]] at [[Negros Occidental]].<ref name="inquirer1" /><ref>{{cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english/world/2013-08/26/c_132663188.htm |title=Protest rally staged in key Philippine cities against public fund misuse - Xinhua &#124; English.news.cn |publisher=News.xinhuanet.com |date= |accessdate=2013-08-26 |archive-date=2013-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001191813/http://news.xinhuanet.com/english/world/2013-08/26/c_132663188.htm |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sunstar.com.ph/davao/local-news/2013/08/24/cotabato-groups-join-protests-vs-pork-299574 |title=North Cotabato groups join protests to abolish 'pork barrel' |publisher=Sun.Star |date= |accessdate=2013-08-26 |archive-date=2013-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826065249/http://www.sunstar.com.ph/davao/local-news/2013/08/24/cotabato-groups-join-protests-vs-pork-299574 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|author=by |url=http://www.rappler.com/move-ph/37195-aug-26-anti-pork-barrel-protests-nationwide |title=Aug 26 anti-pork barrel protests spread nationwide |publisher=Rappler.com |date= |accessdate=2013-08-26}}</ref> Ilang manggagawang Filipino sa ibang bansa ay nag tipon tipon din at nagsagawa ng protesta laban sa Priority Development Assistance Fund. Ilang protesta ang ginanap sa [[Dammam]] at [[Riad]] sa [[Arabyang Saudi]], [[Hinebra]] sa [[Suwisa]], [[Bangkok]] sa [[Thailand]], [[San Francisco]], [[Los Angeles, California]] at [[New York]] sa [[Estados Unidos]], [[London]] sa [[Nagkakaisang Kaharian]], [[Hong Kong]], [[Canada]], [[Taiwan]], [[Vietnam]] at sa [[United Arab Emirates]].<ref>{{cite web|url=http://globalnation.inquirer.net/84055/from-switzerland-to-saudi-arabia-filipinos-protest-pork-barrel-too |title=From Switzerland to Saudi Arabia, Filipinos protest pork barrel, too &#124; Inquirer Global Nation |publisher=Globalnation.inquirer.net |date= |accessdate=2013-08-26}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/323299/pinoyabroad/news/ofws-to-continue-protests-against-pork-barrel-despite-pnoy-s-call-to-abolish-pdaf |title=OFWs to continue protests against pork barrel despite PNoy's call to abolish PDAF &#124; Pinoy Abroad &#124; GMA News Online |publisher=Gmanetwork.com |date= |accessdate=2013-08-26}}</ref> ==Pagsakop sa mga Website ng Pamahalaan== Ang grupong PrivateX, isang pangkat ng mga aktibista sa internet ay nakapasok at napalitan ang 30 website ng pamahalaan noong kinaumagahan ng Agosto 26, ilang oras bago magsimula ang protesta.<ref>{{cite web |url=http://thedailyguardian.net/index.php/flash-news-new/32958-hackers-protest-pork-barrel-deface-30-govt-sites |title=Hackers protest pork barrel, deface 30 gov't sites |publisher=Thedailyguardian.net |date=2011-03-08 |accessdate=2013-08-26 |archive-date=2013-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828063432/http://www.thedailyguardian.net/index.php/flash-news-new/32958-hackers-protest-pork-barrel-deface-30-govt-sites |url-status=dead }}</ref> ==Mga Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:2013 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga protesta sa Pilipinas]] 4oupaktp0iatxd5z4wcotvml2k9tml7 Kutang San Antonio Abad 0 226286 2227773 2042516 2026-09-22T20:14:34Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227773 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = Kutang San Antonio Abad | native_name = | native_name_lang = | former_names = Fuerte de San Antonio Abad | alternate_names = | status = Restored | image = Fort of San Antonio Abad - back entrance 2.JPG | image_alt = | image_size = | caption = | map_type = Metro Manila | map_alt = | map_caption = Location in Metro Manila | altitude = | building_type = Fortification | architectural_style = Triangular bastioned fort | structural_system = Masonry | cost = | ren_cost = | client = | owner = Pamahalaan ng Pilipinas | current_tenants = | landlord = | location = [[Central Bank of the Philippines]] Complex | address = [[Roxas Boulevard]] | location_town = [[Malate, Manila]] | location_country = Pilipinas | coordinates = {{coord|14|33|45.5|N|120|59|12.6|E|region:PH|display=inline,title}} | groundbreaking_date = | start_date = | completion_date = 1584 | opened_date = | inauguration_date = | renovation_date = 1970s | demolition_date = | destruction_date = | height = | diameter = | antenna_spire = | roof = | top_floor = | other_dimensions = | floor_count = | floor_area = | seating_type = | seating_capacity = | elevator_count = | main_contractor = | architect = | architecture_firm = | structural_engineer = | services_engineer = | civil_engineer = | other_designers = | quantity_surveyor = | awards = | designations = Historical Structure marker from the [[National Historical Commission of the Philippines]] | ren_architect = | ren_firm = | ren_str_engineer = | ren_serv_engineer = | ren_civ_engineer = | ren_oth_designers = | ren_qty_surveyor = | ren_awards = | parking = | url = | embedded = | references = }} Ang '''Kutang San Antonio Abad''' ([[Wikang Kastila|Kastila]]: '''''Fuerte de San Antonio Abad''''')<ref name="Baratillo">Sonido, Juned (2012-01-31). [http://baratillo.net/?p=1013 "The Other Fort: The Fort of San Antonio Abad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315145538/http://baratillo.net/?p=1013 |date=2012-03-15 }}. Baratillo Pamphlet. Retrieved on 2012-04-24.</ref> ay isang [[kuta]] na matatagpuan sa [[Malate]], [[Maynila]]. == Mga sanggunian == {{reflist}} {{stub}} [[Kategorya:Maynila]] 7jrkh5rv4duf7ym8womc95j6bxwqo1d Kronolohiya ng Malayong Hinaharap 0 227498 2227770 2216923 2026-09-22T19:58:24Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227770 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Disyembre 2013}} {{better translation}} [[File:BlackHole.jpg|thumb|314px|Ang imahe ng [[black hole]]. Sinasabing ito na lamang ang maiiwan sa Uniberso sa paglipas ng mga Panahon.<ref name="five ages" />|alt=view the image page]] Kahit maraming eksperto ang nag sasabi ng mga teyorya, ay Hindi parin malinaw ang darating na mga panahon,<ref>{{cite book | author=Rescher, Nicholas | authorlink =Nicholas Rescher | title = Predicting the future: An introduction to the theory of forecasting | url=https://archive.org/details/predictingfuture0000resc | year = 1998 | publisher = State University of New York Press | isbn = 0-7914-3553-9 }}</ref> [[File:Outside view of precession.jpg|thumb|Ipinapakita ng Larawang ito ang Mga ibat ibang paggalaw ng Aksis ng Daigdig, Ay nababago din ang pag lkakaayos ng mga Hanay ng bituin sa perspektibo ng Mundo sa pag lipas ng maraming mga Panahon.]] [[File:Red Giant Earth warm.jpg|thumb|isang pag-lalarawan sa magiging anyo ng [[Daigdig]] kung nagkataon ay [[Aklat ng Pahayag|mapupugnaw sa matinding init ang mundo]].]] kasalukuyang pang-agham-unawa sa iba't-ibang mga patlang ay pinapayagan ang isang inaasahang kurso para sa pinakamalayo mga kaganapan sa hinaharap na sketched out, kung lamang sa pinakamalawak na stroke. Ang mga patlang isama ang [[astropisika]], na ipinahayag kung paano mga [[planeta]] at mga anyo ng mga bituin, makipag-ugnay at mamatay; [[pisika maliit na butil]], na ipinahayag kung paano ang bagay na behaves sa pinakamaliliit na mga antas, na at [[plato tektoniko]] ay nagpapakita kung paano mga kontinente shift sa paglipas ng milenyo. Ang lahat ng mga hula ng [[hinaharap ng Earth]], [[Hinaharap ng Solar System|Solar System]] at [[hinaharap ng isang pagpapalawak ng uniberso|Uniberso]] dapat account para sa [[ikalawang batas ng termodinamika]], na ipinapahayag na [[entropiya]], o isang pagkawala ng enerhiya na magagamit upang gawin ang trabaho, dapat dadami sa time.Ang mga [[Bituin]] dapat ay mauubusan din ang kanilang supply ng [[hydrogen]] gasolina at magsunog out; malapit nakatagpo ay grabidad-fling planeta mula sa kanilang star system, at mga sistema ng bituin mula sa kalawakan. Gayunpaman, bilang iminumungkahi kasalukuyang data na ang [[Flat uniberso|Uniberso ay flat]], at sa gayon ay hindi [[malaking langutngot|tiklupin in sa mismo]] pagkatapos ng takdang panahon.<ref name="Komatsu" /> potensiyal na nagbibigay-daan sa mga walang katapusan na hinaharap para sa mga pangyayari ng isang bilang ng mga massively malamang na hindi mangyayari ang mga kaganapan, tulad ng mga bituin ng isang teyoryan ng [[utak ni Boltzmann]]. Ang mga timeline masakop ang mga kaganapan mula sa halos [[Talaan ng mga millennia#Future|8000 taon mula ngayon]] upang ang pinakamalayo umabot ng oras sa hinaharap. Ang isang bilang ng mga kahaliling mga kaganapan sa hinaharap ay nakalista sa account para sa mga katanungan pa rin nalutas, tulad ng kung [[paglipol sa tao|kawani na tao matirang buhay]], kung [[proton pagkabulok|protons pagkabulok]] o kung ang Daigdig ay nawasak sa pamamagitan ng pagpapalawak ang Sun sa isang [[red giant]]. ==Mga naratibo ayon sa Bibliya== Sa [[Matandang Tipan]] tinukoy na mga Ksulatan na inilahad ng mga propetang sila [[Ezekiel]] [[Isaias]] at [[Daniel]] ang mga ,magiging hinaharap ng daigdig. [[File:Apocalypse vasnetsov.jpg|thumb|Ang apat na nakakabayong nilalang na sagisag ng mga panahon ng Apocalipto.]] Ang [[Bibliya]] ay may sarili ding eksplenasyon ng mga mang yayari sa hinaharap, Na nasaad s [[Aklat ng Pahayag]], na tungkol sa mga mangyayari sa hinaharap ng Daigdig na panahon ng [[Tribulasyon]] , ang Mga Digmaan, Taggutom, Kahrapan , at ang Armagedon na siyang palatandaan ng pag dating ni [[Kristo]] at ang Katapusan ng mga panahon. '''Ayon sa Matandang Tipan''' ''Nguni't silang nangaghihintay sa Panginoon ay mangagbabagong lakas; sila'y paiilanglang na may mga pakpak na parang mga [[agila]]; sila'y magsisitakbo, at hindi mangapapagod; sila'y magsisilakad, at hindi manganghihina.'' [[Aklat ni Isaias|Isaias]] 40:31 (Bersyong Magandang Balita) '''Ayon sa Bagong Tipan''' ''Pagkatapos ay nakita kong umahon sa dagat ang isang halimaw na may pitong ulo at sampung [[sungay]]. May [[korona]] ang bawat sungay nito at sa bawat ulo ay nakasulat ang mga pangalang a lumalait sa [[Diyos]]. Ang halimaw ay parang leopardo, ngunit ang mga paa nito'y tulad ng mga paa ng oso, at ang bibig ay parang bunganga ng leon. Ibinigay ng dragon sa [[halimaw]] ang kanyang sariling lakas, [[trono]] at malawak na kapangyarihan. Ang isa sa mga ulo ng halimaw ay parang may sugat na halos ikamatay nito, ngunit ito'y gumaling. Namangha ang buong daigdig sa nangyaring ito, at nagsisunod sila sa halimaw. Sinamba ng lahat ng tao ang dragon sapagkat ibinigay nito ang kanyang kapangyarihan sa halimaw. Sinamba rin nila ang halimaw. "Sino ang makakatulad sa halimaw? Sino ang makakalaban sa kanya?" sabi nila. Pinahintulutang magyabang ang halimaw, manlait sa Diyos, at maghari sa loob ng apatnapu't dalawang buwan. '' [[Aklat ng Pahayag|Pahayag]] 13: 1-18 == Pananaw ng agham== ===Mga palatandaan=== {| class="wikitable" |- ! scope="col" | [[File:Key.svg|24px]] ! scope="col" | Matutukoy ang mga magaganap sa pamamagitan ng mga sumusunod. |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | [[Astronomiya]] at [[astropisika]] |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | [[Heyolohiya]] at [[Planetaryong Agham]] |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Pisikang pampartikulo]] | [[Particle physics]] |- | style="background: #e0ffff;" | [[File:Pi-CM.svg|16px|alt=Mathematics|Mathematics]] | [[Matematika]] |- | [[File:Aiga toiletsq men.svg|10px|alt=Technology and culture|Technology and culture]] | [[Teknolohiya]] at [[Kultura]] |} ===Ang mga kaganapan sa Daigdig at sa kalawakan=== {| class="wikitable" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! scope="col" | [[File:Key.svg|24px]] ! scope="col" | Mga taon mula ngayon ! scope="col" | Mga kaganapan |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 36,000 | Ang [[red dwarf]] na bituin na [[Ross 248]] ay dadaan ng 3.024 light year sa Mundo, na magiging pinakamalapit sa araw.<ref name="Matthews1993" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 42,000 | Ang [[Alpha Centauri]] ay magiging malapit muli dahil sa Ross 248.<ref name="Matthews1993" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 50,000 | Ang kasalukuyang [[interglacial period]] ay matatapos ayon sa teyorya nila Berger at Loutre,<ref name="Berger2002" /> ibabalik muli ang daigdig sa panahon ng yelo. Ang [[Niagara Falls]] ay kikilos ng 32&nbsp;kilometro papuntang [[Lawa ng Erie]] at unti unting mag lalaho.<ref name="Niagara Parks" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 50,000 | Ang siyang haba ng [[Julian araw|araw na ginamit para sa timekeeping astronomical]] naabot tungkol sa 86,401 [[System International ng Yunit|Si]] segundo, dahil sa [[ng taib-tabsing acceleration|ukol sa buwan ng Tides na pagpepreno pag-ikot ng Earth]]. Sa ilalim ng kasalukuyan-araw na timekeeping system, isang [[tumalon na pangalawa]] ay kailangang maidagdag sa orasan araw-araw.<ref name="arxiv1106_3141" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 100,000 | Ang [[tamang paggalaw]] ng mga bituin sa buong [[celestial globe]], kung saan ay ang resulta ng kanilang mga kilusan sa pamamagitan ng kalawakan, nag-render nang marami sa [[konstelasyon]] na hindi na makikilala.<ref name="Tapping 2005" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 100,000{{efn| name = prob}} | ang [[hypergiant]] na bituing [[VY Canis Majoris]] ay sasabog at magiging isang [[hypernova]].<ref name="Monnier Tuthill Lopez 1999" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 100,000{{efn| name = prob}} | Ang mundo ay tila dadaan sa matinding pagsabong ng mga bulkan na aabot ng 400&nbsp;kilometro<sup>3</sup> ang sukat ng [[magma]].<ref name="toba" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 250,000 | Ang [[Lōʻihi Seamount|Lōʻihi]], na pinaka batang bulkan sa [[Hawaiian–Emperor seamount chain]], ay aangat sa dagat at magiging isang islang bulkan.<ref name="havo" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 500,000{{efn| name = prob}} | ang daigdig ay tataman ng isang bulalakaw na ang sukat ay 1&nbsp;km sa diametero.<ref name="Bostrom 2002" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 1 milyon{{efn| name = prob}} | Ang pag sabong ng isang malaking bulkan na nag sukat ay 3,200&nbsp;km<sup>3</sup> ng magma; na mahahalintulad sa [[Toba supereruption]] 75,000 taon na ang nakalilipas.<ref name="toba" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 1 milyon{{efn| name = prob}} | maaring nang masabong ng bituing [[Beletgis]] sa isang hypernova na makikita na pagsabog sa daigdig.<ref name="beteldeath" /><ref name="betel" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 1.4 milyon | Ang [[Gliese 710]] pagpasa sa mas malapit hanggang 1.1 light years sa Araw bago lumipat ang malayo. Maaaring ito gravitational na [[pag-aalaala (astronomiya)|lumigalig]] kasapi ng [[Oort Cloud|Oort na ulap]], isang halo ng nagyeyelo mga katawan na nag-oorbit sa gilid ng Solar System, pagkatapos noon madaragdagan ang posibilidad ng isang kometaryang epekto sa loob ng Solar System.<ref name="gliese" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|stronomy and astrophysics]] | 8 milyon | Ang buwan na [[Phobos (buwan)|Phobos]] pagdating sa loob ng 7,000&nbsp;km sa Mars, ang [[sukat ng Roche]], kung saan ng taib-tabsing pwersa punto ay gumuho ang buwan at i-on ito sa isang ring ng nag-oorbit mga labi na ay patuloy upang maging spiral sa patungo sa planeta.<ref name="phobos" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 10 milyon | Ang pag-usbong na panibagong karagatang hahati sa kontinenteng [[Africa]].<ref name="rift" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 11 milyon | Ang ring ng mga labi sa paligid ng Mars [[Phobos (buwan)#Future pagkasira|mga hit sa ibabaw]] ng planeta.<ref name="phobos" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 50 milyon | Nagsisimula ang [[California]] na baybayin upang maging [[subducted]] papunta sa [[Aleutian Trench]] dahil sa nito pahilaga kilusan kasama ang [[San Andreas Fault]].<ref name="trench" /> Africa's collision with [[Eurasia]] closes the [[Mediterranean Basin]] and creates a mountain range similar to the [[Himalayas]].<ref name="medi" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 100 milyon{{efn| name = prob}} | Ang Earth ay malamang natatamaan sa pamamagitan ng isang meteorite maihahambing ang laki sa isa na nag-trigger ang [[Cretaceous-palayodyin pagkalipol kaganapan|K-Pg Asteroid]] na 65,000,000 taon na ang nakakaraan.<ref name="kpg1" /> |- | style="background: #e0ffff;" | [[File:Pi-CM.svg|16px|alt=Mathematics|Mathematics]] | 230 milyon | Sa panahong ito ang mga orbit ng mga pleneta ay mahirap nang malaman.<ref name="hayes07" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 240 milyon | Ang Solar system ay Makakabuo na ng isang orbit sa Galaktik Senter..<ref name="galyear" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 250 milyon | Ang mga kontinente ay muling mags asamasama at maaring mabuo ang mga kontinente bilang [[Amasia]], [[Novopangaea]], at [[Pangaea Ultima]].<ref name="scotese" /><ref name="Williams Nield 2007" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 500–600 milyon{{efn| name = prob}} | Tinatayang oras ng hanggang sa isang [[gamma ray burst]], o napakalaking, hyperenergetic supernova, nangyayari sa loob ng 6500 light years ng Earth; isara ang sapat na para sa rays nito upang makaapekto [[osono layer]] Daigdig at potensiyal na magpalitaw ng isang [[masa pagkalipol]] , ipagpalagay na ang teorya ay tama na nag-trigger ng ​​isang nakaraang naturang pagsabog ang [[Ordovician-Siluryan pagkalipol kaganapan]]. Gayunpaman, ang supernova ay magkakaroon upang ma-tiyak oriented na may kaugnayan sa Earth upang magkaroon ng anumang mga negatibong epekto.<ref name="natgeo" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 600 milyon | Dahil sa pag-layo ng buwan ay maaring hindi na mang yayari ang mga Eklipse.<ref name="600mil" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 600 milyon | Nagsisimula ang pagtaas ng liwanag Ang Sun upang gambalain ang [[karbonat-silicate ikot]]; mas mataas na liwanag ang mga pagtaas ng [[pagbabago dulot ng panahon]] ng mga bato ibabaw, na traps [[carbon dioxide]] sa lupa bilang karbonat. Tulad ng tubig evaporates mula sa ibabaw ng Earth, Rocks tumigas, na nagiging sanhi ng [[plato tektoniko]] upang mapabagal at kalaunan itigil. Nang walang mga bulkan sa gumamit na muli carbon sa kapaligiran ng Earth, mga antas ng carbon dioxide magsimulang mahulog.<ref name=swansong>{{cite journal|title=Swansong Biospheres: Refuges for life and novel microbial biospheres on terrestrial planets near the end of their habitable lifetimes|author= O'Malley-James, Jack T.; Greaves, Jane S.; Raven; John A.; Cockell; Charles S.|publisher=arxiv.org|year=2012|url= http://arxiv.org/pdf/1210.5721v1.pdf|access-date=2012-11-01}}</ref> By this time, they will fall to the point at which [[C3 carbon fixation|C3 photosynthesis]] is no longer possible. All plants that utilize C3 photosynthesis (~99 percent of present-day species) will die.<ref name="Heath Doyle 2009" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 800 milyon | Mga antas ng carbon dioxide mahulog sa punto kung saan [[C4 carbon pagkapirmi|C4 potosintesis]] ay hindi na maaari.<ref name="Heath Doyle 2009" /> Multicellular life dies out.<ref name="bd2_6_1665" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 1 bilyon{{efn| name = shortscale}} | Ang liwanag Araw ay nadagdagan ng 10 bahagdan, na nagiging sanhi ng temperatura ng ibabaw ng Earth upang maabot ang isang average ng ~ 320 [[Kelvin (yunit)|K]] (47&nbsp;°C, 116&nbsp;°F). Ang kapaligiran ay magiging isang "mamasa-masa greenhouse", na nagreresulta sa isang walang preno [[pagsingaw]] ng mga karagatan.<ref name="mnras386_1" /> Pockets of water may still be present at the poles, allowing abodes for simple life.<ref name="abode" /><ref name="pressure" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 1.3 bilyon | Ang mga [[Eukaryotic]] Ay mamatay dahil sa kakulangan ng Carbon dioxide. ang [[prokaryotes]] na lang ang maiiwan.<ref name="bd2_6_1665" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 1.5–1.6 bilyon |Pagtaas ng liwanag Ang Araw nagiging sanhi nito circumstellar [[matitirahan zone]] upang ilipat ang palabas; bilang [[carbon dioxide]] mga pagtaas sa [[Mars]] 's kapaligiran, temperatura ng ibabaw nito ay tumataas sa mga antas ng kauri sa Earth sa panahon ng [[panahon Ng yelo]].<ref name="bd2_6_1665" /><ref name="mars" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 2.3 bilyon | Ang [[Panlabas na kaibuturan]] ng Daigdig ay lalamig, kung ang [[panloob na kaibuturan]] ay patuloy na lumago sa kasalukuyan nitong rate ng 1&nbsp;mm bawat taon.<ref name="ng4_264" /><ref name="compo" /> nang hindi nito likido sa panlabas na kaibuturan, ang [[magnetic field ng Earth]] nag-shut down,<ref name="magnet" /> at sisingilin particle emanating mula sa [[Araw]] strip layo ang [[osono layer]], na pinoprotektahan ng earth mula sa mapanganib na mga [[ultraviolet]] ray.<ref>{{cite journal |title=Solar wind hammers the ozone layer |author=Quirin Shlermeler |newspaper=nature news |date=3 Marso 2005 | doi=10.1038/news050228-12 |ref=harv}}</ref> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 2.8 bilyon | Temperatura ng ibabaw ng Earth, kahit na sa mga pole, naabot ng isang average ng ~ 420 K (147&nbsp;°C, 296&nbsp;°F). Sa buhay na ito point, ngayon bawas sa uniselular colonies sa ilang, nakakalat microenvironments tulad ng high-altitude lawa o subsurface Caves, ganap na tatanggalin ng yumao.<ref name=swansong/><ref name="global1" />{{efn|name=ejection/capture}} |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 3 bilyon | Ang puntong Median ay kung saan ang Buwan ng pagtaas ng distansiya mula sa Daigdig lessens nito stabilizing epekto sa [[ng ehe ikiling]] ng Earth. Bilang kinahinatnan,Malilihis ang Daigdig ay magiging magulo.<ref name="wander" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 3.3 bilyon | 1 porsiyento pagkakataon na ang [[Mercury (planeta)|Mercury]] 's orbit ay maaaring maging kaya haba bilang sumalungat sa [[Venus]], ang pagpapadala ng mga panloob na Solar System sa ganap na kaguluhan at potensiyal na humahantong sa isang planetary banggaan sa Daigdig.<ref name="chaos" /> |- | style="background: #f0dc82;" | [[File:Noun project 528.svg|16px|alt=Geology and planetary science|Geology and planetary science]] | 3.5 bilyon |Sa panahong ito ay matutulad sa planetang venus ang ating daigdig.<ref name="venus" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 3.6 bilyon | Ang [[Neptune]] buwan ni [[tritono (moon)|tritono]] ay bumaba sa pamamagitan ng planeta [[Roche limitahan]], potensiyal na disintegrating sa isang [[planetary singsing]] sistema katulad Sa Saturn.<ref name="triton" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 4 bilyon | Ang puntong Median sa pamamagitan ng kung saan ang [[Andromeda Galaxy]] ay magkakaroon ng bangaan sa [[Milky Way]], na pagkatapos noon pagsamahin upang makabuo ng isang kalawakan dub "[[Andromeda -Milky Way labi banggaan#pagsama-sama|Milkomeda]] "<ref name="cox" /> Ang Solar System ay inaasahang maging ganap na hindi maaapektuhan ng ito banggaan..<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/milky-way-collide.html |author=NASA|title=NASA's Hubble Shows Milky Way is Destined for Head-On Collision |work=NASA |date=2012-05-31 |access-date=2012-10-13}}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 5.4 bilyon | iiwanan ng Araw ang kanyang kategoryang mainsequence paupnta sa pagiging Pulang higante.<ref name="Schroder 2008" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 7.5 bilyon | Ang mundo at ang marte ay parehong mag kaka [[tidally locked]] .<ref name="mars" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 7.9 bilyon | Ang Sun naabot ang dulo ng red-giant sangay ng [[Hertzsprung-Russell diagram]], pagkamit ng mismong maximum na radius ng 256 beses sa kasalukuyan araw halaga.<ref name="Schroder 2008" /> Sa proseso, [[Mercury (planeta)|Mercury]], [[Venus]] at posibleng Earth ay nawasak.<ref name="Rybicki2001" /> Sa panahon ng mga oras na ito, ito ay posible na ang [[Saturn]] 's buwan [[Titan (moon)|Titan]] Maaaring makamit ang temperatura ng ibabaw na kinakailangan upang suportahan ang buhay.<ref name="Titan" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 8 bilyon | Ang aray ay magiging isa na lamang carbon-oxygen [[white dwarf]] na may 54.05 porsyento ng kanyang sukat .<ref name="Schroder 2008" /><ref name="nebula" /><ref name="apj676_1_594" />{{efn|name="dwarf"}} |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 20 bilyon | Ang hangganan ng Uniberso sa [[haha]] sitwasyon, sa pag-aakala ng modelo ng [[dark enerhiya]] kasama ang [[equation ng estado (kosmolohiya)|w = -1.5]].<ref name="bigrip" /> Observations of [[galaxy cluster]] speeds by the [[Chandra X-ray Observatory]] suggest that this will not occur.<ref name="chand" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 50 bilyon | Sa pag-aakala parehong makakaligtas sa pagpapalawak ng Sun, sa pamamagitan ng oras na ito ang Earth at ang Buwan maging [[tidelock]] ed, sa bawat pagpapakita lamang ng isang mukha sa iba.<ref name="tide1" /><ref name="tide2" /> Thereafter, the tidal action of the Sun will extract [[angular momentum]] from the system, causing the lunar orbit to decay and the Earth's spin to accelerate.<ref name="canup_righter" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 100 bilyon | Ang [[paglawak ng uniberso|Pagpapalawak ng Universe ni]] nagiging sanhi ng lahat ng mga kalawakan na lampas ng Milky Way [[Local Group]] upang mawala nang higit sa [[cosmic liwanag abot-tanaw]], pag-aalis ng mga ito mula sa kapansin-pansin [[sansinukob|uniberso]].<ref name="galaxy" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 150 bilyon | The [[cosmic microwave background]] cools from its current temperature of ~2.7&nbsp;K to 0.3&nbsp;K, rendering it essentially undetectable with current technology.<ref name="temp" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 450 bilyon | Ang [[Median]] point na may ~47 galaxies<ref name="messier" /> ng isang grupong lokal ay magiging isang malaking galaksiya.<ref name="dying" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 800&nbsp;billion |Inaasahang oras kapag ang net liwanag na pagpapalabas mula sa pinagsamang Milkomeda kalawakan ay nagsisimula na tanggihan bilang ang [[red dwarf]] na bituin ay pumasa sa pamamagitan ng kanilang [[asul dwarf (red-dwarf stage)|asul dwarf]] yugto ng peak liwanag.<ref name="bluedwarf" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 10<sup>12</sup> (1&nbsp;trillion) | Mababang pagtatantya para sa mga oras hanggang sa [[bituin]] na magwakas sa kalawakan bilang mga kalawakan maubos ng gas na ulap na kailangan nila upang bumuo ng mga bituin.<ref name="dying" /> Pagpapalawak ng [[sansinukob|uniberso]], sa pag-aakala ng isang pare-pareho ang [[dark enerhiya]] density, multiply nito ang wavelength ng cosmic microwave background sa pamamagitan ng 10 <sup> 29 </ maghapunan>, na lalampas sa sukat ng cosmic liwanag abot-tanaw at rendering nito ebidensiya ng [[Big Bang]] undetectable. Gayunpaman, maaari pa rin itong maging posible upang matukoy ang paglawak ng uniberso sa pamamagitan ng pag-aaral ng [[hypervelocity bituin]].<ref name="galaxy" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 3×10<sup>13</sup> (30&nbsp;trilyon) |Tinatayang oras para sa black dwarf Sun upang sumailalim sa isang malapit na sagupaan sa isa pang bituin sa lokal na Solar kapitbahayan. Tuwing dalawang bituin (o stellar mga labi) malapit sa isa't isa pumasa, orbit 'ang kanilang mga planeta ay maaaring disrupted, potensiyal na ejecting mga ito mula sa sistema ang lahat. Sa average, ang mas malapit orbit ng planeta sa kanyang magulang star, mas tumatagal na ipinalabas sa ganitong paraan, dahil ang mga bituin ay bihirang pumasa kaya malapit na.<ref name="strip" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 10<sup>14</sup> (100&nbsp;triyon) | Mataas na pagtatantya para sa mga oras hanggang sa normal [[bituin]] nagtatapos sa kalawakan.<ref name="dying" /> to ay minamarkahan ang transition mula sa [[Stelliferous Era]] upang ang [[manghina Era]]; na walang mga libreng hydrogen upang bumuo ng mga bagong bituin, ang lahat ng natitirang mga bituin mabagal maubos ang kanilang gasolina at mamatay.<ref name="five ages" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 1.1–1.2×10<sup>14</sup> (110–120&nbsp;trilyon) | Oras sa pamamagitan ng kung saan ang lahat bituin sa uniberso ay na-naubos na ang kanilang gasolina (ang pinakamahabang-nanirahan bituin, may mababang mass pula dwarfs, na buhay ay sumasaklaw ng halos 10-20,000,000,000,000 trilyong taon.<ref name="dying" /> After this point, the stellar-mass objects remaining are [[compact star|stellar remnants]] ([[white dwarf]]s, [[neutron star]]s and [[stellar black hole|black hole]]s). [[Brown dwarf]]s also remain. Collisions between brown dwarfs will create new red dwarf stars on a marginal level: on average, a few dozen at most will be present in the galaxy. Collisions between stellar remnants will create occasional supernovae.<ref name="dying" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 10<sup>15</sup> (1&nbsp;kwadrilyon) | Tinatayang oras ng hanggang sa stellar malapit nakatagpo baklasin ang lahat ng mga planeta sa Solar System mula sa kanilang mga orbit.<ref name="dying" /> Sa pamamagitan ng puntong ito, ang Sun ay nai-cooled sa limang grado sa itaas [[absolute zero]].<ref name="five degs" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 10<sup>19</sup>-10<sup>20</sup> | Tinatayang oras ng hanggang sa 90% - 99% ng [[kayumanggi dwarf]] s at [[compact na bituin|stellar mga labi]] ay ipinalabas mula sa kalawakan. Kapag malapit-lapit sa isa't isa pumasa dalawang bagay, makipagpalitan sila orbital enerhiya, na may mas mababang-masa bagay tending upang makakuha ng enerhiya. Sa pamamagitan ng paulit-ulit na nakatagpo, mas mababa-masa bagay maaaring makakuha ng sapat na enerhiya sa paraan na ito upang mai na ipinalabas mula sa kanilang mga kalawakan. Ang prosesong ito ay kalaunan nagiging sanhi ng kalawakan upang paalisin ang karamihan ng nito kayumanggi dwarfs at stellar mga labi.<ref name="dying" /><ref name="five ages pp85–87" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 10<sup>20</sup> (100 kwintilyon) | Tinatayang oras ng hanggang sa ang [[Daigdig]] bumangga sa ang [[Araw]] dahil sa pagkabulok ng orbit nito sa pamamagitan ng emission ng [[gravitational radiation]],<ref name="dyson" /> kung ang Mundo ay hindi rin muna [[Pagtatayo at paglaki ng mga Solar System#Ang Araw at planetary kapaligiran|engulfed sa pamamagitan ng red giant Sun]] ng ilang bilyong taon mula ngayon <ref name="sun_future_schroder" /><ref name = "sun hinaharap "/> o magkakasunod na ipinalabas mula sa orbit nito sa pamamagitan ng isang stellar makasalubong.<ref name="dyson" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 10<sup>30</sup> (1 nanilyon) | Tinatayang oras ng hanggang sa ang mga bituin ay hindi na ipinalabas mula sa kalawakan (1% - 10%) ay nabibilang sa gitnang [[napakalaking black hole]] 'ang kanilang galaxy s. Sa pamamagitan ng puntong ito, kasama ang [[binary star]] nagki bumagsak sa bawat isa, at planeta sa kanilang mga bituin, sa pamamagitan ng emission ng gravitational radiation, tanging nag-iisa object (stellar mga labi, brown dwarfs, na ipinalabas planeta, mga black hole) ay mananatili sa uniberso.<ref name=dying/> |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Particle physics]] | 2×10<sup>36</sup> (2 duwodesilyon) | Ang tinatayang oras para sa lahat nucleons sa kapansin-pansin Universe sa pagkabulok, kung ang [[proton pagkabulok|proton half-life]] tumatagal nito pinakamaliit na posibleng halaga (8.2 × 10 <sup> 33 </ maghapunan> taon).<ref name="proton" /><ref name="half-life" />{{efn|name=half-life}} |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Particle physics]] | 3×10<sup>43</sup> (30 tredesilyon) | Tinatayang oras para sa lahat nucleons sa kapansin-pansing [[sansinukob|uniberso]] sa pagkabulok, kung ang [[proton pagkabulok|proton half-life]] tumatagal ang pinakamalaking posibleng halaga, 10<sup>41</sup> years,<ref name="dying" /> sa pag-aakala na ang [[Big Bang]] si [[implasyon (kosmolohiya)|ng implasyon]]. at na ang parehong proseso na ginawa baryons manaig sa paglipas ng anti-baryons sa maagang Universe ginagawang protons pagkabulok <ref name = "kalahating-buhay" /> {{efn | name = kalahating-buhay}} sa pamamagitan ng oras na ito, kung protons gawin pagkabulok, ang [[Black Hole Era]], kung saan black hole ay ang mga natitirang lamang bagay sa kalangitan, ay nagsisimula.<ref name="five ages" /><ref name="dying" /> |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Particle physics]] | 10<sup>65</sup> (100 bidyintilyon) | inaasahan na ang mga proton ay walang pagkabulok, tinatayang oras para sa matibay na bagay tulad ng [[Rock (heolohiya)|bato]] upang muling ayusin ang kanilang mga atoms at molecules sa pamamagitan ng [[kabuuan tunneling]]. Sa ito timescale lahat ng bagay ay likido.<ref name="dyson" /> |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Particle physics]] | 5.8×10<sup>68</sup> (580 unbidyintilyon) | Tinatayang oras ng hanggang sa isang [[stellar masa black hole]] na may isang masa ng 3 [[solar masa]] es decays sa pamamagitan ng [[Hawking radiation|proseso Hawking]].<ref name="Page 1976" /> |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Particle physics]] | 1.9×10<sup>98</sup> (190 untridyintilyon) |Tinatayang oras ng hanggang sa [[NGC 4889]], ang kasalukuyang pinakamalaking kilala napakalaking black hole na may isang masa ng 21000000000 solar masa, decays sa pamamagitan ng proseso ng Hawking.<ref name="Page 1976" /> |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Particle physics]] | 1.7×10<sup>106</sup> (17 kwatortridyintilyon) | Tinatayang oras ng hanggang sa isang napakalaking black hole na may isang masa ng 20000000000000 solar masa decays sa pamamagitan ng proseso ng Hawking.<ref name="Page 1976" /> Ito ay minamarkahan ang wakas ng Black Hole Era. Higit pa sa oras na ito, kung protons gawin pagkabulok, ipinapasok ng Uniberso ang [[Madilim Era]], kung saan ang lahat ng mga pisikal na mga bagay na bulok sa subatomic particle, unti-unting paikot-ikot pababa sa kanilang [[Heat kamatayan ng uniberso|huling estado ng enerhiya]].<ref name="five ages" /><ref name="dying" /> |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Particle physics]] | 10<sup>200</sup> (100 kwinseksadyintilyon) | Tinatayang mataas na oras para sa lahat nucleons sa kapansin-pansin Universe sa pagkabulok (kung gagawin nila hindi sa pamamagitan ng proseso sa itaas), sa pamamagitan ng anumang isa sa maraming pinapayagan sa modernong pisika maliit na butil ng iba't ibang mga mekanismo (mas mataas na-order [[bilang Baryon|baryon non-iingat]] proseso, [[virtual na mga black hole]], [[sphaleron]] s, atbp), sa oras kaliskis ng pahahon. |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Particle physics]] | 10<sup>1500</sup> (1 nobemnanadyingkwadrindyentilyon) | Sa pag-aakala protons huwag pagkabulok, ang tinantyang oras hanggang sa ang lahat ng [[baryonic matter]] ay alin man sa fused magkasama upang bumuo ng [[bakal-56]] o bulok mula sa isang mas mataas na masa elemento sairon-56.<ref name="dyson" /> (see [[iron star]]) |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | <math>10^{10^{26}}</math>{{efn|name=big number}}{{efn|name=big number2}} | Mababang pagtatantya para sa mga oras hanggang sa ang lahat ng mga bagay na nagko-collapse sa [[black hole]] s, sa pag-aakala walang [[proton pagkabulok]].<ref name="dyson" /> Subsequent [[Black Hole Era]] and transition to the [[Dark Era]] are, on this timescale, instantaneous. |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Particle physics]] | <math>10^{10^{50}}</math> | Tinatayang Panahon ng [[Utak ni Boltzmann]]na lumitaw sa mga vacuum sa pamamagitan ng isang kusang-loob entropy pagbaba.<ref name="linde" /> |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Particle physics]] | <math>10^{10^{56}}</math> | Tinatayang oras para sa random na [[kabuuan ang pagbabagu-bago]] s upang bumuo ng isang bagong [[Big Bang]], ayon kay [[Sean M. Carroll|Carroll]] and Chen.<ref name="chen" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | <math>10^{10^{76}}</math> | Mataas na pagtatantya para sa mga oras hanggang sa ang lahat ng mga bagay na nagko-collapse sa mga black hole, muli kung ipagpalagay na walang [[proton pagkabulok]].<ref name="dyson" /> |- | style="background: #FFE4E1;" | [[File:Greek uc psi icon.svg|16px|alt=Particle physics|Particle physics]] | <math>10^{10^{120}}</math> | Mataas na pagtatantya para sa mga oras para sa Uniberso upang maabot nito [[Heat kamatayan ng uniberso|huling estado ng enerhiya]].<ref name="linde" /> <!--This may reflect the mass within the presently visible region of our Universe, as seen below. 10^2.08≈120--> |- | style="background: #e0ffff;" | [[File:Pi-CM.svg|16px|alt=Mathematics|Mathematics]] | <math>10^{10^{10^{76.66}}}</math> | Ang Sukat ng isang tinantyang [[Poincaré pag-ulit teorama|oras Poincaré pag-ulit]] para sa kabuuan ng estado ng isang hypothetical kahon na naglalaman ng isang nakahiwalay na black hole ng stellar masa.<ref name="page95" /> Ipinagpapalagay oras na ito ng pang-istatistikang modelo nakabatay sa Poincaré pag-ulit. Ang isang mas pinadali paraan ng pag-iisip tungkol sa oras na ito ay na sa isang modelo na kung saan ang kasaysayan ng [[kabalintunaan Loschmidt ni|-uulit mismo]] nagkataon maraming beses dahil sa [[Ergodic teorya|mga katangian ng statistical mekanika]], ito ay ang sukatan ng oras kapag ito ay unang na medyo katulad (para sa isang makatwirang pagpili ng "katulad") sa kasalukuyan nitong estado muli. |- | style="background: #e0ffff;" | [[File:Pi-CM.svg|16px|alt=Mathematics|Mathematics]] | <math>10^{10^{10^{10^{2.08}}}}</math> | Sukat ng isang tinatayang oras ng pag-ulit Poincaré para sa kabuuan ng estado ng isang hypothetical kahon na naglalaman ng isang black hole na may masa sa loob ng kasalukuyang makikita sa rehiyon ng Uniberso.<ref name="page95" /> |- | style="background: #e0ffff;" | [[File:Pi-CM.svg|16px|alt=Mathematics|Mathematics]] | <math>10^{10^{10^{10^{10^{1.1}}}}}</math> | Ang sukat ng isang tinatayang oras ng pag-ulit Poincaré para sa kabuuan ng estado ng isang hypothetical kahon na naglalaman ng isang black hole ng tinantyang masa ng buong Uniberso, kapansin-pansin o hindi, sa pag-aakala Linde ni [[may gulo sa implasyon teorya|magugulong ng implasyon]] modelo sa isang [[inflaton]] na nag timbang ay 10<sup>−6</sup> [[Planck mass]]es.<ref name="page95" /> |} ===Mga kaganapan sa astronomiya=== Ito ay isang lista ng mga lubhang mabihirang mga pangyayari sa simula ng pang-11 na [[milenyo]]ng AD (taong 10,001). {| class="wikitable" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! scope="col" | [[File:Key.svg|12px]] ! scope="col" | Mga taon mula ngayon ! scope="col" | Petsa ! scope="col" | Mga kaganapan |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 8,000 | <center>—</center> | Sa pag papalit ng aksis ng Daigdig, ay ginagawang [[Deneb]] ang [[Hilagang bituin]].<ref name="deneb" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|10663 |8 | 20}} | 20 August, 10,663 AD | Ang sabay-sabay na [[kabuuang solar Eclipse]] at [[transit ng Merkuryo]].<ref name="Solar_eclipses_during_transits" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|10720 |1 | 1}} | 10,720 AD | siya planeta [[Mercury (planeta)|Mercury]] at [[Venus]] habilin parehong [[orbital na node|tumawid]] ang [[makalano]] sa parehong oras.<ref name="Solar_eclipses_during_transits" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|11268 |8 | 25}} | 25 August, 11,268 AD | Isang [[total solar eclipse]] at ang [[pag daan ng Planetang Merkuryo]].<ref name="Solar_eclipses_during_transits" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|11575 |2 | 28}} | 28 February, 11,575 AD | Ang sabay-sabay na [[sa hugis ng bilog solar Eclipse]] at pagbibiyahe ng Mercury.<ref name="Solar_eclipses_during_transits" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 10,000 | <center>—</center> | Ang [[Gregorian calendar]] ay magiging humigit-kumulang 10 araw out sa sync kasama ang posisyon ng Araw sa kalangitan.<ref name="greg" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|13425 |9 | 17}} | 17 Setyembre 13,425 AD | isnang kabuuang pag tatagpo ng Venus at Merkyuryo.<ref name="Solar_eclipses_during_transits" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 12,000–13,000 | <center>—</center> | Dahil sa pag babago ng aksis ng Mundo, magiging Bituin ng hilaga ang Vega.<ref name="vega" /><ref name="plait" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 13,000 | <center>—</center> | Sa pamamagitan ng puntong ito, nang kalahating precessional ikot, [[ng ehe ikiling]] Daigdig ay baligtad, na nagiging sanhi ng [[tag-araw]] at [[taglamig]] upang maganap sa tapat panig ng orbit ng Earth. Nangangahulugan ito na ang mga panahon sa [[hilagang hemisphere]], na nakakaranas ng mas malinaw seasonal pagkakaiba-iba dahil sa isang mas mataas na porsyento ng lupa, ay magiging mas higit pang extreme, dahil ito ay nakaharap patungo sa Araw sa Daigdig [[periheliyon]] at ang layo mula sa Araw sa [[aphelion]].<ref name="plait" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 14,000-17,000 | <center>—</center> | The Earth's [[axial precession]] will make [[Canopus]] the [[South Star]], but it will only be within 10° of the [[South Celestial Pole|south celestial pole]].<ref>{{cite web |url=http://myweb.tiscali.co.uk/moonkmft/Articles/Precession.html |title=Precession |author=Kieron Taylor |publisher=Sheffield Astronomical Society |date=1 Marso 1994 |access-date=2013-08-6 |archive-date=2018-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180723065734/http://myweb.tiscali.co.uk/moonkmft/Articles/Precession.html |url-status=dead }}</ref> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|15232 |4 | 5}} | 5 April, 15,232 AD | Mag kakaroon ng isang kabuuang eklipse at ang [[Pag daan ng Planetang Venus]].<ref name="Solar_eclipses_during_transits" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|15790 |4 | 20}} | 20 April, 15,790 AD | ang Eklipse sa Planetang Merkyuryo.<ref name="Solar_eclipses_during_transits" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|20874 |1 | 1}} | 20,874 AD | Ang [[Kalendaryong lunar]] [[Kalendaryong Islam]] ang [[Kalendaryong solar]] at ang [[Kalendaryong Gregorian]] na mag kakaparaero ang agwat at unti unting hihigtan ng Kalendaryong Islam ang kalendaryong Gregoriano.<ref name="islam" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 27,000 | <center>–</center> | Ang Orbit ng Munbdo ay aabot sa , 0.00236 (na ngayon ay 0.01671).<ref name="mini2" /><ref name="laskar" />{{efn|name=J2000}} |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|38172 |10 | 1}} | October, 38,172 AD | Ang [[Pag daan ng [[Urano]] sa Neptuno]], ay ang magiging pinakamagandang pag tatagpo.<ref name="solex" />{{efn|name=solex note}} |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|48901 |3 | 1}} | 1 March, 48,901 AD | Ang [[Kalendaryo ni Hulyan]] na (365.25 araw) at [[Kalendaryong Gregorian]] ( na may 365.2425 na araw ) ay magiging isang taon lamang ang agwat.<ref name="greg2" />{{efn|name=Greg 2 note}} |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|67173 |1 | 1}} | 67,173 AD | Ang mga Planeta na [[Merkyuryo]] at [[Venus]] ay parehong mag tatagpo sa parehong oras.<ref name="Solar_eclipses_during_transits" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|69163 |7 | 26}} | 26 July, 69,163 AD | Ang Pagdaan ng Venus sa Merkyuryo.<ref name="Solar_eclipses_during_transits" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|224508 |3 | 27}} | 27 and 28 March, 224,508 AD | Respectively, Venus and then Mercury will transit the Sun.<ref name="Solar_eclipses_during_transits" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | {{age in years and days|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|571741 |1 | 1}} | 571,741 AD | Isan gmarahang pag kilos ng Planetang Venus aat ng [[Daigdig]] at itoy makikita sa planetang [[Marte]]<ref name="Solar_eclipses_during_transits" /> |} == Mga ekspedisyon sa kalawakan == Upang lagyan ng petsa ang limang spacecraft ([[manlalakbay programa|'' Voyagers 1'' at'' 2'']], [[Pioneer programa|'' Pioneers 10'' at'' 11'']] at'' [[Bagong Horizons]]'') ay nasa trajectories na kung saan ay magdadala sa kanila sa labas ng Solar System at sa [[interstellar medium|interstellar space]]. Maliban sa imposibleng banggaan, ang craft dapat magpumilit walang katiyakan.<ref name="time" /> {| class="wikitable" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! scope="col" | [[File:Key.svg|12px]] ! scope="col" | Mga taon mula ngayon ! scope="col" | Mga pangyayari |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 10,000 | Ang ''[[Pioneer 10]]'' ay dadaan ng 3.8 [[light year]] sa [[Barnard's Star]].<ref name="time" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 25,000 | Ang [[Mensahe ni Aresibo]], na isang koleksiyon ng of radio data na pinadala noong 16 Nobyembre 1974, ay maaring nakarating na sa kanyang destinasyon, ang [[Messier 13]].<ref name="glob" /> ito lamang ay isang [[mensaheng pang interstellar radio]] na pinadala sa pinaka malapit na kumpol ng mga bituin, at kung may sasagot nga sa mensaheng ito mag hihintay nanaman tayo ng mahabang panahon sa pag sagot ng mga nilalang sa M13. |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 40,000 | Ang''[[Voyager 1]]'' ay dadaan sa 1.6 [[light year]] ng [[AC+79 3888]], sa isang bituin na kabilang sa hanay ng [[Camelopardalis]].<ref name="voyager" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 50,000 | Ang ''[[KEO]]'' isang ''time capsule'',kung ito ay pinalipad, ay muling papasok o babalik sa atmospera ng mundo.<ref name="keo1" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 296,000 | Ang ''[[Voyager 2]]'' ay dadaan ng 4.3 [[light years]] sa [[Sirius]], ang pinaka makinang na tala sa gabi..<ref name="voyager" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 300,000 | Ang ''[[Pioneer 10]]'' Ay dadaan sa 3 [[light year]] ng [[Ross 248]].<ref name="Pioneer 1st 7 billion" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 2 milyon | Ang ''[[Pioneer 10]]''Ay daaan sa bituing [[Aldebaran]].<ref name="Pioneer Ames" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 4 milyon | Ang ''[[Pioneer 11]]'' Ay Dadaan sa mga hanay ng bituin ng [[Aquila (constellation)|Aquila]].<ref name="Pioneer Ames" /> |- | style="background: lavender;" | [[File:Five Pointed Star Solid.svg|16px|alt=Astronomy and astrophysics|Astronomy and astrophysics]] | 8 milyon | Ang Orbit ng ''[[LAGEOS]]'' Ay Mabubulok , at sila ay muling ipasok ang kapaligiran ng Daigdig , nagdadala sa kanila ng mensahe sa anumang mga kaapu-apuhan malayo sa hinaharap ng sangkatauhan, at ng mapa ng kontinente habang ang mga ito ay inaasahan na lumitaw pagkatapos.<ref name="lageos" /> |} ===Teknolohiya at kultura=== {| class="wikitable" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! scope="col" | [[File:Key.svg|12px]] ! scope="col" | Mga taon mula ngayon ! scope="col" | Kaganapan |- | [[File:Aiga toiletsq men.svg|16px|alt=technology and culture|Technology and culture]] | 10,000 | Ang tinatayang haba ng buhay ayon sa [[Long Now Foundation]]ilang mga patuloy na mga proyekto, kabilang ang isang 10,000-taon orasan na kilala bilang ang [[Orasan ng Long Ngayon]], ang [[Proyektong Roseta]], at sa [[Long Bet Project]].<ref name="longnow" /> |- | style="background: #e0ffff;" | [[File:Pi-CM.svg|16px|alt=Mathematics|Mathematics]] | 10,000 | Ang Katapusan ng Sangkatauhan ayon kay [[Brandon Carter]]'s [[Doomsday argument]], saan Ipinagpapalagay na kalahati ng mga tao kung sino ang kailanman nanirahan nai-ipinanganak.<ref name="brandon" /> |- | [[File:Aiga toiletsq men.svg|16px|alt=technology and culture|technology and culture]] | 100,000 – 1 million | Ayon kay [[Michio Kaku]], na ang sangkatauhan ay magkakaroon na ng [[Type III civilization]], na kayang gamitin ang mga enerhiya sa kalwakan (tila mga diyos).<ref name="typeiii" /> |- | [[File:Aiga toiletsq men.svg|16px|alt=technology and culture|Technology and culture]] | 50 million | Oras sa pamamagitan ng kung saan ang buong kalawakan ma-colonized, kahit na sa Bilis ng sublight.<ref name="sublight" /> |- | style="background: #e0ffff;" | [[File:Pi-CM.svg|16px|alt=Mathematics|Mathematics]] | {{nts|{{age|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}|292277026596 |12 | 04}}}} | At 15:30:08 [[UTC]] Sa 4 Disyembre 292,277,026,596 AD, Ang [[Unix time|Unix time stamp]]ay lalampas sa pinakamalaking halaga na maaaring gaganapin sa isang naka-sign ng 64-bit [[Integer (computer science)|integer]].<ref name="unix" /> |- |} == Grapikal na kronolohiya == Para sa mga grapikal, logarithmic na kronolohiya ng mga kaganapang ito, tingnan ang: * [[Grapikong Kronolohiya ng Uniberso]] (Hanggang sa 8 bilyong taon mula ngayon) * [[Kronolohiya ng Panahong Stelliferos]] (to 10<sup>20</sup> na taon mula ngayon) * [[Kronolohiya ng Teyoryang Big bang hanhggang sa Teyoryang ''Heat death'']] (to 10<sup>1000</sup> na taon mula ngayon) == Tingnan din == * [[Uniberso]] * [[Kronolohiya ng Big Bang]] == Mga sipi == {{notes | notes = <!-- nb: [[WP:REFNEST]]; nesting fails after first one; better to use harv referencing. meh; so using refs alongside efns inline --> {{efn | name = prob | This represents the time by which the event will most probably have happened. It may occur randomly at any time from the present. }} {{efn | name = ejection/capture | There is a roughly 1 in 100,000 chance that the Earth might be ejected into interstellar space by a stellar encounter before this point, and a 1 in 3 million chance that it will then be captured by another star. Were this to happen, life, assuming it survived the interstellar journey, could potentially continue for far longer. }} {{efn | name = J2000 | [http://www.imcce.fr/Equipes/ASD/insola/earth/La93/INSOLP.LA93_11.BTL.ASC Data for 0 to +10 Myr every 1000 years since J2000] from ''Astronomical solutions for Earth paleoclimates'' by Laskar, et al. }} {{efn | name = shortscale | Units are [[short scale]] }} {{efn | name = half-life | Around 264 half-lives. Tyson et al. employ the computation with a different value for half-life. }} {{efn | name = big number | <math>10^{10^{26}}</math> is 1 followed by 10<sup>26</sup> (100 septillion) zeroes. }} {{efn | name = big number2 |Although listed in years for convenience, the numbers beyond this point are so vast that their digits would remain unchanged regardless of which conventional units they were listed in, be they [[nanosecond]]s or [[stellar evolution|star lifespans]]. }} {{efn | name = solex note | Calculated using Aldo Vitagliano's Solex software. 2011-09-30. }} {{efn | name = Greg 2 note | Manually calculated from the fact that the calendars were 10 days apart in 1582 and grew further apart by 3 days every 400 years. }} {{efn | name = "dwarf" |Based upon the weighted least-squares best fit on p. 16 of Kalirai et al. with the initial mass equal to a [[solar mass]]. }} }} ==Talababa== <references group="lower-alpha"/> ==Mga Sanggunian== {{reflist | colwidth = 30em | refs = <ref name="Nave"> {{cite web | title = Second Law of Thermodynamics | last = Nave | first = C.R. | url = http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/thermo/seclaw.html | publisher = [[Georgia State University]] | access-date =3 Disyembre 2011 }} </ref> <ref name="five ages"> {{cite book | last1 = Adams | first1 = Fred | last2 = Laughlin | first2 = Greg | year = 1999 | title = The Five Ages of the Universe | url = https://archive.org/details/fiveagesofuniver0000adam | publisher = The Free Press | location = New York | isbn = 978-0-684-85422-9 }} </ref> <ref name="dying"> {{cite journal | title = A dying universe: the long-term fate and evolution of astrophysical objects | last = Adams | first = Fred C.|coauthors=Laughlin, Gregory | journal = Reviews of Modern Physics | volume = 69 | issue = 2 | date = Abril 1997 | pages = 337–372 | bibcode = 1997RvMP...69..337A | doi = 10.1103/RevModPhys.69.337 | arxiv = astro-ph/9701131 }} </ref> <ref name="Komatsu"> {{cite journal | title = Seven-Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Cosmological Interpretation | last1 = Komatsu | first1 = E. | last2 = Smith | first2 = K. M. | last3 = Dunkley | first3 = J. | display-authors = 3 | year = 2011 | last4 = Bennett | first4 = C. L. | last5 = Gold | first5 = B. | last6 = Hinshaw | first6 = G. | last7 = Jarosik | first7 = N. | last8 = Larson | first8 = D. | last9 = Nolta | first9 = M. R. | journal = The Astrophysical Journal Supplement Series | volume = 192 | issue = 2 | pages = 18 | bibcode = 2011ApJS..192...19W | arxiv = 1001.4731 | doi = 10.1088/0067-0049/192/2/18 }} </ref> <ref name="linde"> {{cite journal | title = Sinks in the Landscape, Boltzmann Brains and the Cosmological Constant Problem | author = Linde, Andrei. | journal = Journal of Cosmology and Astroparticle Physics (subscription required)| year = 2007 | url = http://www.iop.org/EJ/abstract/1475-7516/2007/01/022 | access-date =26 Hunyo 2009 | doi = 10.1088/1475-7516/2007/01/022 | volume = 2007 | issue = 1 | page = 022 | arxiv = hep-th/0611043 | bibcode = 2007JCAP...01..022L }} </ref> <ref name="Matthews1993"> {{cite journal | journal = [[Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society]] | last = Matthews | first = R. A. J. | title = The Close Approach of Stars in the Solar Neighborhood | volume = 35 | issue = 1 | page = 1 | date = Spring 1994 | bibcode = 1994QJRAS..35....1M }} </ref> <ref name="Berger2002"> {{cite journal | author = Berger, A, and Loutre, MF | title = Climate: an exceptionally long interglacial ahead? | url = https://archive.org/details/sim_science_2002-08-23_297_5585/page/1286 | journal = Science | volume = 297 | issue = 5585 | year = 2002 | pages = 1287–8 | doi = 10.1126/science.1076120|pmid=12193773 }} </ref> <ref name="Niagara Parks"> {{cite web | title = Niagara Falls Geology Facts & Figures | url = http://www.niagaraparks.com/media/geology-facts-figures.html | publisher = [[Niagara Parks]] | access-date =29 Abril 2011 }} </ref> <ref name="arxiv1106_3141"> {{cite journal | last1 = Finkleman | first1 = David | last2 = Allen | first2 = Steve | last3 = Seago | first3 = John | last4 = Seaman | first4 = Rob | last5 = Seidelmann | first5 = P. Kenneth | title = The Future of Time: UTC and the Leap Second | journal = ArXiv eprint |date = Hunyo 2011 | bibcode = 2011arXiv1106.3141F | arxiv = 1106.3141 | volume = 1106 | pages = 3141 }} </ref> <ref name="Tapping 2005"> {{cite web | title = The Unfixed Stars | last = Tapping | first = Ken | publisher = [[National Research Council Canada]] | url = http://www.nrc-cnrc.gc.ca/eng/education/astronomy/tapping/2005/2005-08-31.html | year = 2005 | access-date =29 Disyembre 2010 }} </ref> <ref name="Monnier Tuthill Lopez 1999"> {{cite journal | title = The Last Gasps of VY Canis Majoris: Aperture Synthesis and Adaptive Optics Imagery | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1999-02-10_512_1/page/350 | last1 = Monnier | first1 = J. D. | last2 = Tuthill | first2 = P. | last3 = Lopez | first3 = GB | display-authors = 3 | year = 1999 | last4 = Cruzalebes | first4 = P. | last5 = Danchi | first5 = W. C. | last6 = Haniff | first6 = C. A. | journal = The Astrophysical Journal | volume = 512 | issue = 1 | pages = 351 | doi = 10.1086/306761 | bibcode = 1999ApJ...512..351M | arxiv = astro-ph/9810024 }} </ref> <ref name="toba"> {{cite web | title = Super-eruptions: Global effects and future threats | publisher = The Geological Society | url = https://www.geolsoc.org.uk/Education-and-Careers/Resources/Papers-and-Reports/~/media/shared/documents/education%20and%20careers/Super_eruptions.ashx | access-date =25 Mayo 2012 }} </ref> <ref name="havo">{{cite web | title = Frequently Asked Questions | publisher = Hawai'i Volcanoes National Park | year = 2011 | url = http://www.nps.gov/havo/faqs.htm | access-date = 22 Oktubre 2011 | archive-date = 27 Oktubre 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121027191821/http://www.nps.gov/havo/faqs.htm | url-status = dead }}</ref> <ref name="Bostrom 2002"> {{cite journal | last = Bostrom | first = Nick | authorlink = Nick Bostrom | date = Marso 2002 | title = Existential Risks: Analyzing Human Extinction Scenarios and Related Hazards | journal = Journal of Evolution and Technology | volume = 9 | issue = 1 | url = http://www.nickbostrom.com/existential/risks.html|access-date=10 Setyembre 2012 }} </ref> <ref name="beteldeath"> {{cite web | title = Sharpest Views of Betelgeuse Reveal How Supergiant Stars Lose Mass | date = 29 Hulyo 2009 | work = Press Releases | publisher = [[European Southern Observatory]] | url = http://www.eso.org/public/news/eso0927/ | access-date =6 Setyembre 2010 }} </ref> <ref name="betel"> {{cite web |title=Betelgeuse will explode someday |publisher=EarthSky Communications, Inc |author=Sessions, Larry |date =29 Hulyo 2009 |url=http://earthsky.org/brightest-stars/betelgeuse-will-explode-someday |access-date=16 Nobyembre 2010}} </ref> <ref name="gliese"> {{cite journal | last = Bobylev | first = Vadim V. | date= Marso 2010 | title = Searching for Stars Closely Encountering with the Solar System | journal = Astronomy Letters | volume = 36 | issue = 3 | pages = 220–226 | doi = 10.1134/S1063773710030060 | arxiv = 1003.2160 | bibcode = 2010AstL...36..220B }} </ref> <ref name="phobos"> {{cite journal | last = Sharma | first = B. K. | title = Theoretical formulation of the Phobos, moon of Mars, rate of altitudinal loss | year = 2008 | journal = Eprint arXiv:0805.1454 | url = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:0805.1454 |access-date=10 Setyembre 2012 }} </ref> <ref name="rift">{{cite web | title = Birth of an Ocean: The Evolution of Ethiopia's Afar Depression | last = Haddok | first = Eitan | date = 29 Setyembre 2008 | publisher = ''[[Scientific American]]'' | url = http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=birth-of-an-ocean | access-date = 27 Disyembre 2010 | archive-date = 24 Disyembre 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131224105641/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=birth-of-an-ocean | url-status = dead }}</ref> <ref name="trench"> {{cite book | title = Essentials of Oceanography | url = https://archive.org/details/essentialsofocea05edgarr | last = Garrison | first = Tom |edition=5 | page = [https://archive.org/details/essentialsofocea05edgarr/page/62 62] | publisher = Brooks/Cole | year = 2009 }} </ref> <ref name="medi">{{cite web | title = Continents in Collision: Pangea Ultima | publisher = [[NASA]] | year = 2000 | url = http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast06oct_1/ | access-date = 29 Disyembre 2010 | archive-date = 21 Agosto 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120821173013/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast06oct_1/ | url-status = dead }}</ref> <ref name="kpg1">{{cite web | title = Meteorites, Impacts, and Mass Extinction | last = Nelson | first = Stephen A. | publisher = [[Tulane University]] | url = http://www.tulane.edu/~sanelson/geol204/impacts.htm | access-date = 13 Enero 2011 | archive-date = 6 Agosto 2017 | archive-url = https://archive.today/20170806121814/http://www.tulane.edu/~sanelson/Natural_Disasters/impacts.htm | url-status = dead }}</ref> <ref name="galyear"> {{cite web | title = Period of the Sun's Orbit Around the Galaxy (Cosmic Year) | first = Stacy | last = Leong | url = http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml | year = 2002 | work = The Physics Factbook | access-date =2 Abril 2007 }} </ref> <ref name="scotese"> {{cite web | url = http://www.scotese.com/newpage11.htm| last = Scotese | first = Christopher R. | title = Pangea Ultima will form 250 million years in the Future | work = Paleomap Project | access-date =13 Marso 2006 }} </ref> <ref name="Williams Nield 2007">{{cite news | last1 = Williams | first1 = Caroline | last2 = Nield | first2 = Ted | title = Pangaea, the comeback | work = New Scientist | date = 20 Oktubre 2007-10-20 | url = http://www.science.org.au/nova/newscientist/104ns_011.htm | access-date = 28 Agosto 2009 | archive-date = 13 Abril 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080413162401/http://www.science.org.au/nova/newscientist/104ns_011.htm | url-status = dead }}</ref> <ref name="Heath Doyle 2009"> {{cite arxiv | last1 = Heath | first1 = Martin J. | last2 = Doyle | first2 = Laurance R. | title = Circumstellar Habitable Zones to Ecodynamic Domains: A Preliminary Review and Suggested Future Directions | eprint=0912.2482 | year = 2009 }} </ref> <ref name="600mil">{{cite web | url = http://sunearthday.nasa.gov/2006/faq.php | title = Questions Frequently Asked by the Public About Eclipses | date = | publisher = [[NASA]] | access-date = 7 Marso 2010 | archive-date = 12 Marso 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100312030853/http://sunearthday.nasa.gov/2006/faq.php | url-status = dead }}</ref> <ref name="bd2_6_1665">{{cite journal | last1 = Franck | first1 = S. | last2 = Bounama | first2 = C. | last3 = Von Bloh | first3 = W. | title = Causes and timing of future biosphere extinction | journal = Biogeosciences Discussions | volume = 2 | issue = 6 | pages = 1665–1679 | date = Nobyembre 2005 | bibcode = 2005BGD.....2.1665F | url = http://biogeosciences-discuss.net/2/1665/2005/bgd-2-1665-2005.pdf | access-date = 19 Oktubre 2011 | doi = 10.5194/bgd-2-1665-2005 | archive-date = 29 Oktubre 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191029164900/https://www.biogeosciences-discuss.net/2/1665/2005/bgd-2-1665-2005.pdf | url-status = dead }}</ref> <ref name="mnras386_1"> {{cite journal | last1 = Schröder | first1 = K.-P. | last2 = Connon Smith | first2 = Robert | title = Distant future of the Sun and Earth revisited | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 386 | issue = 1 | date = 1 Mayo 2008 | pages = 155–163 | doi = 10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x | bibcode = 2008MNRAS.386..155S |arxiv = 0801.4031 }} </ref> <ref name="abode"> {{cite book | last1 = Brownlee | first1 = Donald E. | year = 2010 | chapter = Planetary habitability on astronomical time scales | title = Heliophysics: Evolving Solar Activity and the Climates of Space and Earth | editor1-first = Carolus J. | editor1-last = Schrijver | editor2-first = George L. | editor2-last = Siscoe | chapterurl = http://books.google.com/books?id=M8NwTYEl0ngC&pg=PA79 | publisher = Cambridge University Press | isbn = 978-0-521-11294-9 }} </ref> <ref name="mars"> {{cite book | title = Mars: A Warmer, Wetter Planet | author = Kargel, Jeffrey Stuart | url = http://books.google.com/?id=0QY0U6qJKFUC&pg=PA509&lpg=PA509&dq=mars+future+%22billion+years%22+sun | page = 509 | isbn = 978-1-85233-568-7 | year = 2004 | publisher = Springer | access-date =29 Oktubre 2007 }} </ref> <ref name="ng4_264"> {{cite journal | title = Reconciling the Hemispherical Structure of Earth's Inner Core With its Super-Rotation | last1 = Waszek | first1 = Lauren | last2 = Irving | first2 = Jessica | last3 = Deuss | first3 = Arwen | date = 20 Pebrero 2011 | journal = Nature Geoscience | volume = 4 | issue = 4 | pages = 264–267 | bibcode = 2011NatGe...4..264W | doi = 10.1038/ngeo1083 }} </ref> <ref name="compo"> {{cite journal | title = Compositional Model for the Earth's Core | last = McDonough | first = W. F. | year = 2004 | journal = Treatise on Geochemistry | volume = 2 | pages = 547–568 | doi = 10.1016/B0-08-043751-6/02015-6 | bibcode = 2003TrGeo...2..547M | isbn = 978-0-08-043751-4 }} </ref> <ref name="magnet"> {{cite journal | last1 = Luhmann | first1 = J. G. | last2 = Johnson | first2 = R. E. | last3 = Zhang | first3 = M. H. G. | title = Evolutionary impact of sputtering of the Martian atmosphere by O<sup>+</sup> pickup ions | url = https://archive.org/details/geophysical-research-letters_1992-11-03_19_21/page/2151 | journal = [[Geophysical Research Letters]] | volume = 19 | issue = 21 | pages = 2151–2154 | year = 1992 | bibcode = 1992GeoRL..19.2151L | doi = 10.1029/92GL02485 }} </ref> <ref name="wander"> {{cite journal | title = On the Long Term Evolution of the Spin of the Earth | last1 = Neron de Surgey | first1 = O. | last2 = Laskar | first2 = J. | year = 1996 | journal = Astronomie et Systemes Dynamiques, Bureau des Longitudes | volume = 318 | pages = 975| bibcode = 1997A&A...318..975N }} </ref> <ref name="chaos">{{cite news | title = Study: Earth May Collide With Another Planet | publisher = [[Fox News]] | url = http://www.foxnews.com/story/0,2933,525706,00.html | date = 11 Hunyo 2009 | access-date = 8 Setyembre 2011 | archive-date = 4 Nobiyembre 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121104012159/http://www.foxnews.com/story/0,2933,525706,00.html | url-status = dead }}</ref> <ref name="venus"> {{cite news | title = Science: Fiery Future for Planet Earth | author = Hecht, Jeff | work = New Scientist (subscription required)| url = http://www.newscientist.com/article/mg14219191.900-science-fiery-future-for-planet-earth-.html | date = 2 Abril 1994 | issue = 1919 | page = 14 | access-date =29 Oktubre 2007 }} </ref> <ref name="triton"> {{cite journal | title = Tidal Evolution in the Neptune-Triton System | url = https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1989-07_219_1-2/page/23 | last1 = Chyba | first1 = C. F. | last2 = Jankowski | first2 = D. G. | last3 = Nicholson | first3 = P. D. | year = 1989 | journal = Astronomy & Astrophysics | volume = 219 | page = 23 | bibcode = 1989A&A...219L..23C }} </ref> <ref name="cox"> {{cite journal | title = The Collision Between The Milky Way And Andromeda | author = Cox, J. T.; Loeb, Abraham | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | year = 2007 | doi = 10.1111/j.1365-2966.2008.13048.x | volume = 386 | issue = 1 | page = 461 | bibcode = 2008MNRAS.tmp..333C | arxiv = 0705.1170 }} </ref> <!-- Unused citations <ref name="milk"> {{cite journal | title = Colliding molecular clouds in head-on galaxy collisions | last1 = Braine | first1 = J. | last2 = Lisenfeld | first2 = U. | last3 = Duc | first3 = P. A. | display-authors = 3 | last4 = Brinks | first4 = E. | last5 = Charmandaris | first5 = V. | last6 = Leon | first6 = S. | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 418 | issue = 2 | pages = 419–428 | year = 2004 | doi = 10.1051/0004-6361:20035732 | url = http://www.aanda.org/index.php?option=article&access=doi&doi=10.1051/0004-6361:20035732 | access-date =2 Abril 2008 | bibcode = 2004A&A...418..419B | arxiv = astro-ph/0402148 }} </ref>--> <ref name="Schroder 2008"> {{cite journal | last1 = Schroder | first1 = K. P. | last2 = Connon Smith | first2 = Robert | year = 2008 | title = Distant Future of the Sun and Earth Revisited | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 386 | issue = 1 | pages = 155–163 | bibcode = 2008MNRAS.386..155S | doi = 10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |arxiv = 0801.4031 }} </ref> <ref name="Rybicki2001"> {{cite journal | author = Rybicki, K. R.; Denis, C. | title = On the Final Destiny of the Earth and the Solar System | journal = Icarus | volume = 151 | issue = 1 | pages = 130–137 | year = 2001 | doi = 10.1006/icar.2001.6591 | bibcode = 2001Icar..151..130R }} </ref> <ref name="Titan">{{cite journal | title = Titan under a red giant sun: A new kind of "habitable" moon | author = Lorenz, Ralph D.; Lunine, Jonathan I.; McKay, Christopher P. | journal = Geophysical Research Letters | year = 1997 | volume = 24 | pages = 2905–8 | url = http://www.lpl.arizona.edu/~rlorenz/redgiant.pdf | access-date = 21 Marso 2008 | format = PDF | doi = 10.1029/97GL52843 | pmid = 11542268 | issue = 22 | bibcode = 1997GeoRL..24.2905L | archive-date = 24 Hulyo 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110724173621/http://www.lpl.arizona.edu/~rlorenz/redgiant.pdf | url-status = dead }}</ref> <ref name="nebula">{{cite web | author = Balick, Bruce | title = Planetary Nebulae and the Future of the Solar System | publisher = University of Washington | url = http://www.astro.washington.edu/balick/WFPC2/ | access-date = 23 Hunyo 2006 | archive-date = 19 Disyembre 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081219010229/http://www.astro.washington.edu/balick/WFPC2/ | url-status = dead }}</ref> <ref name="apj676_1_594"> {{cite journal | display-authors=1 | last1 = Kalirai | first1 = Jasonjot S. | last2 = Hansen | first2 = Brad M. S. | last3 = Kelson | first3 = Daniel D. | last4 = Reitzel | first4 = David B. | last5 = Rich | first5 = R. Michael | last6 = Richer | first6 = Harvey B. | title = The Initial-Final Mass Relation: Direct Constraints at the Low-Mass End | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2008-03-20_676_1/page/594 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 676 | issue = 1 | pages = 594–609 | date = Marso 2008 | doi = 10.1086/527028 | bibcode = 2008ApJ...676..594K |arxiv = 0706.3894 }} </ref> <!--ref name="black"> {{cite journal | last = Vila | first = Samuel C. | title = Evolution of a 0.6 M_{sun} White Dwarf | journal = Astrophysical Journal | year = 1971 | volume = 170 | issue = 153 | doi = 10.1086/151196 | bibcode = 1971ApJ...170..153V }} </ref--> <ref name="bigrip">{{cite web | title = Universe May End in a Big Rip | date = 1 Mayo 2003 | work = [[CERN Courier]] | url = http://cerncourier.com/cws/article/cern/28845 | access-date = 22 Hulyo 2011 | archive-date = 7 Nobyembre 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171107032412/http://cerncourier.com/cws/article/cern/28845 | url-status = dead }}</ref> <ref name="chand"> {{cite journal | title = Chandra Cluster Cosmology Project III: Cosmological Parameter Constraints | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2009-02-20_692_2/page/1060 | last1 = Vikhlinin | first1 = A. | last2 = Kravtsov | first2 = A.V. | last3 = Burenin | first3 = R.A. | year = 2009 | display-authors = 3 | last4 = Ebeling | first4 = H. | last5 = Forman | first5 = W. R. | last6 = Hornstrup | first6 = A. | last7 = Jones | first7 = C. | last8 = Murray | first8 = S. S. | last9 = Nagai | first9 = D. | publisher = [[Astrophysical Journal]] | volume = 692 | page = 1060 | issue = 2 | doi = 10.1088/0004-637X/692/2/1060 | bibcode = 2009ApJ...692.1060V | journal = The Astrophysical Journal |arxiv = 0812.2720 }} </ref> <ref name="tide1"> {{cite book | title = Solar System Dynamics | author = Murray, C.D. and Dermott, S.F. | publisher = [[Cambridge University Press]] | year = 1999 | page = 184 | isbn = 978-0-521-57295-8 }} </ref> <ref name="tide2"> {{cite book | last = Dickinson | first = Terence | authorlink = Terence Dickinson | title = From the Big Bang to Planet X | publisher = [[Camden House]] | year = 1993 | location = Camden East, Ontario | pages = [https://archive.org/details/frombigbangtopla00unse/page/79 79]–81 | url =https://archive.org/details/frombigbangtopla00unse| isbn = 978-0-921820-71-0 }} </ref> <ref name="canup_righter"> {{cite book | first1 = Robin M. | last1 = Canup | first2 = Kevin | last2 = Righter | title = Origin of the Earth and Moon | volume = 30 | series=The University of Arizona space science series | publisher = University of Arizona Press | year = 2000 | isbn = 978-0-8165-2073-2 | pages = 176-177 | url = http://books.google.com/books?id=8i44zjcKm4EC&pg=PA176 }} </ref> <ref name="galaxy"> {{cite journal | title = Cosmology with Hypervelocity Stars | url = https://archive.org/details/arxiv-1102.0007 | author = Loeb, Abraham | work = Harvard University | year = 2011 | arxiv = 1102.0007v2.pdf }} </ref> <ref name="temp"> {{cite book | last = Chown | first = Marcus | title = Afterglow of Creation | url = https://archive.org/details/afterglowofcreat00chow | publisher = University Science Books | year = 1996 | page = [https://archive.org/details/afterglowofcreat00chow/page/210 210] }} </ref> <ref name="messier"> {{cite web | title = The Local Group of Galaxies | url = http://messier.seds.org/more/local.html | publisher = Students for the Exploration and Development of Space | work = University of Arizona | access-date =2 Oktubre 2009 }} </ref> <ref name="bluedwarf"> {{cite journal | last1 = Adams | first1 = F. C. | last2 = Graves | first2 = G. J. M. | last3 = Laughlin | first3 = G. | chapter = Red Dwarfs and the End of the Main Sequence | title = Gravitational Collapse: From Massive Stars to Planets. / First Astrophysics meeting of the Observatorio Astronomico Nacional. / A meeting to celebrate Peter Bodenheimer for his outstanding contributions to Astrophysics | editor1-first = G. | editor1-last = García-Segura | editor2-first = G. | editor2-last = Tenorio-Tagle | editor3-first = J. | editor3-last = Franco | editor4-first = H. W. | editor4-last = Yorke | journal = Revista Mexicana de Astronomía y Astrofísica (Serie de Conferencias) | volume = 22 | pages = 46–49 | date= Disyembre 2004 | bibcode = 2004RMxAC..22...46A }} See Fig. 3. </ref> <ref name="strip"> {{cite book | author = Tayler, Roger John | year = 1993 | title = Galaxies, Structure and Evolution| url = https://archive.org/details/unset0000unse_a5e6 |edition=2 | publisher = Cambridge University Press | page = [https://archive.org/details/unset0000unse_a5e6/page/92 92] | isbn = 978-0-521-36710-3 }} </ref> <ref name="five degs"> {{cite book | title = The Anthropic Cosmological Principle | last1 = Barrow | first1 = John D. | author1-link = John D. Barrow | last2 = Tipler | first2 = Frank J.| author2-link = Frank J. Tipler | others= foreword by [[John Archibald Wheeler|John A. Wheeler]] | isbn = 978-0-19-282147-8 | id = [http://lccn.loc.gov/87028148 LC 87-28148] | url = http://books.google.com/books?id=uSykSbXklWEC&printsec=frontcover | access-date =31 Disyembre 2009 | date = 19 Mayo 1988 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford }} </ref> <ref name="five ages pp85–87"> {{cite book | last1 = Adams | first1 = Fred | last2 = Laughlin | first2 = Greg | year = 1999 | title = The Five Ages of the Universe | url = https://archive.org/details/fiveagesofuniver0000adam | publisher = The Free Press | location = New York | pages = [https://archive.org/details/fiveagesofuniver0000adam/page/85 85]–87 | isbn = 978-0-684-85422-9 }} </ref> <ref name="dyson"> {{cite journal | title = Time Without End: Physics and Biology in an Open Universe | author = Dyson, Freeman J. | journal = Reviews of Modern Physics (subscription required) | volume = 51 | issue = 3 | page = 447 | year = 1979 | url = http://rmp.aps.org/abstract/RMP/v51/i3/p447_1 | access-date =5 Hulyo 2008 | doi = 10.1103/RevModPhys.51.447 | bibcode = 1979RvMP...51..447D }} </ref> <ref name="sun_future_schroder"> {{cite journal | first = K.-P. | last = Schröder | year = 2008 | title = Distant Future of the Sun and Earth Revisited | doi = 10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 386 | issue = 1 | page = 155 | last2 = Connon Smith | first2 = Robert | bibcode = 2008MNRAS.386..155S | arxiv = 0801.4031 }} </ref> <ref name="sun future"> {{cite journal | author = Sackmann, I. J.; Boothroyd, A. J.; Kraemer, K. E. | title = Our Sun. III. Present and Future | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1993-11-20_418_1/page/456 | page = 457 | journal = Astrophysical Journal | year = 1993 | volume = 418 | bibcode = 1993ApJ...418..457S | doi = 10.1086/173407 }} </ref> <ref name="proton"> {{cite journal | author = Nishino | year = 2009 | title = Search for Proton Decay via {{Subatomic particle|Proton+}} → {{Subatomic particle|Positron}}{{Subatomic particle|pion0}} and {{Subatomic particle|Proton+}} → {{Subatomic particle|Muon+}}{{Subatomic particle|pion0}} in a Large Water Cherenkov Detector | journal = [[Physical Review Letters]] | volume = 102 | issue = 14 | pages = 141801 | doi = 10.1103/PhysRevLett.102.141801 | bibcode = 2009PhRvL.102n1801N | author-separator = , | author2 = Super-K Collaboration | display-authors = 2 | last3 = Abe | first3 = K. | last4 = Hayato | first4 = Y. | last5 = Iida | first5 = T. | last6 = Ikeda | first6 = M. | last7 = Kameda | first7 = J. | last8 = Kobayashi | first8 = K. | last9 = Koshio | first9 = Y. | authorlink2 = Super-Kamiokande }} </ref> <ref name="half-life"> {{cite book | url = http://www.nap.edu/jhp/oneuniverse/frontiers_solution_17.html | title = One Universe: At Home in the Cosmos | first1 = Neil de Grasse | last1 = Tyson | last2 = Tsun-Chu Liu | first2 = Charles | last3 = Irion | first3 = Robert | publisher = Joseph Henry Press | year = 2000 | isbn = 978-0-309-06488-0 }} </ref> <ref name="Page 1976"> {{cite journal | title = Particle Emission Rates From a Black Hole: Massless Particles From an Uncharged, Nonrotating Hole | last = Page | first = Don N. | year = 1976 | journal = Physical Review D | volume = 13 | issue = 2 | pages = 198–206 | bibcode = 1976PhRvD..13..198P | doi = 10.1103/PhysRevD.13.198 }} See in particular equation (27). </ref> <ref name="chen"> {{cite book | url = http://arxiv.org/ftp/physics/papers/0703/0703183.pdf | chapter = Dark Energy and Life's Ultimate Future | author = Vaas. Rüdiger | year = 2006|editor=Vladimir Burdyuzha | title = The Future of Life and the Future of our Civilization | publisher = Springer | pages = 231–247 | isbn = 978-1-4020-4967-5 }} </ref> <ref name="page95"> {{cite book | chapter = Information Loss in Black Holes and/or Conscious Beings? | last = Page | first = Don N. | title = Heat Kernel Techniques and Quantum Gravity | year = 1995|editor=Fulling, S.A. | page = 461 | series = Discourses in Mathematics and its Applications | issue = 4 | publisher = Texas A&M University | arxiv = hep-th/9411193 | isbn = 978-0-9630728-3-2 }} </ref> <ref name="deneb"> {{cite web | title = Deneb | publisher = University of Illinois | year = 2009 | url = http://stars.astro.illinois.edu/sow/deneb.html | access-date =5 Setyembre 2011 }} </ref> <ref name="Solar_eclipses_during_transits">{{cite journal | title = Simultaneous Transits | author = Meeus, J. and Vitagliano, A. | journal = Journal of the British Astronomical Association | url = http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/Simtrans.pdf | year = 2004 | volume = 114 | issue = 3 | access-date = 7 Setyembre 2011 | archive-date = 2006-06-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060615055002/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/Simtrans.pdf | url-status = dead }}</ref> <ref name="greg"> {{cite journal | last = Borkowski | first = K.M. | year = 1991 | title = The Tropical Calendar and Solar Year | journal = J. Royal Astronomical Soc. of Canada | volume = 85 | issue = 3| pages = 121–130 | bibcode = 1991JRASC..85..121B }} </ref> <ref name="vega">{{cite web | title = Why is Polaris the North Star? | publisher = [[NASA]] | url = http://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question64.html | access-date = 10 Abril 2011 | archive-date = 25 Hulyo 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110725180305/http://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question64.html | url-status = dead }}</ref> <ref name="plait"> {{cite book | title = Bad Astronomy: Misconceptions and Misuses Revealed, from Astrology to the Moon Landing "Hoax" | url = https://archive.org/details/badastronomymisc0000plai | author = Plait, Phil | publisher = John Wiley and Sons | year = 2002 | pages = [https://archive.org/details/badastronomymisc0000plai/page/54 55]–56 }} </ref> <ref name="islam"> {{cite web | title = Astronomy Answers: Modern Calendars | author = Strous, Louis | publisher = [[University of Utrecht]] | year = 2010 | url = http://aa.quae.nl/en/antwoorden/moderne_kalenders.html | access-date =14 Setyembre 2011 }} </ref> <ref name="mini2"> {{cite journal | last1 = Laskar | first1 = J. | journal = Astronomy and Astrophysics | title = Orbital, Precessional, and Insolation Quantities for the Earth From −20 Myr to +10 Myr | url = https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1993-03_270_1-2/page/522 | volume=270 | year = 1993 | pages = 522–533 | display-authors = 1 | author2 = <Please add first missing authors to populate metadata.> |bibcode = 1993A&A...270..522L }} </ref> <ref name="hayes07"> {{cite journal | author = Hayes, Wayne B. | title = Is the Outer Solar System Chaotic? | journal = Nature Physics | arxiv = astro-ph/0702179 | year = 2007 | volume = 3 | issue = 10 | pages = 689–691 | doi = 10.1038/nphys728 | bibcode = 2007NatPh...3..689H }} </ref> <ref name="time">{{cite news | title = Hurtling Through the Void | publisher = ''[[Time Magazine]]'' | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926062,00.html | access-date = 5 Setyembre 2011 | date = 20 Hunyo 1983 | archive-date = 17 Oktubre 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111017095230/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926062,00.html | url-status = dead }}</ref> <ref name="glob">{{cite web | url = http://www.news.cornell.edu/releases/Nov99/Arecibo.message.ws.html | title = Cornell News: "It's the 25th Anniversary of Earth's First (and only) Attempt to Phone E.T." | date = 12 Nobyembre 1999 | publisher = Cornell University | access-date = 29 Marso 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080802005337/http://www.news.cornell.edu/releases/Nov99/Arecibo.message.ws.html | archive-date = 2 Agosto 2008 | url-status = live }}</ref> <ref name="voyager"> {{cite web | title = Voyager: The Interstellar Mission | publisher = NASA | url = http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html | access-date =5 Setyembre 2011 }} </ref> <ref name="keo1">{{cite web | title = KEO FAQ | url = http://www.keo.org/uk/pages/faq.html#q1 | publisher = keo.org | access-date = 14 Oktubre 2011 | archive-date = 8 Enero 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210108011828/http://www.keo.org/uk/pages/faq.html#q1 | url-status = dead }}</ref> <ref name="Pioneer 1st 7 billion"> {{cite web | title = Pioneer 10: The First 7 Billion Miles | publisher = NASA | url = http://www.nasaimages.org/luna/servlet/detail/NVA2~4~4~4400~104926:Pioneer-10--The-First-7-Billion-Mil | access-date =5 Setyembre 2011 }} </ref> <ref name="Pioneer Ames">{{cite web | title = The Pioneer Missions | publisher = NASA | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/missions/archive/pioneer.html | access-date = 5 Setyembre 2011 | archive-date = 2011-08-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110815233221/http://www.nasa.gov/centers/ames/missions/archive/pioneer.html | url-status = dead }}</ref> <ref name="longnow"> {{cite web | title = The Long Now Foundation | publisher = The Long Now Foundation | url = http://longnow.org/about/ | year = 2011 | access-date =21 Setyembre 2011 }} </ref> <ref name="brandon"> {{cite journal | last1 = Carter | first1 = Brandon | authorlink = Brandon Carter | last2 = McCrea | first2 = W. H. | year = 1983 | title = The anthropic principle and its implications for biological evolution | journal = [[Philosophical Transactions of the Royal Society|Philosophical Transactions of the Royal Society of London]] | volume = A310 | issue = 1512 | pages = 347–363 | doi = 10.1098/rsta.1983.0096 |bibcode = 1983RSPTA.310..347C }} </ref> <ref name="typeiii"> {{cite web | authorlink = Michio Kaku | last = Kaku | first = Michio | year = 2010 | title = The Physics of Interstellar Travel: To one day, reach the stars | url = http://mkaku.org/home/?page_id=250 | publisher=mkaku.org | access-date =29 Agosto 2010 }} </ref> <ref name="sublight">{{cite web | first = I. A. | last = Crawford | publisher = Scientific American | url = http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=where-are-they | title = Where are They? Maybe we are alone in the galaxy after all | date = Hulyo 2000 | access-date = 20 Hulyo 2012 | archive-date = 1 Disyembre 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111201003944/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=where-are-they | url-status = dead }}</ref> <ref name="unix">{{cite web | last1 = Saxena | first1 = Ashutosh | last2 = Sanjay | first2 = Rawat | title = IDRBT Working Paper No. 9 | url = http://www.idrbt.ac.in/publications/workingpapers/Working%20Paper%20No.%209.pdf | publisher = Institute for Development and Research in Banking Technology | access-date = 9 Marso 2012 | archive-date = 4 Marso 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304035522/http://www.idrbt.ac.in/publications/workingpapers/Working%20Paper%20No.%209.pdf | url-status = dead }}</ref> <ref name="global1"> {{cite book | title = Global Catastrophic Risks | editor1-last = Bostrom | editor1-first = Nick | editor2-last = Cirkovic | editor2-first = Milan M. | last = Adams | first = Fred C. | chapter = Long-term astrophysicial processes | pages = 33–47 | publisher = Oxford University Press | year = 2008 }} </ref> <ref name="laskar"> {{cite web | title = Astronomical Solutions for Earth Paleoclimates | author = Laskar et al. | url = http://www.imcce.fr/Equipes/ASD/insola/earth/earth.html | publisher = Institut de mecanique celeste et de calcul des ephemerides | access-date =20 Hulyo 2012 }} </ref> <ref name="solex">{{cite web | title = The Solex page | url = http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ | author = Aldo Vitagliano | year = 2011 | publisher = Università degli Studi di Napoli Federico II | access-date = 20 Hulyo 2012 | archive-date = 29 Abril 2009 | archive-url = https://www.webcitation.org/5gOzK38bc?url=http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ | url-status = dead }}</ref> <ref name="greg2">{{cite web | url = http://aa.usno.navy.mil/data/docs/JulianDate.php/ | title = Julian Date Converter | publisher = US Naval Observatory | access-date = 20 Hulyo 2012 | archive-date = 6 Oktubre 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071006064455/http://aa.usno.navy.mil/data/docs/JulianDate.php | url-status = dead }}</ref> <ref name="lageos">{{cite web | title = LAGEOS 1, 2 | publisher = NASA | url = http://space.jpl.nasa.gov/msl/QuickLooks/lageosQL.html | access-date = 21 Hulyo 2012 | archive-date = 21 Hulyo 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110721062751/http://space.jpl.nasa.gov/msl/QuickLooks/lageosQL.html | url-status = dead }}</ref> <ref name="pressure"> {{cite journal | author = Li King-Fai; Pahlevan, Kaveh; Kirschvink, Joseph L.; Yung, Luk L. | year = 2009 | title = Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 106 | number = 24 | doi = 10.1073/pnas.0809436106 |bibcode = 2009PNAS..106.9576L | pmid=19487662 | pmc=2701016}} </ref> <ref name="natgeo">{{cite web|title=Gamma-Ray Burst Caused Mass Extinction?|author= Minard, Anne|publisher= National Geographic News|year=2009|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2009/04/090403-gamma-ray-extinction.html|access-date=2012-08-27 }}</ref> }} [[Kategorya:Puturolohiya]] 41jlbla5r87qsls8v181btrd3sr3epa McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle 0 227743 2227852 2212338 2026-09-23T00:39:37Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227852 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:F-15E Strike Eagle.jpg|300px|thumbnail]] '''McDonnell Douglas''' (ngayon '''Boeing''') ng '''F-15E Strike Eagle''' ay isang lahat-ng-panahon multirole manlalaban, na nahango mula sa McDonnell Douglas F-15 Eagle. Ang F-15E ay dinisenyo sa 1980s para sa malayuan, high speed pagbabawal nang walang pag-asa sa pag-escort o electronic digma sasakyang panghimpapawid. Estados Unidos Air Force (USAF) ng F-15E Strike Eagles maaaring nakikilala mula sa iba pang Eagle US variant sa pamamagitan ng mas madidilim na magbalatkayo at Conformal fuel tank naka-mount sa kahabaan ng intakes engine. Ang Strike Eagle ay naging ipamahagi para sa mga operasyon ng militar sa Iraq, Afghanistan, at Libya. Dinala sa panahon ng mga operasyon ng F-15E ay out malalim strike laban sa mga target na may mataas na halaga, lumaban air patrols, at pagbibigay malapit naka suporta para sa koalisyon hukbo. Ito ay nakakita rin ng pagkilos sa mga salungatan sa ibang pagkakataon at na-export sa maraming mga bansa. ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Refbegin}} * {{Cite book|last=Clancy|first=Tom|title=Fighter Wing|year=1996|url=https://archive.org/details/fighterwingguide0000clan_a6q7|location=London|publisher=HarperCollins, 1995|isbn=0-00-255527-1|ref={{harvid|Clancy|1995}}}} * Davies, Steve. ''Combat Legend, F-15 Eagle and Strike Eagle''. London: Airlife Publishing, 2002. ISBN 1-84037-377-6. * Davies, Steve. ''Boeing F-15E Strike Eagle, All-Weather Attack Aircraft''. London: Airlife Publishing, 2003. ISBN 1-84037-378-4. * Davies, Steve. ''F-15E Strike Eagle Units In Combat 1990–2005''. London: Osprey Publishing, 2005. ISBN 1-84176-909-6. * Davies, Steve and Doug Dildy. ''F-15 Eagle Engaged: The World's Most Successful Jet Fighter''. Oxford, UK: Osprey Publishing, 2007. ISBN 1-84603-169-9. * {{Cite book|last=Donald|first=David|chapter=F-15E Strike Eagle|title=[[World Airpower Journal]]|volume=21|year=|publisher=AIRtime Publishing, 1995}} * Jenkins, Dennis R. ''McDonnell Douglas F-15 Eagle, Supreme Heavy-Weight Fighter''. Hinckley, UK: Midland Publishing, 1998. ISBN 1-85780-081-8. * Rininger, Tyson. ''F-15 Eagle at War''. St. Paul, Minnesota: Zenith Imprint, 2009. ISBN 0-7603-3350-5. * Smallwood, William L. ''Strike Eagle: Flying the F-15E In The Gulf War.'' London: Brassey's, 1994. ISBN 978-1-57488-122-6. {{Refend}} ==Ugnay Panlabas== {{Commons category|F-15E Strike Eagle}} * [https://web.archive.org/web/20121217074722/http://www.af.mil/information/factsheets/factsheet.asp?fsID=102 F-15E USAF fact sheet] * [http://www.boeing.com/defense-space/military/f15/index.htm F-15E page] and [http://www.boeing.com/defense-space/military/f15/f-15k/index.html F-15K page on Boeing.com] * [http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=2286 F-15E on USAF National Museum web site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071102113919/http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=2286 |date=2007-11-02 }} * [http://www.f-15e.info/ F-15E.info, a dedicated F-15E site] [[Kategorya:Sasakyang panghimpapawid]] [[Kategorya:Manlalaban sasakyang panghimpapawid]] 9cd88nmg6dmqsdper8u29m4par3ap0x Lipad 370 ng Malaysia Airlines 0 229102 2227793 2197447 2026-09-22T21:57:42Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227793 wikitext text/x-wiki {{Infobox aircraft occurrence | name = Lipad 370 ng Malaysia Airlines | occurrence_type = nawawalang sasakyang panghimpapawid | image = Boeing 777-200ER Malaysia AL (MAS) 9M-MRO - MSN 28420 404 (9272090094).jpg | caption = Ang eroplano (9M-MRO) habang paalis ito ng [[Paliparang Charles de Gaulle]] noong 2011 | date = {{Start date|2014|03|08|df=y}} | summary = [[:en:List of aerial disappearances|Nawawala]] | site = | coordinates = <!-- Please do not add coordinates unless the accident site is confirmed, as it is all speculation at this point --> | aircraft_type = [[:en:777-200ER|Boeing 777-200ER]] | operator = [[:en:Malaysia Airlines|Malaysia Airlines]] | tail_number = 9M-MRO | passengers = 227 | crew = 12 | fatalities = 239 | injuries = | survivors = 0 | origin = [[:en:Kuala Lumpur International Airport|Paliparang Pandaigdig ng Kuala Lumpur]] | destination = [[:en:Beijing Capital International Airport|Paliparang Pandaigdig ng Beijing-Kabisera]] }} Ang '''Lipad 370&nbsp;ng Malaysia Airlines '''([[Wikang Ingles|Ingles]]: '''''Malaysian Airlines Flight 370''''') (MH370/MAS370) ay isang pandaigdigang pampasaherong lipad mula sa [[Kuala Lumpur]], Malaysia, patungong [[Beijing]], [[Republikang Popular ng Tsina|Tsina]], na naglaho noong 8 Marso 2014 na may sakay na 227 pasahero at 12 tripulante. Ang lipad, na pinapatakbo ng isang sasakyang panghimpapawid na Boeing 777-200ER, ay itinalaga rin bilang '''Lipad 748&nbsp;ng China Southern Airlines''' (CZ748) sa ilalim ng isang kasunduang ''codeshare''. Ang dahilan ng pagkawala ay hindi na matukoy at kasalukuyang sinisiyasat.<ref name="BBC">{{cite news|title=Malaysia Airlines 'loses contact with plane'|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-26492748|accessdate=8 Marso 2014|publisher=BBC|date=8 Marso 2014}}</ref><ref name="usatoday">{{cite web|url=http://www.usatoday.com/story/news/world/2014/03/07/malaysia-airlines-beijing-flight-missing/6187779/|title=Beijing-bound flight from Malaysia missing|publisher=USA TODAY|accessdate=7 March 2014}}</ref><ref name="ct">{{cite web|url=http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/chi-malaysia-plane-missing-20140308,0,412921.story|title=Malaysia Airlines says 'fearing the worst' for missing jet|work=Chicago Tribune|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2013|archiveurl=https://archive.today/20140308220100/http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/chi-malaysia-plane-missing-20140308,0,412921.story|archivedate=2014-03-08|url-status=live}}</ref> Umalis ang Lipad 370 mula sa Kuala Lumpur International Airport sa oras na 00:41 MST (UTC+8) noong 8 Marso 2014 at nakatakdang lumipad ng 6 na oras at darating sa Beijing Capital International Airport sa oras na 06:30&nbsp;ng araw ding iyon. Nawalan ng contact ang Subang Air Traffic Control Centre sa eroplano sa oras na 01:22 habang ito ay nasa [[Golpo ng Thailand]], at iniulat itong na nawawala sa oras na 02:40.<ref name="Aviation Herald">{{cite web|title=Crash: Malaysia B772 over Gulf of Thailand on Mar 8th 2014, aircraft missing|url=http://avherald.com/h?article=4710c69b&opt=0|work=The Aviation Herald|accessdate=8 Marso 2014}}</ref><ref name="MH370 Flight Incident" /> Isang magkasanib na kilos sa paghanap at pagsagip, na tumututok sa Golpo ng Thailand, [[Kipot ng Malaka]] at [[Dagat Luzon|Dagat Timog Tsina]], ay isinasagawa iba't ibang ahensya ng maraming pambansang pamahalaan.<ref name="Reuters">{{cite web|last=Grudgings|first=Stuart|title=Malaysia Airlines plane crashes in South China Sea with 239 people aboard: report|url=http://www.reuters.com/article/2014/03/08/us-malaysiaairlines-flight-idUSBREA2701720140308|accessdate=8 Marso 2014|archive-date=2014-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140308015839/http://www.reuters.com/article/2014/03/08/us-malaysiaairlines-flight-idUSBREA2701720140308|url-status=dead}}</ref><ref name="id">{{cite web|url=http://www.nst.com.my/latest/font-color-red-missing-mh370-font-indonesia-helps-in-search-for-airliner-1.504168|title=MISSING MH370: Indonesia helps in search for airliner|work=[[New Straits Times]]|date=9 Marso 2013|accessdate=9 Marso 2014|author=Tasnim Lokman}}</ref><ref name="tuoitrenews18157" /> May dalawang pasahero ang gumagamit ng huwad pagkakakilanlan.<ref>{{cite web |url=http://www.malaysiasun.com/index.php/sid/220383845/scat/48cba686fe041718/ht/Passengers-with-stolen-passports-on-board-Malaysia-Airlines-flight |title=Passengers with stolen passports on board Malaysia Airlines flight |work=Malaysia Sun |accessdate=8 Marso 2014 |archive-date=2014-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309012834/http://www.malaysiasun.com/index.php/sid/220383845/scat/48cba686fe041718/ht/Passengers-with-stolen-passports-on-board-Malaysia-Airlines-flight |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|author=DiBlasio, Natalie |author2= Kevin Johnson|title=U.S. reviews possible terror links in missing Malaysian jet |url=http://www.usatoday.com/story/news/world/2014/03/08/missing-jet-terror-concern/6203027/|work=[[USA Today]]|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014}}</ref><ref>{{cite web|title= Reports: FBI prepared to join investigation of missing Malaysia Airlines plane|url=http://cir.ca/news/malaysia-airlines-flight-370-investigation|publisher=circa|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014}}</ref> Sinabi ng pinuno ng Pangasiwaan ng Abyasyon Sibil ng Malaysia ng hindi pa itinapon ng mga opisyal ang hijacking bilang sanhi ng paglaho ng eroplano, at hindi rin kinumpirma ang mga karagdagang ulat na may nakitang pira-piraso ng eroplano sa laot sa timog ng [[Biyetnam]].<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-26510027 |title=Missing Malaysia Airlines plane 'a mystery' |work=BBC News |accessdate=10 Marso 2014}}</ref> ==Insidente== [[File:Malaysia Airlines MH370 path labelled.svg|thumb|250px|Pinagmulan at patutunguhang paliparan para sa MH370 at huling natukoy na posisyon sa ibabaw ng Golpo ng Thailand]] Umalis ang lipad mula sa Paliparang Pandaigdig ng Kuala Lumpur noong 8 Marso 2014 01:41 oras ng Malaysia (7 Marso, 16:41 UTC) at nakatakdang lumapag sa Paliparang Pandaigdig ng Beijing-Kabisera sa oras na 06:30 (7 Marso, 22:30 UTC). Natigil lahat ng komunikasyon mula sa eroplano at nawala ang senyales ng transponder nito<ref>{{cite web |url=http://english.astroawani.com/videos/show/buletin-awani/how-accurate-is-flight-radar-24-27103 |title=Interview with Mikael Robertson of Fight Radar 24, Astro Awani, 8 March 2014 |publisher=English.astroawani.com |accessdate=8 Marso 2014 |archive-date=8 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140308133050/http://english.astroawani.com/videos/show/buletin-awani/how-accurate-is-flight-radar-24-27103 |url-status=dead }}</ref> bago dumaan sa Ho Chi Minh Area Control Center.<ref name="Aviation Herald" /><ref name="MH370 Flight Incident">{{cite news|title=MH370 Flight Incident|url=http://www.malaysiaairlines.com/my/en/site/dark-site.html|publisher=Malaysian Airlines|accessdate=8 Marso 2014|archive-date=8 Marso 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140308134226/http://www.malaysiaairlines.com/my/en/site/dark-site.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Live Flight Tracker ✈ Malaysian Airlines System (MH) #370 ✈ 08-Mar-2014 ✈ WMKK / KUL - ZBAA / PEK">{{cite web|url=http://uk.flightaware.com/live/flight/MAS370/history/20140307/1635Z/WMKK/ZBAA|publisher=flightaware|title=Malaysian Airlines System (MH) No. 370 ✈ 08-Mar-2014 ✈ WMKK / KUL – ZBAA / PEK ✈|accessdate=8 Marso 2014|archive-date=30 Oktubre 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030163349/https://uk.flightaware.com/live/flight/MAS370/history/20140307/1635Z/WMKK/ZBAA|url-status=dead}}</ref> Ang huling nakitang posisyon ng eroplano bago ito mawala sa radar ng ATC ay {{Coord|6|55|15|N|103|34|43|E|type:event_dim:500km}}.<ref>{{cite web |url=http://www.malaysiaairlines.com/my/en/site/dark-site.html |title=Malaysia Airlines MH370 Flight Incident – 4th Media Statement |publisher=Malaysia Airlines |date=8 Marso 2014 |accessdate=8 Marso 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140308091144/http://www.malaysiaairlines.com/my/en/site/dark-site.html |archivedate=2014-03-08 |url-status=live }}</ref> Nagbigay ang Malaysia Airlines ng isang pahayag sa midya sa oras na 07:24 na nagkukumpirma na nawala ang contact sa oras na 02:40<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/my.malaysiaairlines/posts/514299315349933 |title=MEDIA STATEMENT released at 7.24am/8 Mar 2014 MH370 Incident |publisher=Facebook.com |accessdate=10 Marso 2014}}</ref> at nagsimula na ang operasyon sa paghanap at pagsagip.<ref name="MH370 Flight Incident" /> Ang eroplano ay hindi nagpahatid ng senyal ng pagkabalisa (distress signal), babala ng masamang panahon, o problemang teknikal bago ito naglaho sa radar.<ref>{{cite news|title=UMissing MAS flight: Last point of contact was east of Kota Baru|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2014/03/08/Missing-flight-MH370-Last-point-of-contact-was-east-of-Kota-Baru/|accessdate=8 Marso 2014|newspaper=The Star|date=8 Marso 2014}}</ref> Nang nawala ang radar contact sa eroplano, ito ay nagdadala ng sapat na gasolina para sa karagdagang 7.5 oras na paglipad.<ref name="cnn">{{cite news|title=Search intensifies for Malaysian airliner and 239 people, rescue ships head to sea|url=http://edition.cnn.com/2014/03/07/world/asia/malaysia-airlines-plane-missing/|accessdate=9 Marso 2014|publisher=CNN|date=8 Marso 2014|author=Tom Watkins|author2=Chelsea J. Carter}}</ref> Ipinaalam ng mga nauugnay na autoridad sa Tsina at Thailand sa kanilang katapat sa Malaysia na hindi tumawid ang eroplano sa kanilang espasyong himpapawid (airspace).<ref>{{cite web|date=8 Marso 2014|url=http://au.news.yahoo.com/world/a/21880178/seven-australians-aboard-malaysia-airlines-flight/ |title=Malaysia Airlines loses contact with plane carrying 239 people – Yahoo!!!7 |publisher=Yahoo! News |accessdate=8 Marso 2014}}</ref> Iniulat ng websayt na Aviation Herald na nawala sa Subang Air Control Traffic ang contact radar at radyo sa eroplano sa oras na 01:22 at opisyal na pinapayuhan ang Malaysia Airlines sa oras na 02:40 na ang eroplano ay nawawala.<ref name="Aviation Herald" /> Gayunpaman, isang tagapagsalita ng Malaysia Airlines ang nagsabi na ang huling pag-uusap ng flight crew at air traffic control sa Malaysia ay bandang 01:30, at nagpahayag na hindi naglaho ang eroplano sa air traffic control systems sa Subang hanggang 02:40, na nagpapahiwatig na mahaba na para makalipad ang eroplano sa Biyetnam.<ref name="The Malaysian Insider">{{cite news|title=Conspiracy theories spiral around MH370's disappearance|url=http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/conspiracy-theories-spiral-around-mh370s-disappearance|accessdate=8 Marso 2014|newspaper=The Malaysian Insider|date=8 Marso 2014}}</ref> Humiling ang ATC ang isa pang lipad ng Malaysia Airlines, ito naman ay papuntang Hapon na nauna ng kalahating oras kaysa sa MH370, upang subukang makipag-ugnay sa hindi tumtugon na 777. Nakapagtatag ng contact ang kapitan sa crew ng MH370 pagkalipas lamang ng 01:30, ngunit "pagbulong-bulong" lamang ang narinig nito.<ref>{{cite news|url=http://www.nst.com.my/nation/general/font-color-red-missing-mh370-font-pilot-i-established-contact-with-plane-1.503464|title=MISSING MH370: Pilot: I established contact with plane|newspaper=New Straits Times}}</ref> ==Paghahanap== ===Lokasyon=== Ayon kay Admiral Ngo Van Phat ng Popular na Hukbong Dagat ng Biyetnam, nawala sa military radar ang eroplano mga 153 milyang pandagat ({{convert|153|nmi|disp=output only}}) sa timog ng Thổ Chu sa Golpo ng Thailand.<ref name="tuoitrenews18157">{{cite news|title=Vietnam Navy says Malaysia Airlines plane crashes off Tho Chu Island|url=http://tuoitrenews.vn/society/18157/missing-malaysia-airlines-plane-has-not-entered-vn-airspace-caav|publisher=Tuoi Tre News|date=8 Marso 2014|accessdate=8 Marso 2014|archive-date=8 Marso 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140308091008/http://tuoitrenews.vn/society/18157/missing-malaysia-airlines-plane-has-not-entered-vn-airspace-caav|url-status=dead}}</ref><ref name="YN">{{cite news|title=Malaysian plane crashed off Vietnam coast: state media|url=http://my.news.yahoo.com/malaysian-plane-crashed-off-vietnam-coast-state-media-060229352--finance.html|accessdate=8 Marso 2014|newspaper=Yahoo News|date=8 Marso 2014}}</ref> Unang iniulat ng pamahalaan ng Biyetnam na ang eroplano ay bumagsak sa dagat sa Golpo ng Thailand, bagaman tinanggihan ng airline ang pahayag na ito.<ref name="Malaysia Deny">{{cite web|url=http://www.chicagotribune.com/news/sns-rt-us-malaysiaairlines-flight-20140307,0,6253650.story|work=Chicago Tribune|title=Search planes scour sea for missing Malaysian jetliner|date=9 Marso 2014|accessdate=8 Marso 2014|archiveurl=https://archive.today/20140308080704/http://www.chicagotribune.com/news/sns-rt-us-malaysiaairlines-flight-20140307,0,6253650.story|archivedate=2014-03-08|url-status=live}}</ref> Ang pahayag tungkol sa pagtukoy ng Hukbong Dagat ng Biyetnam sa lokasyon ng eroplano ay tinanggihan ng Ministro ng Transportasyon ng Malaysia na si Hishammuddin Hussein.<ref name="bbcnews">{{cite news|title=Malaysia's transport minister said there was no information on wreckage and he urged against speculation.|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-26492748|publisher=BBC News|date=8 Marso 2014|accessdate=8 Marso 2014}}</ref><ref name="de">{{cite web|url=http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=88638|title=Too early to come to any conclusion, says Najib|work=[[Daily Express (Sabah)|Daily Express]]|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014}}</ref> Sumunod na nilinaw ng Hukbong Dagat ng Biyetnam na ang tinutukoy ng admiral ay ang lokasyon ng huling contact sa eroplano at hindi ang kinabagsakan nito.<ref name="Aviation Herald" /> Habang naghahanap sa nawawalang jetliner, may natagpuang tagas ng langis sa Golpo ng Thailand noong 8 Marso, mga {{Convert|50|nmi|km}} sa timog ng Pulo ng Thổ Chu.<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2014/03/08/world/asia/malaysia-airlines-plane-missing/index.html|title=No sign of Malaysia Airline wreckage; questions over stolen passports|publisher=CNN|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014|author=Chelsea J. Carter and Jim Clancy}}</ref> Sa paghahanap, iniulat na nakakita ang Hukong Dagat ng Vietnam ng isang oil stick, 10 hanggang 20{{nbsp}} kilometro ({{convert|10|-|20|km||0|disp=output only}}) ang haba, at pinaniniwalaang ito ang nawawalang eroplano.<ref>{{cite news | url=http://www.nytimes.com/2014/03/09/world/asia/malaysia-airlines-flight.html | title=Oil Slick Sighting Is First Sign Malaysia Airlines Plane May Have Crashed | work=[[The New York Times]] | date=8 Marso 2014 | accessdate=8 Marso 2014 | last=Bradsher | first=Keith | issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.scmp.com/news/asia/article/1443411/five-young-children-among-missing-malaysia-airlines-passengers-air-search | title=Five young children among missing Malaysia Airlines passengers as air search called off | work=[[South China Morning Post]] | accessdate=8 Marso 2014}}</ref> Naiulat naman na nakakita ang sasakyang panghimpapawid ng Civil Aviation Department ng Vietnam ng dalawang malaking oil slick na pinaghihinalaan ng mga autoridad na mula sa MAS jetliner. Ang slicks, 10 hanggang 15{{nbsp}} kilometro ({{convert|10|-|15|km|0|disp=output only}}) ang haba ng bawat isa, at {{convert|500|m|yd}} sa isa't isa, ay nakita {{convert|140|nmi}} timog ng Thổ Chu Island sa katimugang Vietnam, at kahalintulad sa uri na maaaring sanhi ng gasolina mula sa isang bumagsak na jetliner.<ref name="TheStarOnline">{{cite web | url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2014/03/08/missing-mas-flight-oil-slicks-found-off-vietnam/ | title=Missing MAS flight: Two giant oil slicks spotted off Vietnam coast | work=[[The Star (Malaysia)|The Star]] | date=8 Marso 2014 | accessdate=8 Marso 2014}}</ref> Nagkaroon ng isang ulat na ang isang tagas ng langis mga {{convert|80|km}} ang haba ay malinaw na nakikita mula sa isang search and rescue AN-26 aircraft ng Vietnam sa oras na 08:35 noong Marso 9, humigit-kumulang na {{convert|150|km}} ang layo mula sa Cape Ca Mau.<ref>{{cite web | url=http://tuoitre.vn/Chinh-tri-Xa-hoi/597212/ghi-nhan-vet-dau-loang-da-lan-dai-80-km.html | title=Tiếp cận hiện trường khu vực máy bay Malaysia mất tích | publisher=[[Tuổi Trẻ]] | date=9 Marso 2014 | accessdate=9 Marso 2014 | language=Biyetnames}}</ref> Siniyasat ng mga opisyal ang posibilidad ng mid-air disintegration.<ref>{{cite web | url=http://www.reuters.com/article/2014/03/09/us-exclusive-probe-plane-idUSBREA280FF20140309 | title=Exclusive: Probe into missing Malaysia plane looks at possible mid-air disintegration | agency=[[Reuters]] | date=9 Marso 2014 | accessdate=9 Marso 2014 | archive-date=2014-03-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140311132752/http://www.reuters.com/article/2014/03/09/us-exclusive-probe-plane-idUSBREA280FF20140309 | url-status=dead }}</ref> Noong 10 Marso 2014, nakumpirma na pagkatapos ng pagsubok na ang sample ng langis mula sa slicks ay hindi mula sa eroplano.<ref>http://news.sky.com/story/1223246/missing-malaysia-airlines-plane-remains-mystery</ref> May labi ang naiulat na nakita noong 9 Marso mga 50 milya timog ng Thổ Chu Island. Ang mga labi, na maaaring may kasamang pinto, ay natagpuan sa isang lugar sa kahabaan ng flight path ng MH370.<ref>{{cite web|url=http://matei.org/ithink/2014/03/09/possible-disappearance-location-of-flight-mh370-50-miles-south-of-tho-chu-island-is-right-on-the-flight-plan/|title=Possible Disappearance Location of Flight MH370 50 miles south of Tho Chu Island is Right on the Flight Plan|publisher=Matei.org/Ithink|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014|author=Sorin Adam Matei}}</ref><ref>{{cite web|title= Vietnam says it may have found missing jet's door|url= http://start.toshiba.com/news/read/article/ap-air_force_chief_malaysia_jet_may_have_tu-ap|access-date= 2014-03-11|archive-date= 2014-03-11|archive-url= https://web.archive.org/web/20140311221244/http://start.toshiba.com/news/read/article/ap-air_force_chief_malaysia_jet_may_have_tu-ap|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2576641/Terror-fears-missing-777-grow-Identities-ANOTHER-two-passengers-probed-suspicion-falls-four-booked-Chinese-airline.html |title=Did Missing Malaysia flight DISINTEGRATE at 35,000 feet? Search team find what they believe is part of plane door and tail as Interpol probes if four people boarded using stolen passports |work=Daily Mail |accessdate=9 Marso 2014}}</ref> Inipat ng Hukbong Dagat ng Thailand ang tuon nito sa paghahanap palayo sa Golpo ng Thailand at Timog Dagat Tsina dahil sa kahilingan katapat nito sa Malaysia, na nagsisiyasat sa posibilidad na bumuwelta ang eroplano at maaring bumagsak sa Dagat Andaman, malapit sa hangganan ng Thailand.<ref>{{cite web | url=http://edition.cnn.com/2014/03/09/world/asia/malaysia-airlines-plane/ | title=New leads explored in hunt for missing Malaysia Airlines flight | publisher=[[CNN News]] | date=9 Marso 2014 | accessdate=10 Marso 2014 | author=Jim Clancy and Mark Morgenstein}}</ref> Inihayag ng hepe ng Royal Malaysian Air Force, Rodzali Daud, na hindi ibinubukod ng mga record ng militar ng mga senyal ng radar militar ang posibilidad ng bumalik ang eroplano sa flight path nito.<ref name="nbcnews1">{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/storyline/missing-jet/missing-malaysia-airlines-jet-may-have-turned-back-officials-n47861|title=Missing Malaysia Airlines Jet May Have Turned Back: Officials|publisher=[[NBC News]]|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014|author=Pete Williams, Robert Windrem and Richard Esposito}}</ref><ref>{{cite web|title= Reports: Missing Malaysia Airlines plane 'may have turned back'|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-26502843|publisher=BBC News|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014}}</ref> ===Tugon=== ;Malaysia : Bilang tugon sa pangyayari, nagdespatsa ang Royal Malaysian Air Force ng isang CASA/IPTN CN-235 transport aircraft, isang Beechcraft Super King Air B200T aircraft, apat na eroplanong panlulang pangmilitar na Lockheed C-130 Hercules, dalawang eroplanong Bombardier Global Express, dalawang helikopter na Agusta A109, at apat na Eurocopter EC725 long-range tactical transport helicopter.<ref name="de" /> Anim na barko ng Royal Malaysian Navy ang dinespatsa, bukod pa sa tatlong barko ng Maritime Enforcement Agency ng Malaysia upang maghanap sa karagatan sa silangang baybayin nito sa Timog Dagat Tsina.<ref name="de" /><ref>{{cite web|url=http://www.skynews.com.au/topstories/article.aspx?id=956566|title=Vietnam, Malaysia mount search for plane|date=8 Marso 2014|publisher=Sky News Australia|access-date=8 Marso 2014|archive-date=8 Marso 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140308090210/http://www.skynews.com.au/topstories/article.aspx?id=956566|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2014/03/09/malaysia-widens-area-of-search-for-missing-mas-aircraft/|title=Malaysia widens area of search for missing MAS aircraft|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014|work=[[Bernama]]}}</ref> Nagpadala rin ang Malaysia Airlines ng isang koponan ng tagapag-alaga at boluntaryo na tinawag na ''GoTeam'' upang magbigay ng tulong sa mga miyembro ng pamilya ng mga pasahero.<ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2014/03/09/Missing-MAS-flight-team-arrives-Beijing/|title=Missing MAS flight: MAS team arrives in Beijing|work=[[The Star (Malaysia)|The Star]]|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014}}</ref> Naitaguyod ang Malaysia ng sentro ng koordinasyon sa National Disaster Control Center (NDCC) sa Pulau Meranti, Cyberjaya, upang subaybayan ang pag-usad ng sitwasyon.<ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2014/03/09/Missing-MAS-flight-Malaysia-grateful-for-assistance/|title=Missing MAS flight: Malaysia grateful for assistance in search and rescue operations, says Anifah|work=The Star|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014}}</ref> :Noong 9 Marso, sinabi ng ministro sa transportasyon ng Malaysia ministro sa isang media statement na pinalawak ng rescue team ang pook na kanilang pinaghahanapan.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-26502843|title=Missing Malaysia plane: Search area widened|date=9 Marso 2014|publisher=BBC News}}</ref> Sinabi rin niya na pinakilos na ang mga ahensya ng katalinuhan (intelligence agencies) ng Malaysia, pinagbigyang-alaman na rin ang counter terrorism units sa mga nauukol na bansa, bilang karagdagan sa pakikipagpulong sa mga opisyal mula sa FBI na dumating sa Malaysia. Nabanggit din niya na walang submarines ng Malaysian ay itinalaga dahil ang mga ito ay "walang kakayahan sa paghanap at pagligtas".<ref>{{cite web|title=Plane may have made 'air turn back', counter terrorism units activated|url=http://english.astroawani.com/news/show/plane-may-have-made-air-turn-back-counter-terrorism-units-activated-31527|publisher=[[Astro Awani]]|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014|archive-date=9 Marso 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309172246/http://english.astroawani.com/news/show/plane-may-have-made-air-turn-back-counter-terrorism-units-activated-31527|url-status=dead}}</ref> Bukod diyan, ang bansa sa pamamagitan ng pamahalaan nito ay malugod na tumatanggap sa anumang tulong sa paghanap-at-pagligtas (search-and-rescue; SAR) mula sa iba pang mga bansa at organisasyong internasyonal upang hanapin ang nawawalang eroplano.<ref>{{cite web|url=http://www.nst.com.my/latest/font-color-red-missing-mh370-font-malaysia-welcomes-sar-assistance-from-other-countries-1.504618|title=MISSING MH370: Malaysia welcomes SAR assistance from other countries|publisher=New Straits Times|date=9 Marso 2014|accessdate=10 Marso 2014}}</ref> ;Australia : Ibinigay ng pamahalaan ng Australia ang dalawang Royal Australian Air Force (RAAF) Lockheed AP-3C Orion maritime patrol aircraft upang sumama sa operasyon sa paghanap at pagligtas.<ref>{{cite web | url=http://www.news.com.au/travel/travel-updates/australia-sending-two-p3c-orions-from-darwin-to-malaysia-to-aid-with-the-search-for-missing-malaysian-flight-mh370/story-fnizu68q-1226849663966 | title=Australia sending two P3C Orions from Darwin to Malaysia to aid with the search for missing Malaysian flight MH370 | publisher=[[News Corp Australia]] | date=9 Marso 2014 | accessdate=9 Marso 2014}}</ref> Ang unang RAAF P-3C long-range maritime surveillance aircraft ay aalis para sa paghahanap mula sa Darwin Linggo ng gabi.<ref>{{cite web|url=http://www.globaltimes.cn/content/847149.shtml#.Ux1hZXkmUpE|title=Australia to send military aircraft to join search of missing Malaysian Airlines flight|date=9 Marso 2014}}</ref> ;Tsina : Dalawang barkong pandigma (warship) ng Tsina, ''Jinggang Shan'' at ''Mianyang'' , ay dinespatsa upang makatulong sa paghahanap. Ang ''Jinggang Shan'' ay may dalawang helicopters, 30 tauhang medikal, sampung maninisid (diver), at 52 Marino, pati na rin ng life-saving and underwater detection equipment.<ref>{{cite web | url=http://news.xinhuanet.com/english/special/2014-03/09/c_133171410.htm | title=Chinese warships on way to rescue mission | agency=[[Xinhua News Agency]] | date=9 Marso 2014 | accessdate=9 Marso 2014 | archive-date=11 Marso 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140311043059/http://news.xinhuanet.com/english/special/2014-03/09/c_133171410.htm | url-status=dead}}</ref> Hapon ng 9 Marso, dalawa pang barkong pandigma ng Tsina, ang ''Kunlunshan'' at ''Haikou'' , ay dinespatsa sa pinaghihinalaang lokasyon ng nawawalang eroplano.<ref>{{cite web | url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2014-03/09/c_126241777.htm | title=China dispatches more vessels for plane search | agency=[[Xinhua News Agency]] | date=9 Marso 2014 | accessdate=10 Marso 2014 | archive-date=30 Marso 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140330220134/http://news.xinhuanet.com/english/china/2014-03/09/c_126241777.htm | url-status=dead}}</ref> ;Pransiya : Nag-alok ng tulong ang air accident board ng Pransiya, ang ''Bureau d'Enquêtes et d'Analyses pour la Sécurité de l'Aviation Civile'' (BEA), sa paghahanap at pagbawi (recovery) sa eroplano.<ref name="fr">{{cite web | url=http://my.news.yahoo.com/french-accident-board-offers-help-recovering-missing-flight-203706275.html | title=French accident board offers help recovering missing flight MH370 | publisher=[[The Malaysian Insider]] | date=10 Marso 2014 | accessdate=10 Marso 2014}}</ref> ;Indonesia : Ang Hukong Dagat ng Indonesia ay nakikipag-ugnasan sa katapat nito sa Malaysia at sa Embahada ng Indonesia sa Kuala Lumpur ay naghayag na ang bansa ay magpadala ng limang barko upang makatulong sa mga autoridad ng Malaysia sa paghanap at pagsagip.<ref name="id" /> Pinadala ng bansa ang unang dalawang PC-40 fast patrol vessels, ang ''Matocra'' at ''Krait'' , pati na rin ng maritime patrol aircraft.<ref>{{cite web | url=http://www.thejakartapost.com/news/2014/03/09/ri-deploys-warships-airplane-scs-search-missing-aircraft.html | title=RI deploys warships, aircraft to SCS to search for missing aircraft | work=[[The Jakarta Post]] | date=9 Marso 2014 | accessdate=9 Marso 2014 | author=Fadli}}</ref> ;Pilipinas : Pinadala ng AFP Western Command ng Pilipinas ang BRP ''Gregorio del Pilar'' , BRP ''Emilio Jacinto'' , BRP ''Apolinario Mabini'' at ng isang search-and-rescue aircraft sa Dagat Timog Tsina upang makatulong sa paghahanap.<ref name="YN" /><ref>{{cite web | url=http://www.rappler.com/nation/52493-ph-southeast-asia-search-malaysia-airlines-plane | title=PH joins SE Asia search for Malaysian plane | publisher=[[Rappler]] | date=8 Marso 2014 | accessdate=8 Marso 2014}}</ref> [[File:Singapore Navy guided-missile frigate RSS Steadfast.jpg|thumb|Lumahok ang RSS Steadfast sa paghahanap.]] ;Singapore : Sa araw na nawala ang 777, tumulong ang Republic of Singapore Air Force sa pamamagitan ng Lockheed C-130 Hercules.<ref name="Yahoo">{{cite web | url=http://my.news.yahoo.com/malaysian-airlines-missing-flight-live-report-050312770.html | title=Malaysia Airlines missing flight: Live Report | publisher=[[Yahoo! News|Yahoo! News Malaysia]] | date=8 Marso 2014 | accessdate=8 Marso 2014}}</ref><ref>{{cite web | url=http://digitaljournal.com/news/world/malaysian-airlines-missing-flight-live-report/article/375134 | title=Malaysian Airlines missing flight MH370: Live Report | publisher=[[Digital Journal]] | date=8 Marso 2014 | accessdate=8 Marso 2014}}</ref> Sumunod nito, dalawang iba pang C-130 Hercules ay dinespatsa, pinadala rin ng Republic of Singapore Navy nito {{sclass|Formidable|frigate}} {{ship|RSS|Steadfast}}, na sakay na Sikorsky S-70B Naval helicopter; at isang submarine rescue ship ({{MV|Swift Rescue}}) na may sakay na mga maninisid; pati na rin ng {{sclass|Victory|corvette}} {{ship|RSS|Vigour}}.<ref>{{cite web | url=http://www.mindef.gov.sg/imindef/press_room/official_releases/nr/2014/mar/09mar14_nr.html#.UxxQVtsYw04 | title=Additional SAF assets deployed in response to missing Malaysia Airlines Plane (09 Mar 14) | publisher=[[Ministry of Defence (Singapore)|Ministry of Defence of Singapore]] | date=9 Marso 2014 | accessdate=9 Marso 2014 | archive-date=9 Marso 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140309142732/http://www.mindef.gov.sg/imindef/press_room/official_releases/nr/2014/mar/09mar14_nr.html#.UxxQVtsYw04 | url-status=dead }}</ref> ;Thailand : Inihahanda na rin ng Royal Thai Navy ang pagpapadala tatlong barko at isang sasakyang panghimpapawid upang sumama sa misyong paghanap at pagsagip.<ref>{{cite web | url=http://english.cntv.cn/20140308/104643.shtml | title=Thai navy ready to deploy rescue vessels, aircraft for missing Malaysian plane: spokesman | publisher=[[CCTV News]] | date=8 Marso 2014 | accessdate=9 Marso 2014 | archive-date=2014-03-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140309171439/http://english.cntv.cn/20140308/104643.shtml | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.nst.com.my/nation/general/font-color-red-missing-mh370-font-rescue-efforts-under-way-1.503442 | title=MISSING MH370: Rescue efforts under way | work=[[New Straits Times]] | date=9 Marso 2014 | accessdate=9 Marso 2014}}</ref> ;Estados Unidos : Inihayag ng Estados Unidos ang plano nitong magpadala ng P-3C Orion aircraft mula sa Kadena Air Base sa Okinawa, Japan. Inilihis ng Hukbong Dagat ng Estados Unidos {{USS|Pinckney|DDG-91|6}} (isang guided missile destroyer), na nagsasagawa ng isang misyong pagsasanay sa [[Dagat Luzon|Timog Dagat Tsina]], patungo sa katimogang baybayin ng Vietnam upang makatulong sa paghahanap. May dala itong dalawang Sikorsky MH-60R Seahawk helicopters na may kakayahan para sa paghanap at pagligtas.<ref name="USNavy">{{cite web | url=http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=79566 | title=US P-3 and USS ''Pinckney'' helicopter over Malaysian Airlines search site | publisher=U.S. Seventh Fleet Public Affairs | date=9 Marso 2014 | accessdate=9 Marso 2014 | archive-date=9 Marso 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140309231342/http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=79566 | url-status=dead}}</ref><ref name="NBC">{{cite web | url=http://www.nbcnews.com/storyline/missing-jet/u-s-sends-destroyer-aid-search-malaysia-airlines-jet-n47716 | title=U.S. Sends Destroyer to Aid Search for Malaysia Airlines Jet | publisher=[[NBC News]] | date=8 Marso 2014 | accessdate=8 Marso 2014}}</ref> Inanunsiyo rin ng Hukbong Dagat ng Estados Unidos na ang P-3C Orion at isang MH-60R helicopter inilunsad mula sa ''Pinckney'' ang naghahanap na sa huling natukoy na posisyon sa komunikasyon at radar ng MH370. Walang naiulat ng mga labi na nakita sa oras na iyon.Ang {{USNS|John Ericsson|T-AO-194}} ay patungo na sa pinangyarihan upang magbigay karagdagang gasolina at logistics.<ref name="USNavy" /> Dinespatsa rin ng Estados Unidos ang isang koponan ng NTSB nang mas maaga, upang maiwasan ang mga pagkaantala sakali mang bumagsak nga ang eroplano.<ref name="ntsb" /> ;Vietnam : Lumahok ang Vietname na may tatlong Antonov An-26, isang DHC-6 Twin Otter, dalawang Mil Mi-171 at pitong barko mula sa Hukong Dagat (HQ-954, HQ-627), Coast Guard (CSB ng 2001, CSB-2003), Fisheries Control (KN-774) at Maritime Search &amp; Rescue Coordination Centre (SAR 413). ==Sasakyang panghimpapawid== [[File:Boeing 777-2H6-ER, Malaysia Airlines AN0561319.jpg|thumb|Ang cockpit ng 9M-MRO, ang nawawalang sasakyang panghimpapawid, noong 2004]] Ang Boeing 777 ay karaniwang itinuturing ng mga eksperto sa abyasyon na may "halos malinis" na tala ng kaligtasan (safety record),<ref name="Guradian-safe">{{cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2014/mar/08/malaysia-airlines-experts-surprised-at-disappearance-of-very-safe-boeing-777|title=Malaysia Airlines: experts surprised at disappearance of 'very safe' Boeing 777 |work=The Guardian|date=8 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014}}</ref> at isa sa mga pinakamahusay na tala ng kaligtasan ng anumang komersyal na sasakyang panghimpapawid.<ref name="reuters-safe">{{cite web|url=http://www.reuters.com/article/2014/03/08/us-malaysia-airlines-profile-idUSBREA2707Y20140308|title=Malaysia Airlines has one of Asia's best safety records|agency=[[Reuters]]|date=8 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014|archive-date=2014-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309213706/http://www.reuters.com/article/2014/03/08/us-malaysia-airlines-profile-idUSBREA2707Y20140308|url-status=dead}}</ref> Mula sa unang lipad pangkomersyo nito noong Hunyo 1995, nagkaroon lamang ito ng dalawang seryosong insidente. Noong 2008 Enero 47 pasahero ang nasaktan nang naging sanhi ang mga kristal ng yelo sa fuel system ng Lipad 38&nbsp;ng British Airways upang mawalan ng lakas at bumagsak malapit sa runway ng London Heathrow Airport. Noong Hulyo 2013, bumagsak sa paglapag ang Lipad 214&nbsp;ng Asiana Airlines sa huling approach (paglapit) nito sa San Francisco International Airport. Tatlong pasahero namatay at 181 ang nasugatan sa insidente.<ref>{{cite web|author=06.31 GMT |url=http://www.theguardian.com/world/2014/mar/08/malaysia-airlines-experts-surprised-at-disappearance-of-very-safe-boeing-777 |title=Malaysia Airlines: experts surprised at disappearance of 'very safe' Boeing 777 |work=The Guardian |accessdate=10 Marso 2014}}</ref> Ang parehong sasakyang panghimpapawid ay nasira nang tuluyan.<ref>{{cite web |url=http://www.aviationweek.com/Article.aspx?id=/article-xml/awx_07_06_2013_p0-594353.xml |title=NTSB Investigates Asiana 777 Accident in San Francisco |work=Aviation Week & Space Technology |date=6 July 2013 |accessdate=10 Marso 2014 |archive-date=8 Marso 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140308134319/http://www.aviationweek.com/Article.aspx?id=/article-xml/awx_07_06_2013_p0-594353.xml |url-status=dead }}</ref> Mga sasakyan ay isang Boeing 777-2H6ER,{{efn|name=H6note|The aircraft was a Boeing 777-200ER (for Extended Range) model; Boeing assigns a [[List of Boeing customer codes|unique alphanumeric customer code]] for each company that buys one of its aircraft, which is applied as a suffix to the model number at the time the aircraft is built. The code for Malaysia Airlines is "H6", hence "777-2H6ER".<ref>{{cite book |last= Pither|first= Tony|authorlink= |title= The Boeing 707 720 and C-135|year= 1998|publisher= [[Air-Britain|Air-Britain (Historians) Ltd]]|location=England |isbn=0 85130 236 X}}</ref>}} serial number 28420, rehistro 9M-MRO.Ang ika-404 Boeing 777 na ginawa, ito ay unang lumipad noong 14 Mayo, 2002, at naihatid nang bago sa Malaysia Airlines noong 31 Mayo, 2002. Pinapaandar ang ng dalawang makinang Rolls-Royce Trent 892.<ref name="Airfleets">{{cite web|url=http://www.airfleets.net/ficheapp/plane-b777-28420.htm|work=Airfleets|title=Malaysia Airlines 9M-MRO (Boeing 777 – MSN 28420)|accessdate=7 March 2014}}</ref> Ayon sa airline, ito ay nakaipon nang hindi bababa sa 20,243 na oras at 3,023 ikot sa serbisyo.<ref>{{cite web | title = Boeing 777 at centre of Malaysia Airlines disappearance had clocked up 'normal' 20,000 hours' flying time | work = South China Morning Post | accessdate = 8 March 2014 | url = http://www.scmp.com/news/asia/article/1443524/lost-malaysia-airlines-plane-had-clocked-normal-20000-hours-flying-time }}</ref><ref>{{cite web | title = Contact lost with Malaysian 777-200 | work = Australian Aviation | date = 8 March 2014 | url = http://australianaviation.com.au/2014/03/contact-lost-with-malaysian-777/ }}</ref> Ang 9M-MRO ay hindi pa nasangkot sa anumang malaking insidente.<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/missing-mas-777-200-had-no-major-prior-incidents-396793/ |title=Missing MAS 777-200 had no major prior incidents – 3/8/2014 |publisher=Flightglobal |accessdate=9 Marso 2014}}</ref> Gayunman, isang maliit insidente ang naganap habang nagta-taxi sa Shanghai Pudong International Airport noong Agosto 2012 na nagdulot ng malaking pinsala sa isa sa mga wingtip (dulo ng pakpak) nito, na naputol nang pumalo ito sa tail (buntot) ng isa pang eroplano.<ref>{{cite web |url=http://news.xinhuanet.com/fortune/2012-08/10/c_123564158.htm |title=浦东机场滑行跑道内东航马航两飞机剐蹭 – 新华财经 – 新华网 |agency=Xinhua News Agency |date=26 June 2012 |accessdate=9 Marso 2014 |archive-date=24 Marso 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140324165449/http://news.xinhuanet.com/fortune/2012-08/10/c_123564158.htm |url-status=dead}}</ref> Ginawa ang huling maintenance check nito noong Pebrero 2014.<ref name="Fligh396801">{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/mas-777-underwent-maintenance-in-feb-396801/ |title=MAS 777 underwent maintenance in Feb |first=Mavis |last=Toh |publisher=Flightglobal |accessdate=9 Marso 2014}}</ref> {{-}} ==Ang mga pasahero at tripulante== <div class="floatright"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ '''Nasyonalidad ng mga nakasakay sa Lipad 370''' |- ! Nasyonalidad ! Pasahero ! Tripulante ! Kabuuan |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Australia}} | 6 | 0 | 6 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Canada}} | 2 | 0 | 2 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Estados Unidos}} | 3 | 0 | 3 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Hong Kong}} | 1 | 0 | 1 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|India}} | 5 | 0 | 5 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Indonesia}} | 7 | 0 | 7 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Iran}} {{efn-ua|Orihinal na tinukoy ang dalawang pasahero bilang mga mamamayan ng isang 'di-kilalang bansa matapos matukoy ng mga awtoridad na nakaw ang pasaporteng Austriano at Italyano na kanilang hawak.}} | 2 | 0 | 2 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Malaysia}} | 38 | 12 | 50 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Netherlands}} | 1 | 0 | 1 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|New Zealand}} | 2 | 0 | 2 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Pransiya}} | 4 | 0 | 4 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Rusya}} | 1 | 0 | 1 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Taiwan}} | 1 | 0 | 1 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Republikang Bayan ng Tsina}} | 152 | 0 | 152 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Ukraine}} | 2 | 0 | 2 |- class="sortbottom" | style="text-align:left"| '''Kabuuan:''' | 227 | 12 | 239 |} </div> ;Mga Tala {{notelist-ua}} Inilabas ng Malaysia Airlines ang mga pangalan at kabansaan ng 227 pasahero at 12 tripulante (crew), batay sa flight manifest.<ref name="MH370 Flight Incident" /><ref>{{cite web|url=http://www.malaysiaairlines.com/content/dam/mas/master/en/pdf/Malaysia%20Airlines%20Flight%20MH%20370%20Passenger%20Manifest.pdf|title=MH 370 PASSENGER MANIFEST|date=8 Marso 2014|publisher=Malaysia Airlines|accessdate=8 Marso 2014|archive-date=8 Marso 2014|archive-url=https://www.webcitation.org/6Nv7NSlhu?url=http://www.malaysiaairlines.com/content/dam/mas/master/en/pdf/Malaysia%20Airlines%20Flight%20MH%20370%20Passenger%20Manifest.pdf|url-status=dead}}</ref> ===Tripulante=== Ang lahat ng tripulanteng nakasakay ay mamamayan ng Malaysia. Ang kapitan ay si Zaharie Ahmad Shah, 53 taong gulang, mula sa Penang, na pumasok sa Malaysian Airlines noong 1981 at nagkaroon ng 18,365 oras na karanasan sa paglipad.<ref name="MH370 Flight Incident" /><ref>{{cite web|url=http://www.straitstimes.com/the-big-story/missing-mas-plane/story/missing-mas-flight-captain-piloting-mh370-penang-boy-20140308|title=Missing MAS flight: Captain piloting MH370 a Penang boy|date=8 Marso 2014|work=[[The Straits Times]]|accessdate=9 Marso 2014|archive-date=3 Enero 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150103222139/http://www.straitstimes.com/the-big-story/missing-mas-plane/story/missing-mas-flight-captain-piloting-mh370-penang-boy-20140308|url-status=dead}}</ref> Si Zaharie ay isang ring tagasuri na kuwalipikadong magsagawa ng simulator test para sa mga pilot.<ref>{{cite news|last=Koswanage|first=Niluksi|title=Pilot of missing Malaysian flight an aviation tech geek|url=http://in.reuters.com/article/2014/03/09/malaysia-crash-pilot-idINDEEA2804J20140309|accessdate=10 Marso 2014|newspaper=Reuters|date=9 Marso 2014|archive-date=10 Marso 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310110251/http://in.reuters.com/article/2014/03/09/malaysia-crash-pilot-idINDEEA2804J20140309|url-status=dead}}</ref> Ang unang opisyal ay si Fariq Abdul Hamid, 27 taon gulang, isang empleyado ng Malaysia Airlines mula noong 2007, ay may 2,763 na oras sa paglipad.<ref name="MH370 Flight Incident" /><ref name="cnn-firstoff">{{cite news|last=Watkins|first=Tom|title=First officer on missing jet was transitioning to 777-200s|url=http://edition.cnn.com/2014/03/08/world/asia/malaysia-airlines-first-officer/|accessdate=10 Marso 2014|newspaper=CNN|date=10 Marso 2014}}</ref> Kamakailan ay lumipat si Fariq sa pagpapalipad ng Boeing 777-200 sasakyang panghimpapawid matapos niyang makumpleto ang simulator training.<ref name="cnn-firstoff" /> ===Pasahero=== May dalawang pasahero ang gumagamit ng huwad pagkakakilanlan. Iniulat ng Austrian na nakalista sa manifest na ninakaw ang kanyang pasaporte noong 2012 at iniulat ng Italyano na nakalista sa manifest na ninakaw ang kanyang pasaporte noong Agosto 2013; ang parehong pasaporte ay ninakaw sa Thailand. Napag-alaman ito nang tinangkang hinanap ang kanilang mga kamag-anak; nakumpirmang ligtas ang dalawang lalaki.<ref name="Aviation Herald" /><ref name="cnn14">{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2014/03/08/world/asia/malaysia-airlines-plane-passengers/index.html|title=Plane bore painters, pilgrims, others from around the world|date=9 Marso 2014|publisher=CNN | author = Catherine E. Shoichet and Ray Sanchez|accessdate=8 Marso 2014}}</ref> Ang mga tiket binili ng may-hawak ng mga nakaw na pasaporte ang ibinenta ng China Southern Airlines.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2014/03/09/world/asia/malaysia-airlines-flight.html|title=Passport Theft Adds to Mystery of Missing Malaysia Airlines Jet|author1=Keith Bradsher|author2=Eric Schmitt|work=[[The New York Times]]|date=9 Marso 2014}}</ref> Ang dalawang tiket ay binili sa parehong oras at ibinigay ng isang ahente sa paglalakbay sa Pattaya, Thailand, dalawang araw bago ang lipad. Ang dalawang itinerary ay magsisimula sa Kuala Lumpur at magpatuloy sa Beijing patungong [[Amsterdam]]. Pagkatapos ang itinerary para sa mga may-hawak ng pasaporteng Italyano ay tutuloy na [[Copenhagen]] habang ang itinerary para sa pasaporteng Austriano ay tutuloy sa Frankfurt.<ref>{{cite news|url=http://www.4029tv.com/news/national/missing-plane-may-have-changed-course-in-flight/24885400|title=Ticket purchase adds to mystery over plane|author1=Jethro Mullen|author2=Jim Clancy|publisher=[[CNN]]|date=9 Marso 2014}}</ref> Nabigo ang mga opisyal ng pandarayuhan ng Malaysia na tanungin ang mga pasaherong naglalakbay sa ninakaw na pasaporte, kahit na sila mukhang Asyano. Kinumpirma ng Interpol na ilang bansa lamang palagiang gumagamit ng kanilang kalipunan ng datos sa mga nakaw na pasaporte.<ref>{{cite news|last=Murdoch|first=Lindsay|title=Fake passports on Malaysia Airlines flight reveal flaw in airline safety|url=http://www.smh.com.au/world/fake-passports-on-malaysia-airlines-flight-reveal-flaw-in-airline-safety-20140310-hvgv0.html|accessdate=10 Marso 2014|newspaper=smh.com.au|date=10 Marso 2014}}</ref> Dalawang pang pasahero ang iniimbestigahan ng mga autoridad ng Malaysia dahil sa kahina-hinalang pasaporte.<ref>[http://www.foxcarolina.com/story/24921312/4-passengers-ids-being-checked-on-missing-jet 4 passengers' IDs being checked on missing jet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140310022524/http://www.foxcarolina.com/story/24921312/4-passengers-ids-being-checked-on-missing-jet |date=2014-03-10 }} Associated Press. 9 Marso 2014. Retrieved 9 Marso 2014</ref> Natagpuan ng mga pulis sa [[Fuzhou]], Fujian, Tsina ang isang lalaki na ang bilang ng kaniyang pasaporteng Tsino ay nakita sa nailathalang listahan ng mga pasahero. Wala siya sa eroplano at ang pangalan sa tabi ng nakalistang numero ay ibang iba. Gayunpaman, hindi niya nawala ang kanyang pasaporte at hinihinala na ng pulisya na ang maling numerong nailathala.<ref>{{cite news|url=http://news.sina.com.cn/c/2014-03-09/132029662820.shtml|title=警方：马航福州乘客护照号对应姓名不符|trans-title=Police:Malaysian Airlines's Fuzhou Passenger Passport Number Corresponds to Different Name|author1=Wang Chunxiao|publisher=[[China Central Television]]|date=9 Marso 2014|language=Tsino}}</ref> Ang mga pasarehong mula Tsina ay kinabibilangan ng isang pangkat ng 24 alagad ng sinig at kanilang pamilya na babalik mula sa pagtatanghal ng kaligrapiya sa Kuala Lumpur.<ref>{{cite news|last=Areddy|first=James T|title=Chinese are Majority of Passengers on Missing Malaysia Airlines Flight|url=http://online.wsj.com/article/BT-CO-20140308-700948.html|accessdate=9 Marso 2014|publisher=wsj.co|date=8 Marso 2014}}</ref> {{clear}} ==Imbestigasyon== Inihayag ng Boeing na magtitipon ito ng isang koponan ng mga eksperto upang magbigay ng tulong teknikal sa mga imbestigador,<ref>{{cite web|title=Boeing team to offer technical help to investigators|url=http://www.deccanchronicle.com/140308/world-asia/article/boeing-team-offer-technical-help-investigators|work=Deccan Chronicle}}</ref> alinsunod sa mga protocol ng International Civil Aviation Organization. Bilang karagdagan, inihayag ng National Transportation Safety Board ng Estados Unidos sa isang press release noong 8 Marso na isang koponan ng imbestigador ang pinadala kasama ng tagapayong teknikalo mula sa Federal Aviation Administration upang mag-alok ng tulong sa imbestigasyon.<ref name="ntsb">{{cite web|url=http://www.ntsb.gov/news/2014/140308.html |title=Press Release March 8, 2014: NTSB positioning team to offer assistance in investigation of Malaysia Airlines 777 event |publisher=Ntsb.gov |accessdate=9 Marso 2014}}</ref> Ang bansang mamumuno sa imbestigasyon ay hindi tutukuyin hanggang hindi pa matatagpuan ang nawawalang eroplano.<ref name="Flight396802">{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/ntsb-sends-team-to-assist-in-mh370-case-396802/ |title=NTSB sends team to assist in MH370 case |first=Mavis |last=Toh |publisher=Flightglobal |accessdate=9 Marso 2014}}</ref> Nagtalaga ang Federal Bureau of Investigation ng Estados Unidos mga ekspertong teknikal at agents upang imbestigahan ang pagkawala.<ref name="SerranoFBI">Serrano, Richard A. "[http://www.latimes.com/world/worldnow/la-fg-wn-fbi-disappearance-malaysian-airlines-jet-20140308,0,5571373.story#ixzz2vQ7k8QKQ FBI to investigate disappearance of a Malaysian Airlines jet]." ''Los Angeles Times'' . 8 March 2014. Retrieved 9 Marso 2014.</ref> Kasalukuyang iniimbestigahan ng mga opisyal ng Estados Unidos ang dalawang pasaherong naglalakbay sa maling pasaporte at sinabi na tinitingnan ang lahat ng posibleng dahilan.<ref>{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/world/four-flew-with-false-id-aboard-malaysia-airlines-plane-that-vanished-over-south-china-sea/2014/03/09/4b0d8a8c-a763-11e3-b61e-8051b8b52d06_story.html|title=Four flew with false ID aboard Malaysia Airlines plane that vanished over South China Sea|work=The Washington Post|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014|author=Simon Denyer, Robert Barnes and Chico Harlan}}</ref> Sinusuri ng mga autoridad ang mga posibleng mga pagkakakilanlan.<ref name="Aviation Herald" /><ref name="cnn14" /><ref>{{cite news|title=Two more Europeans with suspect identities onboard missing MH370|url=http://my.news.yahoo.com/two-more-europeans-passengers-suspect-identities-onboard-missing-005206266.html|accessdate=9 Marso 2014|newspaper=Malaysian Insider|date=9 Marso 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=<!-- Malaysia Probes Identity of Four Passengers on Missing Jet -->Missing Malaysia Airlines Jet May Have Turned Back: Officials|url=<!-- http://www.nbcnews.com/storyline/missing-jet/malaysia-probes-identity-four-passengers-missing-jet-n47861 -->http://www.nbcnews.com/storyline/missing-jet/missing-malaysia-airlines-jet-may-have-turned-back-officials-n47861 | accessdate=9 Marso 2014|newspaper=NBC|date=8 Marso 2014|author=Pete Williams|author2=Robert Windrem|author3=Richard Esposito}}</ref> Sinabi ng mga opisyal ng Estados Unidos na kanilang sinusuri ang passenger manifest at binabalikan ang kanilang intelligence.<ref>{{cite web|author=DiBlasio, Natalie |author2= Kevin Johnson|title=U.S. reviews possible terror links in missing Malaysian jet|url=http://www.usatoday.com/story/news/world/2014/03/08/missing-jet-terror-concern/6203027/|work=[[USA Today]]|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014}}</ref><ref>{{cite web|title= South China Sea oil slicks may be Malaysia Airlines crash site at 21:01 UTC today the tail has found in the Gulf of Thailand More info comes later. – terrorism possible|url=http://www.nydailynews.com/news/world/oil-slicks-malaysia-airlines-plane-crash-site-terrorism-article-1.1715004|work=Daily News|location=New York}}</ref><ref>{{cite web|title= Malaysia Airlines Flight MH370 Missing: Terrorism Fears Emerge After Two Passengers Boarded With Stolen Passports|url=http://www.ibtimes.com/malaysia-airlines-flight-mh370-missing-terrorism-fears-emerge-after-two-passengers-boarded-stolen|work=International Business Times}}</ref> Ipinahayag ng Interpol na ang dalawang pasaporte ay nakalista sa kanilang database ng nawala at ninakaw na pasaporte, ngunit walang pagsiyasat database ang naganap.<ref name="Interpol">{{cite web |url=http://www.interpol.int/News-and-media/News/2014/N2014-038 |title=INTERPOL confirms at least two stolen passports used by passengers on missing Malaysian Airlines flight 370 were registered in its databases |publisher=Interpol |accessdate=9 Marso 2010 |archive-date=2014-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309152634/http://www.interpol.int/News-and-media/News/2014/N2014-038 |url-status=dead }}</ref> Sinabi ni David Learmount, operations and safety editor sa Flightglobal, na "pambihirang" hindi gumawa ng tawag ng pagkabalisa (distress call) ang mga piloto, at gumawa ng paghahambing sa pagkawala ng Lipad 447&nbsp;ng Air France sa Karaagtang Atlantiko noong 2009, na nagsasabi "Ito ay isang makasaysayang paghahambing at maaaring nagkataon lamang. Nangyari din sa madaling araw, pagkatapos ng hatinggabi, at nawawala nang walang tawag mula sa mga piloto."<ref>{{cite web|title=Lack of distress call from missing jet 'extraordinary'|url=http://www.irishtimes.com/news/world/asia-pacific/lack-of-distress-call-from-missing-jet-extraordinary-1.1717992|work=The Irish Times}}</ref> ==Mga Tala== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist|30em}} ==Mga panlabas na koneksyon== {{Commons category|9M-MRO (aircraft)}} * {{ASN accident|id=20140308-0}} <!-- {{Aviation accidents and incidents in 2014}} {{Malaysia Airlines}} {{Portal bar|Aviation|China|Disasters|Malaysia|Vietnam}} --> [[Kategorya:2014 sa Tsina]] [[Kategorya:2014 sa Malaysia]] [[Kategorya:2014 sa Vietnam]] [[Kategorya:Aksidente at insidente na kinasasangkutan ng Boeing 777]] [[Kategorya:Aksidente at insidente sa abyasyon noong 2014]] [[Kategorya:Aksidente at insidente sa abyasyon sa Vietnam]] [[Kategorya:Aksidente at insidente ng Malaysia Airlines]] [[Kategorya:Nawawalang sasakyang panghimpapawid]] ekrv47k18e4p6b48f68sy5swv01pl6e Lipad 17 ng Malaysia Airlines 0 231570 2227792 2091082 2026-09-22T21:57:29Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227792 wikitext text/x-wiki {{Infobox aircraft occurrence |name = Malaysia Airlines Flight 17 |occurrence_type = Aksidente |image = Boeing 777-2H6ER 9M-MRD Malaysian (6658105143).jpg{{!}}border |image_size = 255px |alt = |caption = 9M-MRD sa [[Paliparang Leonardo da Vinci–Fiumicino]] noong Oktubre 2011 |date = 17 Hulyo 2014 |summary = Kasalukuyang iniimbestigahan<ref>{{cite web|url=http://www.cnbc.com/id/101838653 |title=Missile fired at Malaysian plane: US intelligence |publisher=[[CNBC]] |date=17 July 2014 |accessdate=17 July 2014}}</ref> |site = Malapit sa [[Hrabove, Donetsk Oblast|Hrabove]], [[Donetsk Oblast]], [[Ukranya]] |coordinates = {{Coord|48|7|56|N|38|39|19|E|type:event|display=inline,title}} |aircraft_type = [[Boeing 777|Boeing 777-200ER]]<!-- The aircraft model is Boeing 777-200ER. The customer code used at Boeing was "777-2H6ER". "H6" is the Malaysia Airlines customer code to indicate certain preferences. Consensus is to use "Boeing 777-200ER" as the model number. --> |operator = [[Malaysia Airlines]] |tail_number = 9M-MRD |origin = [[Paliparang Schiphol ng Amsterdam]] |destination = [[Paliparang Pandaigdig ng Kuala Lumpur]] |passengers = 283 |crew = 15 |injuries = |fatalities = 298 |survivors = 0 }} Ang '''Lipad 17&nbsp;ng [[Malaysia Airlines]]''' (MH17/MAS17) ay ang nakatakdang biyaheng panghimpapawid mula [[Amsterdam]] hanggang [[Kuala Lumpur]] na sinasabing tinira ng isang misilong panlupa-hanggang-himpapawid (''surface-to-air missile'')<ref name="rt-1">{{cite web |url=http://rt.com/news/173616-malaysian-crash-ukraine-border/ |title=Malaysian airliner crashes in E. Ukraine near the Russian border, more than 283 people on board |publisher=[[RT (TV network)|RT]] |date=17 July 2014 |accessdate=17 July 2014}}</ref><ref name="rt-2">{{cite web |url=http://rt.com/news/173644-photos-plane-malaysia-crash/ |title=Gruesome images of Malaysia MH17 plane crash in east Ukraine appear online (PHOTOS) |publisher=[[RT (TV network)|RT]] |date=17 July 2014 |accessdate=17 July 2014}}</ref> noong 17 Hulyo 2014 malapit sa Hrabove sa Donetsk Oblast, Ukranya, sa 40&nbsp;km (25 milya) mula sa hangganan ng Ukranya at Rusya.<ref name="telegraph">{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/10974050/Malaysia-Airlines-plane-crashes-on-Ukraine-Russia-border-live.html |title=Malaysia Airlines plane crashes on Ukraine-Russia border&nbsp;– live |work=[[The Daily Telegraph]] |accessdate=17 July 2014 |archive-date=18 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718001608/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/10974050/Malaysia-Airlines-plane-crashes-on-Ukraine-Russia-border-live.html |url-status=dead }}</ref> Lahat ng mga 283 pasahero at 15 tripulante nitong eroplanong Boeing 777 ay nasawi.<ref name="sydney1">{{cite news|url=http://www.smh.com.au/world/malaysia-airlines-flight-mh17-shot-down-over-ukraine-298-dead-27-australians-on-board-20140718-zu9p2.html|title=Malaysia Airlines flight MH17 shot down over Ukraine, 298 dead|work=[[The Sydney Morning Herald]]|accessdate=17 July 2014}}</ref><ref name=reuters-deaths>{{cite web|last1=Zverev|first1=Anton|title=Malaysian airliner downed in Ukraine war zone, 295 dead|url=http://www.reuters.com/article/2014/07/17/us-ukraine-crisis-airplane-idUSKBN0FM22N20140717|agency=[[Reuters]]|accessdate=17 July 2014|date=17 July 2014|archive-date=17 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717213520/http://www.reuters.com/article/2014/07/17/us-ukraine-crisis-airplane-idUSKBN0FM22N20140717|url-status=dead}}</ref><ref name=reuters-20140717>{{cite news |url=http://www.reuters.com/article/2014/07/17/ukraine-crash-airplane-idUSL6N0PS59Y20140717 |title=Malaysian passenger plane crashes in Ukraine near Russian border -Ifax |first=Alissa |last=de Carbonnel |agency=[[Reuters]] |date=17 July 2014 |accessdate=17 July 2014 |archive-date=18 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718000653/http://www.reuters.com/article/2014/07/17/ukraine-crash-airplane-idUSL6N0PS59Y20140717 |url-status=dead }}</ref> Bumagsak ang eroplano sa kinagaganapan ng [[digmaan sa Donbass]]. Bagaman hindi pa ganap na matukoy ang kadahilanan ng pagbagsak, marami ang nagsasabi na ito ay sinadyang tinira. Ayon sa tagapayo ng Ministro ng Interyor ng Ukranya na si Anton Gerashchenko, tinira ang eroplano sa taas na 10,000 metro (33,000 talampakan) ng isang misilong panlupa-hanggang-himpapawid na Buk.<ref name=reuters-20140717-2>{{cite news |url=http://www.reuters.com/article/2014/07/17/us-ukraine-crisis-airplane-idUSKBN0FM22N20140717 |title=Ukraine says rebels shoot down Malaysian airliner, 295 dead |first=Anton |last=Zverev |agency=[[Reuters]] |date=17 July 2014 |accessdate=17 July 2014 |archive-date=17 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140717213520/http://www.reuters.com/article/2014/07/17/us-ukraine-crisis-airplane-idUSKBN0FM22N20140717 |url-status=dead }}</ref> Tinawag ang insidenteng ito ng Pangulo ng Ukranya na si Petro Poroshenko na isang "kagagawan ng terorismo".<ref name="telegraph poroshenko">{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/10974784/Malaysia-Airlines-crash-President-Poroshenko-calls-shooting-down-of-Malaysian-plane-an-act-of-terrorism.html |title=Malaysia Airlines crash: President Poroshenko calls shooting down of Malaysian plane an 'act of terrorism' |date=17 July 2014 |work=[[The Daily Telegraph]] |accessdate=17 July 2014 |archive-date=17 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140717191131/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/10974784/Malaysia-Airlines-crash-President-Poroshenko-calls-shooting-down-of-Malaysian-plane-an-act-of-terrorism.html |url-status=dead }}</ref> Bilang tugon, inakusahan ng mga rebeldeng panig sa Rusya ang pamahalaan ng Ukranya ng pagpapasabog sa eroplano. Sinabi ng ahensyang panseguridad ng Ukranya na nakakalap sila ng dalawang pakikipagtalastasan sa telepono kung saan tinalakay ng mga rebelde ang pagpapasabog ng isang sibilyang eroplano kasama diumano ang mga opisyal ng intelihensiya ng Rusya.<ref name="nationalpost1">{{cite news |url=http://news.nationalpost.com/2014/07/17/malaysian-passenger-plane-was-shot-down-by-rebels-intercepted-phone-calls-prove-ukraines-president-says/ |title=Malaysian plane was shot down by rebels, intercepted phone calls prove, Ukraine's president says |work=[[National Post]] |publisher=Associated Press via [[Postmedia Network]] |date=17 July 2014 |accessdate=17 July 2014}} {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sinabi naman ng Ministro ng Tanggulan ng Rusya na ang sistemang misilong Buk ng Ukranya ay gumagana sa lugar kung saan bumagsak ang eroplano ng Malaysia.<ref>http://rt.com/news/173784-ukraine-plane-malaysian-russia/</ref> Sinabi naman ng mga opisyal ng intelihensya ng Estados Unidos na ang eroplano ay pinabagsak ng isang misilo, at mayroon diumano silang "malakas na ebidensiya" na ito ay pinalipad mula sa teritoryo ng mga rebelde.<ref name="nytimes0718">{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2014/07/18/world/europe/malaysian-airlines-plane-ukraine.html |title=Malaysia Jet Brought Down in Ukraine by Missile, U.S. Officials Say |first=Eric |last=Schmitt |first2=Marcus |last2=Mabry |first3=Neil |last3=MacFarquhar |first4=David M. |last4=Herszenhorn |date=17 July 2014 |work=[[The New York Times]] |accessdate=18 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Birnbaum|first1=Michael|last2=Branigin|first2=William|last3=Londoño|first3=Ernesto|title=Malaysia Airlines plane crashes in eastern Ukraine; U.S. intelligence blames missile|url=http://www.washingtonpost.com/world/europe/malaysia-airlines-plane-disappears-over-ukraine-feared-shot-down-by-missile/2014/07/17/0fffe1e6-0dcb-11e4-8341-b8072b1e7348_story.html|work=[[The Washington Post]] |accessdate=17 July 2014|date=17 July 2014}}</ref> Ang pagbagsak ng eroplanong ito ay pangalawa na sa mga trahedya ng Malaysia Airlines ngayong taon, at ito ang kanilang trahedya kung saan mayroong pinakamaraming nasawi. Noong 8 Marso, biglang naglaho ang Lipad 370 habang papuntang Beijing galing Kuala Lumpur, at hanggang ngayon ay hindi pa ito nakikita. Ito rin ang pagbagsak ng isang Boeing 777 na may naitalang pinakamaraming nasawi.<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.ca/2014/07/17/mh17-deadliest-plane-crash-911_n_5597570.html |title=MH17 Is The Deadliest Plane Crash Since 9/11|work=[[Huffington Post]]|date=17 July 2014|accessdate=17 July 2014}}</ref> Kasama sa mga nasawi ay ang humigit na 100 na dadalo sana sa isang Pandaigdigang Pagpupulong sa AIDS sa Melbourne, Australya, kabilang na ang respetadong mananaliksik na si Joep Lange na dating pangulo ng Pandaigdigang Samahan sa AIDS (International AIDS Society). Kasama din sa nasawi ay ang 188 mga Olandes at tatlong mag-iinang Pilipino.<ref>{{cite web|url=http://www.rappler.com/nation/63695-philippines-filipino-family-mh17-malaysia-airlines |title=Philippines names mom, 2 kids killed in MH17 tragedy | work=[[Rappler]]|date=18 July 2014|accessdate=19 July 2014}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Aksidente at insidente sa abyasyon noong 2014]] hg4pr5ixra0bmla3s078xx9pu36d6dc Marxismo 0 232812 2227920 2217149 2026-09-23T03:22:45Z Ryomaandres 8044 2227920 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Marx Engels.jpg|300px|thumb|right|Sina [[Karl Marx]] (kanan) at [[Friedrich Engels]] (kaliwa), ang dalawang pangunahing teoretiko na itinataguriang "mga ama" ng Marxismo.]] Ang '''Marxismo''' ay isang makakaliwang ekonomiko at sosyopolitikal na pilosopiya na tumutuon sa ugnayan at hidwaan ng mga antas ng lipunan gamit ang materyalistang interpretasyon sa takbo ng kasaysayan at diyalektikong pananaw sa pagbabagong panlipunan. Hango ito sa mga gawa ng dalawang ika-19 na dantaong pilosopong Aleman na sina [[Karl Marx]] at [[Friedrich Engels]]. Walang isang tiyak na teoryang Marxista. Ang Marxistang analisis ay ginagamit sa iba't-ibang paksa, nalilihis ang pag-unawa at nagbabago sa pagdaan ng panahon, na nagdudulot ng iba't-iba at minsa'y magkakasalungat na mga teoryang bumubungad na Marxismo.<ref>{{cite book |last= Wolff and Resnick|first= Richard and Stephen |title= Economics: Marxian versus Neoclassical |url= https://archive.org/details/economicsmarxian00wolf_0|publisher=The Johns Hopkins University Press|date=Agosto 1987|isbn= 0-8018-3480-5|page = [https://archive.org/details/economicsmarxian00wolf_0/page/130 130]|quote= Marxian theory (singular) gave way to Marxian theories (plural).}} {{in lang|en}}</ref> Itinataguyod ng Marxismo ang materyalistang pag-unawa ng pag-unlad ng lipunan, simula sa gawaing pang-ekonomiya na kinakailangan ng sangkatauhan upang matugunan ang mga materyal nitong pangangailangan. Ang anyo ng kaayusang pang-ekonomiya o paraan ng produksiyon ay nauunawaang batayan kung saan nagmumula o direktang naiimpluwensiyahan ang karamihan ng iba pang panlipunang penomena, gaya ng ugnayang panlipunan, sistemang pulitikal at legal, moralidad at ideolohiya. Habang humuhusay ang mga puwersa ng produksiyon (lalo na ang teknolohiya), ang mga kasalukuyang anyo ng kaayusang panlipunan ay nagiging kabilagtaran naman at siyang pumipigil sa lalo pang pag-unlad. Lumalabas ang kawalang-husayang ito sa mga kontradiksiyon sa lipunan sa anyo ng tunggalian ng uri.<ref name="ComparingEconomic">''Comparing Economic Systems in the Twenty-First Century'', 2003, by Gregory and Stuart. P.62, ''Marx's Theory of Change''. ISBN 0-618-26181-8. {{in lang|en}}</ref> Ayon sa Marxistang analisis, nagaganap ang tunggalian ng mga uri sa kapitalismo dahil sa paglala ng mga kontradiksiyon sa pagitan ng produktibo, mekanisado at maayos na paggawa ng [[proletariat]], at ng pribadong pagmamay-ari at pribadong paglalaan ng labis na produkto sa anyo ng labis na halaga (o kita) ng iilang pribadong nagmamay-ari na tinatawag na [[burges]]. Habang nagiging kapansin-pansin ang kontradiksiyon sa proletariat, sumisidhi ang pagkabalisa sa pagitan ng dalawang antagonistang uri ng lipunan na humahantong sa isang rebolusyong panlipunan. Ang matagalang kahahantungan ng rebolusyong ito ay ang pagtatatag ng [[sosyalismo]] – isang sistemang sosyo-ekonomiko batay sa kooperatibang pag-aari ng paraan ng produksiyon, pamamahagi batay sa naging kontribusyon ng bawat isa, at produksiyong tuwirang isinaayos upang gamitin. Sa paniniwala ni Karl Marx, habang patuloy na sumusulong ang puwersang produktibo at teknolohiya, magbibigay-daan ang sosyalismo sa isang yugto ng [[komunismo]]ng pagbabago ng lipunan. Ang komunismo ay magiging isang makataong lipunan na walang kaurian o estado at naninindigan sa panlahatang pagmamay-ari at sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]". Nagsanga ng samu't-saring kaisipan ang Marxismo. Binibigyang halaga ng ibang kaisipan ang ilang aspekto ng klasikong Marxismo, habang pinagwawalang-halaga o iwinawaksi ang ilang aspekto nito; kung minsa'y pinagsasanib ang Marxistang analisis at di-Marxistang konsepto. Ang ilang anyo ng Marxismo naman ay nakatuon lamang sa isang aspekto ng Marxismo bilang puwersang magpapasiya sa pag-unlad ng lipunan — gaya ng paraan ng produksiyon, klase, ugnayang pangkapangyarihan, o pag-aari-arian — habang ikinakatuwiran na hindi ganoong kahalaga ang ibang aspekto o ang mga kasalukuyang pananaliksik ang nagpapawalang-halaga nito.<ref>{{cite book |last= O'Hara|first= Phillip |title= Encyclopedia of Political Economy, Volume 2 |publisher= Routledge|date=Setyembre 2003|isbn= 0-415-24187-1|page = 107|quote= Marxist political economists differ over their definitions of capitalism, socialism and communism. These differences are so fundamental, the arguments among differently persuaded Marxist political economists have sometimes been as intense as their oppositions to political economies that celebrate capitalism.}} {{in lang|en}}</ref> Halimbawa, ang mga Marxianong ekonomista ay may magkakasalungat na paliwanag sa krisis pang-ekonomiya at magkakaibang prediksiyon sa kalalabasan ng mga naturang krisis. Higit pa rito, ginagamit ng ibang anyo ng Marxismo ang Marxistang analisis sa pag-aaral ng iba't-ibang aspekto ng lipunan (hal. kulturang pangmadla, krisis pang-ekonomiya, o peminismo).<ref>{{cite book |last= Wolff and Resnick|first= Richard and Stephen |title= Economics: Marxian versus Neoclassical |url= https://archive.org/details/economicsmarxian00wolf_0|publisher=The Johns Hopkins University Press|date=Agosto 1987|isbn= 0-8018-3480-5|page = [https://archive.org/details/economicsmarxian00wolf_0/page/130 130]|quote= The German Marxists extended the theory to groups and issues Marx had barely touched. Marxian analyses of the legal system, of the social role of women, of foreign trade, of international rivalries among capitalist nations, and the role of parliamentary democracy in the transition to socialism drew animated debates&nbsp;... Marxian theory (singular) gave way to Marxian theories (plural).}} {{in lang|en}}</ref> Ang mga pagkakaibang teoretikal na ito ay nagbunsod sa mga partidong sosyalista at komunista at kilusang pulitikal na magkaroon ng magkakaibang estratehiyang pulitikal upang matamo ang sosyalismo, at magsulong ng magkakaibang programa at polisiya. Isang halimbawa nito ay ang pagkahati ng mga sosyalistang rebolusyonaryo at [[repormista]] na lumitaw sa German Social Democratic Party (SPD) noong unang bahagi ng ika-20 siglo. Ang Marxistang pag-unawa sa kasaysayan at ng lipunan ay ginagamit ng mga akademiko sa mga disiplina ng [[arkeolohiya]] at [[antropolohiya]],<ref>Bridget O'Laughlin (1975) ''Marxist Approaches in Anthropology'' Annual Review of Anthropology Vol. 4: pp. 341–70 (Oktubre 1975) {{doi|10.1146/annurev.an.04.100175.002013}}.<br />William Roseberry (1997) ''Marx and Anthropology'' Annual Review of Anthropology, Vol. 26: pp. 25–46 (Oktubre 1997) {{doi|10.1146/annurev.anthro.26.1.25}}{{in lang|en}}</ref> [[araling pangmidya]],<ref>S. L. Becker (1984) "Marxist Approaches to Media Studies: The British Experience", Critical Studies in Mass Communication, 1(1): pp. 66–80. {{in lang|en}}</ref> [[agham pampulitika]], [[teatro]], [[kasaysayan]], [[sosyolohiya]], [[kasaysayang pansining|kasaysayan]] at [[teoryang pansining]], [[araling pangkultura]], [[edukasyon]], [[ekonomiks]], [[heograpiya]], [[kritisismong pampanitikan]], [[estetika]], [[sikolohiyang kritikal]], at [[pilosopiya]].<ref>Manuel Alvarado, Robin Gutch, and Tana Wollen (1987) ''Learning the Media: Introduction to Media Teaching'', Palgrave Macmillan. {{in lang|en}}</ref> ==Konsepto== ===Makasaysayang Materyalismo=== Gumagamit ang Marxismo ng materyalistang metodolohiya upang suriin ang pinagbabatayan ng mga sanhi ng pag-unlad ng lipunan at pagbabago mula sa pananaw ng mga kolektibong paraan kung saan ang mga tao ay nabubuhay. Ang salaysay ni Marx tungkol sa teorya ay nasa ''Ang Ideolohiyang Aleman'' at ang paunang salita na ''Kontribusyon sa Kritika ng Ekonomiyang Politikal''. Ang lahat ng mga bumubuo ng lipunan ay ipinapalagay na nagmumula sa pang-ekonomiyang aktibidad, na bumubuo sa kung ano ang itinuturing na base at superstruktura. Metapora itong naglalarawan sa kabuuan ng mga ugnayang panlipunan kung saan ang mga tao ay gumagawa at muling gumagawa ng kanilang panlipunang pag-iral. Ayon kay Marx, ang "kabuuan ng mga puwersa ng produksiyon na naaabot ng mga tao ay tumutukoy sa kalagayan ng lipunan" at bumubuo ng baseng pang-ekonomiya ng isang lipunan. Kasama sa base ang mga materyal na puwersa ng produksiyon tulad ng paggawa, paraan ng produksiyon at mga relasyon ng produksiyon, ibig sabihin, ang panlipunan at pampulitika na kaayusan na kumokontrol sa produksiyon at distribusyon. Mula sa base na ito ay bumangon ang isang superstruktura ng legal at politikal na "uri ng kamalayang panlipunan" na nagmula sa ekonomikong pundasyon na nagkondisyon sa superstruktura at dominanteng ideolohiya ng isang lipunan. Ang mga salungatan sa pagitan ng pag-unlad ng materyal na mga puwersang produktibo at ng mga relasyon ng produksiyon ay nagbubunsod ng mga rebolusyong panlipunan, kung saan ang mga pagbabago sa baseng pang-ekonomiya ay humahantong sa pagbabagong panlipunan ng superstruktura. Ang ugnayang ito ay repleksibo na ang base sa una ay nagbubunga ng superstruktura at nananatiling pundasyon ng isang anyo ng panlipunang organisasyon. Ang mga bagong nabuong organisasyong panlipunan ay maaaring kumilos muli sa parehong bahagi ng base at superstruktura upang sa halip na maging estatiko, ang relasyon ay diyalektiko, ipinahayag at hinihimok ng mga salungatan at kontradiksyon. Nilinaw ni Engels: "Ang kasaysayan ng lahat hanggang ngayon ay umiiral na lipunan ay ang kasaysayan ng makauring pakikibaka. Ang malaya at alipin, patrisyano at plebeyo, poon at siyerbo, puno ng samahan at manlalakbay, sa isang salita, mapang-api at inapi, ay tumindig sa patuloy na pagsalungat sa isa. isa pa, na nagpatuloy ng walang patid, ngayon ay nakatago, ngayon ay bukas na labanan, isang labanan na sa bawat pagkakataon ay nagtatapos, alinman sa isang rebolusyonaryong pagbabagong-tatag ng lipunan sa pangkalahatan, o sa karaniwang pagkasira ng mga naglalabanang uri." Itinuring ni Marx ang paulit-ulit na mga salungatan sa uri bilang ang puwersang nagtutulak ng kasaysayan ng tao dahil ang gayong mga salungatan ay ipinakita bilang natatanging transisyonal na yugto ng pag-unlad sa Kanlurang Europa. Alinsunod dito, itinalaga ni Marx ang kasaysayan ng tao bilang sumasaklaw sa apat na yugto ng pag-unlad sa mga relasyon sa produksiyon: # Primitibong Komunismo: mga kooperatibong tribal na lipunan. # Lipunang Nang-aalipin: pag-unlad ng tribo sa lungsod-estado kung saan ipinanganak ang aristokrasya. # [[Pyudalismo]]: ang mga aristokrata ay ang naghaharing uri, habang ang mangangalakal ay naging burgesya. # [[Kapitalismo]]: ang mga kapitalista ay ang naghaharing uri na lumilikha at nagpapatrabaho sa proletaryado. Habang ang makasaysayang materyalismo ay tinukoy bilang isang materyalistang teorya ng kasaysayan, hindi inaangkin ni Marx na gumawa siya ng isang pangunahing susi sa kasaysayan at ang materyalistang konsepto ng kasaysayan ay hindi "isang historico-pilosopiko na teorya ng marche générale, na ipinataw ng kapalaran sa bawat tao, anuman ang makasaysayang mga pangyayari kung saan matatagpuan ang sarili nito." Sa isang liham sa editor ng pahayagang Ruso na papel na ''Otechestvennyje Zapiski'', ipinaliwanag niya na ang kanyang mga ideya ay batay sa isang kongkretong pag-aaral ng aktwal na mga kondisyon sa Europa. ===Uring Panlipunan=== Nang walang pagpaliwanag sa ideolohiya, ginamit ni Marx ang termino upang ilarawan ang paggawa ng mga larawan ng panlipunang reyalidad. Ayon kay Engels, "ang ideolohiya ay isang proseso na ginagawa ng tinatawag na palaisip na may kamalayan, ito ay totoo, ngunit may maling kamalayan. nag-iisip siya ng mali o tila motibong puwersa". Dahil kontrolado ng naghaharing uri ang mga paraan ng produksiyon ng lipunan, ang superstructure ng lipunan (i.e. ang naghaharing ideya sa lipunan) ay tinutukoy ng pinakamahusay na interes ng naghaharing uri. Sa The German Ideology, sinabi ni Marx na "ang mga ideya ng naghaharing uri ay sa bawat panahon ang naghaharing ideya, ibig sabihin, ang uri na siyang naghaharing materyal na puwersa ng lipunan, ay, sa parehong oras, ang naghaharing puwersang intelektuwal". Ang terminong politikal na ekonomiya ay unang tumutukoy sa pag-aaral ng mga materyal na kondisyon ng produksiyon ng ekonomiya sa kapitalistang sistema. Sa Marxismo, ang ekonomiyang pampulitika ay ang pag-aaral ng mga paraan ng produksiyon, partikular ang kapital at kung paano ito nagpapakita bilang aktibidad sa ekonomiya. Naimbento ang bagong paraan ng pag-iisip na ito dahil naniniwala ang mga sosyalista na ang karaniwang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon ay magpapawalang-bisa sa mapagsamantalang kondisyon sa paggawa na nararanasan sa ilalim ng kapitalismo. Sa pamamagitan ng rebolusyon ng uring manggagawa, ang estado ay kinukuha at ginagamit upang sugpuin ang hanggang naghaharing uri ng mga kapitalista at lumikha ng lipunan ng komunismo na nakikita ng mga Marxist bilang tunay na demokrasya.[77] Ang ekonomiyang nakabatay sa pagtutulungan sa pangangailangan ng tao at panlipunang pagpapabuti, sa halip na kumpetisyon para sa tubo ng maraming independiyenteng kumikilos na naghahanap ng tubo, ay magiging wakas din ng makauring lipunan, na nakita ni Marx bilang pangunahing dibisyon ng lahat ng umiiral na kasaysayan. Nakita ni Marx ang pangunahing katangian ng kapitalistang lipunan na kaunti lamang ang pagkakaiba sa lipunan ng alipin sa isang maliit na grupo ng lipunan na nagsasamantala sa mas malaking grupo. ==Kasaysayan== ==Sanggunian== {{reflist}} ==Panitikan== * {{cite book |title=Fidel: A Biography of Fidel Castro|url=https://archive.org/details/fidelbiographyof0000bour|last=Bourne |authorformat=scap|first=Peter G.|date=1986|publisher=Dodd, Mead & Company|location=New York|ref=Bou86}} * {{cite book |title=The Revolutionary Ideas of Karl Marx|url=https://archive.org/details/revolutionaryide0000call_i2b6|last=Callinicos |authorformat=scap|first=Alex|authorlink=Alex Callinicos|date=2010|origyear=1983|publisher=Bookmarks|location=Bloomsbury, London|isbn=978-1-905192-68-7|ref=Cal10}} * {{cite book |title=My Life: A Spoken Autobiography|url=https://archive.org/details/fidelcastromylif0000cast|last1=Castro |authorformat=scap|first1=Fidel|last2=Ramonet|first2=Ignacio (interviewer)|date=2009|publisher=Scribner|location=New York|isbn=978-1-4165-6233-7|ref=Cas09}} * {{cite book |title=The Real Fidel Castro|url=https://archive.org/details/realfidelcastro00colt_0|last=Coltman |authorformat=scap|first=Leycester|date=2003|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|isbn=978-0-300-10760-9|ref=Col03}} * {{cite book |title=Prehistorian: A Biography of V. Gordon Childe|last=Green |authorformat=scap|first=Sally|date=1981|publisher=Moonraker Press|location=Bradford-on-Avon, Wiltshire|isbn=0-239-00206-7|ref=Gre81}} * {{cite book |title=Karl Marx: A Brief Biographical Sketch with an Exposition of Marxism|last=Lenin |authorformat=scap|first=Vladimir|authorlink=Vladimir Lenin|date=1967|origyear=1913|publisher=Foreign Languages Press|location=Peking|isbn=|url=http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1914/granat/index.htm|accessdate=2014-06-17|ref=Len67}} * {{cite book |title=Wage Labour and Capital|last=Marx |authorformat=scap|first=Karl|authorlink=Karl Marx|date=1849|publisher=Neue Rheinische Zeitung|location=Germany|isbn=|url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1847/wage-labour/index.htm|accessdate=2014-06-17|ref=Mar49}} * {{cite book |title=A History of Archaeological Thought|url=https://archive.org/details/historyofarchaeo0000trig|edition=2nd|last=Trigger |authorformat=scap|first=Bruce G.|authorlink=Bruce Trigger|date=2007|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521-60049-1|ref=Tri07}} {{Refend}} * {{cite book |author=Avineri, Shlomo|date=1968|title=The Social and Political Thought of Karl Marx|publisher=Cambridge University Press|authorlink=Shlomo Avineri}} * {{cite book |author=Dahrendorf, Ralf|title=Class and Class Conflict in Industrial Society|url=https://archive.org/details/classclassconfli00dahr|date=1959|authorlink=Ralf Dahrendorf|location=Stanford, CA|publisher=Stanford University Press}} * [[Jon Elster]], ''An Introduction to Karl Marx''. Cambridge, England, 1986. * Michael Evans, ''Karl Marx''. London, 1975. * Stefan Gandler, [http://www.brill.com/products/book/critical-marxism-mexico ''Critical Marxism in Mexico: Adolfo Sánchez Vázquez and Bolívar Echeverría''], Leiden/Boston, Brill Academic Press, 2015. 467 pages. ISBN 978-90-04-22428-5. * {{cite book |author=Kołakowski, Leszek|title=Main Currents of Marxism|date=1976|publisher=Oxford University Press|authorlink=Leszek Kołakowski}} * {{cite book |author=Parkes, Henry Bamford|title=Marxism: An Autopsy|url=https://archive.org/details/marxismautopsy00park|date=1939|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin|authorlink=Henry Bamford Parkes}} * {{cite encyclopedia |last1=Prychitko |first1=David L. |authorlink1= David Prychitko |last2= |first2= |authorlink2= |editor= [[David R. Henderson]] (.) |encyclopedia=[[Concise Encyclopedia of Economics]] |title=Marxism |url=http://www.econlib.org/library/Enc/Marxism.html |date=2008 |edition= 2nd |publisher=[[Library of Economics and Liberty]]}} * [[Cedric Robinson|Robinson, Cedric J.]]: ''Black Marxism: The Making of the Black Radical Tradition'', 1983, Reissue: Univ North Carolina Press, 2000 * [[R. J. Rummel|Rummel, R.J.]] (1977) ''[http://www.hawaii.edu/powerkills/NOTE12.HTM Conflict In Perspective]'' Chap. 5 ''[http://www.hawaii.edu/powerkills/CIP.CHAP5.HTM Marxism, Class Conflict, and the Conflict Helix]'' * {{cite book |last=Screpanti|first=E|author2=S. Zamagna|date=1993|title=An Outline of the History of Economic Thought|url=https://archive.org/details/outlineofhistory0000scre}} * Shenfield, S.D. ''[[:es:Vladislav Evgenievich Buguera|Vladislav Bugera]]: [https://web.archive.org/web/20081112101246/http://www.cdi.org/russia/johnson/2008-204.cfm Portrait of a Post-Marxist Thinker''] * {{cite book |author=McLellan, David|title=Marxism After Marx|url=https://archive.org/details/alf.3540.355.430.9.mcl|date=2007|location=Basingstoke|publisher=Palgrave Macmillan|authorlink=David McLellan (academic)}} [[Kategorya:Marxismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] bhzm1evn6wd625if9me0wxn19um56v0 2227921 2227920 2026-09-23T03:23:30Z Ryomaandres 8044 /* Konsepto */ 2227921 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Marx Engels.jpg|300px|thumb|right|Sina [[Karl Marx]] (kanan) at [[Friedrich Engels]] (kaliwa), ang dalawang pangunahing teoretiko na itinataguriang "mga ama" ng Marxismo.]] Ang '''Marxismo''' ay isang makakaliwang ekonomiko at sosyopolitikal na pilosopiya na tumutuon sa ugnayan at hidwaan ng mga antas ng lipunan gamit ang materyalistang interpretasyon sa takbo ng kasaysayan at diyalektikong pananaw sa pagbabagong panlipunan. Hango ito sa mga gawa ng dalawang ika-19 na dantaong pilosopong Aleman na sina [[Karl Marx]] at [[Friedrich Engels]]. Walang isang tiyak na teoryang Marxista. Ang Marxistang analisis ay ginagamit sa iba't-ibang paksa, nalilihis ang pag-unawa at nagbabago sa pagdaan ng panahon, na nagdudulot ng iba't-iba at minsa'y magkakasalungat na mga teoryang bumubungad na Marxismo.<ref>{{cite book |last= Wolff and Resnick|first= Richard and Stephen |title= Economics: Marxian versus Neoclassical |url= https://archive.org/details/economicsmarxian00wolf_0|publisher=The Johns Hopkins University Press|date=Agosto 1987|isbn= 0-8018-3480-5|page = [https://archive.org/details/economicsmarxian00wolf_0/page/130 130]|quote= Marxian theory (singular) gave way to Marxian theories (plural).}} {{in lang|en}}</ref> Itinataguyod ng Marxismo ang materyalistang pag-unawa ng pag-unlad ng lipunan, simula sa gawaing pang-ekonomiya na kinakailangan ng sangkatauhan upang matugunan ang mga materyal nitong pangangailangan. Ang anyo ng kaayusang pang-ekonomiya o paraan ng produksiyon ay nauunawaang batayan kung saan nagmumula o direktang naiimpluwensiyahan ang karamihan ng iba pang panlipunang penomena, gaya ng ugnayang panlipunan, sistemang pulitikal at legal, moralidad at ideolohiya. Habang humuhusay ang mga puwersa ng produksiyon (lalo na ang teknolohiya), ang mga kasalukuyang anyo ng kaayusang panlipunan ay nagiging kabilagtaran naman at siyang pumipigil sa lalo pang pag-unlad. Lumalabas ang kawalang-husayang ito sa mga kontradiksiyon sa lipunan sa anyo ng tunggalian ng uri.<ref name="ComparingEconomic">''Comparing Economic Systems in the Twenty-First Century'', 2003, by Gregory and Stuart. P.62, ''Marx's Theory of Change''. ISBN 0-618-26181-8. {{in lang|en}}</ref> Ayon sa Marxistang analisis, nagaganap ang tunggalian ng mga uri sa kapitalismo dahil sa paglala ng mga kontradiksiyon sa pagitan ng produktibo, mekanisado at maayos na paggawa ng [[proletariat]], at ng pribadong pagmamay-ari at pribadong paglalaan ng labis na produkto sa anyo ng labis na halaga (o kita) ng iilang pribadong nagmamay-ari na tinatawag na [[burges]]. Habang nagiging kapansin-pansin ang kontradiksiyon sa proletariat, sumisidhi ang pagkabalisa sa pagitan ng dalawang antagonistang uri ng lipunan na humahantong sa isang rebolusyong panlipunan. Ang matagalang kahahantungan ng rebolusyong ito ay ang pagtatatag ng [[sosyalismo]] – isang sistemang sosyo-ekonomiko batay sa kooperatibang pag-aari ng paraan ng produksiyon, pamamahagi batay sa naging kontribusyon ng bawat isa, at produksiyong tuwirang isinaayos upang gamitin. Sa paniniwala ni Karl Marx, habang patuloy na sumusulong ang puwersang produktibo at teknolohiya, magbibigay-daan ang sosyalismo sa isang yugto ng [[komunismo]]ng pagbabago ng lipunan. Ang komunismo ay magiging isang makataong lipunan na walang kaurian o estado at naninindigan sa panlahatang pagmamay-ari at sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]". Nagsanga ng samu't-saring kaisipan ang Marxismo. Binibigyang halaga ng ibang kaisipan ang ilang aspekto ng klasikong Marxismo, habang pinagwawalang-halaga o iwinawaksi ang ilang aspekto nito; kung minsa'y pinagsasanib ang Marxistang analisis at di-Marxistang konsepto. Ang ilang anyo ng Marxismo naman ay nakatuon lamang sa isang aspekto ng Marxismo bilang puwersang magpapasiya sa pag-unlad ng lipunan — gaya ng paraan ng produksiyon, klase, ugnayang pangkapangyarihan, o pag-aari-arian — habang ikinakatuwiran na hindi ganoong kahalaga ang ibang aspekto o ang mga kasalukuyang pananaliksik ang nagpapawalang-halaga nito.<ref>{{cite book |last= O'Hara|first= Phillip |title= Encyclopedia of Political Economy, Volume 2 |publisher= Routledge|date=Setyembre 2003|isbn= 0-415-24187-1|page = 107|quote= Marxist political economists differ over their definitions of capitalism, socialism and communism. These differences are so fundamental, the arguments among differently persuaded Marxist political economists have sometimes been as intense as their oppositions to political economies that celebrate capitalism.}} {{in lang|en}}</ref> Halimbawa, ang mga Marxianong ekonomista ay may magkakasalungat na paliwanag sa krisis pang-ekonomiya at magkakaibang prediksiyon sa kalalabasan ng mga naturang krisis. Higit pa rito, ginagamit ng ibang anyo ng Marxismo ang Marxistang analisis sa pag-aaral ng iba't-ibang aspekto ng lipunan (hal. kulturang pangmadla, krisis pang-ekonomiya, o peminismo).<ref>{{cite book |last= Wolff and Resnick|first= Richard and Stephen |title= Economics: Marxian versus Neoclassical |url= https://archive.org/details/economicsmarxian00wolf_0|publisher=The Johns Hopkins University Press|date=Agosto 1987|isbn= 0-8018-3480-5|page = [https://archive.org/details/economicsmarxian00wolf_0/page/130 130]|quote= The German Marxists extended the theory to groups and issues Marx had barely touched. Marxian analyses of the legal system, of the social role of women, of foreign trade, of international rivalries among capitalist nations, and the role of parliamentary democracy in the transition to socialism drew animated debates&nbsp;... Marxian theory (singular) gave way to Marxian theories (plural).}} {{in lang|en}}</ref> Ang mga pagkakaibang teoretikal na ito ay nagbunsod sa mga partidong sosyalista at komunista at kilusang pulitikal na magkaroon ng magkakaibang estratehiyang pulitikal upang matamo ang sosyalismo, at magsulong ng magkakaibang programa at polisiya. Isang halimbawa nito ay ang pagkahati ng mga sosyalistang rebolusyonaryo at [[repormista]] na lumitaw sa German Social Democratic Party (SPD) noong unang bahagi ng ika-20 siglo. Ang Marxistang pag-unawa sa kasaysayan at ng lipunan ay ginagamit ng mga akademiko sa mga disiplina ng [[arkeolohiya]] at [[antropolohiya]],<ref>Bridget O'Laughlin (1975) ''Marxist Approaches in Anthropology'' Annual Review of Anthropology Vol. 4: pp. 341–70 (Oktubre 1975) {{doi|10.1146/annurev.an.04.100175.002013}}.<br />William Roseberry (1997) ''Marx and Anthropology'' Annual Review of Anthropology, Vol. 26: pp. 25–46 (Oktubre 1997) {{doi|10.1146/annurev.anthro.26.1.25}}{{in lang|en}}</ref> [[araling pangmidya]],<ref>S. L. Becker (1984) "Marxist Approaches to Media Studies: The British Experience", Critical Studies in Mass Communication, 1(1): pp. 66–80. {{in lang|en}}</ref> [[agham pampulitika]], [[teatro]], [[kasaysayan]], [[sosyolohiya]], [[kasaysayang pansining|kasaysayan]] at [[teoryang pansining]], [[araling pangkultura]], [[edukasyon]], [[ekonomiks]], [[heograpiya]], [[kritisismong pampanitikan]], [[estetika]], [[sikolohiyang kritikal]], at [[pilosopiya]].<ref>Manuel Alvarado, Robin Gutch, and Tana Wollen (1987) ''Learning the Media: Introduction to Media Teaching'', Palgrave Macmillan. {{in lang|en}}</ref> ==Konsepto== ===Materyalismong istoriko=== {{Pangunahin|Materyalismong istoriko}} Gumagamit ang Marxismo ng materyalistang metodolohiya upang suriin ang pinagbabatayan ng mga sanhi ng pag-unlad ng lipunan at pagbabago mula sa pananaw ng mga kolektibong paraan kung saan ang mga tao ay nabubuhay. Ang salaysay ni Marx tungkol sa teorya ay nasa ''Ang Ideolohiyang Aleman'' at ang paunang salita na ''Kontribusyon sa Kritika ng Ekonomiyang Politikal''. Ang lahat ng mga bumubuo ng lipunan ay ipinapalagay na nagmumula sa pang-ekonomiyang aktibidad, na bumubuo sa kung ano ang itinuturing na base at superstruktura. Metapora itong naglalarawan sa kabuuan ng mga ugnayang panlipunan kung saan ang mga tao ay gumagawa at muling gumagawa ng kanilang panlipunang pag-iral. Ayon kay Marx, ang "kabuuan ng mga puwersa ng produksiyon na naaabot ng mga tao ay tumutukoy sa kalagayan ng lipunan" at bumubuo ng baseng pang-ekonomiya ng isang lipunan. Kasama sa base ang mga materyal na puwersa ng produksiyon tulad ng paggawa, paraan ng produksiyon at mga relasyon ng produksiyon, ibig sabihin, ang panlipunan at pampulitika na kaayusan na kumokontrol sa produksiyon at distribusyon. Mula sa base na ito ay bumangon ang isang superstruktura ng legal at politikal na "uri ng kamalayang panlipunan" na nagmula sa ekonomikong pundasyon na nagkondisyon sa superstruktura at dominanteng ideolohiya ng isang lipunan. Ang mga salungatan sa pagitan ng pag-unlad ng materyal na mga puwersang produktibo at ng mga relasyon ng produksiyon ay nagbubunsod ng mga rebolusyong panlipunan, kung saan ang mga pagbabago sa baseng pang-ekonomiya ay humahantong sa pagbabagong panlipunan ng superstruktura. Ang ugnayang ito ay repleksibo na ang base sa una ay nagbubunga ng superstruktura at nananatiling pundasyon ng isang anyo ng panlipunang organisasyon. Ang mga bagong nabuong organisasyong panlipunan ay maaaring kumilos muli sa parehong bahagi ng base at superstruktura upang sa halip na maging estatiko, ang relasyon ay diyalektiko, ipinahayag at hinihimok ng mga salungatan at kontradiksyon. Nilinaw ni Engels: "Ang kasaysayan ng lahat hanggang ngayon ay umiiral na lipunan ay ang kasaysayan ng makauring pakikibaka. Ang malaya at alipin, patrisyano at plebeyo, poon at siyerbo, puno ng samahan at manlalakbay, sa isang salita, mapang-api at inapi, ay tumindig sa patuloy na pagsalungat sa isa. isa pa, na nagpatuloy ng walang patid, ngayon ay nakatago, ngayon ay bukas na labanan, isang labanan na sa bawat pagkakataon ay nagtatapos, alinman sa isang rebolusyonaryong pagbabagong-tatag ng lipunan sa pangkalahatan, o sa karaniwang pagkasira ng mga naglalabanang uri." Itinuring ni Marx ang paulit-ulit na mga salungatan sa uri bilang ang puwersang nagtutulak ng kasaysayan ng tao dahil ang gayong mga salungatan ay ipinakita bilang natatanging transisyonal na yugto ng pag-unlad sa Kanlurang Europa. Alinsunod dito, itinalaga ni Marx ang kasaysayan ng tao bilang sumasaklaw sa apat na yugto ng pag-unlad sa mga relasyon sa produksiyon: # Primitibong Komunismo: mga kooperatibong tribal na lipunan. # Lipunang Nang-aalipin: pag-unlad ng tribo sa lungsod-estado kung saan ipinanganak ang aristokrasya. # [[Pyudalismo]]: ang mga aristokrata ay ang naghaharing uri, habang ang mangangalakal ay naging burgesya. # [[Kapitalismo]]: ang mga kapitalista ay ang naghaharing uri na lumilikha at nagpapatrabaho sa proletaryado. Habang ang makasaysayang materyalismo ay tinukoy bilang isang materyalistang teorya ng kasaysayan, hindi inaangkin ni Marx na gumawa siya ng isang pangunahing susi sa kasaysayan at ang materyalistang konsepto ng kasaysayan ay hindi "isang historico-pilosopiko na teorya ng marche générale, na ipinataw ng kapalaran sa bawat tao, anuman ang makasaysayang mga pangyayari kung saan matatagpuan ang sarili nito." Sa isang liham sa editor ng pahayagang Ruso na papel na ''Otechestvennyje Zapiski'', ipinaliwanag niya na ang kanyang mga ideya ay batay sa isang kongkretong pag-aaral ng aktwal na mga kondisyon sa Europa. ===Uring Panlipunan=== Nang walang pagpaliwanag sa ideolohiya, ginamit ni Marx ang termino upang ilarawan ang paggawa ng mga larawan ng panlipunang reyalidad. Ayon kay Engels, "ang ideolohiya ay isang proseso na ginagawa ng tinatawag na palaisip na may kamalayan, ito ay totoo, ngunit may maling kamalayan. nag-iisip siya ng mali o tila motibong puwersa". Dahil kontrolado ng naghaharing uri ang mga paraan ng produksiyon ng lipunan, ang superstructure ng lipunan (i.e. ang naghaharing ideya sa lipunan) ay tinutukoy ng pinakamahusay na interes ng naghaharing uri. Sa The German Ideology, sinabi ni Marx na "ang mga ideya ng naghaharing uri ay sa bawat panahon ang naghaharing ideya, ibig sabihin, ang uri na siyang naghaharing materyal na puwersa ng lipunan, ay, sa parehong oras, ang naghaharing puwersang intelektuwal". Ang terminong politikal na ekonomiya ay unang tumutukoy sa pag-aaral ng mga materyal na kondisyon ng produksiyon ng ekonomiya sa kapitalistang sistema. Sa Marxismo, ang ekonomiyang pampulitika ay ang pag-aaral ng mga paraan ng produksiyon, partikular ang kapital at kung paano ito nagpapakita bilang aktibidad sa ekonomiya. Naimbento ang bagong paraan ng pag-iisip na ito dahil naniniwala ang mga sosyalista na ang karaniwang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon ay magpapawalang-bisa sa mapagsamantalang kondisyon sa paggawa na nararanasan sa ilalim ng kapitalismo. Sa pamamagitan ng rebolusyon ng uring manggagawa, ang estado ay kinukuha at ginagamit upang sugpuin ang hanggang naghaharing uri ng mga kapitalista at lumikha ng lipunan ng komunismo na nakikita ng mga Marxist bilang tunay na demokrasya.[77] Ang ekonomiyang nakabatay sa pagtutulungan sa pangangailangan ng tao at panlipunang pagpapabuti, sa halip na kumpetisyon para sa tubo ng maraming independiyenteng kumikilos na naghahanap ng tubo, ay magiging wakas din ng makauring lipunan, na nakita ni Marx bilang pangunahing dibisyon ng lahat ng umiiral na kasaysayan. Nakita ni Marx ang pangunahing katangian ng kapitalistang lipunan na kaunti lamang ang pagkakaiba sa lipunan ng alipin sa isang maliit na grupo ng lipunan na nagsasamantala sa mas malaking grupo. ==Kasaysayan== ==Sanggunian== {{reflist}} ==Panitikan== * {{cite book |title=Fidel: A Biography of Fidel Castro|url=https://archive.org/details/fidelbiographyof0000bour|last=Bourne |authorformat=scap|first=Peter G.|date=1986|publisher=Dodd, Mead & Company|location=New York|ref=Bou86}} * {{cite book |title=The Revolutionary Ideas of Karl Marx|url=https://archive.org/details/revolutionaryide0000call_i2b6|last=Callinicos |authorformat=scap|first=Alex|authorlink=Alex Callinicos|date=2010|origyear=1983|publisher=Bookmarks|location=Bloomsbury, London|isbn=978-1-905192-68-7|ref=Cal10}} * {{cite book |title=My Life: A Spoken Autobiography|url=https://archive.org/details/fidelcastromylif0000cast|last1=Castro |authorformat=scap|first1=Fidel|last2=Ramonet|first2=Ignacio (interviewer)|date=2009|publisher=Scribner|location=New York|isbn=978-1-4165-6233-7|ref=Cas09}} * {{cite book |title=The Real Fidel Castro|url=https://archive.org/details/realfidelcastro00colt_0|last=Coltman |authorformat=scap|first=Leycester|date=2003|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|isbn=978-0-300-10760-9|ref=Col03}} * {{cite book |title=Prehistorian: A Biography of V. Gordon Childe|last=Green |authorformat=scap|first=Sally|date=1981|publisher=Moonraker Press|location=Bradford-on-Avon, Wiltshire|isbn=0-239-00206-7|ref=Gre81}} * {{cite book |title=Karl Marx: A Brief Biographical Sketch with an Exposition of Marxism|last=Lenin |authorformat=scap|first=Vladimir|authorlink=Vladimir Lenin|date=1967|origyear=1913|publisher=Foreign Languages Press|location=Peking|isbn=|url=http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1914/granat/index.htm|accessdate=2014-06-17|ref=Len67}} * {{cite book |title=Wage Labour and Capital|last=Marx |authorformat=scap|first=Karl|authorlink=Karl Marx|date=1849|publisher=Neue Rheinische Zeitung|location=Germany|isbn=|url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1847/wage-labour/index.htm|accessdate=2014-06-17|ref=Mar49}} * {{cite book |title=A History of Archaeological Thought|url=https://archive.org/details/historyofarchaeo0000trig|edition=2nd|last=Trigger |authorformat=scap|first=Bruce G.|authorlink=Bruce Trigger|date=2007|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521-60049-1|ref=Tri07}} {{Refend}} * {{cite book |author=Avineri, Shlomo|date=1968|title=The Social and Political Thought of Karl Marx|publisher=Cambridge University Press|authorlink=Shlomo Avineri}} * {{cite book |author=Dahrendorf, Ralf|title=Class and Class Conflict in Industrial Society|url=https://archive.org/details/classclassconfli00dahr|date=1959|authorlink=Ralf Dahrendorf|location=Stanford, CA|publisher=Stanford University Press}} * [[Jon Elster]], ''An Introduction to Karl Marx''. Cambridge, England, 1986. * Michael Evans, ''Karl Marx''. London, 1975. * Stefan Gandler, [http://www.brill.com/products/book/critical-marxism-mexico ''Critical Marxism in Mexico: Adolfo Sánchez Vázquez and Bolívar Echeverría''], Leiden/Boston, Brill Academic Press, 2015. 467 pages. ISBN 978-90-04-22428-5. * {{cite book |author=Kołakowski, Leszek|title=Main Currents of Marxism|date=1976|publisher=Oxford University Press|authorlink=Leszek Kołakowski}} * {{cite book |author=Parkes, Henry Bamford|title=Marxism: An Autopsy|url=https://archive.org/details/marxismautopsy00park|date=1939|location=Boston|publisher=Houghton Mifflin|authorlink=Henry Bamford Parkes}} * {{cite encyclopedia |last1=Prychitko |first1=David L. |authorlink1= David Prychitko |last2= |first2= |authorlink2= |editor= [[David R. Henderson]] (.) |encyclopedia=[[Concise Encyclopedia of Economics]] |title=Marxism |url=http://www.econlib.org/library/Enc/Marxism.html |date=2008 |edition= 2nd |publisher=[[Library of Economics and Liberty]]}} * [[Cedric Robinson|Robinson, Cedric J.]]: ''Black Marxism: The Making of the Black Radical Tradition'', 1983, Reissue: Univ North Carolina Press, 2000 * [[R. J. Rummel|Rummel, R.J.]] (1977) ''[http://www.hawaii.edu/powerkills/NOTE12.HTM Conflict In Perspective]'' Chap. 5 ''[http://www.hawaii.edu/powerkills/CIP.CHAP5.HTM Marxism, Class Conflict, and the Conflict Helix]'' * {{cite book |last=Screpanti|first=E|author2=S. Zamagna|date=1993|title=An Outline of the History of Economic Thought|url=https://archive.org/details/outlineofhistory0000scre}} * Shenfield, S.D. ''[[:es:Vladislav Evgenievich Buguera|Vladislav Bugera]]: [https://web.archive.org/web/20081112101246/http://www.cdi.org/russia/johnson/2008-204.cfm Portrait of a Post-Marxist Thinker''] * {{cite book |author=McLellan, David|title=Marxism After Marx|url=https://archive.org/details/alf.3540.355.430.9.mcl|date=2007|location=Basingstoke|publisher=Palgrave Macmillan|authorlink=David McLellan (academic)}} [[Kategorya:Marxismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] chv579wnctgts4ez6qy98nrk8yhl77g Tunggalian ng uri 0 232820 2227940 2204705 2026-09-23T03:43:53Z Ryomaandres 8044 2227940 wikitext text/x-wiki [[File:People's_march_(Columbus)_IMG_7041_(54312985258).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:People's_march_(Columbus)_IMG_7041_(54312985258).jpg|thumb|Nagpoprotesta sa Martsa ng Bayan (''People's March'') sa [[Columbus, Ohio|Columbus]], [[Ohio]], may hawak na karatulang nakasulat: “Tunggalian ng uri ito, hindi tunggalian ng mga kultura.”]] Sa agham pampulitika, ang mga katawagang '''tunggalian ng uri''',<ref>{{cite web|last1=Acuña|first1=Arbeen|title=Pamana at Pagkalinga ng mga Inang Makabayan|url=http://www.up.edu.ph/pamana-at-pagkalinga-ng-mga-inang-makabayan/|publisher=University of the Philippines System Website|accessdate=1 Setyembre 2014|archive-date=2017-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170301123344/http://www.up.edu.ph/pamana-at-pagkalinga-ng-mga-inang-makabayan/|url-status=dead}}</ref> '''labanan ng uri''', at '''digmaang panlipunan''' ay tumutukoy sa [[Ekonomika|ekonomikong]] tunggalian at tensyong [[Politika|pampulitika]] na maaaring umiral sa pagitan ng mga [[uring panlipunan]] dahil sa magkasalungat na interes, kompetisyon para sa limitadong [[yaman]], at hindi pagkakapantay-pantay ng kapangyarihan sa isang sosyo-ekonomikong herarkiya.<ref name="Isaac Harrison Lipold">{{cite book |last1=Isaac |first1=Larry W. |title=Encyclopedia of Violence, Peace, & Conflict |last2=Harrison |first2=Daniel M. |last3=Lipold |first3=Paul F. |date=2022 |isbn=978-0-12-820312-5 |pages=118–136 |language=en |chapter=Class Conflict in Capitalist Society |doi=10.1016/B978-0-12-820195-4.00248-X}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tavernise |first=Sabrina |date=Enero 11, 2012 |title=Survey Finds Rising Perception of Class Tension |language=en |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/01/12/us/more-conflict-seen-between-rich-and-poor-survey-finds.html}}</ref> Karaniwang binabanggit na mga halimbawa sa kasaysayan na antagonismo sa pagitan ng mga uri ay ang mga panginoong alipin at [[alipin]], panginoong [[pyudal]] at ''serf'' (magsasakang alipin), may-ari ng lupa at nangungupahan, at [[kapitalista]] at [[manggagawa]].<ref>{{cite web |last=Hunt |first=Stephen |date=22 Setyembre 2017 |title=Class Conflict |url=https://doi.org/10.1002/9781405165518.wbeosc049.pub2 |publisher=Wiley Online Library |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Erikson |first=Kai |title=The Sociologist's Eye: Reflections on Social Life |url=https://archive.org/details/sociologistseyer0000erik |publisher=Yale University Press |year=2017 |isbn=978-0300106671 |page=[https://archive.org/details/sociologistseyer0000erik/page/96 97] |language=en}}</ref> Ang mga sulatin ng ilang mga teorista mula sa kaliwa, [[Sosyalismo|sosyalista]], at [[Komunismo|komunista]] ay inilalarawan ang labanan ng uri bilang pangunahing prinsipyo at praktikal na paraan upang maisakatuparan ang radikal na pagbabago sa [[lipunan]] at politika para sa nakararaming [[uring manggagawa]].<ref>{{cite encyclopedia |title=class conflict |encyclopedia=The New Fontana Dictionary of Modern Thought |publisher=HarperCollins |date=1999 |editor1-last=Bullock |editor1-first=Allan |page=127 |language=en |isbn=978-0-00-255871-6 |editor2-last=Trombley |editor2-first=Stephen}}</ref> Isa rin itong sentral na konsepto sa mga teorya ng tunggalian sa [[sosyolohiya]] at [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]]. Maaaring ipakita ang labanan ng uri sa pamamagitan ng: * Tuwirang [[karahasan]], gaya ng pagpaslang, [[kudeta]], [[rebolusyon]], kontra-rebolusyon, at [[digmaang sibil]] para sa kontrol ng pamahalaan, [[likas na yaman]], at paggawa; * Di-tuwirang karahasan, gaya ng pagkamatay dahil sa [[kahirapan]], [[malnutrisyon]], [[sakit]], at hindi ligtas na lugar ng trabaho; * Puwersang pang-ekonomiya, gaya ng mga [[boykot]] at welga, banta ng pagkawala ng trabaho at pag-alis ng kapital, o pagtigil sa pamumuhunan; * Mga pulitikal na manipulasyon, sa pamamagitan ng legal at ilegal na ''lobbying'' o pagsulong ng interes, [[panunuhol]] sa mga mambabatas, pagbabawas ng karapatan sa pagboto, at pagpigil sa partisipasyon; * [[Ideolohiya|Ideolohikal]] na tunggalian, sa pamamagitan ng [[propaganda]] at pampulitikang [[literatura]].<ref name="Isaac Harrison Lipold" /> Sa larangan ng [[ekonomiya]], ang labanan ng uri ay minsang ipinapakita nang lantaran, gaya ng ''lockout'' o pagsasara ng may-ari laban sa mga empleyado upang pahinain ang kapangyarihan ng unyon; o lihim, gaya ng pagbagal ng produksiyon o sabayang paggamit ng ''sick leave'' o pahinga sa trabaho dahil sa karamdaman (hal., "''blue flu''" o asul na [[trangkaso]]) bilang protesta sa hindi makatarungang gawi sa paggawa, mababang sahod, masamang kondisyon sa trabaho, o nakikitang kawalan ng katarungan sa isang katrabaho.<ref name="Parenti_citation">{{cite book |last=Parenti |first=Michael |title=Land of Idols: Political Mythology in America |date=1993 |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0-312-09841-4 |pages=66–67 |language=en}}</ref> == Paggamit ng termino == Kapag nagsasalita ang mga [[Marxismo|Marxista]] tungkol sa labanan ng uri, kanilang tinutukoy ang isang uri pangunahin sa ekonomikong batayan, iyan ay, ayon sa relasyon nito sa mga kagamitan sa produksyon. Kapag ang mga [[Anarkismo|anarkista]] gaya ni Bakunin ay nagsasalita ng labanan ng uri, mas malawak ang kanilang depinisyon ng "sosyal na uri" na sumasaklaw sa mga konsepto ng dominasyon at pribilehiyo sa larangang pampulitika at kultural pati na rin sa ekonomiya.<ref name="Bakunin_book">{{cite book |last=Corrêa |first=Felipe |title=Freedom or Death: The Theory and Practice of Mikhail Bakunin |date=2024 |publisher=Black Rose Books |isbn=978-1-55164-812-5 |language=en}}</ref> Naniniwala si Bakunin na ang matagumpay na pakikibaka ng mga pinang-aapi ay magdudulot ng [[rebolusyon]] upang patalsikin ang naghaharing elitista at lumikha ng isang lipunang walang [[estado]] o libertariyanong sosyalismo, at ang solidaridad ng uri ay isang kinakailangan para sa matagumpay na rebolusyon.<ref>{{cite web |last=Bakunin |first=Mikhail |date=1873 |title=Stateless Socialism: Anarchism |url=https://www.marxists.org/reference/archive/bakunin/works/various/soc-anar.htm |language=en |via=Mikhail Bakunin Reference Archive}}</ref><ref>{{cite web |last=Bakunin |first=Mikhail |date=1867 |title=Solidarity in Liberty: The Workers' Path to Freedom |url=https://www.marxists.org/reference/archive/bakunin/works/writings/ch04.htm |language=en |via=Mikhail Bakunin Reference Archive}}</ref> Ayon sa teorya ng kasaysayan ni [[Karl Marx|Marx]], sa kasaysayan ng mga ekonomikong sistema tulad ng [[kapitalismo]] at [[Piyudalismo|pyudalismo]], ang labanan ng uri ay "ang sentral na katotohanan ng sosyal na ebolusyon."<ref>{{cite web |last1=McLellan |first1=David T. |last2=Chambre |first2=Henri |date=Hulyo 30, 2024 |title=Class struggle |url=https://www.britannica.com/topic/Marxism/Class-struggle |publisher=Britannica |language=en}}</ref> Sa katunayan, ang unang pangungusap ng Kabanata 1 ng ''Communist Manifesto'' ay nagsasabing: "Ang kasaysayan ng lahat ng umiiral na lipunan hanggang ngayon ay kasaysayan ng mga labanan ng uri."<ref>{{cite web |last1=Marx |first1=Karl |last2=Engels |first2=Friedrich |date=1848 |title=Manifesto of the Communist Party |url=https://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/communist-manifesto/ch01.htm |at=Chapter I. Bourgeois and Proletarians |language=en |via=Marx-Engels Archive}}</ref> Tinitingnan ng mga Marxista ang pagresolba ng labanan pabor sa uring manggagawa bilang hindi maiiwasan sa ilalim ng plutokratikong kapitalismo. ==Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Sosyalismo]] [[Kategorya:Marxismo]] [[Kategorya:Agham pampolitika]] lkzm9tvir2vod4trjon3rfcvi8v0ayh Naik 0 234224 2227965 2204662 2026-09-23T04:32:25Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227965 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Naic}} [[File:NY Long Island Freeport-Merrick and East Bay IMG 1953.JPG|325px|thumb|Ang [[Nassau County, New York|Nassau County]], sa [[Long Island]] ay sumisimbolo sa patuloy na paggapang ng kalungsuran ng [[Lungsod ng New York]], [[Estados Unidos]].]] [[Image:Suburbia by David Shankbone.jpg|325px|thumb|Mga ''tract housing'' sa Colorado Springs, [[Colorado]]. Ang mga [[cul-de-sac]] ay palatandaan ng mga pagpaplano ng mga naik.]] Ang '''naik''' (<small>pagbigkas:</small> ná•ik; {{lang-en|suburb}})<ref>"[http://www.geocities.ws/kabitenyo1/naic.htm History of Naic.]": {{Quote|''Naik'' is a rarely used but highly cultured Tagalog word meaning "suburbs" or "countryside."}} Hinango noong 2014-09-29.</ref> o '''arabal''' ({{lang-es|arrabal}}) ay kanugnóg na pook ng [[lungsod]] na karaniwan ay binubuo ng mga kabahayan o pook na samot-saring pinaggagamitan, mapabahagi man ng isang lungsod o kalakhang kalungsuran (tulad sa [[Australia]], [[New Zealand]], [[Tsina]] at [[United Kingdom]]), o bilang isang hiwalay na pamayanang pangkabahayan na maaaring manakay lang patungong kalungsuran (tulad sa [[Canada]], [[Estados Unidos]], [[Kuwait]] at [[Pransiya]]). May antas ng awtonomiya sa pangangasiwa ang ilang naik, at karamihan ay may higit na mababang kapal ng populasyon kaysa sa pinakalungsod. Unang nagsulputan nang maramihan ang mga naik noong ika-19 at ika-20 dantaon dulot ng pagbuti ng transportasyon sa kalsada at riles, na nagparami sa mga namamasahe.<ref name="Hollow 2011">{{cite web|url=http://www.academia.edu/1593132/Suburban_Ideals_on_Englands_Interwar_Council_Estates |title=Suburban Ideals on England's Interwar Council Estates |first=Matthew |last=Hollow |year=2011 |accessdate=2012-12-29}}</ref> Karaniwang nagsusulputan ang mga naik sa paligid ng mga lungsod na malawak ang kalapít na kapatagan.<ref>[http://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=2t2P4t8fkJMC ''The Fractured Metropolis: Improving the New City, Restoring the Old City, Reshaping the Region''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203233556/http://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=2t2P4t8fkJMC |date=2013-12-03 }} by Jonathan Barnett, via Google Books.</ref> == Kasaysayan == === Unang kasaysayan === Kasabay ng pagdami ng mga kabayanang pamayanan ang pagsulpot ng mga unang naik. Ang mga napapaderang mga lungsod ay naging sentro kung saan nagsulputan ang mga maliliit na pamayanang malapit sa mga [[pamilihang bayan]]. Ang salitang 'suburbani' (pinagmulan ng [[Wikang Ingles|Ingles]] na 'suburban') ay unang ginamit ng Romanong lider na si [[Cicero]], bilang pagtukoy sa mga malalaking villa at lupain ng mga [[patricio]] ng [[Roma]] sa labas ng lungsod. Habang lumalago ang mga populasyon noong [[Maagang Makabagong Panahon]] sa [[Europa]], yumabong ang mga naik dulot ng patuloy na pagdagsa ng mga tao mula sa kanayunan. Sa ilang lugar, kinain ng mga lungsod ang mga kalapít na pamayanan nang lumawig ang nasasakupan nito. Karaniwang mga mahihirap ang naninirahan sa mga lugar na nakapalibot sa mga lungsod.<ref name="infoplease">{{cite web|url=http://www.infoplease.com/encyclopedia/world/suburb-history-suburbs.html#ixzz2IqMC5s34|title=History of Suburbs|accessdate=2012-12-17}}</ref> === Pinagmulan ng mga modernong naik === Bunga ng mabilisang pandarayuhan ng mga taong mula sa kanayunan patungo sa mga maindustriyang lungsod ng [[Inglatera]] noong huling bahagi ng ika-18 dantaon, nabaligtad ang kalakaran at ang mga bagong may kayang gitnang uri ay nagsimulang mamilí ng lupain at villa sa labas ng [[London]]. Napabilis ang kalakarang ito hanggang ika-19 na dantaon, lalo na sa mga lungsod gaya ng London at [[Manchester]] na nakararanas ng mabilis na pag-unlad, at ang mga unang distritong naik ay sumulpot sa paligid ng sentro ng lungsod upang magbigay-daan sa mga taong gusto makalisan sa nanlilimahid ng kondisyon ng mga lungsod. Sa pagtatapós ng dantaon, nang mapaunlad ang sistema ng pampulikong transportasyon gaya ng [[metro (sistemang daambakal)|metro]], [[trambiya]] at [[bus]], naging posible nang manirahan sa labas ng lungsod ang nakararami sa populasyon nito at mamasahe na lang patungo sa sentro ng kalakalan.<ref name="infoplease" /> [[File:Metro-Land (1921).png|thumb|left|Pabalát ng Metro-Land guide na inilimbag noong 1921|alt=Pinta ng kalahating-trosong bahay na nakatayo sa likuran ng daanan at bulaklakan. Sa ilalim ng pinta, ang pamagat na "METRO-LAND" sa malaking titik at sa maliit na titik naman ang presyo na dalawang pence.]] Sa gitnang bahagi ng ika-19 na dantaon, ang mga unang pangunahing naik ay nag-uusbungan na sa paligid ng London, dahil sa ang lungsod (pinakamalaki noong panahong iyon) ay nagiging masikip at marumi na. Naging hudyat ng paglago ng mga naik ang pagbubukás ng [[Metropolitan Railway]] (Met) noong mga 1860. Pinagdugtong ng linya ng riles ang sentro ng pananalapi ng lungsod (ng London) at ang mga magiging naik ng [[Middlesex]].<ref>{{cite book|last1=Edwards|first1=Dennis|last2=Pigram|first2=Ron|year=1988|publisher=[[Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]]|title=The Golden Years of the Metropolitan Railway and the Metro-land Dream|url=https://archive.org/details/goldenyearsofmet0000denn|isbn=1-870630-11-4|page=[https://archive.org/details/goldenyearsofmet0000denn/page/32 32]}}</ref> Naabot ang Harrow noong 1880, at kalaunan umabot ang linya hanggang sa [[Buckinghamshire]], may 80&nbsp;km mula sa Baker Street at sentro ng London. Di gaya ng iba pang kompanya ng riles, na dapat magbenta ng mga labis na lupain, pinayagan ang Met na hawakan pa rin ang mga naturang lupain sa paniniwalang magagamit ng mga riles sa hinaharap.<ref>The Land Clauses Consolidation Act 1845 required railways to sell off surplus lands within ten years of the time given for completion of the work in the line's enabling Act. (Jackson 1986, p. 134)</ref> Sa simula, ang labis na lupain ay pinamahalaan ng Komite sa Lupa,<ref>Jackson 1968, p. 134, 137</ref> at, mula noong mga 1880, ang lupain ay pinaayos at ibinenta sa mga lokal na mamimili sa mga lugar tulad ng Willesden Park Estate, Cecil Park, malapit sa Pinner at sa Wembley Park. Ang taguring "Metro-land" ay linikha ng Met noong 1915, nang ang ''Guide to the Extension Line'' ay naging gabay na ''Metro-land'', na ibinebenta sa halagang 1[[£sd|d]]. Itinampok nito ang mga lugar na dinadaanan ng Met para sa mga manlalakad, dayo, at kalaunan ang mga naghahanap ng bahay.<ref>Jackon 1986, p. 240</ref> Taunang inilathala hanggang 1932, ang huling buong taong malaya pa ang Met, ipinakita na gabay ang benepisyo ng "The good air of the Chilterns", gamit ang mga katagang "Each lover of Metroland may well have his own favourite wood beech and coppice&nbsp;— all tremulous green loveliness in Spring and russet and gold in October".<ref>Rowley 2006, p. 206, 207.</ref> Ginawang pangarap ang isang modernong bahay sa kanayunan na may mabilis na serbisyo ng tren patungo sa sentro ng London.<ref>Green 2004, panimula</ref> Noong mga 1915, nagsikumpulan ang mga taga-London upang manirahan sa kanilang pinapangarap na malalawak na mga bagong tayóng mga naik sa kabila ng hilagang-kanlurang London.<ref>{{cite web|url=http://www.history.co.uk/explore-history/history-of-london/rambles-in-metro-land.html|title=History of London Metro-Land and London's Suburbs}}</ref> === Paglawig ng mga naik sa Inglatera sa pagitan ng mga digmaan === Malaki ang naging impluwensiya ng ''garden city movement'' ni Ebenezer Howard at ng pagtatayô ng mga halamanan sa mga naik sa pagpasok ng ika-20 dantaon sa paglago ng mga naik noong panahon sa pagitan ng mga digmaan.<ref>{{cite web|url=http://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/13619460008581576|title= The suburban aspiration in England since 1919}}</ref> Naitayo ang unang halamanang naik sa pagsisikap ng panlipunang repormistang si [[Henrietta Barnett]] at ng kaniyang asawa. Naging inspirasyon nila si Ebenezer Howard at ang kilusan para sa pagsasagawa ng modelong pabahay (naging halimbawa nito ang halamanang lungsod ng Letchworth), pati na rin ang kagustuhang maprotektahan ang bahagi ng Hampstead Heath mula sa pagpapaunlad. Nagtatag sila ng mga trust noong 1904 na bumili sa 243&nbsp;[[Akre (sukat)|akre]]&nbsp;(98.4&nbsp;[[ektarya|ha]].) ng lupain sa kahabaan ng bagong bukas na Northern line extension na pa-Golders Green at itinayo rito ang Hampstead Garden Suburb. Nakahikayat ng talento ng mga arkitekto ang naik, gaya nina Raymond Unwin at Sir [[Edwin Lutyens]], at ito'y kalauna'y lumawig pa sa 800&nbsp;akre&nbsp;(323.7&nbsp;ha.).<ref>{{cite web|url=http://www.hgstrust.org/history/index.html|title=Henrietta Barnett and the Beginnings of the Suburb|access-date=2014-09-29|archive-date=2013-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20131206232730/http://hgstrust.org/history/index.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206232730/http://hgstrust.org/history/index.html |date=2013-12-06 }}</ref> [[File:Mentmore Cottages.gif|thumb|right|267px|Mock Tudor semi-detached cottage, itinayo c.1870.]] Noong [[Unang Digmaang Pandaigdig]], kinomisyon ang Tudor Walters Committee na magbigay ng mga rekomendasyon para sa rekonstruksiyon pagkatapos ng digmaan at pagpapatayo ng mga bahay. Bahagi ito ng pagtugon sa pagkagulat sa kakulangan sa pangangatawan ng maraming recruit noong Digmaang Pandaigdig I, dahil na rin sa pangit na kalagayan ng kanilang mga tirahan; isang paniniwalang maibubuod sa katagang ginamit sa poster sa pabahay noong panahong iyon "you cannot expect to get an A1 population out of C3 homes" ("hindi ka makakaasa ng A1 na populasyon mula sa C3 na pabahay") – na tumutukoy sa klasipikasyon ng pangangatawan ng mga militar noong naturang panahon. Ginamit ng pamahalaan ang ulat ng Komite noong 1917, na nagsabatas sa ''Housing, Town Planning, &c. Act 1919'', na kinilala rin na ''Addison Act'', isinunod ito kay Dr. Christopher Addison, ang noo'y Ministro sa Pabahay. Pinayagan ng batas ang pagtatayo ng mga bago at malalaking lupaing pabahay sa mga naik pagkatapos ng [[Unang Digmaang Pandaigdig]]<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/schools/worldwarone/hq/outcomes1_02.shtml|title=Outcomes of the War: Britain|access-date=2014-09-29|archive-date=2018-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181125234137/http://www.bbc.co.uk/schools/worldwarone/hq/outcomes1_02.shtml|url-status=dead}}</ref> at naging simula ng mahabang tradisyon noong ika-20 dantaon ng pabahay na pag-aari ng estado, na magiging ''council estates'' kalaunan. Isinabatas din ng Ulat ng Komite ang kinakailangang, pinakamababang pamantayan para sa pagpapatayo sa mga naik; kasama rito ang regulasyon sa pinakamataas na kapal ng pabahay at ng kanilang pagkakayos. Inirekomenda din nito ang nararapat na bilang ng silid-tulugan at iba pang silid bawat bahay. Bagaman unang idinisenyo ng Shaws (mag-amang architectural partnership) noong ika-18 siglo ang semi-detached na bahay, noon lang lumaganap ang pabahay sa mga naik, noong panahon sa pagitan ng mga digmaan unag namayagpag ang semi-detached na bahay bilang simbolo ng naik, na higit na pinipili ng mga gitnang uring maybahay kaysa sa maliliit na ''[[townhouse]]''.<ref>{{cite journal |url=http://dx.doi.org/10.5334/pia.404 |doi=10.5334/pia.404|journal=[[Papers from the Institute of Archaeology]] |title=The Development of English Semi-detached Dwellings During the Nineteenth Century|volume=22|year=2012 |pages=83–98 |publisher=[[Ubiquity Press]] |author=Lofthouse, Pamela |accessdate=17 March 2013}}</ref> Lubhang naimpluwensiyahan ng [[Art Deco]] ang disenyo ng maraming kabahayan na naging katangian noong naturang panahon, batay na rin sa mga Tudor Revival, estilong [[tsalet]] (''chalet''), at pati disenyo ng barko. Sa loob lamang ng isang dekada, biglaang dumami ang laki ng mga naik. Mula 1,500 hanggang higit sa 10,000 ang Harrow Weald habang ang Pinner ay tumalon mula 3,000 hanggang higit 20,000. Noong mga 1930, naging may pinakamalaking populasyon sa mga naik ang Inglatera sa buong daigdig dahil sa 'suburban revolution' kung saan higit sa 4 milyong bagong pabahay sa naik ang itinayo.<ref>{{cite web|url=http://www.academia.edu/1593132/Suburban_Ideals_on_Englands_Interwar_Council_Estates|title=Suburban Ideals on England’s Interwar Council Estates|accessdate=2012-12-17}}</ref> === Paglawig ng mga naik sa Hilagang Amerika pagkatapos ng digmaan === Lumago ng husto ang populasyon sa mga naik sa Hilagang Amerika pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Sabáyang nagtungo sa mga naik ang mga nagsiuwiang mga beterano upang makapagsimula ng bagong pamumuhay. Umunlad ang Levittown sa [[Estado ng New York|New York]] bilang isang pangunahing gumagawa ng prototype ng pangmasang pabahay. Kasabay nito, mabilis na nagtungo pa-hilaga ang mga [[Aprikano-Amerikano]] upang makahanap ng maayos na trabaho at magkaroon ng oportunidad na makapag-aral na hindi nila nakakukuha sa Timog kung saan sila ihinihiwalay. Ang pagbuhos nila sa mga lungsod sa Hilaga, kasabay ng mga riot ng iba't-ibang lahi sa maraming malalaking lungsod gaya ng [[Detroit]], [[Chicago]], [[Washington, D.C.]], at [[Philadelphia]] ay lalo pang nagtulak sa mga puti na lumiban patungong mga naik. Nakatulong sa paglago ng mga naik ang pagsasaayos ng mga batas sa pagsosona, ''redlining'' at iba't ibang inobasyon sa transportasyon. Pagkatapos ng Digmaang Pandaigdig II, pinasigla pa ng mga pautang ng Federal Housing Administration ang ''housing boom'' sa mga naik sa Amerika. Sa ilang matatandang lungsod sa hilagang-silangan ng Estados Unidos, unang itinayo sa mga riles ng tren at tram ang ''streetcar suburb'' na nakapaghahatid sa mga manggagawang papasók at palabás ng sentro ng mga lungsod kung saan naroroon ang mga trabaho. Isinilang ng kaugaliang ito ang konseptong ''"bedroom community"'', na nangangahulugang nagaganap ang mga gawaing pangnegosyo tuwing umaga sa mga lungsod, kasama ang mga manggagawang lumilisan sa lungsod tuwing gabi para lamang umuwi upang matulog. [[Image:Pf006593-suburbs with cows.jpg|left|thumb|275px|Tanawin ng mga ginagawang pabahay malapit sa bukirin sa Richfield, Minnesota (1954).]] Ang unang malakihang naik na nadebelop sa Estados Unidos ay ang [[Long Island]] sa New York, isang naik na umusbong sa huling bahagi ng ika-19 na dantaon dahil sa pagdebelop ng mga buong pamayanan para sa mga nakatataas-na-gitnang-uri. Mabilis na paglobo ng populasyon ang idinulot nito. Habang dumami ang nagmamay-ari ng mga sasakyan at lumapad pa ang mga daan, lalo pang nagpatuloy ang kalakarang ng pamamasahe sa Hilagang Amerika. Ang patuloy na paninirahan sa labas ng mga kabayanan at lungsod ay tinawag na ''urban exodus''. Nakatulong din ang mga batas sa pagsosona ng mga pook pangkabahayan sa labas ng sentro ng lungsod sa paglikha ng malalawak na lugar o sona kung saan tanging mga pantirahang gusali lang ang papayagang itayo. Itinayo ang mga kabahayan sa mga naik sa higit na malalawak na lote kaysa sa sentro ng lungsod. Sa mga naik, ang mga stand-alone na bahay ang uso. Ang mga gusaling pangkomersiyo at pagawaan ay sa hiwalay na lugar sa lungsod. Kasabay ng pagnanaik, maraming kompanya ang nagsimulang ilipat ang kanilang mga tanggapan at iba pang mga pasilidad sa labas ng sentro ng mga lungsod na nagresulta sa pagtaas ng densidad ng mga naunang naik at pagdami ng mga naik na mababa ang densidad na higit pang malayo sa sentro ng mga lungsod. Naging alternatibong estratehiya ang maayos na pagdisenyo ng mga "bagong mga bayan" at pagprotekta ng mga luntiang espasyo sa paligid ng mga lungsod. Ang ilang repormistang panlipunan ay nagbalák pang pagsamahin ang mga pinakamagandang katangian ng mga naturang konsepto para sa kilusang luntiang lungsod.<ref>[http://www.library.cornell.edu/Reps/DOCS/howard.htm Garden Cities of To-Morrow]. Library.cornell.edu. Retrieved on 2011-11-22.</ref> Sa Estados Unidos, ang 1950 ang unang taon kung saan higit na maraming tao ang naninirahan sa mga naik kaysa iba pang mga lugar.<ref>England, Robert E. and David R. Morgan. ''Managing Urban America'', 1979.</ref> Ang pagtatayô ng mga [[skyscraper]] at matinding pagbintog ng halaga ng real estate sa Estados Unidos, ay nagdulot na maging pangnegosyo na lamang halos ang mga sentro ng mga lungsod, na nagtulak sa mga residente na manirahan sa labas na lamang nito. == Palko ng mga larawan == <gallery mode widths="250" heights="200"> Dallas skyline and suburbs.jpg|Naik ng [[Dallas]], [[Texas]]. |Pabahay sa mga gitnang-uri sa Huixquilucan, isang naik ng [[Lungsod ng Mexico]] Kliptown (184047393).jpg|Mga [[iskwater]] sa [[Soweto]], naik ng [[Johannesburg]], [[South Africa]] Bangsar.JPG|[[Bangsar]], isang naik sa labas ng [[Kuala Lumpur]], [[Malaysia]] Bacoor Cavite.JPG|[[Bacoor]], isang naik ng [[Kalakhang Maynila|Maynila]], [[Pilipinas]] </gallery> == Mga sanggunian == {{reflist|2}} [[Kategorya:Pamayanan]] 301izh12kyzx4zuuc3k3ekj08hwbk00 Liza Soberano 0 237233 2227796 2221780 2026-09-22T22:04:16Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227796 wikitext text/x-wiki {{BLP sources|date=Enero 2015}} {{Infobox person | name = Liza Soberano | image = Liza Soberano in 2026.jpg | caption = Soberano noong 2026 | birth_name = Hope Elizabeth Hanley Soberano | birth_date = {{birth date and age|1998|1|4}} | birth_place = [[Santa Clara, California|Santa Clara]], [[California]], [[Estados Unidos]] | nationality = [[Pilipinong Amerikano|Pilipino-Amerikano]] | occupation = [[Aktres]], [[Modelo]] | known_for = Pagganap bilang si Maria Agnes Calay sa [[Forevermore (TV series)|Forevermore]]<br> Serena Marchesa sa [[Dolce Amore]] | years_active = 2011–kasalukuyan | agent = [[Ogie Diaz]] (2011–2022) [[Star Magic]] (2013–2022) Careless Music Manila (2022–2024) WILD (2024–kasalukuyan) | height = {{height|ft=5|in=6}}<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://starmagic.abs-cbn.com/talents/profile/liza--soberano.html |access-date=2015-03-08 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402061309/http://starmagic.abs-cbn.com/talents/profile/liza--soberano.html |url-status=dead }}</ref> | website = [http://www.instagram.com/lizasoberano Official Instagram] }} Si '''Hope Elizabeth Hanley Soberano'''<ref>{{Cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/image/entertainment/04/04/15/phylbert-and-rodel-18-celebs-and-their-real-names-15 |title=Archive copy |access-date=2015-04-05 |archive-date=2015-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150407073702/http://www.abs-cbnnews.com/image/entertainment/04/04/15/phylbert-and-rodel-18-celebs-and-their-real-names-15 |url-status=dead }}</ref>(ipinanganak noong Enero 4, 1998), na mas kilala sa pangalang '''Liza Soberano''', ay isang [[Pilipinong Amerikano|Pilipino at Amerikano]] na [[aktres]] at [[modelo]]. Siya ay kasapi ng [[Star Magic]] Circle 2013. Siya ay higit na nakilala sa kanyang pagganap bilang '''Agnes Calay''' sa serye na ''[[Forevermore (TV series)|Forevermore]]''.<ref name="Forevermore High Ratings">{{cite web|title=Forevermore High Ratings|url=http://entertainment.abs-cbn.com/tv/shows/forevermore/show-updates/2014/11/12/forevermore-rules-nationwide-tv-ratings-hits-all-time-high-rating-of-302|access-date=2015-03-08|archive-date=2014-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231212638/http://entertainment.abs-cbn.com/tv/shows/forevermore/show-updates/2014/11/12/forevermore-rules-nationwide-tv-ratings-hits-all-time-high-rating-of-302|url-status=dead}}</ref> == Kontrobersiya at Pelikula sa Hollywood == Makalipas ang ilang taon bilang isa sa mga pangunahing artista ng ABS-CBN, hindi na nag-renew ng kontrata si Liza Soberano sa nasabing network, gayundin sa kanyang longtime manager na si [[Ogie Diaz]]. Sa halip, lumipat siya sa ilalim ng care ni [[James Reid]] at ng kanyang talent management agency na Careless Music na kaniyang nilisan rin kinalaunan.<ref>{{Cite web |last=Evangelista |first=Jessica Ann |title=Liza Soberano’s exit from Careless officially announced |url=https://entertainment.inquirer.net/576628/liza-soberanos-exit-from-careless-officially-announced |access-date=2025-07-02 |language=en-US}}</ref> Ang desisyong ito ay naging usap-usapan sa media at social media na tinawag ang aktres na "ungrateful"<ref>{{Cite web |last=Bonoan |first=Reggee |title=Liza Soberano basag na basag sa mga bashers dahil sa inilabas na vlog: ‘Kung hindi siya maganda hindi naman yan sisikat!’ |url=https://bandera.inquirer.net/341173/liza-soberano-basag-na-basag-sa-mga-bashers-dahil-sa-inilabas-na-vlog-kung-hindi-siya-maganda-hindi-naman-yan-sisikat |access-date=2025-07-02 |language=en-US}}</ref>, partikular nang ilahad ni Soberano sa isang panayam na nais niyang makalaya mula sa “boxed-in at love-team image” na matagal niyang ginampanan sa local showbiz. Tumugon naman si Ogie Diaz sa mga pahayag ni Soberano, at tiniyak na suportado niya ang aktres sa bagong direksyong tinatahak nito, pero ilan sa executive ay hindi nagustuhan ang pahayag ng aktres.<ref>{{Cite web |date=2023-02-28 |title=&apos;Hiyang hiya naman ako&apos;: ABS-CBN execs throw shade amid Liza Soberano&apos;s &apos;life update&apos; |url=https://www.philstar.com/entertainment/2023/02/28/2248253/hiyang-hiya-naman-ako-abs-cbn-execs-throw-shade-amid-liza-soberanos-life-update |access-date=2025-07-02 |website=www.philstar.com |language=en-US}}</ref> Noong 2024, opisyal na pumasok si Soberano sa Hollywood sa pamamagitan ng kanyang pagganap sa pelikulang Lisa Frankenstein, isang dark comedy na idinirehe ni Zelda Williams, anak ng yumaong aktor na si Robin Williams. Sa pelikulang ito, gumanap si Soberano bilang Taffy, isang supporting character na nagpakita ng kanyang versatility bilang artista sa isang bagong genre.<ref>{{Cite web |last=Kang |first=Kristine |title=Liza Soberano debuts in Hollywood with 'Lisa Frankenstein' |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/liza-soberano-debuts-in-hollywood-with-lisa-frankenstein/109544/ |access-date=2025-07-02 |website=www.gmanetwork.com |language=en}}</ref> Ang Lisa Frankenstein ay naging isang cult hit, at binigyang-pansin ng mga banyagang kritiko ang natural na presence ni Soberano sa screen. Nagsilbi itong panimula ng kanyang karera sa Hollywood, at nagpapahiwatig ng posibleng pag-usbong ng mas marami pang internasyonal na proyekto sa kanyang hinaharap.<ref>{{Cite web |title=Liza Soberano's 'Lisa Frankenstein' performance gets lauded by American film critics {{!}} GMA News Online |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/896917/liza-soberano-s-lisa-frankenstein-performance-gets-lauded-by-american-film-critics/story/?amp |access-date=2025-07-02 |website=www.gmanetwork.com}}</ref> ==Pilmograpiya== ===Mga serye=== {| class="wikitable" style="text-align:center" width=90% |- ! Taon !! Pamagat !! Pagganap !! Estasyon ng TV !! Impormasyon !! Sanggunian |- | 2011 | ''[[Wansapanataym|Wansapanatym: Mac Ulit-Ulit]]'' | Mac | rowspan=11|[[ABS-CBN]] | ''Season 1, Episode 55'' | |- | rowspan=2|2012 | ''[[Kung Ako'y Iiwan Mo]]'' | Claire Raymundo | {{n/a}} | |- | ''[[Maalaala Mo Kaya]]: [[List of Maalaala Mo Kaya episodes|Singsing]]'' | young Gladys | ''Season 20, Episode 8'' | |- | rowspan=4|2013 | ''[[Got to Believe]]'' | Alexa "Alex" Rodrigo | {{n/a}} | |- | ''[[Wansapanataym|Wansapanatym: Flores De Yayo]]'' | Dahlia | ''Season 1, Episode 134'' | |- | ''[[Maalaala Mo Kaya]]: [[List of Maalaala Mo Kaya episodes|Box]]'' | Una | ''Season 21, Episode 130'' | <ref>[http://www.pep.ph/guide/tv/11983/ella-cruz-will-star-with-diego-loyzaga-and-khalil-ramos-in-mmk Ella Cruz will star with Diego Loyzaga and Khalil Ramos in MMK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423142147/https://www.pep.ph/guide/tv/11983/ella-cruz-will-star-with-diego-loyzaga-and-khalil-ramos-in-mmk |date=2023-04-23 }}. ''Pep''. Retrieved 2013-05-30.</ref> |- | ''[[Luv U]]'' | Pia | ''Guest cast'' | |- | 2014 | ''[[Maalaala Mo Kaya]]: [[List of Maalaala Mo Kaya episodes|Orasan]]'' | Aileen | ''Season 21, Episode 168'' | |- | 2014-2015 | ''[[:en:Forevermore (TV series)|Forevermore]]'' | Maria Agnes Calay | {{n/a}} | |- | 2016; 2021 (re-run) | ''[[Dolce Amore]]'' | Serena Marchesa/Monica Urtola | {{n/a}} | <ref>{{cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=Oktubre 11, 2014 |title=Enrique and Liza in ‘Forevermore’ |url=http://www.manilatimes.net/enrique-liza-forevermore/133549/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021004916/http://www.manilatimes.net/enrique-liza-forevermore/133549/ |archive-date=Oktubre 21, 2014 |website= |publisher=Manilatimes |accessdate=Oktubre 22, 2014}}</ref><ref>{{cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= |title=SNEAK PEEK: Enrique Gil, Liza Soberano in 'Forevermore' |url=http://www.abs-cbnnews.com/entertainment/08/29/14/sneak-peek-enrique-gil-liza-soberano-forevermore |website= |publisher=ABS-CBNnews.com |accessdate=Oktubre 22, 2014 |archive-date=Hulyo 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702023831/http://www.abs-cbnnews.com/entertainment/08/29/14/sneak-peek-enrique-gil-liza-soberano-forevermore |url-status=dead }}</ref> |- | 2018 | ''[[:en:Bagani (TV series)|Bagani]]'' | Ganda | {{n/a}} | |} ===Mga pelikula=== {| class="wikitable" style="text-align:center" width="90%" |- ! Taon !! Pamagat !! Pagganap !! Studyo !! Impormasyon !! Sanggunian |- | rowspan=2|2013 | ''[[:en:Must Be... Love | Must Be Love]]'' | Angel Gomez | rowspan=2|[[Star Cinema]] | {{n/a}} | |- | ''[[:en:She's the One (2013 film)|She's the One]]'' | Gillian | {{n/a}} | |- | 2015 | ''[[Just the Way You Are]]'' | Sophia Taylor | [[Star Cinema]] | ''movie adaptation of a [[Wattpad]] story'' | <ref>[http://starcinema.abs-cbn.com/latest-news/enrique-gil-liza-soberano-star-in-the-bet Enrique Gil, Liza Soberano star in ‘The Bet’]. ''Star Cinema''. Retrieved 2014-06-25.</ref><ref>[http://starcinema.abs-cbn.com/latest-news/liza-soberano-likes-it-super-fast Liza Soberano likes it 'super fast']. ''Star Cinema''. Retrieved 2014-07-10.</ref><ref>[http://starcinema.abs-cbn.com/latest-news/snapshots-liza-soberano-janella-salvador-sign-contract-with-star-cinema Liza Soberano, Janella Salvador sign contract with Star Cinema] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150127035321/http://starcinema.abs-cbn.com/latest-news/snapshots-liza-soberano-janella-salvador-sign-contract-with-star-cinema |date=2015-01-27 }}. ''Star Cinema''. Retrieved 2014-07-04.</ref> |- |2017 |''[[My Ex and Whys]]'' |Cali Ferrer |[[Star Cinema]] | | |- |} ===Mga palabas=== {| class="wikitable" style="text-align:center" width=90% |- ! Taon !! Pamagat !! Estasyon ng TV !! Impormasyon !! Sanggunian |- | 2013–present | ''[[ASAP Natin 'To |ASAP]]'' | [[ABS-CBN]] | ''Co-host, Performer'' | |} ==Mga parangal at nominasyon== {| class="wikitable" style="text-align:center" width=90% ! Taon !! Parangal !! Kategorya !! Pagganap !! Resulta !! Sanggunian |- | rowspan=1|2013 |''[[PMPC Star Awards For TV 2013|27th PMPC Star Awards For Television]]'' | Best Female New TV Personality | ''Kung Ako'y Iiwan Mo'' | {{nom}} | |- | rowspan=2|2014 |''[[PMPC Star Awards For Movie 2014|30th PMPC Star Awards For Movie]]'' | New Movie Actress Of The Year | Must Be... Love | {{nom}} | |- | ''[[ASAP Pop Viewers' Choice Awards]]'' | Pop Female Cutie | ''Herself'' | {{nom}} | <ref>[http://www.abs-cbnnews.com/entertainment/10/05/14/nominees-asap-pop-viewers-choice-revealed "Nominees for ASAP Pop Viewers' Choice revealed"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215174907/https://news.abs-cbn.com/entertainment/10/05/14/nominees-asap-pop-viewers-choice-revealed |date=2018-12-15 }}. ABS-CBN News. Retrieved 2014-12-04.</ref> |- |} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Soberano, Liza}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1998]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Pilipinong liping-Amerikano]] {{stub|Artista|Pilipinas|Estados Unidos}} 919of7wsifjiceefi4zxef7y4v5i2z6 Palaro ng Timog Silangang Asya 2015 0 239786 2228008 2215453 2026-09-23T07:33:32Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228008 wikitext text/x-wiki {{Infobox games | name = Ika-28 Palaro ng Timog Silangang Asya | logo = <!-- 2015 Southeast Asian Games logo.svg --> | size = 160px | caption = Logo ng 2015 Southeast Asian Games | motto = "Celebrate The Extraordinary" | host city = Downtown Core, [[Singapore]] | nations participating = 11 | athletes participating = 4370 | events = 402 sa 36 na isports | opening ceremony = 5 Hunyo | closing ceremony = 16 Hunyo | officially opened by = [[Tony Tan Keng Yam]]<br />{{small|[[President of the Republic of Singapore]]}} | Athlete's Oath = [[Lin Qingyi]] | Judge's Oath =[[Mohammad Azhar Yusoff]] | Torch Lighter = [[Fandi Ahmad]] at [[Irfan Fandi]] Ahmad | stadium = [[Singapore National Stadium]] | website = [https://web.archive.org/web/20150626175624/https://www.seagames2015.com/ 2015 Southeast Asian Games] | next = [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2017|Kuala Lumpur 2017]] | previous = [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2013|Nay Pyi Taw 2013]] }} Ang '''ika-28 [[Palaro ng Timog Silangang Asya]]''' ay ang palarong panrehiyong ginanap sa [[Singapore]]<ref>{{ cite news |title=Singapore to host 2015 Southeast Asian Games |publisher=[[Yahoo! News]] |url=http://ph.news.yahoo.com/singapore-host-2015-southeast-asian-games-054012427.html |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Singapore wins bid to host SEA Games in 2015 |publisher=[[Xinhua News Agency]] |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/sports/2011-11/13/c_131243812.htm |date=13 November 2011 |accessdate=28 May 2015 |archive-date=26 Nobiyembre 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111126160900/http://news.xinhuanet.com/english2010/sports/2011-11/13/c_131243812.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=S'pore keen on 2015 SEA Games |publisher=[[The Straits Times]] |url=http://www.asiahoreca.com/Singlenews.aspx?DirID=136&rec_code=700008&title=S%27pore%20keen%20on%202015%20SEA%20Games |date=16 February 2011 |accessdate=28 May 2015 |archive-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402163047/http://www.asiahoreca.com/Singlenews.aspx?DirID=136&rec_code=700008&title=S%27pore%20keen%20on%202015%20SEA%20Games |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402163047/http://www.asiahoreca.com/Singlenews.aspx?DirID=136&rec_code=700008&title=S%27pore%20keen%20on%202015%20SEA%20Games |date=2 Abril 2015 }}</ref> mula 5 hanggang 16 Hunyo 2015, bagaman ang ilang preliminary round futbol ay magsisimula ilang araw bago ang opisyal na pagbubukas ng palaro. May tinatayang 7,000 atleta mula sa 11 kalahok na bansa ang maglalaban-laban sa palaro.<ref>{{cite news |title=2015 SEA Games in Singapore to be held from 5 to 16 June |publisher=[[Channel NewsAsia]] |url=http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/2015-sea-games-in-singapore-to-be-held-f/691132.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130611212939/http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/2015-sea-games-in-singapore-to-be-held-f/691132.html |archivedate=11 June 2013 |date=1 July 2012 |access-date=2 June 2015 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611212939/http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/2015-sea-games-in-singapore-to-be-held-f/691132.html |date=11 Hunyo 2013 }}</ref> ==Punong-abalang lungsod== {{Location map |Singapore |relief = 1 |label = <small>Singapore |lat = 1.3 |long = 103.8 |caption = [[Singapore]], ang lungsod na pinagdarausan ng [[Palaro ng Timog Silangang Asya]] 2015 |float = |background = |width = 300 }} ==Merkado== ==Ang Palaro== ===Seremonya ng Pagbubukas=== ===Seremonya ng Pagsasara=== ===Mga bansang naglalahok=== {{div col|colwidth=22em}} * {{flagIOC2|BRU|Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|257}} * {{flagIOC2|CAM|Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|510}} * {{flagIOC2|INA|Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|840}} * {{flagIOC2|LAO|Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|419}} * {{flagIOC2|MAS|Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|1076}} * {{flagIOC2|MYA|Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|952}} * {{flagIOC2|PHI|Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|1868}} '''(host)''' * {{flagIOC2|SGP|Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|1591}} * {{flagIOC2|THA|Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|1473}} * {{flagIOC2|TLS|Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|221}} * {{flagIOC2|VIE|Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|890}} {{div col end}} ===Laro=== {{Col-begin}} {{Col-1-of-4}} * [[Aquatic Sports|Aquatics]] ** {{GamesSport|Diving|Events=8|Format=d}} ** {{GamesSport|Swimming|Events=38|Format=d}} ** {{GamesSport|Synchronised swimming|Events=3|Format=d}} ** {{GamesSport|Water polo|Events=2|Format=d}} {{GamesSport|Archery|Events=10|Format=d}} * {{GamesSport|Athletics|Events=46|Format=d}} * {{GamesSport|Badminton|Events=7|Format=d}} * {{GamesSport|Basketball|Events=2|Format=d}} * [[File:Cue sports pictogram.svg|20px]] [[Billiards and snooker at the 2015 Southeast Asian Games|Billiards and snooker]] <small>(10)</small>¹ {{Col-2-of-4}} * {{GamesSport|Bowling|Events=10|Format=d}} * {{GamesSport|Boxing|Events=11|Format=d}} * {{GamesSport|Canoeing|Events=17|Format=d}} * {{GamesSport|Cycling|Events=6|Format=d}} * {{GamesSport|Equestrian|Events=4|Format=d}} * {{GamesSport|Fencing|Events=12|Format=d}} * [[File:Floorball pictogram.svg|20px]] [[Floorball at the 2015 Southeast Asian Games|Floorball]] <small>(2)</small>³ * {{GamesSport|Football|Events=1|Format=d}} * {{GamesSport|Golf|Events=4|Format=d}} * {{GamesSport|Gymnastics|Events=17|Format=d}} {{Col-3-of-4}} * {{GamesSport|Field hockey|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Judo|Events=12|Format=d}} * {{GamesSport|Netball|Events=1|Format=d}} * {{GamesSport|Pencak silat|Events=13|Format=d}}² * {{GamesSport|Pétanque|Events=10|Format=d}}² * {{GamesSport|Rowing|Events=18|Format=d}} * {{GamesSport|Rugby sevens|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Sailing|Events=20|Format=d}} * {{GamesSport|Sepak takraw|Events=10|Format=d}}¹ * {{GamesSport|Shooting|Events=26|Format=d}} {{Col-4-of-4}} * {{GamesSport|Softball|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Squash|Events=5|Format=d}} * {{GamesSport|Table tennis|Events=7|Format=d}} * {{GamesSport|Taekwondo|Events=15|Format=d}} * {{GamesSport|Tennis|Events=7|Format=d}} * [[File:Dragon boat pictogram.svg|20px]] [[Traditional boat race at the 2015 Southeast Asian Games|Traditional boat race]] <small>(8)</small>² * {{GamesSport|Triathlon|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Volleyball|Events=2|Format=d}} * {{GamesSport|Waterskiing|Events=11|Format=d}} * {{GamesSport|Wushu|Events=20|Format=d}}¹ {{Col-end}} <small>¹ – not an official [[Olympic Sport]].<br /> ² – sport played only in the SEAGF.<br /> ³ – not a traditional [[Olympic Sport|Olympic]] nor SEAGF Sport and introduced only by the host country.</small> ===Calendar=== {{See also|Chronological summary of the 2015 Southeast Asian Games}} {{2015 Southeast Asian Games calendar}} ==Talaan ng Medalya== A total of 1313 medals comprising 403 gold medals, 401 silver medals and 509 bronze medals were awarded to athletes. The Host Singapore's performance was their best ever yet in Southeast Asian Games History, and were second only behind Thailand as overall Champion. An additional gold medal was awarded at the Rhythmic Gymnastics individual all-round event.<ref name="channelnewsasia.com"/><ref>{{Cite web |title=SEA Games: Team Singapore breaks records in best performance yet |url=http://www.channelnewsasia.com/news/sport/sea-games-team-singapore/1918476.html |access-date=2016-01-04 |archive-date=2015-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150829155126/http://www.channelnewsasia.com/news/sport/sea-games-team-singapore/1918476.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150829155126/http://www.channelnewsasia.com/news/sport/sea-games-team-singapore/1918476.html |date=2015-08-29 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://mothership.sg/2015/06/singapore-is-the-2nd-best-sporting-nation-in-the-region/|title=Singapore is the 2nd best sporting nation in the region: Mothership SG|date=June 16, 2015|accessdate=June 16, 2015|work=Mothership SG|publisher=Martino Tan}}</ref> {{legend2|#ccccff|Host nation|border=solid 1px #AAAAAA}} {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable }} |- |1 ||align=left|{{flagSEAGFteam|THA|2015}} |95||83 ||69 ||247 |- |-style="background:#ccccff;" |2 ||align=left|{{flagSEAGFteam|SIN|2015}} |84 ||73 ||102 ||259 |- |3 ||align=left|{{flagSEAGFteam|VIE|2015}} |73 ||53 ||60 ||186 |- |4 ||align=left|{{flagSEAGFteam|MAS|2015}} |62 ||58 ||66 ||186 |- |5 ||align=left|{{flagSEAGFteam|INA|2015}} |47 ||61 ||74 ||182 |- |6 ||align=left|{{flagSEAGFteam|PHI|2015}} |29||36 ||66 ||131 |- |7 ||align=left|{{flagSEAGFteam|MYA|2015}} |12 ||26 ||31 ||69 |- |8 ||align=left|{{flagSEAGFteam|CAM|2015}} |1 ||5 ||9 ||15 |- |9 ||align=left|{{flagSEAGFteam|LAO|2015}} |0 ||4 ||25 ||29 |- |10 ||align=left|{{flagSEAGFteam|BRU|2015}} |0 ||1 ||6 ||7 |- |11 ||align=left|{{flagSEAGFteam|TLS|2015}} |0 ||1 ||1 ||2 |- !colspan=2|Kabuuan ||403 ||401 ||509 ||1313 |- !colspan=6|Source:[https://www.seagames2015.com/ website Medal Standings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509105014/https://www.seagames2015.com/ |date=2015-05-09 }} |} ==Tignan din== * [[Palarong Para ng ASEAN 2015]] == Mga sanggunian == {{reflist|refs= <ref name="channelnewsasia.com">[http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/sea-games-2015-concludes/1920058.html SEA Games 2015 concludes with vibrant closing ceremony]</ref> }} ==Kawing panlabas== *{{Official website|https://web.archive.org/web/20150626175624/https://www.seagames2015.com/|name=2015 Southeast Asian Games Official Website}} {{in lang|en}} *{{Official website|https://web.archive.org/web/20150626110301/http://results.seagames2015.com/eng/zz/engzz_medal_count.htm|name=SEA Games 2015 medal tally}} {{in lang|en}} *[http://www.24h.com.vn/sea-games-28-c689.html SEA Games 28] {{in lang|vi}} *[http://www.straitstimes.com/sea-games-2015/index.html The Straits Times microsite] *[http://www.seagfoffice.org/pdf/pdf_1450691500_766.pdf Official Results] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160626134628/http://seagfoffice.org/pdf/pdf_1450691500_766.pdf |date=2016-06-26 }} *[http://www.seagfoffice.org/pdf/pdf_1450689277_3993.pdf Official Results 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160626195132/http://seagfoffice.org/pdf/pdf_1450689277_3993.pdf |date=2016-06-26 }} *[https://www.myactivesg.com/sea-games-asean-para-games/28th-sea-games-singapore-2015 My Active Sg Archived Results] {{S-start}} {{Succession box|title=''[[Southeast Asian Games]]''<br />[[Singapore]]|before=[[2013 Southeast Asian Games|Naypyidaw]]|after=[[2017 Southeast Asian Games|Kuala Lumpur]]|years=''XXVIII Southeast Asian Games'' (2015)}} {{S-end}} {{Events at the 2015 Southeast Asian Games}} {{Nations at the 2015 Southeast Asian Games}} {{Southeast Asian Multi Sports Events}} {{Commons category|2015 Southeast Asian Games}} {{SEA Games}} [[Kategorya:Palaro ng Timog Silangang Asya]] d93cqyn7ombav8v17pdlvcb8esnglmw Pambansang koponan ng futbol ng Alemanya 0 240638 2228036 2217107 2026-09-23T08:46:42Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228036 wikitext text/x-wiki {{About|the men's team|women's team|Pambansang koponan ng futbol ng Alemanya para sa Kababaihan}} {{Infobox national football team | Name = Germany | Badge = | Badge_size = 200px | FIFA Trigramme = GER | Nickname = ''Nationalelf'' (national eleven) <br> ''DFB-Elf'' (DFB Eleven) <br> ''Die Mannschaft'' (The Team){{efn|In Germany, the team is typically referred to as ''Die Nationalmannschaft'' (''the national team''), ''DFB-Elf'' (DFB eleven), ''DFB-Auswahl'' (''DFB selection'') or ''Nationalelf'' (''national eleven''). Whereas in foreign media, they are regularly described as ''Die Mannschaft'' (''The Team'').<ref>{{cite web|url=https://www.dfb.de/en/national-teams/the-mannschaft/|title=The "Mannschaft" :: National Teams :: DFB - Deutscher Fußball-Bund e.V.|website=www.dfb.de|accessdate=12 June 2018}}</ref> As of June 2015, this was acknowledged by the DFB as official branding of the team.<ref>{{cite web |url=https://www.dfb.de/en/news/detail/dfb-unveil-new-die-mannschaft-branding-124573/ |title=DFB unveil new "Die Mannschaft" branding |publisher=DFB |accessdate=8 June 2015}}</ref>}} | Association = [[German Football Association]]<br>(''Deutscher Fußball-Bund&nbsp;– DFB'') | Confederation = [[UEFA]] (Europe) | Coach = [[Jürgen Klopp]] | Asst Manager = [[Peter Krawietz]], [[Pepijn Lijnders]], [[Sven Bender]] | Captain = [[Joshua Kimmich]] | Most caps = [[Lothar Matthäus]] (150) | Top scorer = [[Miroslav Klose]] (71) | FIFA Rank = 12 (July 2026) | FIFA max = 1<ref name="FIFA Rank">{{cite web |url=https://www.fifa.com/associations/association=ger/ranking/gender=m/index.html |title=Germany: FIFA/Coca-Cola World Ranking |publisher=[[FIFA]] |accessdate=12 September 2013 |archive-date=31 Mayo 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180531201142/http://www.fifa.com/associations/association=GER/ranking/gender=m/index.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180531201142/http://www.fifa.com/associations/association=GER/ranking/gender=m/index.html |date=31 Mayo 2018 }}</ref> | FIFA max date = December 1992&nbsp;– August 1993, December 1993&nbsp;– March 1994, June 1994, July 2014&nbsp;– June 2015, July 2017, September 2017&nbsp;– present | FIFA min = 22<ref name="FIFA Rank" /> | FIFA min date = March 2006 | Elo Rank = {{Nft rank|5|up|1|date=24 July 2018}} | Elo max = 1 | Elo max date = 1990–92, 1993–94, 1996–97, July 2014&nbsp;– May 2016, October 2017&nbsp;– November 2017 | Elo min = 24 | Elo min date = September 1924 – October 1925 | pattern_la1 = _ger20h | pattern_b1 = _ger20h | pattern_ra1 = _ger20h | pattern_sh1 = _ger20h | pattern_so1 = _ger20h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 000000 | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _ger20a | pattern_b2 = _ger20a | pattern_ra2 = _ger20a | pattern_sh2 = _ger20a | pattern_so2 = _ger20a | leftarm2 = FF0000 | body2 = FF0000 | rightarm2 = FF0000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | First game = <span style="white-space:nowrap">{{country data SUI|flaglink/core|altlink = national football team| altvar = football}}</span> 5–3 {{country data GER|flagright/core|variant=empire|altlink = national football team| altvar = football}}<br>([[Basel]], Switzerland; 5 April 1908)<ref name="First game">{{cite web |url=https://www.dfb.de/index.php?id=500395&no_cache=1&action=showMatchesByYear&lang=E&liga=Nationalmannschaft&year=1908&cHash=6854a10c202d81c907c2a45218db5c32 |title=All matches of The National Team in 1908 |publisher=[[German Football Association|DFB]] |accessdate=1 August 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121023003534/http://www.dfb.de/index.php?id=500395&no_cache=1&action=showMatchesByYear&lang=E&liga=Nationalmannschaft&year=1908&cHash=6854a10c202d81c907c2a45218db5c32 |archivedate=23 October 2012 |df=dmy-all}}</ref> | Largest win = <span style="white-space:nowrap">{{country data GER|flaglink/core|variant=empire|altlink = national football team| altvar = football}}</span> 16–0 [[Russian Empire national football team|Russian Empire]] {{flagdeco|Russian Empire}}<br>([[Stockholm]], Sweden; 1 July 1912)<ref>{{cite web |url=https://www.dfb.de/index.php?id=500395&no_cache=1&action=showMatchesByYear&lang=E&liga=Nationalmannschaft&year=1912&cHash=f675778cce143a221a74a4982d7ef31d |title=All matches of The National Team in 1912 |publisher=DFB |accessdate=1 August 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121022232951/http://www.dfb.de/index.php?id=500395&no_cache=1&action=showMatchesByYear&lang=E&liga=Nationalmannschaft&year=1912&cHash=f675778cce143a221a74a4982d7ef31d |archivedate=22 October 2012 |df=dmy-all}}</ref> | Largest loss = {{flagicon|ENG}} [[England national amateur football team|England Amateurs]] 9–0 {{country data GER|flagright/core|variant=empire|altlink = national football team| altvar = football}}<br>([[Oxford]], England; 13 March 1909)<ref>{{cite web |url=https://www.dfb.de/index.php?id=500395&action=showMatchesByYear&lang=E&liga=Nationalmannschaft&year=1909&cHash=a80eadb1fb |title=All matches of The National Team in 1909 |publisher=DFB |accessdate=1 August 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090610004307/http://www.dfb.de/index.php?id=500395&action=showMatchesByYear&lang=E&liga=Nationalmannschaft&year=1909&cHash=a80eadb1fb |archivedate=10 June 2009 |df=dmy}}</ref><ref>Note that this match is not considered to be a full international by the [[The Football Association|English FA]], and does not appear in the records of the [[England national football team|England team]]</ref> | World cup apps = 21 | World cup first = 1934 | World cup best = Champions ([[1954 FIFA World Cup|1954]], [[1974 FIFA World Cup|1974]], [[1990 FIFA World Cup|1990]], [[2014 FIFA World Cup|2014]]) | Regional name = [[UEFA European Championship|European Championship]] | Regional cup apps = 14 | Regional cup first = [[UEFA Euro 1972|1972]] | Regional cup best = Champions ([[UEFA Euro 1972|1972]], [[UEFA Euro 1980|1980]], [[UEFA Euro 1996|1996]]) | Confederations cup apps = 3 | Confederations cup first = [[1999 FIFA Confederations Cup|1999]] | Confederations cup best = Champions ([[2017 FIFA Confederations Cup|2017]]) }} Ang '''Pambansang koponan ng futbol ng Alemanya''' ({{lang-de|Die deutsche Fußballnationalmannschaft}}) ay ang panlalaking koponan ng [[futbol]] na ang kumakatawan sa [[Alemanya]] sa mga paligsahang internasyunal mula 1908.<ref name="First game" /> Ito ay pinamumunuhan ng [[German Football Association]] (Aleman:''Deutscher Fußball-Bund'' Tagalog:Samahang Futbol ng Alemanya), na itinatag noong 1900.<ref name="GermanyFIFA">{{cite web |url = http://www.fifa.com/associations/association=ger/index.html |title = Germany |publisher = FIFA |accessdate = 14 Enero 2012 |archive-date = 6 Nobiyembre 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181106190245/https://www.fifa.com/associations/association=ger/index.html |url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106190245/https://www.fifa.com/associations/association=ger/index.html |date=6 Nobiyembre 2018 }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.uefa.com/memberassociations/association=ger/profile/index.html |title = Germany's strength in numbers |publisher = UEFA |accessdate = 14 Enero 2012 |archive-date = 6 Nobiyembre 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181106204553/https://www.uefa.com/memberassociations/association=ger/profile/index.html |url-status = dead}}</ref> Mula noon itinatag muli ang DFB noong 1949 ang koponan ay kumatawan sa [[Alemanya|Republikang Pederal ng Alemanya]]. Sa ilalamin ng pagsakop at paghati ng puwersang Allied sa Alemanya, dalawa pang pambansang koponan ay kinilala ng [[FIFA]]: Ang koponan ng [[Pambansang koponan ng futbol ng Saarland|Saarland]] ang kumakatawan sa [[Saarland]] (1950–1956) at ang koponan ng [[Pambansang koponan ng futbol ng Silangang Alemanya|Silangang Alemanya]] ang kumakatawan sa [[Silangang Alemanya|Demokratikong Republika ng Alemanya]] (1952–1990). Ang parehas ay pinagsama, kasama na ang mga naging mga nakamit na talaan<ref name="Most-capped players">{{cite web |url = http://www.dfb.de/index.php?id=500396 |title = Statistics – Most-capped players |publisher=DFB |accessdate =11 Oktubre 2011}}</ref><ref name="Top scorers">{{cite web |url=http://www.dfb.de/index.php?id=500398 |title=Statistics – Top scorers |publisher=DFB |accessdate=11 Oktubre 2011}}</ref> ng kasalukuyang koponan. Ang opisyal na pangalan at kodigo ng koponan ay "Germany FR (FRG)" (Tagalog: RP Alemanya) ay ipinaikli sa "Germany (GER)" (Tagalog:Alemanya) pagkatapos ng muli na pagsasama ng Silangan and [[Kanlurang Alemanya]] noong 1990. Ang Alemanya ay isa sa mga pinakamatagumpay ng koponan sa mga paligsahang internasyunal, na nanalo ng kabuuang apat na [[FIFA World Cup|World Cup]] ([[1954 FIFA World Cup|1954]], [[1974 FIFA World Cup|1974]], [[1990 FIFA World Cup|1990]], [[2014 FIFA World Cup|2014]]) at tatlong [[UEFA European Championship|Kampeonatong Europeo]] ([[UEFA Euro 1972|1972]], [[UEFA Euro 1980|1980]], [[UEFA Euro 1996|1996]]).<ref name="GermanyFIFA" /> Sila rin ay nakakamit ng pangalawang gantimpala ng apat na beses sa Kampeonatong Europeo, apat na beses sa WorldCup, at nakamit rin nila ang ikatlong gantimpala ng apat na beses.<ref name="GermanyFIFA" /> Nanalo ang Silangang Alemanya ng ginto sa 1976 Olimpiko.<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197121/index.html |title=Olympic Football Tournament Montreal 1976 |publisher=FIFA |accessdate=28 Disyembre 2011 |archive-date=19 Enero 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119231416/http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197121/index.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119231416/http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197121/index.html |date=19 Enero 2012 }}</ref> Ang Alemanya lamang ang natatanging bansa nanalo sa parehas na panlalaki at pambabae na edisyon ng World CUp. Sa pagkatapos ng 2014 World Cup ng Futbol ng FIFA, nakamit ng Alemanya ang pinakamataas na [[Pandaidigang Katuyuan ng Elo sa Futbol|katuyuan ng Elo]] kumpara sa iba pang pambansang koponan sa kasaysayan, na may 2200 puntos.<ref>{{Cite news |last=Silver |first=Nate |url=http://fivethirtyeight.com/datalab/germany-may-be-the-best-national-soccer-team-ever/ |authorlink=Nate Silver |title=Germany May Be the Best National Soccer Team Ever |date=13 Hulyo 2014 |accessdate=15 Hulyo 2014 |newspaper=FiveThirtyEight |archive-date=19 Oktubre 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141019113109/http://fivethirtyeight.com/datalab/germany-may-be-the-best-national-soccer-team-ever/ |url-status=dead }}</ref> Ang Alemanya lamang ang natatanging Europeong bansa na nanalo ng World Cup sa Timog Amerika. Ang Kasalukuyang punong tagasanay ng pambansang koponan ay si [[Jürgen Klopp]]. == Mga Tauhan == === Kasalukuyang kawaning teknikal === [[File:Löw-Flick.jpg|200px|thumb|left|Si [[Joachim Löw|Löw]] ''(kaliwa)'' kasama ng dating katulong na tagasanay na si [[Hans-Dieter Flick|Flick]] noong 2006]] {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Position !Name |- | style="text-align:left;"|Punong Tagasanay | style="text-align:left;"|{{flagicon|GER}} [[Joachim Löw]] |- | style="text-align:left;"|Katulong na Tagasanay | style="text-align:left;"|{{flagicon|GER}} [[Thomas Schneider (footballer)|Thomas Schneider]] |- | style="text-align:left;"|Tagasanay sa Pag-Goalkeep | style="text-align:left;"|{{flagicon|GER}} [[Andreas Köpke]] |- | style="text-align:left;"|Tagasanay sa Kalusugan | style="text-align:left;"|{{flagicon|GER}} Yann-Benjamin Kugel |- | style="text-align:left;"|Taganay sa Pangkaisipan | style="text-align:left;"|{{flagicon|GER}} Dr Hans-Dieter Hermann |- | style="text-align:left;"|Tagapamahala ng Negosyo | style="text-align:left;"|{{flagicon|GER}} [[Oliver Bierhoff]] |- | style="text-align:left;"|Direktor Pangpalakasan | style="text-align:left;"|{{flagicon|GER}} [[Hans-Dieter Flick]] |} == Tignan din == * [[Pambansang olimpiko ng futbol ng Alemanya]] * [[Germany national under-21 football team]] * [[Pambansang kabataang koponan ng futbol ng Alemanya]] (includes U-15, U-16, U-17, U-18, U-19 and U-20 squads) * [[Germany women's national football team]] * [[East Germany national football team]] * [[England–Germany football rivalry|Germany–England]] * [[Germany–Italy football rivalry|Germany–Italy]] * [[Germany–Netherlands football rivalry|Germany–Netherlands]] ==Mga nota== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Pambansang koponan ng futbol ng Alemanya}} {{Koponan ng UEFA}} [[Kategorya:Mga pambansang koponan ng sipaang-bola ng Europa]] [[Kategorya:Pambasang koponan ng palakasan ng Alemanya|Sipaang-bola]] gb9c2ov969nxnqsepmhlrx4tzmds639 Pambansang koponan ng basketbol ng Estados Unidos 0 240774 2228035 2188968 2026-09-23T08:46:38Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228035 wikitext text/x-wiki {{Redirect|United States national basketball team|the women's team|Pambansang koponan ng basketbol ng Estados Unidos para sa Kababaihan}} {{Redirect|Team USA Basketball|the video game|Team USA Basketball (video game)}} {{Infobox national basketball team | country = United States {{flagicon|USA}} | current = 2020 United States men's Olympic basketball team | type = Men | logo = File:USA Basketball logo.svg | logo_width = 160px | fiba_ranking = 1 {{steady}} {{small|(3 Marso 2020)}} | joined_FIBA = 1934 | fiba_zone = FIBA Americas | national_fed = [[USA Basketball]] | first_game = {{bk|USA|1912}} 2–0 {{bk-rt|ESP|1931}} {{Small|(forfeit)}}<br>[[Berlin]], [[Nazi Germany|Germany]] – August 7, 1936 | largest_win = {{bk|USA}} 156–73 {{bk-rt|NGA}}<br>[[London]], [[United Kingdom]] – August 2, 2012 | largest_loss = {{bk|USA|1912}} 37–62 {{bk-rt|URS|1955}}<br>[[Santiago]], [[Chile]] – January 28, 1959 | coach = [[Jeff Van Gundy]]:<br>''[[2017 FIBA AmeriCup|FIBA AmeriCup]]''<br>''[[2019 FIBA Basketball World Cup qualification (Americas)|FIBA World Cup Qualifiers]]''<br>[[Gregg Popovich]]:<br>''[[2019 FIBA Basketball World Cup|FIBA World Cup]]''<br>''[[Basketball at the 2020 Summer Olympics|Olympic Games]]'' | nickname = ''Team USA'' | oly_appearances = 18 | oly_medals = [[File:Gold medal.svg|16px]] ''Gold:'' ([[1936 United States men's Olympic basketball team|1936]], [[1948 United States men's Olympic basketball team|1948]], [[1952 United States men's Olympic basketball team|1952]], [[1956 United States men's Olympic basketball team|1956]], [[1960 United States men's Olympic basketball team|1960]], [[1964 United States men's Olympic basketball team|1964]], [[1968 United States men's Olympic basketball team|1968]], [[1976 United States men's Olympic basketball team|1976]], [[1984 United States men's Olympic basketball team|1984]], [[1992 United States men's Olympic basketball team|1992]], [[1996 United States men's Olympic basketball team|1996]], [[2000 United States men's Olympic basketball team|2000]], [[2008 United States men's Olympic basketball team|2008]], [[2012 United States men's Olympic basketball team|2012]], [[2016 United States men's Olympic basketball team|2016]])<br> [[File:Silver medal.svg|16px]] ''Silver:'' ([[1972 United States men's Olympic basketball team|1972]])<br> [[File:Bronze medal.svg|16px]]''Bronze:'' ([[1988 United States men's Olympic basketball team|1988]], [[2004 United States men's Olympic basketball team|2004]]) | wc_appearances = 17 | wc_medals = {{World1}} ''Gold:'' ([[1954 FIBA World Championship|1954]], [[1986 FIBA World Championship|1986]], [[1994 FIBA World Championship|1994]], [[2010 United States men's FIBA World Championship team|2010]], [[2014 United States FIBA Basketball World Cup team|2014]])<br>{{World2}} ''Silver:'' ([[1950 FIBA World Championship|1950]], [[1959 FIBA World Championship|1959]], [[1982 FIBA World Championship|1982]])<br>{{World3}} ''Bronze:'' ([[1974 FIBA World Championship|1974]], [[1990 FIBA World Championship|1990]], [[1998 FIBA World Championship|1998]], [[2006 FIBA World Championship|2006]]) | zone_championship = [[FIBA AmeriCup]] | zone_appearances = 9{{ref label|N|N|Na}} | zone_medals = [[File:Gold medal america.svg|16px]] ''Gold:'' ([[1992 Tournament of the Americas|1992]], [[1993 Tournament of the Americas|1993]], [[1997 Tournament of the Americas|1997]], [[1999 Tournament of the Americas|1999]], [[2003 Tournament of the Americas|2003]], [[2007 FIBA Americas Championship|2007]], [[2017 FIBA AmeriCup|2017]])<br>[[File:Silver medal america.svg|16px]] ''Silver:'' ([[1989 Tournament of the Americas|1989]]) | zone2_championship= | zone2_appearances = | zone2_medals = | h_title = Home | h_body = FFFFFF | h_pattern_b = | h_shorts = FFFFFF | h_pattern_s = | a_title = Alternate | a_body = E31937 | a_pattern_b = | a_shorts = E31937 | a_pattern_s = | 3_title = Away | 3_body = 002B54 | 3_pattern_b = | 3_shorts = 002B54 | 3_pattern_s = {{MedalCompetition|[[Basketball at the Summer Olympics|Olympic Games]]}} {{MedalGold|[[1936 Summer Olympics|1936 Berlin]]|[[Basketball at the 1936 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalGold|[[1948 Summer Olympics|1948 London]]|[[Basketball at the 1948 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalGold|[[1952 Summer Olympics|1952 Helsinki]]|[[Basketball at the 1952 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalGold|[[1956 Summer Olympics|1956 Melbourne]]|[[Basketball at the 1956 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalGold|[[1960 Summer Olympics|1960 Rome]]|[[Basketball at the 1960 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalGold|[[1964 Summer Olympics|1964 Tokyo]]|[[Basketball at the 1964 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalGold|[[1968 Summer Olympics|1968 Mexico City]]|[[Basketball at the 1968 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalGold|[[1976 Summer Olympics|1976 Montreal]]|[[Basketball at the 1976 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalGold|[[1984 Summer Olympics|1984 Los Angeles]]|[[Basketball at the 1984 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalGold|[[1992 Summer Olympics|1992 Barcelona]]|[[Basketball at the 1992 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalGold|[[1996 Summer Olympics|1996 Atlanta]]|[[Basketball at the 1996 Summer Olympics – Men's tournament|Team]]}} {{MedalGold|[[2000 Summer Olympics|2000 Sydney]]|[[Basketball at the 2000 Summer Olympics – Men's tournament|Team]]}} {{MedalGold|[[2008 Summer Olympics|2008 Beijing]]|[[Basketball at the 2008 Summer Olympics – Men's tournament|Team]]}} {{MedalGold|[[2012 Summer Olympics|2012 London]]|[[Basketball at the 2012 Summer Olympics – Men's tournament|Team]]}} {{MedalGold|[[2016 Summer Olympics|2016 Rio de Janeiro]]|[[Basketball at the 2016 Summer Olympics – Men's tournament|Team]]}} {{MedalSilver|[[1972 Summer Olympics|1972 Munich]]|[[Basketball at the 1972 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalBronze|[[1988 Summer Olympics|1988 Seoul]]|[[Basketball at the 1988 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalBronze|[[2004 Summer Olympics|2004 Athens]]|[[Basketball at the 2004 Summer Olympics – Men's tournament|Team]]}} {{MedalCompetition|[[FIBA Basketball World Cup|FIBA World Cup]]}} {{MedalGold|[[1954 FIBA World Championship|1954 Brazil]]|}} {{MedalGold|[[1986 FIBA World Championship|1986 Spain]]|}} {{MedalGold|[[1994 FIBA World Championship|1994 Canada]]|}} {{MedalGold|[[2010 FIBA World Championship|2010 Turkey]]|}} {{MedalGold|[[2014 FIBA Basketball World Cup|2014 Spain]]|}} {{MedalSilver|[[1950 FIBA World Championship|1950 Argentina]]|}} {{MedalSilver|[[1959 FIBA World Championship|1959 Chile]]|}} {{MedalSilver|[[1982 FIBA World Championship|1982 Colombia]]|}} {{MedalBronze|[[1974 FIBA World Championship|1974 Puerto Rico]]|}} {{MedalBronze|[[1990 FIBA World Championship|1990 Argentina]]|}} {{MedalBronze|[[1998 FIBA World Championship|1998 Greece]]|}} {{MedalBronze|[[2006 FIBA World Championship|2006 Japan]]|}} {{MedalCompetition|[[FIBA AmeriCup]]}} {{MedalGold|[[1992 Tournament of the Americas|1992 United States]]|}} {{MedalGold|[[1993 Tournament of the Americas|1993 Puerto Rico]]|}} {{MedalGold|[[1997 Tournament of the Americas|1997 Uruguay]]|}} {{MedalGold|[[1999 Tournament of the Americas|1999 Puerto Rico]]|}} {{MedalGold|[[2003 Tournament of the Americas|2003 Puerto Rico]]|}} {{MedalGold|[[2007 FIBA Americas Championship|2007 United States]]|}} {{MedalGold|[[2017 FIBA AmeriCup|2017 Argentina]]|}} {{MedalSilver|[[1989 Tournament of the Americas|1989 Mexico]]|}} }} Ang '''Pambansang koponan ng basketbol ng Estados Unidos''' ay kumukatawan sa [[Estados Unidos]] sa pandaidigang paligsahan ng [[basketbol]]. Ang Estados Unidos ang pinakamatagumpay na koponan sa mga pandaigdigang paligsahan - ito ay nanalo ng mga medalya sa lahat ng labing-pitong paligsahan sa Olimpiko na ipinasok nito kung saan labing-apat sa mga ito ay ginto. Dalawa sa mga iskuwad nito na nanalo ng ginto ay isinama sa [[Naismith Memorial Basketball Hall of Fame]] bilang mga koponan noong Agosto 2010— ang koponang 1960, na kasama ang anim na naunang kasapi sa Hall of Fame (4 na manlalaro, 2 na tagasanay), at ang koponang 1992, na tinaguriang "Dream Team", pinangungunahan ng 14 na naunang kasapi ng Hall of Fame (11 na manlalaro, 3 na tagasanay).<ref>{{cite press release |url=http://www.hoophall.com/news/2010/4/5/naismith-memorial-basketball-hall-of-fame-announces-class-of.html |title=Naismith Memorial Basketball Hall of Fame Announces Class of 2010 |publisher=Naismith Memorial Basketball Hall of Fame |date=2010-04-05 |accessdate=2010-04-05 |archive-date=2010-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100409151224/http://www.hoophall.com/news/2010/4/5/naismith-memorial-basketball-hall-of-fame-announces-class-of.html |url-status=dead }}</ref> Ang Estados Unidos ay kasalukuyang nasa unahang puwesto ng [[FIBA World Rankings]]. Dating sinasapihan lamang ng mga manlalarong amateur, isang pagbabago sa patakarn ng [[FIBA]] ay nagpahintulot sa [[USA Basketball]] na magsaayos ng mga koponan ng may mga manlalarong propesyonal. Ang pinakaunang koponan ay binansagang "Dream Team", na nanalo ng gintong medalya sa 1992 Olimpiko sa [[Barcelona]] sa [[Espanya]] at naging dominante sa lahat ng mga laban.<ref>{{Cite web |title=The Oakland Press: Sports Columnists: The Dream Team is over and what's left is a nightmare |url=http://www.theoaklandpress.com/stories/081404/spo_20040814021.shtml |access-date=2015-07-20 |archive-date=2008-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914143501/http://www.theoaklandpress.com/stories/081404/spo_20040814021.shtml |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914143501/http://www.theoaklandpress.com/stories/081404/spo_20040814021.shtml |date=2008-09-14 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.popmatters.com/sports/features/030128-globalnba.shtml |title=PopMatters Sports Feature &#124; The Globalized Association |publisher=Popmatters.com |date= |accessdate=2010-08-27}}</ref><ref>[http://blogs.foxsports.com/vabulous69/2005/12/08/Dreaming_about_the_Dream_Team Dreaming about the Dream Team • vabulous69's Blog – FOX Sports Blogs<!-- Bot generated title -->]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Matapos naipakilala ang mga propesyonal, ang koponan ay nagawang maging dominante sa pangalawanag pagkakataon matapos makakuha lamang ng tansong medalya noong. Isang koponan ng mga manlalarong propesyonal ay sumali sa [[1994 Pandaigdigang Kampeonato ng FIBA]] at natapos ng unang puwesto. Noong 1996, 2000, 2008, at 2012, nagawa muli ng Estados Unidos na manalo ng ginto sa Olimpiko. Hinaharap ang mas matinding paligsahan laban sa mga ibang koponan, hindi nanalo ng medalya ang Estados Unidos sa [[2002 Pandaigdigang Kampeonato ng FIBA]], at nakatapos lamang ng ika-anim na puwesto. Sa 2004 na edisyon ng Olimpiko, natalo ang koponan ng tatlong beses sa kampanya nito na nauwi sa pagkakamit lamang ng tansong medalya. Ang kampanya nito noong 2004, ay nakagawa ng isang talaan - mas marami ang naging talo ng koponan sa taon na iyon kaysa sa lahat ng mga naging talo ng mga koponang Olimpiko sa mga naunang edisyong ng Olimpiko. Masikap na wakasin ang mga kabiguang ito, ang USA Basketball ay nagsagawa ng isang proyektong pangmahabaang panahon na layong gumawa ng mas mabuti at mas kohesibong mga koponan. Nanalo ang Estados Unidos sa pito nitong laban sa [[2006 Pandaigdigang Kampeonato ng FIBA]] sa [[Hapon (bansa)|Hapon]] bago ito natalo sa [[Pambansang koponan ng basketbol ng Gresya|Gresya]] sa semifinal at natapos ang kanilang kampanya sa pagkamit ng tansong medalya. Nanalo ang koponan ng ginto matapos ng dalawang tao, ngunit ito ay sa 2008 Olimpiko. Ang tagumpay na ito ay nasundan sa [[2010 Pandaigdigang Kampeonato ng FIBA]] kahit walang manlalaro ng kasapi ng koponan ay sumali noong 2008. Hindi natalo ng kahit isang beses ang Estados Unidos at tinalo nito ang [[Pambansang koponan ng basketbol ng Turkiya|Turkiya]] sa huling laro upang iuuwi ang gintong medalya. Ipinagpatuloy ng Estados Unidos ang pagdominante nito at nanalo ng ginto at hindi natalo ng kahit isang beses sa 2012 Olimpiko at [[2014 Pandaigdigang Kopa ng FIBA]]. ==Mga Karangalan== [[File:Beijing Olympics Men's Semifinal Basketball USA huddle.jpg|thumb|Members of the [[2008 United States men's Olympic basketball team]] in a huddle]] [[File:Jonas Maciulis attacks the basket.jpg|thumb|Members of the [[2010 United States men's FIBA World Championship team]] on defense versus [[Lithuania men's national basketball team|Lithuania]]]] [[File:Team USA bench vs Dominican Republic.jpg|thumb|Members of the [[2012 United States men's Olympic basketball team]] on the bench]] ;[[Basketball at the Summer Olympics|Olympic Games]] * '''Champions''' (15): [[Basketball at the 1936 Summer Olympics|1936]], [[Basketball at the 1948 Summer Olympics|1948]], [[Basketball at the 1952 Summer Olympics|1952]], [[Basketball at the 1956 Summer Olympics|1956]], [[Basketball at the 1960 Summer Olympics|1960]], [[Basketball at the 1964 Summer Olympics|1964]], [[Basketball at the 1968 Summer Olympics|1968]], [[Basketball at the 1976 Summer Olympics#Men's Tournament|1976]], [[Basketball at the 1984 Summer Olympics#Men's Tournament|1984]], [[Basketball at the 1992 Summer Olympics#Men's Tournament|1992]], [[Basketball at the 1996 Summer Olympics – Men's tournament|1996]], [[Basketball at the 2000 Summer Olympics – Men's tournament|2000]], [[Basketball at the 2008 Summer Olympics – Men's tournament|2008]], [[Basketball at the 2012 Summer Olympics – Men's tournament|2012]], [[Basketball at the 2016 Summer Olympics – Men's tournament|2016]] * Runners-up (1): [[Basketball at the 1972 Summer Olympics|1972]] * Third place (2): [[Basketball at the 1988 Summer Olympics#Men's Tournament|1988]], [[Basketball at the 2004 Summer Olympics – Men's tournament|2004]] ;[[FIBA Basketball World Cup|FIBA World Cup]] * '''Champions''' (5): [[1954 FIBA World Championship|1954]], [[1986 FIBA World Championship|1986]], [[1994 FIBA World Championship|1994]], [[2010 FIBA World Championship|2010]], [[2014 FIBA Basketball World Cup|2014]] * Runners-up (3): [[1950 FIBA World Championship|1950]], [[1959 FIBA World Championship|1959]], [[1982 FIBA World Championship|1982]] * Third place (4): [[1974 FIBA World Championship|1974]], [[1990 FIBA World Championship|1990]], [[1998 FIBA World Championship|1998]], [[2006 FIBA World Championship|2006]] ;[[FIBA AmeriCup]] * '''Champions''' (7): [[1992 Tournament of the Americas|1992]], [[1993 Tournament of the Americas|1993]], [[1997 Tournament of the Americas|1997]], [[1999 Tournament of the Americas|1999]], [[2003 Tournament of the Americas|2003]], [[2007 FIBA Americas Championship|2007]], [[2017 FIBA AmeriCup|2017]] * Runners (1): [[1989 Tournament of the Americas|1989]] {| class="wikitable" style="width:30%; font-size:90%; text-align:center;" |- !Competition !!{{gold1}} !!{{silver2}} !!{{bronze3}} !!Total |- |align=left|[[Basketball at the Summer Olympics|Olympic Games]] |15 || 1 || 2 || 18 |- |align=left|[[FIBA Basketball World Cup|FIBA World Cup]] |5 || 3 || 4 || 12 |- |align=left|[[FIBA AmeriCup]] |7 || 1 || - || 8 |- ! Total !! 27 !! 5 !! 6 !! 38 |} ===Other awards=== ;[[Basketball at the Pan American Games|Pan American Games]] * '''Champions''' (8): [[Basketball at the 1951 Pan American Games|1951]], [[Basketball at the 1955 Pan American Games|1955]], [[Basketball at the 1959 Pan American Games|1959]], [[Basketball at the 1963 Pan American Games|1963]], [[Basketball at the 1967 Pan American Games|1967]], [[Basketball at the 1975 Pan American Games|1975]], [[Basketball at the 1979 Pan American Games|1979]], [[Basketball at the 1983 Pan American Games|1983]] * Runners-up: (3): [[Basketball at the 1987 Pan American Games|1987]], [[Basketball at the 1995 Pan American Games|1995]], [[Basketball at the 1999 Pan American Games|1999]] * Third place (3): [[Basketball at the 1991 Pan American Games|1991]], [[Basketball at the 2011 Pan American Games – Men's tournament|2011]], [[Basketball at the 2015 Pan American Games – Men's tournament|2015]] ;[[Goodwill Games]] * '''Champions''' (3): [[1986 Goodwill Games|1986]], [[1998 Goodwill Games|1998]], [[2001 Goodwill Games|2001]] * Runners-up (1): [[1990 Goodwill Games|1990]] * Third place (1): [[1994 Goodwill Games|1994]] ;[[Basketball at the Summer Universiade|World University Games]] * '''Champions''' (14): [[Basketball at the 1965 Summer Universiade|1965]], [[Basketball at the 1967 Summer Universiade|1967]], [[Basketball at the 1973 Summer Universiade|1973]], [[Basketball at the 1977 Summer Universiade|1977]], [[Basketball at the 1979 Summer Universiade|1979]], [[Basketball at the 1981 Summer Universiade|1981]], [[Basketball at the 1989 Summer Universiade|1989]], [[Basketball at the 1991 Summer Universiade|1991]], [[Basketball at the 1993 Summer Universiade|1993]], [[Basketball at the 1995 Summer Universiade|1995]], [[Basketball at the 1997 Summer Universiade|1997]], [[Basketball at the 1999 Summer Universiade|1999]], [[Basketball at the 2005 Summer Universiade|2005]], [[Basketball at the 2015 Summer Universiade – Men's tournament|2015]]<ref>The U.S. was represented by the [[2015–16 Kansas Jayhawks men's basketball team|University of Kansas]] team. USA Basketball doesn't include their results in its [https://www.usab.com/history/world-university-games-mens/mens-world-university-games-all-time-results-standings.aspx records] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150907194647/http://www.usab.com/history/world-university-games-mens/mens-world-university-games-all-time-results-standings.aspx |date=2015-09-07 }}.</ref> * Runners-up (4): [[Basketball at the 1970 Summer Universiade|1970]], [[Basketball at the 1985 Summer Universiade|1985]], [[Basketball at the 1987 Summer Universiade|1987]], [[Basketball at the 2017 Summer Universiade – Men's tournament|2017]]<ref>The U.S. was represented by the [[2017–18 Purdue Boilermakers men's basketball team|Purdue University]] team. USA Basketball doesn't include their results in its [https://www.usab.com/history/world-university-games-mens/mens-world-university-games-all-time-results-standings.aspx records] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150907194647/http://www.usab.com/history/world-university-games-mens/mens-world-university-games-all-time-results-standings.aspx |date=2015-09-07 }}.</ref> * Third place (3): [[Basketball at the 1983 Summer Universiade|1983]], [[Basketball at the 2001 Summer Universiade|2001]], [[Basketball at the 2009 Summer Universiade – Men|2009]] ==Kompetisyon== ===Palarong Olimpiko=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !colspan=9|[[Basketball at the Summer Olympics|Olympic Games record]] !rowspan=2|Manager(s) |- !Year !Round !Position !{{Tooltip|Pld|Games played}} !{{Tooltip|W|Won}} !{{Tooltip|L|Lost}} !{{Tooltip|PF|Points for}} !{{Tooltip|PA|Points against}} !{{Tooltip|PD|Points difference}} |- style="background:gold" |{{flagicon|Nazi Germany}} [[Basketball at the 1936 Summer Olympics|1936]] |'''Gold medalists''' |'''1st of 23''' |'''5'''<ref>United States' first opponent, Spain, didn't show up for a game because of the outbreak of the [[Spanish Civil War]]. Team USA was credited with a 2–0 win by a forfeit</ref> |'''5''' |'''0''' |'''154''' |'''69''' |'''+85''' |[[Jimmy Needles|Needles]] |- style="background:gold" |{{flagicon|United Kingdom}} [[Basketball at the 1948 Summer Olympics|1948]] |'''Gold medalists''' |'''1st of 23''' |'''8''' |'''8''' |'''0''' |'''524''' |'''256''' |'''+268''' |[[Omar Browning|Browning]] |- style="background:gold" |{{flagicon|Finland}} [[Basketball at the 1952 Summer Olympics|1952]] |'''Gold medalists''' |'''1st of 23''' |'''8''' |'''8''' |'''0''' |'''562''' |'''406''' |'''+156''' |[[Warren Womble|Womble]] |- style="background:gold" |{{flagicon|Australia}} [[Basketball at the 1956 Summer Olympics|1956]] |'''Gold medalists''' |'''1st of 15''' |'''8''' |'''8''' |'''0''' |'''793''' |'''365''' |'''+428''' |[[Gerald Tucker|Tucker]] |- style="background:gold" |{{flagicon|Italy}} [[Basketball at the 1960 Summer Olympics|1960]] |'''Gold medalists''' |'''1st of 16''' |'''8''' |'''8''' |'''0''' |'''815''' |'''476''' |'''+339''' |[[Pete Newell|Newell]] |- style="background:gold" |{{flagicon|Japan}} [[Basketball at the 1964 Summer Olympics|1964]] |'''Gold medalists''' |'''1st of 16''' |'''9''' |'''9''' |'''0''' |'''704''' |'''434''' |'''+270''' |rowspan=2|[[Henry Iba|Iba]] |- style="background:gold" |{{flagicon|Mexico}} [[Basketball at the 1968 Summer Olympics|1968]] |'''Gold medalists''' |'''1st of 16''' |'''9''' |'''9''' |'''0''' |'''739''' |'''505''' |'''+234''' |- style="background:silver" |{{flagicon|West Germany}} [[Basketball at the 1972 Summer Olympics|1972]] |'''Silver medalists''' |'''2nd of 16''' |'''9''' |'''8''' |'''1''' |'''660''' |'''401''' |'''+259''' |Iba |- style="background:gold" |{{flagicon|Canada}} [[Basketball at the 1976 Summer Olympics|1976]] |'''Gold medalists''' |'''1st of 12''' |'''7'''<ref>Egypt withdrew from the 1976 games due to the [[1976 Summer Olympics boycott|mass boycott]] by African nations. United States was credited with a 2–0 win by a forfeit</ref> |'''7''' |'''0''' |'''586''' |'''500''' |'''+86''' |[[Dean Smith|Smith]] |- |{{flagicon|Soviet Union|1955}} [[Basketball at the 1980 Summer Olympics|1980]] |colspan=8|''[[1980 Summer Olympics boycott|withdrew]]'' |[[Dave Gavitt|Gavitt]] |- style="background:gold" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|United States}} [[Basketball at the 1984 Summer Olympics|1984]] |'''Gold medalists''' |'''1st of 12''' |'''8''' |'''8''' |'''0''' |'''763''' |'''506''' |'''+257''' |[[Bob Knight|Knight]] |- style="background:#cc9966" |{{flagicon|South Korea|1984}} [[Basketball at the 1988 Summer Olympics|1988]] |'''Bronze medalists''' |'''3rd of 12''' |'''8''' |'''7''' |'''1''' |'''733''' |'''490''' |'''+243''' |[[John Thompson (basketball)|Thompson]] |- style="background:gold" |{{flagicon|Spain}} [[Basketball at the 1992 Summer Olympics|1992]] |'''Gold medalists''' |'''1st of 12''' |'''8''' |'''8''' |'''0''' |'''938''' |'''588''' |'''+350''' |[[Chuck Daly|Daly]] |- style="background:gold" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|United States}} [[Basketball at the 1996 Summer Olympics – Men's tournament|1996]] |'''Gold medalists''' |'''1st of 12''' |'''8''' |'''8''' |'''0''' |'''816''' |'''562''' |'''+254''' |[[Lenny Wilkens|Wilkens]] |- style="background:gold" |{{flagicon|Australia}} [[Basketball at the 2000 Summer Olympics – Men's tournament|2000]] |'''Gold medalists''' |'''1st of 12''' |'''8''' |'''8''' |'''0''' |'''760''' |'''587''' |'''+173''' |[[Rudy Tomjanovich|Tomjanovich]] |- style="background:#cc9966" |{{flagicon|Greece}} [[Basketball at the 2004 Summer Olympics – Men's tournament|2004]] |'''Bronze medalists''' |'''3rd of 12''' |'''8''' |'''5''' |'''3''' |'''705''' |'''668''' |'''+37''' |[[Larry Brown (basketball)|Brown]] |- style="background:gold" |{{flagicon|China}} [[Basketball at the 2008 Summer Olympics – Men's tournament|2008]] |'''Gold medalists''' |'''1st of 12''' |'''8''' |'''8''' |'''0''' |'''850''' |'''627''' |'''+223''' |rowspan=3|[[Mike Krzyzewski|Krzyzewski]] |- style="background:gold" |{{flagicon|United Kingdom}} [[Basketball at the 2012 Summer Olympics – Men's tournament|2012]] |'''Gold medalists''' |'''1st of 12''' |'''8''' |'''8''' |'''0''' |'''924''' |'''667''' |'''+257''' |- style="background:gold" |{{flagicon|Brazil}} [[Basketball at the 2016 Summer Olympics – Men's tournament|2016]] |'''Gold medalists''' |'''1st of 12''' |'''8''' |'''8''' |'''0''' |'''807''' |'''627''' |'''+180''' |- |{{flagicon|Japan}} [[Basketball at the 2020 Summer Olympics – Men's tournament|2020]] |colspan=8|''Qualified'' |[[Gregg Popovich|Popovich]] |- |'''Total''' |'''15 titles''' |'''19/20''' |'''143''' |'''138''' |'''5''' |'''12833''' |'''8734''' |'''+4099''' | |} ===Pandaigdigang Kopa ng Basketbol=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !colspan=9|[[FIBA Basketball World Cup|FIBA World Cup record]] !rowspan=2|Manager(s) |- !Year !Round !Position !{{Tooltip|Pld|Games played}} !{{Tooltip|W|Won}} !{{Tooltip|L|Lost}} !{{Tooltip|PF|Points for}} !{{Tooltip|PA|Points against}} !{{Tooltip|PD|Points difference}} |- style="background:silver" |{{flagicon|Argentina}} [[1950 FIBA World Championship|1950]] |'''Runners-up''' |'''2nd of 10''' |'''6''' |'''5''' |'''1''' |'''258''' |'''233''' |'''+25''' |[[Gordon Carpenter|Carpenter]] |- style="background:gold" |{{flagicon|Brazil|1889}} [[1954 FIBA World Championship|1954]] |'''Champions''' |'''1st of 12''' |'''9''' |'''9''' |'''0''' |'''614''' |'''388''' |'''+226''' |[[Warren Womble|Womble]] |- style="background:silver" |{{flagicon|Chile}} [[1959 FIBA World Championship|1959]] |'''Runners-up''' |'''2nd of 13''' |'''9''' |'''7''' |'''2''' |'''641''' |'''582''' |'''+59''' |[[Charles Bennett (basketball)|Bennett]] |- style="background:#9acdff;" |{{flagicon|Brazil|1960}} [[1963 FIBA World Championship|1963]] |'''Fourth place''' |'''4th of 13''' |'''9''' |'''6''' |'''3''' |'''754''' |'''635''' |'''+119''' |[[Garland F. Pinholster|Pinholster]] |- style="background:#9acdff;" |{{flagicon|Uruguay}} [[1967 FIBA World Championship|1967]] |'''Fourth place''' |'''4th of 13''' |'''9''' |'''7''' |'''2''' |'''675''' |'''583''' |'''+92''' |[[Hal Fischer|Fischer]] |- |{{flagicon|Yugoslavia}} [[1970 FIBA World Championship|1970]] |Fifth place |5th of 13 |9 |6 |3 |703 |577 | +126 |Fischer |- style="background:#cc9966" |{{flagicon|Puerto Rico|1952}} [[1974 FIBA World Championship|1974]] |'''Third place''' |'''3rd of 14''' |'''9''' |'''8''' |'''1''' |'''938''' |'''758''' |'''+180''' |[[Gene Bartow|Bartow]] |- |{{flagicon|Philippines|1936}} [[1978 FIBA World Championship|1978]] |Fifth place |5th of 14 |10 |6 |4 |908 |843 | +65 |[[Bill Oates|Oates]] |- style="background:silver" |{{flagicon|Colombia}} [[1982 FIBA World Championship|1982]] |'''Runners-up''' |'''2nd of 13''' |'''9''' |'''7''' |'''2''' |'''857''' |'''768''' |'''+89''' |[[Bob Weltlich|Weltlich]] |- style="background:gold" |{{flagicon|Spain}} [[1986 FIBA World Championship|1986]] |'''Champions''' |'''1st of 24''' |'''10''' |'''9''' |'''1''' |'''845''' |'''712''' |'''+133''' |[[Lute Olson|Olson]] |- style="background:#cc9966" |{{flagicon|Argentina}} [[1990 FIBA World Championship|1990]] |'''Third place''' |'''3rd of 16''' |'''8''' |'''6''' |'''2''' |'''804''' |'''710''' |'''+94''' |[[Mike Krzyzewski|Krzyzewski]] |- style="background:gold" |{{flagicon|Canada}} [[1994 FIBA World Championship|1994]] |'''Champions''' |'''1st of 16''' |'''8''' |'''8''' |'''0''' |'''961''' |'''659''' |'''+302''' |[[Don Nelson|Nelson]] |- style="background:#cc9966" |{{flagicon|Greece}} [[1998 FIBA World Championship|1998]] |'''Third place''' |'''3rd of 16''' |'''9''' |'''7''' |'''2''' |'''739''' |'''634''' |'''+105''' |[[Rudy Tomjanovich|Tomjanovich]] |- |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|United States}} [[2002 FIBA World Championship|2002]] |Sixth place |6th of 16 |9 |6 |3 |832 |679 | +153 |[[George Karl|Karl]] |- style="background:#cc9966" |{{flagicon|Japan}} [[2006 FIBA World Championship|2006]] |'''Third place''' |'''3rd of 24''' |'''9''' |'''8''' |'''1''' |'''932''' |'''748''' |'''+184''' |Krzyzewski |- style="background:gold" |{{flagicon|Turkey}} [[2010 FIBA World Championship|2010]] |'''[[2010 FIBA World Championship Final|Champions]]''' |'''1st of 24''' |'''9''' |'''9''' |'''0''' |'''835''' |'''614''' |'''+221''' |rowspan=2|Krzyzewski |- style="background:gold" |{{flagicon|Spain}} [[2014 FIBA Basketball World Cup|2014]] |'''[[2014 FIBA Basketball World Cup Final|Champions]]''' |'''1st of 24''' |'''9''' |'''9''' |'''0''' |'''941''' |'''644''' |'''+297''' |- |{{flagicon|China}} [[2019 FIBA Basketball World Cup|2019]] |Seventh place |7th of 32 |'''9''' |'''6''' |'''2''' |'''692''' |'''587''' |'''+105''' |[[Gregg Popovich|Popovich]] |- |{{flagicon|Philippines}}{{flagicon|Japan}}{{flagicon|Indonesia}} [[2023 FIBA Basketball World Cup|2023]] |colspan=8|''To be determined'' | |- |'''Total''' |'''5 titles''' |'''18/19''' |'''158''' |'''129''' |'''29''' |'''13929''' |'''11354''' |'''+1883''' | |} ===FIBA AmeriCup=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !colspan=9|[[FIBA AmeriCup|FIBA AmeriCup record]] !rowspan=2|Manager(s) |- !Year !Round !Position !{{Tooltip|Pld|Games played}} !{{Tooltip|W|Won}} !{{Tooltip|L|Lost}} !{{Tooltip|PF|Points for}} !{{Tooltip|PA|Points against}} !{{Tooltip|PD|Points difference}} |- |{{flagicon|Puerto Rico|1952}} [[1980 Tournament of the Americas|1980]] |rowspan=3 colspan=8|''Did not participate'' | |- |{{flagicon|Brazil|1968}} [[1984 Tournament of the Americas|1984]] | |- |{{flagicon|Uruguay}} [[1988 Tournament of the Americas|1988]] | |- style="background:silver" |{{flagicon|Mexico}} [[1989 Tournament of the Americas|1989]] |'''Runners-up''' |'''2nd of 12''' |'''8''' |'''6''' |'''2''' |'''776''' |'''740''' |'''+36''' |[[Bobby Cremins|Cremins]] |- style="background:gold" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|United States}} [[1992 Tournament of the Americas|1992]] |'''Champions''' |'''1st of 10''' |'''6''' |'''6''' |'''0''' |'''727''' |'''418''' |'''+309''' |[[Chuck Daly|Daly]] |- style="background:gold" |{{flagicon|Puerto Rico|1952}} [[1993 Tournament of the Americas|1993]] |'''Champions''' |'''1st of 10''' |'''7''' |'''6''' |'''1''' |'''710''' |'''659''' |'''+51''' |[[Mike Thibault|Thibault]] |- |{{flagicon|Argentina}} [[1995 Tournament of the Americas|1995]] |colspan=8|''Did not participate'' | |- style="background:gold" |{{flagicon|Uruguay}} [[1997 Tournament of the Americas|1997]] |'''Champions''' |'''1st of 10''' |'''9''' |'''8''' |'''1''' |'''845''' |'''759''' |'''+86''' |[[Morris McHone|McHone]] |- style="background:gold" |{{flagicon|Puerto Rico}} [[1999 Tournament of the Americas|1999]] |'''Champions''' |'''1st of 10''' |'''10''' |'''10''' |'''0''' |'''978''' |'''662''' |'''+316''' |[[Larry Brown (basketball)|Brown]] |- |{{flagicon|Argentina}} [[2001 Tournament of the Americas|2001]] |colspan=8|''Did not participate''{{ref label|N|N|Nb}} | |- style="background:gold" |{{flagicon|Puerto Rico}} [[2003 Tournament of the Americas|2003]] |'''Champions''' |'''1st of 10''' |'''10''' |'''10''' |'''0''' |'''1017''' |'''708''' |'''+309''' |Brown |- style="background:#9acdff;" |{{flagicon|Dominican Republic}} [[2005 FIBA Americas Championship|2005]] |'''Fourth place''' |'''4th of 10''' |'''10''' |'''4''' |'''6''' |'''846''' |'''850''' |'''−4''' |McHone |- style="background:gold" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|United States}} [[2007 FIBA Americas Championship|2007]] |'''Champions''' |'''1st of 10''' |'''10''' |'''10''' |'''0''' |'''1167''' |'''772''' |'''+395''' |[[Mike Krzyzewski|Krzyzewski]] |- |{{flagicon|Puerto Rico}} [[2009 FIBA Americas Championship|2009]] |rowspan=4 colspan=8|''Did not participate'' | |- |{{flagicon|Argentina}} [[2011 FIBA Americas Championship|2011]] | |- |{{flagicon|Venezuela}} [[2013 FIBA Americas Championship|2013]] | |- |{{flagicon|Mexico}} [[2015 FIBA Americas Championship|2015]] | |- style="background:gold" |{{flagicon|Argentina}}{{flagicon|Colombia}}{{flagicon|Uruguay}} [[2017 FIBA AmeriCup|2017]] |'''Champions''' |'''1st of 12''' |'''5''' |'''5''' |'''0''' |'''414''' |'''316''' |'''+98''' |[[Jeff Van Gundy|Van Gundy]] |- |'''Total''' |'''7 titles''' |'''9/18''' |'''75''' |'''65''' |'''10''' |'''7480''' |'''5884''' |'''+1596''' | |} ==Koponan== ===Kasalukuyang manlalaro=== {{see also|2019 United States FIBA Basketball World Cup team}} Pool for the [[2019 FIBA Basketball World Cup|2019 FIBA World Cup]] and [[Basketball at the 2020 Summer Olympics – Men's tournament|2020 Olympics]].<ref>{{cite web|url=https://www.usab.com/mens/national-team/roster.aspx|title=2018-20 USA Men's National Team Roster|work=USA Basketball|access-date=2018-08-09|archive-date=2014-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720000351/http://www.usab.com/mens/national-team/roster.aspx|url-status=dead}}</ref> {{FIBA roster header|team=United States men's national basketball team – 2018–2020 | color1 = #FFFFFF | bg1 = #002B54 | color2 = #FFFFFF | bg2 = #E31937 }} <!-- list of players --> {{FIBA player | pos = F | num = | first = Harrison | last = Barnes | year = 1992 | month = 5 | date = 30 | ft = 6 | in = 8 | clublink = [[Dallas Mavericks]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = G | num = | first = Bradley | last = Beal | year = 1993 | month = 6 | date = 28 | ft = 6 | in = 5 | clublink = [[Washington Wizards]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = G | num = | first = Devin | last = Booker | year = 1996 | month = 10 | date = 30 | ft = 6 | in = 6 | clublink = [[Phoenix Suns]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = F | num = | first = Jimmy | last = Butler | dab = basketball | year = 1989 | month = 9 | date = 14 | ft = 6 | in = 7 | clublink = [[Minnesota Timberwolves]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = G | num = | first = Mike | last = Conley Jr. | year = 1987 | month = 10 | date = 11 | ft = 6 | in = 1 | clublink = [[Memphis Grizzlies]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = C | num = | first = DeMarcus | last = Cousins | year = 1990 | month = 8 | date = 13 | ft = 6 | in = 11 | clublink = [[Golden State Warriors]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = G | num = | first = Stephen | last = Curry | year = 1988 | month = 3 | date = 14 | ft = 6 | in = 3 | clublink = [[Golden State Warriors]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = F/C | num = | first = Anthony | last = Davis | dab = basketball | year = 1993 | month = 3 | date = 11 | ft = 6 | in = 10 | clublink = [[New Orleans Pelicans]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = G | num = | first = DeMar | last = DeRozan | year = 1989 | month = 8 | date = 7 | ft = 6 | in = 7 | clublink = [[San Antonio Spurs]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = C | num = | first = Andre | last = Drummond | year = 1993 | month = 8 | date = 10 | ft = 6 | in = 11 | clublink = [[Detroit Pistons]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = F | num = | first = Kevin | last = Durant | year = 1988 | month = 9 | date = 29 | ft = 6 | in = 9 | clublink = [[Golden State Warriors]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = G | num = | first = Paul | last = George | year = 1990 | month = 5 | date = 2 | ft = 6 | in = 9 | clublink = [[Oklahoma City Thunder]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = G | num = | first = Eric | last = Gordon | year = 1988 | month = 12 | date = 25 | ft = 6 | in = 4 | clublink = [[Houston Rockets]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = F | num = | first = Draymond | last = Green | year = 1990 | month = 3 | date = 4 | ft = 6 | in = 7 | clublink = [[Golden State Warriors]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = F | num = | first = Blake | last = Griffin | year = 1989 | month = 3 | date = 16 | ft = 6 | in = 10 | clublink = [[Detroit Pistons]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = G | num = | first = James | last = Harden | year = 1989 | month = 8 | date = 26 | ft = 6 | in = 5 | clublink = [[Houston Rockets]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = F | num = | first = Tobias | last = Harris | year = 1992 | month = 7 | date = 15 | ft = 6 | in = 9 | clublink = [[Los Angeles Clippers]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = F | num = | first = Gordon | last = Hayward | year = 1990 | month = 3 | date = 23 | ft = 6 | in = 8 | clublink = [[Boston Celtics]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = G | num = | first = Kyrie | last = Irving | year = 1992 | month = 3 | date = 23 | ft = 6 | in = 3 | clublink = [[Boston Celtics]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = F | num = | first = LeBron | last = James | year = 1984 | month = 12 | date = 30 | ft = 6 | in = 8 | clublink = [[Los Angeles Lakers]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = C | num = | first = DeAndre | last = Jordan | year = 1988 | month = 7 | date = 21 | ft = 6 | in = 11 | clublink = [[Dallas Mavericks]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = F/G | num = | first = Kawhi | last = Leonard | year = 1991 | month = 6 | date = 29 | ft = 6 | in = 7 | clublink = [[Toronto Raptors]] | nat = Canada | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = G | num = | first = Damian | last = Lillard | year = 1990 | month = 7 | date = 15 | ft = 6 | in = 3 | clublink = [[Portland Trail Blazers]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = F | num = | first = Kevin | last = Love | year = 1988 | month = 9 | date = 7 | ft = 6 | in = 10 | clublink = [[Cleveland Cavaliers]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = G | num = | first = Kyle | last = Lowry | year = 1986 | month = 3 | date = 25 | ft = 6 | in = 1 | clublink = [[Toronto Raptors]] | nat = Canada | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = G | num = | first = C. J. | last = McCollum | year = 1991 | month = 9 | date = 19 | ft = 6 | in = 3 | clublink = [[Portland Trail Blazers]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = F | num = | first = Khris | last = Middleton | year = 1991 | month = 8 | date = 12 | ft = 6 | in = 8 | clublink = [[Milwaukee Bucks]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = G | num = | first = Victor | last = Oladipo | year = 1992 | month = 5 | date = 4 | ft = 6 | in = 4 | clublink = [[Indiana Pacers]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = G | num = | first = Chris | last = Paul | year = 1985 | month = 5 | date = 6 | ft = 6 | in = 0 | clublink = [[Houston Rockets]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = G | num = | first = Isaiah | last = Thomas | dab = basketball | year = 1989 | month = 2 | date = 7 | ft = 5 | in = 9 | clublink = [[Denver Nuggets]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = G | num = | first = Klay | last = Thompson | year = 1990 | month = 2 | date = 8 | ft = 6 | in = 7 | clublink = [[Golden State Warriors]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = C | num = | first = Myles | last = Turner | dab = basketball | year = 1996 | month = 3 | date = 24 | ft = 6 | in = 11 | clublink = [[Indiana Pacers]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = G | num = | first = Kemba | last = Walker | year = 1990 | month = 5 | date = 8 | ft = 6 | in = 1 | clublink = [[Charlotte Hornets]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = G | num = | first = John | last = Wall | dab = basketball | year = 1990 | month = 9 | date = 6 | ft = 6 | in = 4 | clublink = [[Washington Wizards]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} {{FIBA player | pos = G | num = | first = Russell | last = Westbrook | year = 1988 | month = 11 | date = 12 | ft = 6 | in = 3 | clublink = [[Oklahoma City Thunder]] | nat = United States | compyear = 2018 | compmonth = 4 | compdate = 6}} |} | style="vertical-align:top;" | ; Head Coach *{{flagicon|United States}} [[Gregg Popovich]] ; Assistant Coaches *{{flagicon|United States}} [[Mike Brown (basketball, born 1970)|Mike Brown]] *{{flagicon|United States}} [[Dan Craig]] *{{flagicon|United States}} [[Mark Few]] *{{flagicon|United States}} [[Alex Jensen]] *{{flagicon|Ireland}} [[Jay Larrañaga]] *{{flagicon|United States}} [[Jamahl Mosley]] *{{flagicon|Nigeria}} [[Ime Udoka]] *{{flagicon|U.S. Virgin Islands}} [[David Vanterpool]] *{{flagicon|United States}} [[Jay Wright (basketball)|Jay Wright]] ; Managing Director *{{flagicon|United States}} [[Jerry Colangelo]] ---- ;Legend: |} ===Mga Nakaraang manlalaro=== {{col-start}} {{col-break}} ;Olympic Games *'''[[Basketball_at_the_1996_Summer_Olympics_–_Men%27s_team_squads#_United_States|1996 Summer Olympics]]''' *'''[[Basketball_at_the_2000_Summer_Olympics_–_Men%27s_team_rosters#_United_States|2000 Summer Olympics]]''' *'''[[Basketball_at_the_2004_Summer_Olympics_–_Men%27s_team_squads#_United_States|2004 Summer Olympics]]''' *'''[[Basketball_at_the_2008_Summer_Olympics_–_Men%27s_team_rosters#_United_States|2008 Summer Olympics]]''' *'''[[Basketball_at_the_2012_Summer_Olympics_–_Men%27s_team_rosters#_United_States|2012 Summer Olympics]]''' *'''[[Basketball_at_the_2016_Summer_Olympics_–_Men%27s_team_rosters#United_States|2016 Summer Olympics]]''' {{col-break}} ;FIBA World Cup *'''[[1994_FIBA_World_Championship_squads#United_States|1994 FIBA World Championship]]''' *'''[[1998_FIBA_World_Championship_squads#United_States|1998 FIBA World Championship]]''' *'''[[2002_FIBA_World_Championship_squads#USA|2002 FIBA World Championship]]''' *'''[[2006_FIBA_World_Championship_squads#United_States|2006 FIBA World Championship]]''' *'''[[2010_FIBA_World_Championship_squads#United_States|2010 FIBA World Championship]]''' *'''[[2014_FIBA_Basketball_World_Cup_squads#United_States|2014 FIBA World Cup]]''' {{col-break}} ;FIBA AmeriCup *'''[[2003_Tournament_of_the_Americas_squads#United_States|2003 Tournament of the Americas]] *'''[[2005_FIBA_Americas_Championship_squads#United_States|2005 FIBA Americas Championship]] *'''[[2007_FIBA_Americas_Championship_squads#_United_States|2007 FIBA Americas Championship]] *'''[[2017_FIBA_AmeriCup_squads#United_States|2017 FIBA AmeriCup]] {{col-end}} ==Tignan din== *[[United States men's national under-19 basketball team]] *[[United States men's national under-17 basketball team]] *[[Pambansang koponan ng 3x3 ng Estados Unidos]] *[[Pambansang koponan ng basketbol ng Estados Unidos para sa kababaihan]] *[[United States women's national under-19 basketball team]] *[[United States women's national under-17 basketball team]] *[[United States women's national 3x3 team]] *[[USA Basketball]] *[[Basketbol sa Estados Unidos]] == Mga Sanggunian == {{reflist}} *[https://www.usab.com/mens/national-team.aspx Official website] *[http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/tid/379/_/teams.html FIBA Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180825041301/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/tid/379/_/teams.html |date=2018-08-25 }} *[https://www.basketball-reference.com/awards/uso.html U.S. Olympic Basketball Team Rosters and Stats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201121174833/https://www.basketball-reference.com/awards/uso.html |date=2020-11-21 }} {{FIBA Americas teams}} [[Kategorya:Mga pambansang koponan ng basketbol|Estados Unidos]] [[Kategorya:Basketbol sa Estados Unidos|Koponan]] 20z4i4aqoom2vqs78ue7mex9gdzqebl O Shopping 0 241309 2227974 2084064 2026-09-23T05:48:21Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227974 wikitext text/x-wiki {{no footnotes |date=February 2014}} {{Infobox TV channel | name = O Shopping | logo = OShopping 2015.png | logocaption = The Second O Shopping logo used since October 22, 2015 | logosize = 250px | launch_date = October 14, 2013 | picture_format = [[480i]] 16:9 ([[Standard-definition television|SDTV]]) | slogan = Making Life Easy | web = [http://oshopping.com.ph/ oshopping.com.ph] | owner = ACJ O Shopping Corporation | headquarters = 9th floor, The Avecshares Center, 1132 University Parkway North, Bonifacio Triangle, Bonifacio Global City Taguig | terr_serv_1 = [[ABS-CBN]] | terr_chan_1 = VHF Channel 2/UHF Channel 43 647.143 MHz (Channel 1.01) | terr_serv_2 = ABS-CBN TV Plus | terr_chan_2 = Channel 2.01 (UHF Channel 16/485.143 MHz) | sat_serv_1 = [[Sky Direct]] | sat_chan_1 = Channel 11 | sat_serv_2 = [[Cignal]] | sat_chan_2 = Channel 33 | cable_serv_2 = [[SkyCable]] & [[Destiny Cable]] | cable_chan_2 = Channel 11 }} Ang '''O Shopping''' ay isang ''24/7 service home TV shopping channel'' na pagmamay-ari ng A CJ O Shopping Corporation, isang pinagsanib na negosyo sa pagitan ng [[ABS-CBN Corporation]] at (CJ Group) CJ O Shopping Corporation Ltd.<ref name="About Us">{{cite web|url=http://oshopping.com.ph/about-us/|title=About Us|accessdate=20 August 2015|archive-date=8 Hulyo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150708034647/http://oshopping.com.ph/about-us/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150708034647/http://oshopping.com.ph/about-us/ |date=8 Hulyo 2015 }}</ref> Ang ''O Shopping'' ay pinapalabas 24 oras sa ''cable TV'' sa [[SkyCable]], Destiny Cable, at Sky Direct. Ito ay pinapalabas araw-araw sa ABS-CBN, bawat gabi. Ito ay pinapalabas din sa IWanTV (on demand) at sa ABS-CBN TV Plus.<ref name="Services">{{cite web|url=http://oshopping.com.ph/services/|title=Services|accessdate=20 August 2015|archive-date=16 Agosto 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150816220400/http://oshopping.com.ph/services/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150816220400/http://oshopping.com.ph/services/ |date=16 Agosto 2015 }}</ref> Ang channel na ito ay nagsimula noong ika-14 ng Oktubre, 2013 bilang parte ng ika-60 na anibersaryo ng ABS-CBN sa larangan ng telebisyon matapos ang pagpirma sa P205 milyon ''joint venture agreement'' noong Setyembre 2013.<ref>{{cite web|url=http://www.rappler.com/business/industries/172-telecommunications-media/42470-abs-cbn-pumps-p200m-into-korean-shopping-channel|title=ABS-CBN pumps P200M into Korean shopping channel|publisher=''Rappler.com''|accessdate=20 August 2015|archive-date=25 Mayo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160525134404/http://www.rappler.com/business/industries/172-telecommunications-media/42470-abs-cbn-pumps-p200m-into-korean-shopping-channel|url-status=dead}}</ref> ==Pag-Unlad== Pagpatak ng 2014, ang mga produkto ng O Shopping ay tumaas sa bilang na 28 kumpara sa 13 noong kakasimula pa lamang nito. Ilan sa mga produkto nito ay mga pangluto, gamit pambahay, gamit pampaganda, gamit pangkatawan atbp. pati na rin ang ''[[ABS-CBN TV Plus]]''. Naglungsad din ito ng panibagong websayt. Ang O Shopping ay nagpatupad din ng ''single delivery charge'' para sa ''multiple orders'' ng isang tirahan o lugar kumpara sa dati nitong patakaran na pagsingil ng ''delivery charge'' sa bawat produktong bibilhin ng isang mamimili.<ref>{{cite web|url=http://corporate.abs-cbn.com/investorrelations/financial-and-operational-performance/view/vid-1436942064315/2014-abs-cbn-annual-report/|title=2014 ABS-CBN Annual Report|publisher=''ABS-CBN Investor Relations''|accessdate=20 August 2015|archive-date=26 Nobiyembre 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126235951/http://corporate.abs-cbn.com/investorrelations/financial-and-operational-performance/view/vid-1436942064315/2014-abs-cbn-annual-report|url-status=dead}}</ref> == Kawing Panlabas == * [http://oshopping.com.ph/ Opisyal na websayt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150707181059/http://oshopping.com.ph/ |date=2015-07-07 }} == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Philippine cable channels}} {{ABS-CBN}} {{ABS-CBN Shows (current and upcoming)}} [[Category:ABS-CBN Corporation]] [[Category:ABS-CBN shows]] [[Category:CJ Group]] [[Category:Shopping networks]] [[Kategorya:Telebisyon sa Pilipinas]] [[Category:Television channels and stations established in 2013]] hsz1pk4lwdyt2x1v0kuwtawxpgn68aa Matthew McConaughey 0 242258 2227845 2166849 2026-09-23T00:30:34Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227845 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Matthew McConaughey | image = Matthew McConaughey - Goldene Kamera 2014 - Berlin.jpg | caption = Si McConaughey sa [[Goldene Kamera]], [[Berlin]], 2014 | birth_date = {{birth date and age|mf=yes|1969|11|04}} | birth_name = Matthew David McConaughey | birth_place = [[Uvalde, Texas]], U.S. | spouse = {{marriage|[[Camila Alves]]|2012}} | children = 3 | occupation = {{Flatlist| * [[Aktor]] * [[Television producer|prodyuser]] }} | alma_mater = [[University of Texas at Austin]] | yearsactive = 1991–kasalukuyan | net worth = US $75 milyon (2014) }} Si '''Matthew David McConaughey''' ({{IPAc-en|m|ə|ˈ|k|ɑː|n|ə|h|eɪ}};<ref>[http://www.loc.gov/nls/other/sayhow.html#m "NLS/BPH: Other Writings, Say How?]</ref> ipinanganak 4 Nobyembre 1969)<ref name="bio">[http://www.biography.com/people/matthew-mcconaughey-16599996 "Matthew McConaughey"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031183007/http://www.biography.com/people/matthew-mcconaughey-16599996 |date=2014-10-31 }}.</ref> ay isang Americanong aktor at prodyuser. Una siyang sumikat sa pelikulang komedya na ''[[Dazed and Confused (film)|Dazed and Confused]]'' (1993), at sumunod na lumabas sa mga pelikulang ''slasher'' na ''[[Texas Chainsaw Massacre: The Next Generation]]'' (1994), ''legal thriller'' na ''[[A Time to Kill (1996 film)|A Time to Kill]]'' (1996), ''historical drama'' ni [[Steven Spielberg]] na ''[[Amistad (film)|Amistad]]'' (1997), ''science fiction'' drama na ''[[Contact (1997 US film)|Contact]]'' (1997), komedyang ''[[EDtv]]'' (1999) at ang ''war film'' na ''[[U-571 (film)|U-571]]'' (2000). Noong dekada 2000, sumikat siya sa pagganap sa mga ''[[Pelikulang romantikong komedya|romantic comedy]]'',<ref>[http://www.guardian.co.uk/film/2012/jun/28/matthew-mcconaughey-killer-joe "Matthew McConaughey: from himbo to highbrow"].</ref> kasama dito ang ''[[The Wedding Planner]]'' (2001), ''[[How to Lose a Guy in 10 Days]]'' (2003), ''[[Failure to Launch]]'' (2006), ''[[Fool's Gold (2008 film)|Fool's Gold]]'' (2008) at ''[[Ghosts of Girlfriends Past]]'' (2009). Simula 2010 iniwan niya ang mga ''romantic comedy'' at gumanap sa mga pelikulang ''[[The Lincoln Lawyer (film)|The Lincoln Lawyer]]'' (2011), ''[[Bernie (2011 film)|Bernie]]'' (2011), ''[[Killer Joe (film)|Killer Joe]]'' (2011), ''[[The Paperboy (2012 film)|The Paperboy]]'' (2012), ''[[Mud (2012 film)|Mud]]'' (2012), ''[[Magic Mike]]'' (2012), ''[[The Wolf of Wall Street (2013 film)|The Wolf of Wall Street]]'' (2013) at ''[[Interstellar (film)|Interstellar]]'' (2014). Siya ay itinuturing na isa sa mga pinakamahusay na aktor ng henerasyong ito at may mga ''film critic'' at mamamahayag at nagsabing at ang panahong ito ng pelikula ay ang 'McConaissance'.<ref name="McConaissance">Syme, Rachel (January 16, 2014).</ref> Natamo ni McConaughey ang tagumpay noong 2013 sa pagganap nito bilang isang [[Ron Woodroof|cowboy]] na-''diagnose'' ng [[AIDS]] sa pelikulang biyograpiko na ''[[Dallas Buyers Club]]''. Dito nanalo siya ng [[Academy Award for Best Actor]] at [[Golden Globe Award for Best Actor – Motion Picture Drama|Golden Globe Award for Best Actor]], at ilan pang gawad at nominasyon. Noong 2014, lumabas siya bilang [[Rust Cohle]] pinupuring crime anthology series ng [[HBO]] na ''[[True Detective (TV series)|True Detective]]''. Dito nanalo siya ng [[Critics' Choice Television Award for Best Actor in a Drama Series|Critics' Choice Award]] at nominado ng [[Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actor in a Drama Series]]. == Karera == === '''Dekada 90 : Simula ng Karera''' === Noong unang bahagi ng 1990s, nagsimulang magtrabaho si McConaughey sa mga patalastas sa telebisyon sa Amerika.<ref name="bio"/> Noong 1992, tinanghal siya sa isa ng ''music video'' na "Walkaway Joe" para isang dedikasyon nito ni Trisha Yearwood kay Don Henley .<ref>{{Cite news |last=Telling |first=Gillian |date=March 6, 2014 |title=Matthew McConaughey's First Break? A 1992 Trisha Yearwood Video |work=People |url=https://people.com/awards/matthew-mcconaugheys-first-break-a-1992-trisha-yearwood-video/ |url-status=live |access-date=March 9, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171219213019/http://people.com/awards/matthew-mcconaugheys-first-break-a-1992-trisha-yearwood-video/ |archive-date=December 19, 2017}}</ref> Sa taong rin iyon, nagtannghal siya sa isang episode sa telebidyon ng ''Unsolved Mysteries'' .<ref>{{Cite web |title=Matthew McConaughey Made His Television Debut in the Original Unsolved Mysteries Series |url=https://www.msn.com/en-us/tv/news/matthew-mcconaughey-made-his-television-debut-in-the-original-unsolved-mysteries-series/ar-BB16gPO3 |access-date=October 24, 2020 |publisher=MSN}}</ref> Ang ''My Boyfriend's Back ni'' Bob Balaban ay nailabas noong Agosto 6, 1993, naisinagawa ni McConaughey ang kanyang unang ''big screen'' na hitsura bilang <nowiki>''Guy 2''</nowiki> .<ref>{{Cite web |title=AFI{{!}}Catalog |url=https://catalog.afi.com/Film/59611-MY-BOYFRIENDS-BACK?cxt=filmography |access-date=October 24, 2020 |website=catalog.afi.com}}</ref> Noong Setyembre 24, nailabas ang pelikulang ''Dazed and Confused'' ni Richard Linklater .<ref>{{Cite web |title=AFI{{!}}Catalog |url=https://catalog.afi.com/Film/67040-DAZED-ANDCONFUSED?sid=c6b47623-a854-416c-a4c8-f2cc4b307b46&sr=12.165825&cp=1&pos=0 |access-date=October 24, 2020 |website=catalog.afi.com}}</ref> Ginampanan ni McConaughey si Wooderson sa isang malaking ''ensemble cast'' ng mga aktor na sa siyang naibilang ma maging malaking naisaganap bilang aktor. Sa oras ng ''casting'', siya ay isang ''film student'' sa [[Unibersidad ng Texas, Austin|University of Texas]] sa [[Austin, Texas|Austin]] at lumaho kasama ang kanyang kasintahan sa Hyatt hotel bar.<ref>{{Cite web |last=Chaudhury |first=Nadia |date=November 23, 2015 |title=Matthew McConaughey discovered at Hyatt, and More A.M. Intel |url=https://austin.eater.com/2015/11/23/9782500/matthew-mcconaughey-hyatt-bar-alamo-drathouse-franchise |website=Eater Austin}}</ref> Naiutos niya ang kampangin na isang ''casting director'' na si Don Phillips .<ref name="Marlow">{{Cite web |last=Stern |first=Marlow |date=September 24, 2013 |title='Dazed and Confused' 20th Anniversary: 20 Craziest Facts About the Cult Classic |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/09/24/dazed-and-confused-20th-anniversary-20-craziest-facts-about-the-cult-classic |access-date=May 7, 2017 |website=The Daily Beast}}</ref> Tinanong ni Phillips sa isang kaibigan na sabi nito sa ingles , "''The bartender says to him, 'See that guy down there?''" That's Don Phillips Naisaganap rin niya si Sean Penn sa ''Fast Times'' .' At sinabi ni Matthew, '''I'm gonna go down and talk to this guy''.'" Naalala rin ni Phillips na hindi nagustuhan ni Linklater si McConaughey noong una ay dahil ito ay siya ay masyadong guwapo sa personal. Habang nasa produksyon ng pelikula, ang isa pang karakter na pinangalanang Pickford ay sadyang naitanngap ang papel upang maging isang mas malaking papel. Dahil sa ugali ng aktor na gumaganap bilang Pickford kasama ang iba pang miyembro ng katakter, naputol ang kanyang ''screen time'' pabor sa karakter ni McConaughey na si Wooderson. Sinabi ni Linklater na "May isa pang artista na kabaligtaran [ni McConaughey]. Hindi niya talaga naakala nakakasama sa lahat. Karamihan sa papel ni Wooderson ay improvised o nakasulat sa lugar.<ref name="Maxim" /> Ang ''Dazed and Confused'' ay inilabas noong Setyembre 24, 1993, sa 183 na mga sinehan, na kumita ng $918,127 sa pagbubukas ng linggong nito. Nagkamit ito ng $7.9 milyon sa North America.<ref name="boxoffice">{{Cite news |title=Dazed and Confused |work=Box Office Mojo |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=dazedandconfused.htm |access-date=February 10, 2009}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=dazedandconfused.htm "Dazed and Confused"]. ''Box Office Mojo''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">February 10,</span> 2009</span>.</cite></ref> Nakatanggap ang pelikula ng mga positibong pagsusuri mula sa mga kritiko. Ang pelikula ay karaniwang nakakakuha ng mga maraming paborableng pagsusuri.<ref name="Metacritic">{{Cite web |title=Dazed and Confused Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/dazed-and-confused |access-date=July 11, 2019 |publisher=[[Metacritic]]}}</ref> Sa review aggregator ng Rotten Tomatoes, mayroon itong 92% na approval rating. Noong 1994, gumanap si McConaughey sa ''Angels in the Outfield'', ''Texas Chainsaw Massacre: The Next Generation'', at music video ni Daniel Johnston na "Life in Vain". Si McConaughey ay nasiganap sa papel ni Herbert Ross ng ''Boys on the Side'', na pinalabas noong Pebrero 3, 1995.<ref>{{Cite web |title=AFI{{!}}Catalog |url=https://catalog.afi.com/Film/55774-BOYS-ON-THE-SIDE?cxt=filmography |access-date=October 25, 2020 |website=catalog.afi.com}}</ref> Noong taong iyon ay umarte rin siya sa isang crime thriller, ang ''Scorpion Spring ni'' Brian Cox .<ref>{{Cite web |last=Levy |first=Emanuel |date=January 15, 1996 |title=Scorpion Spring |url=https://variety.com/1996/film/reviews/scorpion-spring-2-1200444451/ |access-date=May 12, 2020 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLevy1996">Levy, Emanuel (January 15, 1996). [https://variety.com/1996/film/reviews/scorpion-spring-2-1200444451/ "Scorpion Spring"]. ''[[Iba't-ibang (magazine)|Variety]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">May 12,</span> 2020</span>.</cite></ref> ang John Sayles ' ''Lone Star'' (1996) ay isang ''neo-Western'' na ''mystery film'' na itinakda sa isang maliit na bayan sa South Texas . Si McConaughey ay nasa isang ensemble cast na tampok sina Chris Cooper, Kris Kristofferson, at Elizabeth Peña .<ref>{{Cite web |title=AFI{{!}}Catalog |url=https://catalog.afi.com/Film/60477-LONE-STAR?cxt=filmography |access-date=October 25, 2020 |website=catalog.afi.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://catalog.afi.com/Film/60477-LONE-STAR?cxt=filmography "AFI|Catalog"]. ''catalog.afi.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">October 25,</span> 2020</span>.</cite></ref> Noong Hulyo 24, gumanap si McConaughey bilang abogadong si Jake Brigance sa ''A Time to Kill'' ni Joel Schumacher sa araw na iyon.<ref>{{Cite web |title=AFI{{!}}Catalog |url=https://catalog.afi.com/Film/60596-A-TIMETOKILL?sid=644b3fef-af3a-45a4-aa6f-7572bd5f4881&sr=11.445523&cp=1&pos=0 |access-date=October 25, 2020 |website=catalog.afi.com}}</ref> Ang pelikula ay batay sa nobela ni John Grisham na may kaparehong pangalan .<ref>{{Cite magazine|magazine=Entertainment Weekly}}</ref> Sa isang ensemble piece, sina McConaughey, [[Sandra Bullock]], Samuel L. Jackson, at Kevin Spacey ang nagbabahagi ng nangungunang pagsingil. Sa Rotten Tomatoes ang pelikula ay may approval rating na 67%. Nitong MTV Movie Awards, naikamit ni McConaughey na parangal bilang ''Best Breakthrough Performance''.<ref>{{Cite journal |date=June 12, 1997 |title=MTV Movie awards |url=https://www.newspapers.com/clip/61773364/mtv-movie-awards/ |journal=Statesman Journal |pages=32 |via=Newspapers}}</ref> ''Ang Larger Than Life'' ay isang road comedy film na pinagbibidahan ni Bill Murray at sa direksyon ni Howard Franklin ; Ginampanan rin ni McConaughey ang isang pansuportang papel.<ref>{{Cite web |title=AFI{{!}}Catalog |url=https://catalog.afi.com/Film/60469-LARGER-THAN-LIFE?cxt=filmography |access-date=October 25, 2020 |website=catalog.afi.com}}</ref> Sa taong iyon din siya gumanap sa ''Glory Daze'' .<ref>{{Cite web |title=Glory Daze {{!}} TV Guide |url=https://www.tvguide.com/movies/glory-daze/131910 |access-date=October 25, 2020 |website=TV Guide |archive-date=Nobiyembre 4, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102542/https://www.tvguide.com/movies/glory-daze/131910/ |url-status=dead}}</ref> Noong 1997, si McConaughey ay bumida sa ''science fiction film'' na ''Contact'' (1997), sa direksyon ni Robert Zemeckis, isang adaptasyon ng 1985 na nobela ni [[Carl Sagan]] na may parehong pangalan; Isinulat ni Sagan at ng kanyang asawa na si Ann Druyan ang balangkas ng kuwento para sa pelikula. Sa taong iyon din, gumanap si McConaughey bilang abogado noon na si Roger Sherman Baldwin sa ''Amistad'' [[Steven Spielberg|ni Steven Spielberg]] .<ref>{{Cite web |title=AFI{{!}}Catalog |url=https://catalog.afi.com/Film/67275-AMISTAD?cxt=filmography |access-date=October 25, 2020 |website=catalog.afi.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://catalog.afi.com/Film/67275-AMISTAD?cxt=filmography "AFI|Catalog"]. ''catalog.afi.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">October 25,</span> 2020</span>.</cite></ref> Ang ''The Newton Boys'', ni Richard Linklater, ay inilabas noong 1998. Ito ay inhaango sa totoong kwento ng ''Newton Gang'', isang pamilya ng mga magnanakaw sa bangko mula sa Uvalde, Texas . Noong 1999, siay ay gumanap si McConaughey sa isang talk show na ''EDtv .'' <ref name="bio"/> Sa direksyon ni Ron Howard, ito ay isang adaptasyon ng Quebecois na pelikulang ''Louis 19, King of the Airwaves (Louis 19, le roi des ondes)'' (1994),<ref>"EDtv a fun, fluffy Truman Show". ''[[Montreal Gazette]]'', March 26, 1999.</ref> Ang pelikula ay isang ''box office bomb'', na kumikita lamang ng $35.2 milyon mula sa isang $80 milyong badyet sa produksyon.<ref name="mojo">{{Cite web |title=EDtv (1999) |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=edtv.htm |access-date=August 15, 2011 |publisher=[[Box Office Mojo]]}}</ref> Noong 2000 siya ay nailabas sa isang submarine film ''U-571'', ay nasa direksyon ni Jonathan Mostow .<ref name="Rotten">{{Cite web |title=U-571 (2000) |url=http://www.rottentomatoes.com/m/u571/ |access-date=October 11, 2016 |website=Rotten Tomatoes}}</ref><ref name="Oscars2001">{{Cite web |title=The 73rd Academy Awards (2001) Nominees and Winners |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/73rd-winners.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20141001074103/https://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/73rd-winners.html |archive-date=October 1, 2014 |access-date=November 19, 2011 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences}}</ref> === '''Dekadang 2000''' : '''Propesyonal na karera''' === [[File:Matthew_McConaughey.jpg|thumb|Si McConaughey noong 2008, sumali sa Nautica Malibu Triathlon sa New York City.]] Noong unang bahagi ng 2000s, siya ay nagtangghal sa mga romantikong komedya kabilang ''ang The Wedding Planner'' at ''How to Lose a Guy in 10 Days''.<ref>{{Cite web |title=Matthew McConaughey: exclusive interview |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/10602734/Matthew-McConaughey-exclusive-interview.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622002933/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/10602734/Matthew-McConaughey-exclusive-interview.html |archive-date=June 22, 2018 |access-date=August 23, 2014 |website=The Daily Telegraph}}</ref> Siya rin naitanngap na papel bilang isang bumbero sa isang ''low-budget'' na pelikulang, ''Tiptoes'' kasama ni Kate Beckinsale, sa ''Two for the Money'' bilang protégé sa isang gambling mogul, Al Pacino, at sa ''Frailty'' kasama si Bill Paxton na siya ring direktor.<ref name="bio"/><ref>{{Cite web |title=Two for the Money Film Locations – On the set of New York.com |url=http://onthesetofnewyork.com/twoforthemoney.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208060948/http://onthesetofnewyork.com/twoforthemoney.html |archive-date=December 8, 2015 |access-date=August 13, 2015 |website=onthesetofnewyork.com}}</ref> Si McConaughey ay naitampok sa pelikula noong 2005 na ''Sahara'' ; Sina Steve Zahn at [[Penélope Cruz|Penelope Cruz ay]] co-star.<ref>{{Cite news |date=April 8, 2005 |title=On a Desert Gallop, Planting Assorted Red Flags |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2005/04/08/movies/08saha.html |url-status=live |access-date=August 27, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108060121/https://www.nytimes.com/2005/04/08/movies/on-a-desert-gallop-planting-assorted-red-flags.html |archive-date=January 8, 2020}}</ref> Bago ang pagpapalabas ng pelikula, itinaguyod niya ito sa pamamagitan ng paglalayag sa [[Ilog Amasona|Amazon River]] at paglalakad sa [[Mali (bansa)|Mali]] .<ref>{{Cite news |date=April 14, 2005 |title=McConaughey's elusive quest |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2005/SHOWBIZ/Movies/04/11/mcconaughey.sahara/ |url-status=live |access-date=August 27, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140827105819/http://www.cnn.com/2005/SHOWBIZ/Movies/04/11/mcconaughey.sahara/ |archive-date=August 27, 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.cnn.com/2005/SHOWBIZ/Movies/04/11/mcconaughey.sahara/ "McConaughey's elusive quest"]. CNN. April 14, 2005. [https://web.archive.org/web/20140827105819/http://www.cnn.com/2005/SHOWBIZ/Movies/04/11/mcconaughey.sahara/ Archived] from the original on August 27, 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">August 27,</span> 2014</span>.</cite></ref> Sa kaparehong taon, si McConaughey ay pinangalanang ''People'' magazine's "Sexiest Man Alive" noong 2005. Noong 2006, siya at si Sarah Jessica Parker ay nagsama sa isang romantikong komedya ''na Failure to Launch'' bilang Marshall head football coach na si Jack Lengyel sa ''We Are Marshall'' . Nagbigay din si McConaughey ng isang ''voice work'' sa isang ''ad campaign'' para sa Peace Corps noong huling bahagi ng 2006. Pinalitan niya si Owen Wilson sa ''Tropic Thunder'' ni Ben Stiller pagkatapos ng pagpakamatay ni Wilson.<ref>{{Cite web |date=September 19, 2007 |title=Matthew McConaughey to Replace Owen Wilson in Film |url=https://people.com/celebrity/matthew-mcconaughey-to-replace-owen-wilson-in-film/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170814142652/http://people.com/celebrity/matthew-mcconaughey-to-replace-owen-wilson-in-film/ |archive-date=August 14, 2017 |access-date=March 9, 2019 |website=People}}</ref> Noong 2008 si McConaughey ay naging bagong tagapagsalita para sa pambansang kampanya sa radyo na pamagat na, "Beef: It's What's for Dinner", na pinalitan si Sam Elliott .<ref>{{Cite web |last=Shinn |first=Peter |date=January 8, 2008 |title=Matthew McConaughey Movies List |url=https://putlockermix.info/ |access-date=December 25, 2018 |publisher=Learfield Communications, Inc. |archive-date=Disyembre 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225175436/https://putlockermix.info/ |url-status=dead }}</ref> [[File:Matthew_McConaughey_2011.jpg|left|thumb|McConaughey sa 83rd Academy Awards noong 2011]] Nakilala ni McConaughey na isang "estilo ng pamumuhay, pamumuhay sa tabing-dagat, pagtakbo na nakahubad, paggawa ng mga romantikong komedya" ay naging dahilan upang siya ay mag-typecast para sa ilang mga tungkulin, at siya ay humingi ng dramatikong gawain sa iba pang mga tema.<ref name="fleming20140604">{{Cite web |last=Fleming, Mike Jr. |date=June 4, 2014 |title=EMMYS Q&A: Matthew McConaughey on Following Oscar with the Game-Changing HBO Series ' Detective' |url=https://www.deadline.com/2014/06/emmys-matthew-mcconaughey-qa-on-following-oscar-with-the-game-changing-hbo-series-true-detective/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606053722/http://www.deadline.com/2014/06/emmys-matthew-mcconaughey-qa-on-following-oscar-with-the-game-changing-hbo-series-true-detective/ |archive-date=June 6, 2014 |access-date=June 4, 2014 |website=Deadline Hollywood}}</ref> === '''Dekadang 2010 hanggang 2020''' === Noong 2012, gumanap si McConaughey kasama si Channing Tatum sa ''Magic Mike'', batay sa maagang buhay ni Tatum; ito ay sa direksyon ni Steven Soderbergh .<ref>{{Cite news |date=June 28, 2012 |title=The Body Politic: Review: 'Magic Mike,' by Steven Soderbergh, With Channing Tatum |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/06/29/movies/magic-mike-by-steven-soderbergh-with-channing-tatum.html |url-status=live |access-date=August 23, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621063008/http://www.nytimes.com/2012/06/29/movies/magic-mike-by-steven-soderbergh-with-channing-tatum.html?_r=0 |archive-date=June 21, 2015}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.nytimes.com/2012/06/29/movies/magic-mike-by-steven-soderbergh-with-channing-tatum.html "The Body Politic: Review: 'Magic Mike,' by Steven Soderbergh, With Channing Tatum"]. ''The New York Times''. June 28, 2012. [https://web.archive.org/web/20150621063008/http://www.nytimes.com/2012/06/29/movies/magic-mike-by-steven-soderbergh-with-channing-tatum.html?_r=0 Archived] from the original on June 21, 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">August 23,</span> 2014</span>.</cite></ref> Bumalik siya sa kanyang pinagmulang East Texas, nagtatrabaho muli kasama ang direktor na si Richard Linklater sa ''Bernie ,'' gumaganap na abogado ng distrito na si Danny Buck Davidson.<ref>{{Cite news |date=May 7, 2014 |title=Bernie Tiede released from prison, will live with 'Bernie' director Richard Linklater |work=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-nation/wp/2014/05/07/bernie-tiede-released-from-prison-will-live-with-bernie-director-richard-linklater/ |url-status=live |access-date=August 23, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821082251/http://www.washingtonpost.com/news/post-nation/wp/2014/05/07/bernie-tiede-released-from-prison-will-live-with-bernie-director-richard-linklater/ |archive-date=August 21, 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.washingtonpost.com/news/post-nation/wp/2014/05/07/bernie-tiede-released-from-prison-will-live-with-bernie-director-richard-linklater/ "Bernie Tiede released from prison, will live with 'Bernie' director Richard Linklater"]. ''The Washington Post''. May 7, 2014. [https://web.archive.org/web/20140821082251/http://www.washingtonpost.com/news/post-nation/wp/2014/05/07/bernie-tiede-released-from-prison-will-live-with-bernie-director-richard-linklater/ Archived] from the original on August 21, 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">August 23,</span> 2014</span>.</cite></ref> Noong Hunyo 2012, inimbitahan si McConaughey na sumali sa Academy of Motion Picture Arts and Sciences .<ref>{{Cite web |last=Thompson |first=Arienne |date=June 29, 2012 |title=McConaughey, Spencer invited to join Academy |url=http://content.usatoday.com/communities/entertainment/post/2012/06/mcconaughey-chastain-invited-to-join-academy-/1#.UemMNtJM-So |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140403010302/http://content.usatoday.com/communities/entertainment/post/2012/06/mcconaughey-chastain-invited-to-join-academy-/1#.UemMNtJM-So |archive-date=April 3, 2014 |access-date=July 19, 2013 |website=[[USA Today]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFThompson2012">Thompson, Arienne (June 29, 2012). [http://content.usatoday.com/communities/entertainment/post/2012/06/mcconaughey-chastain-invited-to-join-academy-/1#.UemMNtJM-So "McConaughey, Spencer invited to join Academy"]. ''[[USA Ngayon|USA Today]]''. [https://web.archive.org/web/20140403010302/http://content.usatoday.com/communities/entertainment/post/2012/06/mcconaughey-chastain-invited-to-join-academy-/1#.UemMNtJM-So Archived] from the original on April 3, 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">July 19,</span> 2013</span>.</cite></ref> Noong 2013, ginampanan niya si Ron Woodroof sa ''[[Dallas Buyers Club]] .'' Ang papel ng isang rodeo rider na natuklasan na mayroon siyang [[AIDS]] at nagpupumilit na magpagamot ay kailangan siyang mawalan ng halos 50&nbsp;lb (22&nbsp;kg). Ang pelikula ay nakakuha ng McConaughey ng maraming parangal sa pag-arte, kabilang ang Screen Actors Guild Award para sa Outstanding Performance by a Male Actor in a Leading Role, ang Golden Globe Award para sa Best Actor – Drama, at ang [[Gawad Academy|Academy Award]] para sa Best Actor .<ref name="Dallas Buyers Club 2013">{{Cite web |title=Dallas Buyers Club (2013) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/dallas_buyers_club_2013/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140107094745/http://www.rottentomatoes.com/m/dallas_buyers_club_2013/ |archive-date=January 7, 2014 |access-date=January 7, 2014 |website=[[Rotten Tomatoes]] |publisher=[[Flixster]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.rottentomatoes.com/m/dallas_buyers_club_2013/ "Dallas Buyers Club (2013)"]. ''[[Bulok na kamatis|Rotten Tomatoes]]''. [[Flixster]]. [https://web.archive.org/web/20140107094745/http://www.rottentomatoes.com/m/dallas_buyers_club_2013/ Archived] from the original on January 7, 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">January 7,</span> 2014</span>.</cite></ref><ref name="Dallas Buyers Club Reviews">{{Cite web |title=Dallas Buyers Club Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/dallas-buyers-club |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107184622/https://www.metacritic.com/movie/dallas-buyers-club |archive-date=January 7, 2019 |access-date=November 16, 2013 |publisher=[[Metacritic]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.metacritic.com/movie/dallas-buyers-club "Dallas Buyers Club Reviews"]. [[Metacritic]]. [https://web.archive.org/web/20190107184622/https://www.metacritic.com/movie/dallas-buyers-club Archived] from the original on January 7, 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">November 16,</span> 2013</span>.</cite></ref> Ang kanyang co-star na si Jared Leto ay nanalo ng Academy Award para sa Best Supporting Actor, na ginawang ''Dallas Buyers Club'' ang unang pelikula mula noong ''Mystic River'' (2003) na nanalo ng parehong mga parangal.<ref>{{Cite news |last=Minutaglio |first=Bill |date=August 9, 1992 |title=Buying Time: World traveler Ron Woodroof smuggles drugs{{snd}}and hope{{snd}}for people with AIDS |pages=8–12, 21, 25 |work=[[The Dallas Morning News|Dallas Life Magazine]] |url=http://www.buyersclubdallas.com/ |access-date=March 30, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222221448/http://www.buyersclubdallas.com/ |archive-date=Pebrero 22, 2014 |url-status=bot: unknown }}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMinutaglio1992">Minutaglio, Bill (August 9, 1992). . ''[[Ang Dallas Morning News|Dallas Life Magazine]]''. pp.&nbsp;8–12, 21, 25. Archived from [http://www.buyersclubdallas.com/ the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222221448/http://www.buyersclubdallas.com/ |date=2014-02-22 }} on February 22, 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 30,</span> 2014</span>.</cite> (original article)</ref><ref name="slate110113">{{Cite news |last=Harris |first=Aisha |date=November 1, 2013 |title=How Accurate Is Dallas Buyers Club? |work=Slate |url=http://www.slate.com/blogs/browbeat/2013/11/01/dallas_buyers_club_true_story_fact_and_fiction_in_the_matthew_mcconaughey.html |url-status=live |access-date=December 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224031949/http://www.slate.com/blogs/browbeat/2013/11/01/dallas_buyers_club_true_story_fact_and_fiction_in_the_matthew_mcconaughey.html |archive-date=December 24, 2013}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHarris2013">Harris, Aisha (November 1, 2013). [http://www.slate.com/blogs/browbeat/2013/11/01/dallas_buyers_club_true_story_fact_and_fiction_in_the_matthew_mcconaughey.html "How Accurate Is Dallas Buyers Club?"]. ''Slate''. [https://web.archive.org/web/20131224031949/http://www.slate.com/blogs/browbeat/2013/11/01/dallas_buyers_club_true_story_fact_and_fiction_in_the_matthew_mcconaughey.html Archived] from the original on December 24, 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">December 18,</span> 2013</span>.</cite></ref> Itinampok siya sa ''The Wolf of Wall Street ni'' Martin Scorsese bilang si Mark Hanna, isang ''early-boss'' na sina Jordan Belfort .<ref>{{Cite web |last=Fleming |first=Mike Jr. |date=August 2, 2012 |title=Matthew McConaughey Joins 'The Wolf Of Wall Street' |url=https://deadline.com/2012/08/matthew-mcconaughey-joins-the-wolf-of-wall-street-312293/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191122204838/https://deadline.com/2012/08/matthew-mcconaughey-joins-the-wolf-of-wall-street-312293/ |archive-date=November 22, 2019 |access-date=February 18, 2020}}</ref> Sa panahong ito, nagtala si McConaughey ng anunsyo ng serbisyo publiko sa Austin, Texas para sa LBJ Presidential Library .<ref>{{Cite web |last=Salamon |first=Jeff |title=Matthew McConaughey Has A Presidents' Day Gift For You |url=http://www.lbjlibrary.org/press/how-has-lbj-s-legacy-affected-you |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130305215719/http://www.lbjlibrary.org/press/how-has-lbj-s-legacy-affected-you |archive-date=March 5, 2013 |access-date=February 18, 2013 |website=Texas Monthly}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSalamon">Salamon, Jeff. [http://www.lbjlibrary.org/press/how-has-lbj-s-legacy-affected-you "Matthew McConaughey Has A Presidents' Day Gift For You"]. ''Texas Monthly''. [https://web.archive.org/web/20130305215719/http://www.lbjlibrary.org/press/how-has-lbj-s-legacy-affected-you Archived] from the original on March 5, 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">February 18,</span> 2013</span>.</cite></ref> [[File:Matthew_McConaughey_Cannes_2015.jpg|thumb|McConaughey sa 2015 Cannes Film Festival]] Noong Abril 2014, isinama ng ''[[Time]]'' magazine si McConaughey sa taunang Time 100 nito bilang isa sa "Most Influential People in the World".<ref>{{Cite magazine|magazine=Time}}<cite class="citation magazine cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLinklater2014">Linklater, Richard (April 23, 2014). [http://time.com/70802/matthew-mcconaughey-2014-time-100/ "Matthew McConaughey: The most surprising actor in Hollywood"]. ''Time''. [https://web.archive.org/web/20140424143129/http://time.com/70802/matthew-mcconaughey-2014-time-100/ Archived] from the original on April 24, 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">May 7,</span> 2014</span>.</cite></ref> Noong Agosto 2014, nilagdaan niyaang kontraka sa isang kompanya ng kotseng Lincoln Motor Company ang isang multi-year collaboration sa McConaughey para sa isang ad campaign. Noong 2014 nakatanggap si McConaughey ng isang star sa Hollywood Walk of Fame ; ito ay matatagpuan sa 6931 Hollywood Boulevard.<ref>{{Cite web |date=October 25, 2019 |title=Matthew McConaughey |url=https://walkoffame.com/matthew-mcconaughey/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190929142731/http://www.walkoffame.com/matthew-mcconaughey |archive-date=September 29, 2019 |access-date=April 8, 2020}}</ref> Sa parehong taon din, ibinahagi niya ang star billing kay Woody Harrelson sa crime drama anthology series ng [[HBO]] na ''True Detective .'' <ref>{{Cite web |last=Andreeva |first=Nellie |date=April 30, 2012 |title=HBO Picks Up Matthew-Woody Series 'True Detective' With Eight-Episode Order |url=https://www.deadline.com/2012/04/hbo-picks-up-matthew-mcconaughey-woody-harrelson-series-true-detective/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628041323/http://www.deadline.com/2012/04/hbo-picks-up-matthew-mcconaughey-woody-harrelson-series-true-detective/ |archive-date=June 28, 2012 |access-date=June 26, 2012 |website=Deadline Hollywood}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAndreeva2012">Andreeva, Nellie (April 30, 2012). [https://www.deadline.com/2012/04/hbo-picks-up-matthew-mcconaughey-woody-harrelson-series-true-detective/ "HBO Picks Up Matthew-Woody Series 'True Detective' With Eight-Episode Order"]. ''Deadline Hollywood''. [https://web.archive.org/web/20120628041323/http://www.deadline.com/2012/04/hbo-picks-up-matthew-mcconaughey-woody-harrelson-series-true-detective/ Archived] from the original on June 28, 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">June 26,</span> 2012</span>.</cite></ref> Para sa kanyang tungkulin bilang Rust Cohle, nanalo siya ng Critics' Choice Television Award para sa Best Actor sa isang Drama Series .<ref>{{Cite web |title=Matthew McConaughey Wins Critics Choice Awards 2014 Best Actor |url=https://www.youtube.com/watch?v=Y8LMxdNO6hU |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710231835/https://www.youtube.com/watch?v=Y8LMxdNO6hU |archive-date=July 10, 2015 |access-date=March 4, 2015 |via=YouTube}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.youtube.com/watch?v=Y8LMxdNO6hU "Matthew McConaughey Wins Critics Choice Awards 2014 Best Actor"]. [https://web.archive.org/web/20150710231835/https://www.youtube.com/watch?v=Y8LMxdNO6hU Archived] from the original on July 10, 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 4,</span> 2015</span> &#x2013; via YouTube.</cite></ref> Nominado rin siya para sa Primetime Emmy Award para sa Outstanding Lead Actor in a Drama Series, na natalo niya kay Bryan Cranston at sa Golden Globe Award para sa Best Actor – Miniseries or Television Film .<ref name="TrueDetectiveShutOut">{{Cite news |last=Verne Gay |date=August 26, 2014 |title=Emmys: Why did 'True Detective,' Matthew McConaughey get shut out? |work=[[Newsday]] |url=http://www.newsday.com/entertainment/tv/tv-zone-1.811968/emmys-why-did-true-detective-matthew-mcconaughey-get-shut-out-1.9152024 |url-status=live |access-date=August 27, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829034700/http://www.newsday.com/entertainment/tv/tv-zone-1.811968/emmys-why-did-true-detective-matthew-mcconaughey-get-shut-out-1.9152024 |archive-date=August 29, 2014}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mitovich |first=Matt Webb |date=December 11, 2014 |title=Golden Globes: ''Fargo'', ''True Detective'' Lead Nominations; ''Jane the Virgin'', ''Transparent'' Score Multiple Nods |url=http://tvline.com/2014/12/11/golden-globe-nominations-2015-globes-awards-nominees/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213002132/http://tvline.com/2014/12/11/golden-globe-nominations-2015-globes-awards-nominees/ |archive-date=December 13, 2014 |access-date=December 11, 2014 |publisher=TVLine}}</ref> Sa kanyang unang panalo sa Oscar at sa kritikal na pagbubunyi na natanggap para sa ''True Detective'', "Mukhang kumikilos si McConaughey sa isang bagay na mahalaga, nananatili sa kanyang sarili habang nag-uunat, tumatanda habang nananatili sa parehong edad." Binansagan ng kritiko na si Rachel Syme ang kanyang pagkilala at mga pagtatanghal habang ginagampanan ang mas kumplikado at dramatikong mga tungkulin bilang "The McConaissance".<ref name="syme2014">{{Cite magazine|magazine=[[The New Yorker]]}}<cite class="citation magazine cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSyme2014">Syme, Rachel (January 16, 2014). [https://www.newyorker.com/culture/culture-desk/the-mcconaissance "The McConaissance"]. ''[[Ang New Yorker|The New Yorker]]''. [https://web.archive.org/web/20191014152321/https://www.newyorker.com/culture/culture-desk/the-mcconaissance Archived] from the original on October 14, 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">June 14,</span> 2022</span>.</cite></ref> Ginampanan din ni McConaughey si Cooper, isang balo na ama at astronaut sa science fiction film ni Christopher Nolan na ''Interstellar'' (2014).<ref name="COLLIDER.com">{{Cite web |last=Goldberg |first=Matt |date=April 3, 2013 |title=Matthew McConaughey Confirmed to Lead Christopher Nolan's INTERSTELLAR |url=https://collider.com/matthew-mcconaughey-christopher-nolan-interstellar/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130405180333/http://collider.com/matthew-mcconaughey-christopher-nolan-interstellar/ |archive-date=April 5, 2013 |access-date=April 3, 2013 |publisher=collider.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFGoldberg2013">Goldberg, Matt (April 3, 2013). [https://collider.com/matthew-mcconaughey-christopher-nolan-interstellar/ "Matthew McConaughey Confirmed to Lead Christopher Nolan's INTERSTELLAR"]. collider.com. [https://web.archive.org/web/20130405180333/http://collider.com/matthew-mcconaughey-christopher-nolan-interstellar/ Archived] from the original on April 5, 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">April 3,</span> 2013</span>.</cite></ref> === 2015 hanggang sa kasalukuyan: Pabagu-bago ng karera === Matapos tapusin ang pelikula ni Gus Van Sant noong 2015 na ''The Sea of Trees'' kasama [[Ken Watanabe|si Ken Watanabe]],<ref>{{Cite web |last=Kit |first=Boris |date=February 4, 2014 |title=Matthew McConaughey to Star in Gus Van Sant's 'Sea of Trees' |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/matthew-mcconaughey-star-gus-van-677201 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140310182620/http://www.hollywoodreporter.com/news/matthew-mcconaughey-star-gus-van-677201 |archive-date=March 10, 2014 |access-date=March 18, 2014 |website=The Hollywood Reporter |publisher=TheHollywoodReporter.com}}</ref> noong 2016, gumanap si McConaughey sa dalawang pelikula, ''Free State of Jones'' and ''Gold'', at nagpahayag ng mga nangungunang karakter sa dalawang ''animated film'' na, ''[[Kubo and the Two Strings]]'' at ''Sing!'' . Noong 2016, tinanggap si McConaughey bilang ''creative director'' at ''celebrity spokesman'' para sa pinakabagong kampanya ng Wild Turkey, upang maghakot ng mas maraming kababaihan at mas maraming internasyonal na customer.<ref name="NBCWildTurkey">{{Cite news |last=McMahan |first=Dana |title=In Nod to Female Bourbon Fans, Wild Turkey Hires Matthew McConaughey |url=https://www.nbcnews.com/business/consumer/nod-female-bourbon-fans-wild-turkey-hires-matthew-mcconaughey-n623736 |url-status=live |access-date=August 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160808130503/http://www.nbcnews.com/business/consumer/nod-female-bourbon-fans-wild-turkey-hires-matthew-mcconaughey-n623736 |archive-date=August 8, 2016}}</ref> Si McConaughey ay gumanap bilang Walter Padick sa 2017 Stephen King adaptation na ''The Dark Tower'', na nakatanggap ng mga negatibong reaksyon mula sa mga kritiko.<ref>{{Cite web |last=Fuller |first=Becky |date=August 14, 2017 |title=The Dark Tower: Where Can The Franchise Go From Here? |url=https://screenrant.com/dark-tower-franchise-future-tv-movies/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170815135853/http://screenrant.com/dark-tower-franchise-future-tv-movies/ |archive-date=August 15, 2017 |access-date=August 15, 2017 |website=[[Screen Rant]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFFuller2017">Fuller, Becky (August 14, 2017). [https://screenrant.com/dark-tower-franchise-future-tv-movies/ "The Dark Tower: Where Can The Franchise Go From Here?"]. ''[[Screen Rant]]''. [https://web.archive.org/web/20170815135853/http://screenrant.com/dark-tower-franchise-future-tv-movies/ Archived] from the original on August 15, 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">August 15,</span> 2017</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web |last=Spiegel |first=Josh |date=August 5, 2017 |title=Idris Elba Is Too Good for 'The Dark Tower' |url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/dark-tower-idris-elba-is-good-movie-1026991 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827220654/http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/dark-tower-idris-elba-is-good-movie-1026991 |archive-date=August 27, 2017 |access-date=August 27, 2017 |website=[[The Hollywood Reporter]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSpiegel2017">Spiegel, Josh (August 5, 2017). [https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/dark-tower-idris-elba-is-good-movie-1026991 "Idris Elba Is Too Good for 'The Dark Tower'"]. ''[[The Hollywood Reporter]]''. [https://web.archive.org/web/20170827220654/http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/dark-tower-idris-elba-is-good-movie-1026991 Archived] from the original on August 27, 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">August 27,</span> 2017</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web |last=Mendelson |first=Scott |date=August 4, 2017 |title=Why Idris Elba Makes 'The Dark Tower' A Must-See In Theaters |url=https://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2017/08/04/why-idris-elba-makes-the-dark-tower-a-must-see-in-theaters/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170813113240/https://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2017/08/04/why-idris-elba-makes-the-dark-tower-a-must-see-in-theaters/ |archive-date=August 13, 2017 |access-date=August 27, 2017 |website=[[Forbes]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMendelson2017">Mendelson, Scott (August 4, 2017). [https://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2017/08/04/why-idris-elba-makes-the-dark-tower-a-must-see-in-theaters/ "Why Idris Elba Makes 'The Dark Tower' A Must-See In Theaters"]. ''[[Forbes]]''. [https://web.archive.org/web/20170813113240/https://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2017/08/04/why-idris-elba-makes-the-dark-tower-a-must-see-in-theaters/ Archived] from the original on August 13, 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">August 27,</span> 2017</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web |last=Hammond |first=Pete |date=August 4, 2017 |title='The Dark Tower' Review: Stephen King Fans Can Be Thankful Idris Elba Is Here To Save The World – And The Movie |url=https://deadline.com/2017/08/the-dark-tower-review-stephen-king-idris-elba-matthew-mcconaughey-video-1202142694/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827210917/http://deadline.com/2017/08/the-dark-tower-review-stephen-king-idris-elba-matthew-mcconaughey-video-1202142694/ |archive-date=August 27, 2017 |access-date=August 27, 2017 |website=[[Deadline Hollywood]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHammond2017">Hammond, Pete (August 4, 2017). [https://deadline.com/2017/08/the-dark-tower-review-stephen-king-idris-elba-matthew-mcconaughey-video-1202142694/ "'The Dark Tower' Review: Stephen King Fans Can Be Thankful Idris Elba Is Here To Save The World – And The Movie"]. ''[[Deadline Hollywood]]''. [https://web.archive.org/web/20170827210917/http://deadline.com/2017/08/the-dark-tower-review-stephen-king-idris-elba-matthew-mcconaughey-video-1202142694/ Archived] from the original on August 27, 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">August 27,</span> 2017</span>.</cite></ref> Noong 2018, nagbida siya sa totoong buhay na ''gangster drama'' na ''White Boy Rick'',<ref>{{Cite web |last=McNary |first=Dave |date=November 18, 2016 |title=Matthew McConaughey in Talks to Star in 'White Boy Rick' |url=https://variety.com/2016/film/news/matthew-mcconaughey-white-boy-rick-drama-1201922232/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170313130239/http://variety.com/2016/film/news/matthew-mcconaughey-white-boy-rick-drama-1201922232/ |archive-date=March 13, 2017 |access-date=March 12, 2017 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> na nakakuha ng magkahalong mga pananaw mula sa film critics. Noong 2019, pinangungunahan niya ang ''erotikong thriller'' na ''Serenity'', na pinagbidahan din ng mga aktres na sina Diane Lane at [[Anne Hathaway]] . Ang pelikula ay na-pan ng parehong mga kritiko at mga manonood pagkatapos nito ilabas noong Enero 25.<ref name="THRroundup">{{Cite news |last=Perez |first=Lexy |date=January 24, 2019 |title='Serenity': What the Critics Are Saying |work=[[The Hollywood Reporter]] |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/serenity-review-roundup-what-critics-are-saying-1178912 |url-status=live |access-date=January 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190125130618/https://www.hollywoodreporter.com/news/serenity-review-roundup-what-critics-are-saying-1178912 |archive-date=January 25, 2019}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFPerez2019">Perez, Lexy (January 24, 2019). [https://www.hollywoodreporter.com/news/serenity-review-roundup-what-critics-are-saying-1178912 "'Serenity': What the Critics Are Saying"]. ''[[The Hollywood Reporter]]''. [https://web.archive.org/web/20190125130618/https://www.hollywoodreporter.com/news/serenity-review-roundup-what-critics-are-saying-1178912 Archived] from the original on January 25, 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">January 25,</span> 2019</span>.</cite></ref> Sumunod si McConaughey ang bida sa ''The Beach Bum'' ng Harmony Korine, isang komedya na nagtatampok din kina [[Zac Efron]] at Jonah Hill . Ang pelikula ay inilabas noong Marso 29, 2019.<ref>{{Cite web |last=Barraclough |first=Leo |date=February 7, 2017 |title=Matthew McConaughey to Star in Harmony Korine's 'The Beach Bum' |url=https://variety.com/2017/film/global/berlinale-matthew-mcconaughey-harmony-korines-the-beach-bum-1201980016/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180730203229/https://variety.com/2017/film/global/berlinale-matthew-mcconaughey-harmony-korines-the-beach-bum-1201980016/ |archive-date=July 30, 2018 |access-date=March 12, 2017 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBarraclough2017">Barraclough, Leo (February 7, 2017). [https://variety.com/2017/film/global/berlinale-matthew-mcconaughey-harmony-korines-the-beach-bum-1201980016/ "Matthew McConaughey to Star in Harmony Korine's 'The Beach Bum'"]. ''[[Iba't-ibang (magazine)|Variety]]''. [https://web.archive.org/web/20180730203229/https://variety.com/2017/film/global/berlinale-matthew-mcconaughey-harmony-korines-the-beach-bum-1201980016/ Archived] from the original on July 30, 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 12,</span> 2017</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web |title=The Beach Bum synopsis and movie info |url=https://www.tribute.ca/movies/the-beach-bum/134610/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210100108/https://www.tribute.ca/movies/the-beach-bum/134610/ |archive-date=February 10, 2019 |access-date=February 9, 2019 |website=Tribute.ca}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.tribute.ca/movies/the-beach-bum/134610/ "The Beach Bum synopsis and movie info"]. ''Tribute.ca''. [https://web.archive.org/web/20190210100108/https://www.tribute.ca/movies/the-beach-bum/134610/ Archived] from the original on February 10, 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">February 9,</span> 2019</span>.</cite></ref> Noong huling bahagi ng taong 2019, natannghal si McConaughey sa isang komedyang pelikulang Guy Ritchie na ''The Gentlemen ,'' na gumaganap na isang ''fictional cannabis baron'' na si Mickey Pearson. Noong 2020, nag-publish si McConaughey ng isang memoir, ''Greenlights'' .<ref>{{Cite web |last=Itzkoff |first=Dave |date=October 14, 2020 |title=Matthew McConaughey Wrote the Book on Matthew McConaughey |url=https://www.nytimes.com/2020/10/14/books/matthew-mcconaughey-memoir-greenlights.html |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201014152551/https://www.nytimes.com/2020/10/14/books/matthew-mcconaughey-memoir-greenlights.html |archive-date=October 14, 2020 |website=The New York Times}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFItzkoff2020">Itzkoff, Dave (October 14, 2020). <span class="cs1-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.nytimes.com/2020/10/14/books/matthew-mcconaughey-memoir-greenlights.html "Matthew McConaughey Wrote the Book on Matthew McConaughey"]</span>. ''The New York Times''. [https://web.archive.org/web/20201014152551/https://www.nytimes.com/2020/10/14/books/matthew-mcconaughey-memoir-greenlights.html Archived] from the original on October 14, 2020.</cite></ref> == Karera sa Pulitika == Sa isang palabas noong Nobyembre 2020 sa ''The Late Show with Stephen Colbert'', itinanggi ni McConaughey na interesado siyang tumakbo bilang isang gobernador.<ref name="DMN speculation">{{Cite news |last=Thompson |first=Elizabeth |date=November 19, 2020 |title=Oscar winner Matthew McConaughey walks back speculation of a potential run for Texas governor |publisher=The Dallas Morning News |url=https://www.dallasnews.com/news/politics/2020/11/19/oscar-winner-matthew-mcconaughey-walks-back-speculation-of-a-potential-run-for-texas-governor/ |access-date=June 8, 2022}}</ref> Iniulat ng ''Texas Tribune'' ang kulang ng pakikilahok ni McConaughey sa pulitika, na nagsasabi na hindi siya bumoto sa isang pangunahing karera mula noong "kahit" 2012 at hindi kailanman nag-ubaya sa isang kampanyang pampulitika sa antas ng estado o pederal hanggang 2021.<ref name="background politics">{{Cite news |last=Svitek |first=Patrick |date=March 20, 2021 |title=Matthew McConaughey is flirting with a run for governor. But his politics remain a mystery. |publisher=Texas Tribune |url=https://www.khou.com/article/news/local/texas/matthew-mcconaughey-texas-governor-political-past/285-4381f292-b1c4-472f-9300-93b5f75d028c |access-date=June 8, 2022}}</ref> Siya ay bumoto sa 2018 Halalan ng Estado ng Texas. at sa 2020 Halalan ng Estados Unidos.<ref name="background politics" /> Noong Marso 2021, naikinumpirma ni McConaughey na pinag-iisipan niyang tumakbo sa 2022 Texas gubernatorial election .<ref>{{Cite web |last=Forgey |first=Quint |date=March 12, 2021 |title=Matthew McConaughey ramps up speculation about run for Texas governor |url=https://www.politico.com/news/2021/03/12/matthew-mcconaughey-considering-run-texas-governor-475507 |website=Politico}}</ref> Sa isang panayam sa [[Twitter|Twitter Spaces]] noong Oktubre 2021 sa NPR, tinanong ni McConaughey kung tatakbo raw siya bilang gobernador ng Texas . At sinabi nya ay , "I am not – until I am."(Hindi ako - hanggang ako) <ref>{{Cite web |last=Bowman |first=Emma |date=October 8, 2021 |title=Governor run or no, Matthew McConaughey is full of campaign slogans |url=https://www.npr.org/2021/10/08/1044350811/matthew-mcconaughey-texas-governor-greenlights-politics-twitter |publisher=NPR}}</ref> Nang tanungin ang mga tanong ukol sa mga isyung pampulitika, tulad ng mga karapatan sa pagboto at pagpapalaglag, pinili ni McConaughey na manatiling "parang malabo", at hindi niya isiniwalat ang kanyang partidong pampulitika.<ref name="political views">{{Cite news |last=Egan |first=John |date=October 8, 2021 |title=Matthew McConaughey elects to be purposely vague about political views |publisher=Culture Map Austin |url=https://austin.culturemap.com/news/city-life/10-08-21-matthew-mcconaughey-elects-to-be-purposely-vague-about-political-views/ |access-date=June 8, 2022}}</ref><ref name="political party">{{Cite news |last=Butler |first=Jada |date=March 11, 2021 |title=Matthew McConaughey 'seriously considering' run for Texas governor |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/film/2021/mar/11/matthew-mcconaughey-texas-governor |access-date=June 8, 2022}}</ref> Na mahigit dalawang linggo lamang bago ang pagrepaso ng paghaharap ng pangunahing kandidato sa Texas, naglabas si McConaughey ng isang bidyo sa kanyang opisyal na profile sa Twitter na nagsasabi na hindi siya makikipagkumpitensya para sa opisina.<ref>{{Cite web |last=Svitek |first=Patrick |date=November 29, 2021 |title=Matthew McConaughey says he won't run for Texas governor |url=https://www.texastribune.org/2021/11/28/matthew-mcconaughey-texas-governor-2022/ |access-date=November 29, 2021 |website=The Texas Tribune}}</ref><ref>{{Citation |title=Hollywood star Matthew McConaughey rules out a bid for Texas governor |date=November 29, 2021 |url=https://www.abc.net.au/news/2021-11-29/actor-matthew-mcconaughey-rules-out-bid-for-texas-governor/13653990 |publisher=ABC News |access-date=November 29, 2021}}</ref> [[File:Joe Biden with Matthew McConaughey and Camila Alves 2022 (52258737219).jpg|thumb|Si McConaughey at ang kanyang asawang si Camila ay nakikipag-usap ng Pangulo ng Estados Unidos na si [[Joe Biden]] sa White House noong Hunyo 7, 2022]] [[File:Matthew_McConaughey_speaking_at_the_White_House_June_2022.png|thumb|225x225px|Si McConaughey na nagsasalita sa White House pagkatapos ang hudyat na kakangapan na pamamaril sa [[Pamamaril sa Paaralang Elementarya ng Robb|Robb Elementary School]], Texas]] Noong Hunyo 2022, lumusot si McConaughey sa isang ''press briefing'' ng White House at nagtaguyod para sa "gun laws" sa isang 20 minutong talumpati, kung saan nagsalita siya tungkol sa pamamaril sa [[Pamamaril sa Paaralang Elementarya ng Robb|Robb Elementary School]] .<ref name="gun laws - CNN">{{Cite news |last=Sullivan |first=Kate |date=June 7, 2022 |title=Matthew McConaughey tells the story of those killed in Uvalde in emotional plea for action on guns |publisher=CNN |url=https://www.cnn.com/2022/06/07/politics/matthew-mcconaughey-white-house/index.html |access-date=June 7, 2022}}</ref> Aniya, Kailangan ito ng responsableng pagmamay-ari ng baril, pakalangganap ng sariling karapatan ng equalidad at possibleng batas para sa isang kaligtasan. == Philanthrophiya == Sinimulan ni McConaughey ang "''just keep livin' foundation''", na "nakatuon sa pagtulong sa mga kabataan na bata na magkaroon ng aktibong buhay at gumawa ng malusog na mga pagpipilian upang maging naitaguyod na mga lalaki at babae".<ref>{{Cite web |title=j.k. livin |url=http://www.matthewmcconaughey.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110216230033/http://www.matthewmcconaughey.com/ |archive-date=February 16, 2011 |access-date=August 5, 2010 |publisher=Matthew McConaughey}}</ref> Noong Pebrero 25, 2016, natanggap ni McConaughey ang ''Creative Conscience'' award mula sa unite4:humanity para sa kanyang tunggulin mula sa kanyang pundasyon.<ref name="unite4humanity-variety-matthew-mcconaughey-morgan-freeman-olivia-wilde">{{Cite web |last=Saval |first=Malina |date=February 26, 2016 |title=Matthew McConaughey, Morgan Freeman, Others Honored at Variety's Unite4:Humanity Benefit |url=https://variety.com/2016/scene/news/unite4humanity-variety-matthew-mcconaughey-morgan-freeman-olivia-wilde-1201715937/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180910164711/https://variety.com/2016/scene/news/unite4humanity-variety-matthew-mcconaughey-morgan-freeman-olivia-wilde-1201715937/ |archive-date=September 10, 2018 |access-date=May 20, 2016 |website=Variety}}</ref> Noong 2019, naging isang opisyal na propesor ng pagsasanay si McConaughey para sa Department of Radio-Television-Film sa Moody College of Communication sa kanyang ''alma mater'', UT-Austin; nagsilbi siyang ''visiting instructor'' mula noong 2015.<ref>{{Cite news |last=Holson |first=Laura M. |date=August 29, 2019 |title=Matthew McConaughey Joins the University of Texas as a Professor |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/08/29/us/matthew-mcconaughey-ut-professor.html |url-status=live |access-date=April 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191006050335/https://www.nytimes.com/2019/08/29/us/matthew-mcconaughey-ut-professor.html |archive-date=October 6, 2019}}</ref> Ang unang niyang dalawang sesyon ay tungkol sa paggawa ng pelikula ng western film na ''Free State of Jones'' .<ref name="ReturntoAlmaMater">{{Cite web |last=French |first=Megan |date=July 1, 2016 |title=Matthew McConaughey will return to his ''alma mater'' to teach behind the scenes course |url=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/matthew-mcconaughey-to-teach-film-at-university-of-texas-w211852 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160701215817/http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/matthew-mcconaughey-to-teach-film-at-university-of-texas-w211852 |archive-date=July 1, 2016 |access-date=July 1, 2016 |website=[[Us Weekly]]}}</ref> == Mga sanggunihan == {{Reflist}} == Kawing Panlabas == {{wikiquote}} {{commons category}} * {{Facebook|MatthewMcConaughey}} * {{Twitter}} * {{youtube|c=UChH3PVceKAMkFXHza0PlX_Q}} * {{IMDb name}} * {{amg name|196967}} * {{rotten-tomatoes-person}} * [http://www.boxofficemojo.com/people/chart/?view=Actor&id=matthewmcconaughey.htm Matthew McConaughey] on [[Box Office Mojo]] * [https://dvd.netflix.com/RoleDisplay/Matthew-McConaughey/161647 Matthew McConaughey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025172514/https://dvd.netflix.com/RoleDisplay/Matthew-McConaughey/161647 |date=2017-10-25 }} on [[Netflix|NETFLIX]] {{s-start}} {{s-ach|aw&ach}} {{succession box | title = [[Academy Award for Best Actor]] | years = 2013 | before = [[Daniel Day-Lewis]] | after = [[Eddie Redmayne]] | }} {{s-end}} {{BD|1969||McConaughey, Matthew}} [[Kategorya:Mga artista mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga Amerikanong liping-Aleman]] [[Kategorya:Mga Amerikanong liping-Irish]] [[Kategorya:Mga Amerikanong liping-Swedish]] r2qf0sgsyhs68xjqf1auplulc8mmgsp Lindsay Beamish 0 243201 2227789 1903126 2026-09-22T21:43:54Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227789 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Setyembre 2020}} {{Infobox person/Wikidata}} '''Lindsay Beamish''' ay isang [[Estados Unidos|Amerikanang]] [[Sayaw|mananayaw]] at [[artista|aktres]] sa sining ng [[Pelikula]] at [[Telebisyon]]<ref>http://www.imdb.com/name/nm0063750/?ref_=fn_al_nm_1</ref><ref>{{Cite web |url=http://arts.ucdavis.edu/student-profile/lindsay-beamish-mfa-2014 |title=Archive copy |access-date=2015-10-24 |archive-date=2017-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929130941/http://arts.ucdavis.edu/student-profile/lindsay-beamish-mfa-2014 |url-status=dead}}</ref>. == Mga nominasyon == * Gotham Awards (2006) - ''Best Ensemble Cast''<ref>http://www.imdb.com/name/nm0063750/awards?ref_=nm_awd</ref> == Filmograpiya == * ''A Fight for Jenny'' (1986) * ''A Place at the Table'' (1988) * ''Guinevere'' (1999) * ''The Pretender'' (2000) * ''Strong Medicine'' (2000) * ''Nest of Tens'' (2000) * ''The Flats'' (2002) * ''Scorched'' (2003) * ''[[Six Feet Under]]'' (2004) * ''Gilmore Girls'' (2004) * ''Bob Steel'' (2004) * ''Panic in Motion'' (2005) * ''[[CSI: Crime Scene Investigation]]'' (2005) * ''Jimmy and Judy'' (2006) * ''[[Shortbus]]'' (2006) * ''The Greatest'' (2009) * ''Forgetting the Girl'' (2012) * ''3rd Base'' (2012) == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na kawing == * [http://lindsaybeamish.weebly.com/ Website]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{in lang|en}} == Biblyograpya == * Playboy (USA) December 2006, Vol. 53, Iss. 12, pg. 96, by: Stephen Rebello, "Sex in Cinema 2006" [[Kategorya:Mga artista]] [[Kategorya:Mga mananayaw]] {{stub}} 461zqwyt4hk0blc68ic5i81bzoi0oao Pagkakahati ng Korea 0 244023 2227989 2152346 2026-09-23T06:58:18Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227989 wikitext text/x-wiki [[File:Korea DMZ.svg|thumb|upright=1.4|Ang [[Tangway ng Korea|Tangway Koreano]] na unang hinati sa kahabaan ng ika-38 paralel, pagkatapos ay sa kahabaan ng linyang demarkasyon.]] [[File:Flag-map of Korea.png|thumb|Mapa-bandera ng Republika ng Korea at ng Demokratikong Pangmadlang Republika ng Korea (1948-kasalukuyan)]] Ang '''Pagkakabahagi''' o '''Pagkakahati ng Korea''' na naging [[Hilagang Korea]] at [[Timog Korea]] ay ang resulta ng pagkapanalo ng mga [[Mga Alyado ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig|alyado]] sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] noong 1945, sa pagtapos ng [[Korea sa ilalim ng Hapones|35 taong pamumunong kolonyal]] ng [[Imperyo ng Hapon]]. Sumang-ayon ang [[Estados Unidos]] at [[Unyong Sobyet]] sa pansamantalang pag-okupa ng bansa na nasa loob ng purok na pangkontrol sa kahabaan ng [[ika-38 paralelo sa hilaga]]. Sa panimula ng [[Digmaang Malamig]], nabigo ang usapan sa pagitan ng Estados Unidos at Unyong Sobyet para sa malaya at iisang Korea. Noong 1948, ginanap ang halalan sa katimugang bahagi ng Korea lamang na pinangasiwaan ng Nagkakaisang Nasyon (UN). Ito ang naghantong sa pagkakatatag ng Republika ng Korea sa Timog Korea, na siya namang agad na sinundan ng pagkakatatag ng Demokratikong Pangmadlang Republika ng Korea sa Hilagang Korea. Sinuportahan ng Estados Unidos ang Timog, habang sinuportahan naman ng Sobyet ang Hilaga, at inaangkin ng bawat pamahalaan ang soberaniya sa buong tangway Koreano. Ang [[Digmaang Koreano]] (1950–53) ang tuluyan nang nagpahati sa dalawang Korea sa pamamagitan ng [[Korean Demilitarized Zone|Purok Desmilitarisadong Koreano]] (DMZ) dahil sa [[Digmaang Malamig]] at higit pa. Nakita naman sa ika-21 siglo ang mga napabuting ugnayan sa pagitan ng dalawang panig, na pinangungunahan sa Timog ng mga pamahalaang liberal, na higit na amigable sa Hilaga, kumpara sa mga nagdaang pamahalaan.<ref>{{cite news|url=http://www.boston.com/news/globe/editorial_opinion/oped/articles/2005/06/09/koreas_slow_motion_reunification/|title=Korea's slow-motion reunification|publisher=Boston Globe|date=June 9, 2005|accessdate=2007-08-13|first1=John|last1=Feffer|archive-date=2007-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070823170140/http://www.boston.com/news/globe/editorial_opinion/oped/articles/2005/06/09/koreas_slow_motion_reunification/|url-status=dead}}</ref> Malakihan namang nabaligtad ang mga pagbabagong iyon sa ilalim ng konserbatibong pangulo ng Timog Korea na si [[Lee Myung-bak]] na tumutol sa tuluyang pagpapayabong sa mga armas pang-nuklear ng Hilaga. ==Sanggunian== {{reflist}}{{Digmaang Malamig}} {{Usbong}} [[Category:Kasaysayan ng Korea]] [[Category:Korea]] [[Kategorya:Digmaang Malamig]] [[Kategorya:Komunismo]] [[Kategorya:Demokrasya]] okt74zu5vndeiww1k7zqx3mxe4xgwh3 Malayang kalooban 0 244886 2227807 2220397 2026-09-22T23:10:04Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227807 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Man considering which of three labeled cups to choose while an opponent looks on.webp|thumb|Isang guhit ng lalaking nag-iisip kung alin sa tatlong basong may tatak ang pipiliin habang pinagmamasdan siya ng kalaban.]] Ang '''malayang kalooban''' ay karaniwang nauunawaan bilang kakayahan o kapasidad ng tao na (a) pumili sa pagitan ng iba't ibang posibleng hakbang o gawain,sa kalagayang nanaisin niyang gumawa ng iba, magagawa niya ito nang walang pisikal na hadlang,<ref name="Carus1910">{{cite book |last=Carus |first=Paul |url=https://archive.org/details/monist09instgoog |title=The Monist |date=1910 |publisher=Open Court Publishing Company |editor=Hegeler, Edward C. |volume=20 |location=Chicago |pages=369 |language=en |chapter=Person and personality |quote=To state it briefly, we define "free will" as a will unimpeded by any compulsion.}}</ref> (b) magkaroon ng kontrol sa kanilang mga kilos sa paraang kinakailangan para sa pananagutang [[Moralidad|moral]], o (c) maging pangunahing pinagmulan o tagapagpasimula ng kanilang mga kilos.<ref>Michael McKenna and Derk Pereboom, ''Free Will: A Contemporary Introduction'', Routledge, 2016. (sa Ingles)</ref><ref>Timothy O’Connor and Christopher Franklin, "[https://plato.stanford.edu/archives/win2022/entries/freewill/ Free Will]", in Edward N. Zalta & Uri Nodelman (pat.), ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'' (Edisyong Taglamig ng 2022). (sa Ingles)</ref><ref>Kadri Vihvelin, "[https://plato.stanford.edu/archives/fall2022/entries/incompatibilism-arguments/ Arguments for Incompatibilism]", in Edward N. Zalta & Uri Nodelman (pat.), ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'' (Edisyong Taglagas ng 2022). (sa Ingles)</ref> May iba't ibang teorya hinggil sa likas na katangian nito, at ang mga aspetong ito ay binibigyang-diin sa iba't ibang paraan batay sa tradisyong [[Pilosopiya|pampilosopiya]]. Kadalasang nakasentro ang mga pagtatalo sa kung paano at kung maaari bang umiral ang ganitong [[kalayaan]] kasabay ng pisikal na [[determinismo]], kaalamang dibino sa hinaharap, at iba pang mga hadlang. Malapit na kaugnay ng malayang kalooban ang mga konsepto ng pananagutang moral, karapat-dapat sa papuri o parusa, at iba pang mga paghatol na makatuwirang mailapat lamang sa mga kilos na malayang pinili. Kaugnay din ito ng mga konsepto ng payo, panghihikayat, pagmumuni-muni, at pagbabawal. Sa tradisyon, tanging ang mga kilos na ginawa nang may malayang kalooban ang itinuturing na karapat-dapat sa papuri o sisi. Ang tanong kung umiiral ba ang malayang kalooban, at ang mga implikasyon ng pag-iral o kawalan nito, ay kabilang sa mga pinakamatagal nang pinagtatalunang paksa sa pilosopiya. Ilan sa mga pilosopo at palaisip ay itinuturing ang malayang kalooban bilang kakayahang gumawa ng mga pasyang hindi tinutukoy o hinuhubog ng mga nakaraang pangyayari. Subalit, ipinapalagay ng determinismo na ang daigdig ay pinamumunuan ng mga ugnayang sanhi at bunga, kaya iisa lamang ang posibleng takbo ng mga pangyayari, isang pananaw na salungat sa libertariyanong modelo ng malayang kalooban.<ref name="Baumeister, R.F 2014. pp. 1-52">{{Cite book |last1=Baumeister |first1=Roy F. |title=Recent Research on Free Will |last2=Monroe |first2=Andrew E. |year=2014 |isbn=9780128002841 |series=Advances in Experimental Social Psychology |volume=50 |pages=1–52 |language=en |doi=10.1016/B978-0-12-800284-1.00001-1}}</ref> Natukoy na ng [[sinaunang pilosopiyang Griyego]] ang isyung ito,<ref name="bobzien1998determinism">{{Cite book |last=Bobzien |first=Susanne |url=https://books.google.com/books?id=7kmTeOjHIqkC&pg=PR12 |title=Determinism and freedom in Stoic philosophy |date=1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-823794-5 |language=en |quote="...Aristotle and Epictetus: In the latter authors it was the fact that nothing hindered us from doing or choosing something that made us have control over them. In Alexander's account, the terms are understood differently: what makes us have control over things is the fact that we are causally undetermined in our decision and thus can freely decide between doing/choosing or not doing/choosing them." |access-date=2015-12-09}}</ref> at nananatili itong pangunahing paksa ng mga pampilosopiyang pagtatalo hanggang sa kasalukuyan. Ang pananaw na nagsasabing hindi maaaring magkasabay na umiral ang malayang kalooban at determinismo ay tinatawag na ''inkompatibilismo'', at saklaw nito ang parehong metapisikal na libertariyanismo (ang paniniwalang mali ang determinismo at sa gayon, posibleng umiral ang malayang kalooban) at determinismong mahigpit o inkompatibilismong mahigpit (ang paniniwalang totoo ang determinismo at sa gayon, hindi posible ang malayang kalooban). Isa pang anyo ng inkompatibilismo ay ang ilusyonismo o inkompatibilismong mahigpit, na nagsasabing kapwa ang determinismo at hindi determinismong (kawalang-tiyak) pananaw ay hindi tugma sa malayang kalooban, at samakatuwid, hindi ito maaaring umiral anuman ang metapisikal na katotohanan ng determinismo. Sa kabaligtaran, ang mga kompatibilista ''ay'' naniniwalang maaaring magkasabay na umiral ang malayang kalooban at determinismo. Ang ilang pilosopong kompatibilista (tinatawag ding kompatibilistang mahigpit) ay naniniwalang ''kinakailangan'' ang determinismo mismo upang umiral ang malayang kalooban at ahensiya, dahil may kinalaman ang pagpili sa pagkiling sa isang kilos laban sa iba, na nangangailangan ng pag-unawa sa kung ''papaano'' magiging resulta ng mga pagpipilian.<ref name="Carnap">Isang argumento ni Rudolf Carnap na isinalarawan ni: {{cite book |author=C. James Goodwin |url=https://books.google.com/books?id=eNsVUGTMcDoC&pg=PA11 |title=Research In Psychology: Methods and Design |publisher=Wiley |year=2009 |isbn=978-0-470-52278-3 |edition=6 |page=11 |language=en}}</ref><ref name="Bishop">{{cite book |author=Robert C Bishop |title=Visions of Discovery: New Light on Physics, Cosmology, and Consciousness |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-0-521-88239-2 |editor=Raymond Y. Chiao |page=603 |chapter=§28.2: Compatibilism and incompatibilism |editor2=Marvin L. Cohen |editor3=Anthony J. Leggett |editor4=William D. Phillips |editor5=Charles L. Harper, Jr. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=BhcpiZN2MOIC&pg=PA603}}</ref> Sa makabagong pilosopiya, ang mga kompatibilista ang bumubuo sa karamihan ng mga palaisip, at karaniwang itinuturing na isang maling usaping magkasalungat ang pagtatalo sa pagitan ng mga libertariyano at deterministang mahigpit hinggil sa malayang kalooban laban sa determinismo.<ref name="Richards">Tingnan, halimbawa, si {{cite book |author=Janet Richards |title=Human Nature After Darwin: A Philosophical Introduction |publisher=Routledge |year=2001 |isbn=978-0-415-21243-4 |pages=142 ''ff'' |language=en |chapter=The root of the free will problem: kinds of non-existence |chapter-url=https://books.google.com/books?id=6KZ1NZmDGCEC&pg=PT152}}</ref> May iba't ibang kahulugan ng "malayang kalooban" ang bawat kompatibilista, at dahil dito, iba-iba rin ang itinuturing nilang mga hadlang na may kaugnayan sa isyung ito. Para sa mga klasikong kompatibilista, ang malayang kalooban ay walang iba kundi kalayaan sa pagkilos, at itinuturing na may malayang kalooban ang isang tao kung, sa kalagayang nanaisin niyang gumawa ng iba, magagawa niya ito nang walang pisikal na hadlang. Samantala, maraming makabagong kompatibilista ang tinitingnan ang malayang kalooban bilang sikolohikal na kapasidad, gaya ng kakayahang itutok ang sariling pag-uugali sa paraang tumutugon sa katuwiran o maaaring maparusahan. Mayroon pang ibang pananaw hinggil sa malayang kalooban, may kanya-kanyang diin at pag-aalala ang bawat isa, subalit may iisang pagkakatulad: ang paniniwalang hindi banta ang posibilidad ng pisikal na determinismo sa pag-iral ng malayang kalooban.<ref>{{cite book |last1=McKenna |first1=Michael |url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2015/entries/compatibilism/ |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |last2=Coates |first2=D. Justin |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |year=2015 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |language=en |chapter=Compatibilism |via=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref> == Kasaysayan ng malayang kalooban == Natukoy na ang suliranin ng malayang kalooban sa sinaunang [[panitikan]] ng pilosopiyang Griyego. Ang kaisipan ng kompatibilistang malayang kalooban ay iniuugnay kina [[Aristoteles]] ([[Ika-4 na dantaon|ika-4 na]] [[Ika-4 na dantaon|dantaon BK]]) at Epikteto ([[Unang dantaon|unang dantaon AD]]): "ang katotohanang walang hadlang sa atin upang gumawa o pumili ng isang bagay ang dahilan kung bakit may kontrol tayo rito."<ref name="bobzien1998determinism" /><ref>{{Cite journal |last=Bobzien |first=Susanne |date=2000 |title=Did Epicurus discover the free-will problem? |url=http://philpapers.org/rec/BOBDED |url-status=live |journal=Oxford Studies in Ancient Philosophy |language=en |pages=287–338 |doi=10.1093/oso/9780199242269.003.0008 |isbn=978-0-19-924226-9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908224343/https://philpapers.org/rec/BOBDED |archive-date=2021-09-08 |access-date=2015-12-09}}</ref> Ayon kay Susanne Bobzien, marahil unang natukoy ang kaisipan ng inkompatibilistang malayang kalooban sa mga akda ni Alehandro ng Aprodisiyas ([[Ika-3 dantaon|ika-3]] [[Ika-3 dantaon|dantaon AD]]): "ang nagbibigay sa atin ng kakayahang kontrolin ang mga bagay ay ang katotohanang hindi itinakda ng mga sanhi ang ating pagpapasya; kaya't malaya nating mapagpapasiyahan kung gagawin o pipiliin natin ang isang bagay, o kung hindi natin ito gagawin o pipiliin." Ang katagang "malayang kalooban" (liberum arbitrium) ay ipinakilala sa pilosopiyang Kristiyano noong [[Ika-4 na dantaon|ika-4 na]] [[Ika-4 na dantaon|dantaon AD]]. Tradisyonal itong nangangahulugang (hanggang sa [[Panahon ng Kaliwanagan|panahon ng]] [[Panahon ng Kaliwanagan|Kaliwanagan]]) ang kawalan ng pangangailangan sa kalooban ng tao,<ref>{{Cite book |last=Schopenhauer |first=A. |title=On the Freedom of the Will |year=1960 |url=https://archive.org/details/essayonfreedomof0000scho |language=en |chapter=What is freedom?}}</ref> kaya ang pahayag na "malaya ang kalooban" ay nangangahulugang "hindi kailangang maging ganoon ang kalooban." Ang kahingian o pananaw na ito ay tinanggap ng kapwa mga inkompatibilista at kompatibilista.<ref>Kaya lumitaw ang kaisipan ng kontingensiya bilang ganap na kabaligtaran ng pagkakaroon ng kailangan. Ibig sabihin, kapag ang isang bagay ay itinuturing na nakadepende o umaasa sa ibang bagay, ito ay kontingente at samakatuwid ay hindi kailangan o hindi sapilitan.</ref> == Pilosopiyang Silanganin == === Pilosopiyang Budista === Tinatanggap ng Budismo ang parehong kalayaan at determinismo (o mga kaisipang kahalintulad nito), subalit sa kabila ng pagtuon nito sa ahensiya ng tao, tinatanggihan nito ang konseptong Kanluranin ng isang ganap na ahente na nagmumula sa panlabas na pinagmulan.<ref name="Gier">Gier, Nicholas and Kjellberg, Paul. "[http://www.tomandrodna.com/Nick_Gier/Buddfreewill.pdf Buddhism and the Freedom of the Will: Pali and Mahayanist Responses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809080408/http://www.tomandrodna.com/Nick_Gier/Buddfreewill.pdf|date=2017-08-09}}" in Freedom and Determinism. Campbell, Joseph Keim; O'Rourke, Michael; and Shier, David. 2004. MIT Press (sa Ingles)</ref> Ayon kay [[Buda]], "Mayroong malayang pagkilos, mayroong kaparusahan, subalit hindi ko nakikita ang anumang ahente na lumilipat mula sa isang kalipunan ng mga panandaliang elemento patungo sa iba, maliban sa [ugnayan] ng mga elementong iyon."<ref name="Gier" /> Hindi naniniwala ang mga Budista sa ganap na malayang kalooban ni sa determinismo. Itinuturo nila ang isang doktrinang gitna, na tinatawag sa [[Wikang Sanskrito|Sanskrito]] na ''pratītyasamutpāda'', na karaniwang isinasalin bilang "magkaugnay na pinagmulan," "magkaugnay na paglitaw," o "paglitaw na may kondisyon." Itinuturo nito na isang kilos ang bawat bolisyon na may kondisyon bilang bunga ng [[kamangmangan]]. Sa isang bahagi, ipinapahiwatig nito na ang malayang kalooban ay likas na may kondisyon at sa gayon ay hindi ganap na "malaya" sa simula pa lamang. Kaugnay din ito ng teorya ng [[karma]] sa [[Budismo]]. Subalit, naiiba ang konsepto ng karma ng Budismo sa konsepto ng karma ng [[Hinduismo]]. Sa Budismo, ang ideya ng karma ay hindi ganap na deterministiko. Ang kaisipang Budista tungkol sa karma ay nakatuon sa ugnayan ng sanhi at bunga ng mga moral na kilos sa buhay na ito, samantalang sa Hinduismo, ang karma ay madalas na inuugnay sa pagtatakda ng kapalaran sa mga susunod na buhay. Itinuturo sa Budismo na ang paniniwala sa ganap na kalayaan sa pagpili (na ang tao ay lubos na malaya sa anumang pasya) ay maling pag-iisip, sapagkat itinatanggi nito ang realidad ng mga pangangailangang pisikal at kalagayan ng tao. Gayundin, maling paniwalaan na ang tao ay walang kakayahang pumili o na itinakda na ang kanyang [[kapalaran]]. Ang pagtanggi sa kalayaan ay katumbas ng pagtanggi sa pagsisikap ng mga Budista na umunlad sa moralidad, sa pamamagitan ng kakayahang malayang pumili ng mahabaging pagkilos. Ang ''pubbekatahetuvada'', o ang paniniwala na ang lahat ng [[kaligayahan]] at [[pagdurusa]] ay bunga lamang ng mga nagdaang kilos, ay itinuturing na maling pananaw ayon sa mga aral ng Budismo. Dahil tinatanggihan din ng mga Budista ang konsepto ng ahensiya, sarado rin sa kanila ang mga tradisyonal na estratehiya ng mga kompatibilista. Sa halip, ang estratehiyang pampilosopiya ng Budismo ay suriin ang metapisika ng kaugnayang sanhi at bunga. Noong sinaunang [[Indiya|Indya]], nagkaroon ng mga mainit na pagtatalo ukol sa kalikasan ng kaugnayang sanhi, kung saan ang mga [[Jain]], Nyaya, Samkhya, Cārvāka, at Budista ay may kanya-kanyang pananaw. Sa maraming paraan, ang paninindigang Budista ay mas malapit sa teorya ng kundisyonalidad (''idappaccayatā'') kaysa sa teorya ng kaugnayang sanhi, lalo na ayon sa pagpapaliwanag ni [[Nagarjuna|Nāgārjuna]] sa ''Mūlamadhyamakakārikā''.<ref name="Gier" /> === Pilosopiyang Hindu === Ang anim na ortodoksong paaralan ng pag-iisip (''āstika'') sa [[pilosopiyang Hindu]] ay hindi lubos na nagkakaisa sa usapin ng malayang kalooban. Halimbawa, para sa Samkhya, ang materya ay walang anumang kalayaan, at ang kamalayan ay walang kakayahang kontrolin ang pagkakasunod ng mga pangyayari sa [[materya]]. Ang tanging tunay na kalayaan (''kaivalya'') ay ang pagtatamo ng pagkaunawa sa ganap na pagkahiwalay ng materya at ng sarili.<ref name="koller">{{Cite book |last1=Koller |first1=J. |title=Asian Philosophies |url=https://archive.org/details/asianphilosophie0000koll |publisher=Prentice Hall |year=2007 |isbn=978-0-13-092385-1 |edition=5 |language=en}}</ref> Para naman sa paaralan ng Yoga, ang Īśvara lamang ang tunay na malaya, at ang hiwalay ang kalayaang ito sa lahat ng [[damdamin]], [[pag-iisip]], kilos, o kalooban, kaya’t hindi ito kalayaang may kinalaman sa kalooban. Ang [[metapisika]] ng Nyaya at Vaisheshika ay malinaw na nagpapahiwatig ng paniniwala sa determinismo, bagaman hindi ito hayagang nagpahayag tungkol sa determinismo o malayang kalooban.<ref name="koller2">{{Cite book |last1=Koller |first1=J. |title=Asian Philosophies |url=https://archive.org/details/asianphilosophie0000koll |publisher=Prentice Hall |year=2007 |isbn=978-0-13-092385-1 |edition=5 |language=en}}</ref> Nagbibigay naman ng pananaw mula sa tradisyong Vedantista si [[Swami Vivekananda]] tungkol sa malayang kalooban: {{quote|"Ang kalooban ay hindi malaya; ito ay isang kaganapang nakatali sa sanhi at bunga, subalit mayroong isang bagay sa likod ng kalooban na tunay na malaya."<ref name="viveka">[[Swami Vivekananda]] (1907) {{cite web |title=Sayings and utterances |url=http://www.ramakrishnavivekananda.info/vivekananda/volume_5/sayings_and_utterances.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110104140451/http://www.ramakrishnavivekananda.info/vivekananda/volume_5/sayings_and_utterances.htm|language=en |archive-date=2011-01-04 |access-date=2010-11-21 |publisher=ramakrishnavivekananda.info}}</ref>}} {{quote|"Upang makamit ang kalayaan, kailangan nating lampasan ang mga hangganan ng sansinukob na ito; hindi ito matatagpuan dito."<ref>{{Cite web |last=VivekaVani |date=2020-12-23 |title=Freedom - Swami Vivekananda |url=https://vivekavani.com/freedom-swami-vivekananda/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250116143346/https://vivekavani.com/freedom-swami-vivekananda/ |archive-date=2025-01-16 |access-date=2025-01-26 |website=VivekaVani |language=en-US}}</ref>}} Sa loob ng Vedanta, ipinahayag ni Madhvacharya na ang mga kaluluwa (o kamalayan) ay walang anumang malayang kalooban sapagkat itinakda ni Panginoong [[Vishnu]] ang lahat ng kanilang mga pagkilos.<ref>{{Cite book |last=Sarma |first=Deepak |title=An introduction to Mādhva Vedānta |url=https://archive.org/details/introductiontoma0000unse_w7t6 |date=2003 |publisher=Ashgate |isbn=978-0-7546-0637-6 |series=Ashgate world philosophies series |location=Aldershot|language=en |pages=[https://archive.org/details/introductiontoma0000unse_w7t6/page/80 80]}}</ref> == Pilosopiyang Kanluranin == Ang mga pangunahing tanong ay kung taglay ba natin ang kakayahang kontrolin ang ating mga kilos gaya ng ating nadarama, at kung gayon, anong uri o antas ng kontrol ang ating naipapatupad sa ating kusang-loob na pag-uugali. Ang mga sinaunang suliraning pampilosopiyang ito ay mas nauna pa kaysa sa mga unang [[stoiko]] sa [[Sinaunang Gresya|Gresya]] (halimbawa, si Krisipo), at may ilang makabagong pilosopo na hanggang ngayon ay nababahala sa kakulangan ng pag-unlad sa usaping ito sa loob ng maraming dantaon.<ref name="Nagel">{{cite book |author=Thomas Nagel |title=The View From Nowhere |publisher=Oxford University Press |year=1989 |isbn=978-0-19-505644-0 |page=112 |language=en |chapter=Freedom |quote=Nothing that might be a solution has yet been described. This is not a case where there are several possible candidate solutions and we don't know which is correct. It is a case where nothing believable has (to my knowledge) been proposed. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5cryOCGb2nEC&pg=PA112}}</ref><ref name="Nagel2">{{cite book |author=Thomas Nagel |title=The View From Nowhere |publisher=Oxford University Press |year=1989 |isbn=978-0-19-505644-0 |page=112 |language=en |chapter=Freedom |quote=Nothing that might be a solution has yet been described. This is not a case where there are several possible candidate solutions and we don't know which is correct. It is a case where nothing believable has (to my knowledge) been proposed. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5cryOCGb2nEC&pg=PA112}}</ref> Sa isang banda, taglay ng mga tao ang matinding damdamin ng kalayaan, ahensiya, at sariling pagpapasya, na nagdudulot ng likas na paniniwala sa malayang kalooban at pakiramdam ng sarili.<ref>{{cite book |author=Gregg D Caruso |url=https://books.google.com/books?id=TvvaM77QC44C&pg=PA8 |title=Free Will and Consciousness: A Determinist Account of the Illusion of Free Will |publisher=Lexington Books |year=2012 |isbn=978-0-7391-7136-3 |page=8 |language=en |quote=One of the strongest supports for the free choice thesis is the unmistakable intuition of virtually every human being that he is free to make the choices he does and that the deliberations leading to those choices are also free flowing..}}</ref><ref>{{cite book |author=Corliss Lamont |url=https://books.google.com/books?id=iWu4AAAAIAAJ&q=%22+the+unmistakable+intuition+of+virtually+every+human+being%22 |title=Freedom of choice affirmed |publisher=Beacon Press |year=1969 |isbn=9780826404763 |page=38 |language=en}}</ref> Sa kabilang banda, maaaring mali ang pakiramdam na ito ng pagkakaroon ng malayang kalooban.<ref name="Baumeister2">{{cite book |author1=Azim F Shariff |title=Are We Free? Psychology and Free Will |author2=Jonathan Schooler |author3=Kathleen D Vohs |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-518963-6 |editor1=John Baer |pages=183, 190–93 |language=en |chapter=The hazards of claiming to have solved the hard problem of free will |editor2=James C. Kaufman |editor3=Roy F. Baumeister |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_t4k_r7-2jgC&pg=PA183}}</ref><ref name="Clark">{{cite journal |author=TW Clark |year=1999 |title=Fear of mechanism: A compatibilist critique of ''The Volitional Brain''. |url=http://www.ingentaconnect.com/content/imp/jcs/1999/00000006/f0020008/979 |url-status=live |journal=Journal of Consciousness Studies |language=en |volume=6 |issue=8–9 |pages=279–93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325010219/https://www.ingentaconnect.com/content/imp/jcs/1999/00000006/f0020008/979 |archive-date=2019-03-25 |access-date=2012-12-12 |quote=Feelings or intuitions ''per se'' never count as self-evident proof of anything.}} Banggit nina Shariff, Schooler & Vohs: ''The hazards of claiming to have solved the hard problem of free will'' Makikita ang buong teksto ng linya [http://www.naturalism.org/fearof.htm dito] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130505091649/http://naturalism.org/fearof.htm|date=2013-05-05}}.</ref> Mahirap ipagkasundo ang ebidensiyang intuwitibo na ang mga pasya ng kamalayan ay may sanhi o bisa, sa pananaw na ang pisikal na daigdig ay maaaring ipaliwanag nang ganap sa pamamagitan lamang ng mga [[batas pisikal]].<ref name="Velmans2002">{{cite journal |author=Max Velmans |year=2002 |title=How Could Conscious Experiences Affect Brains? |url=http://cogprints.org/2750/ |url-status=live |journal=Journal of Consciousness Studies |language=en |volume=9 |issue=11 |pages=2–29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130406052843/http://cogprints.org/2750/ |archive-date=2013-04-06 |access-date=2013-01-13}}</ref> Ang tunggalian sa pagitan ng kalayaang intuwitibo at ng mga batas ng kalikasan ay lumilitaw kapag iginigiit ang alinman sa pagsasara ng sanhi (''causal closure'') o pisikal na determinismo (determinismong nomolohikal). Sa pagsasara ng sanhi, walang pisikal na pangyayari ang may pinagmulan sa labas ng larangan ng pisikal; at sa pisikal na determinismo, ang hinaharap ay ganap na tinutukoy ng mga naunang pangyayari (sanhi at bunga). Ang palaisipan ng pagpapagkasundo sa "malayang kalooban" sa isang deterministikong [[uniberso]] ay tinatawag na ''problema ng malayang kalooban'' o minsan ay tinutukoy bilang ''pagkalito ng determinismo''.<ref name="WJames">{{cite book |author=William James |title=The Will to believe, and other essays in popular philosophy |publisher=Longmans, Green |year=1896 |pages=145 ''ff'' |language=en |chapter=The dilemma of determinism |chapter-url=https://books.google.com/books?id=y2Tw28d-85wC&pg=PA145}}</ref> Nagbubunga rin ang pagkalito na ito ng moral na pag-aalinlangan: kung paano ipagkakaloob ang [[pananagutan]] sa mga kilos kung ang mga ito ay ganap na sanhi ng mga nakaraang pangyayari.<ref name="Bargh">{{cite web |author=John A Bargh |date=2007-11-16 |title=Free will is un-natural |url=http://www.yale.edu/acmelab/articles/FreeWillIsUnnatural.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120903230023/http://www.yale.edu/acmelab/articles/FreeWillIsUnnatural.pdf |archive-date=2012-09-03 |access-date=2012-08-21 |language=en |quote=Are behaviors, judgments, and other higher mental processes the product of free conscious choices, as influenced by internal psychological states (motives, preferences, ''etc.''), or are those higher mental processes determined by those states?}} Matatagpuan din kay {{cite book |author=John A Bargh |title=Are We Free? Psychology and Free Will |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-518963-6 |editor=John Baer |pages=128 ''ff'' |language=en |chapter=Chapter 7: Free will is un-natural |editor2=James C. Kaufman |editor3=Roy F. Baumeister |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_t4k_r7-2jgC&pg=PA128}}</ref><ref name="Russell">{{cite book |author=Paul Russell |title=Freedom and Moral Sentiment: Hume's Way of Naturalizing Responsibility |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=978-0-19-515290-6 |page=14 |language=en |chapter=Chapter 1: Logic, "liberty", and the metaphysics of responsibility |quote=...the well-known dilemma of determinism. One horn of this dilemma is the argument that if an action was caused or necessitated, then it could not have been done freely, and hence the agent is not responsible for it. The other horn is the argument that if the action was not caused, then it is inexplicable and random, and thus it cannot be attributed to the agent, and hence, again, the agent cannot be responsible for it.... Whether we affirm or deny necessity and determinism, it is impossible to make any coherent sense of moral freedom and responsibility. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cxUfOoGQaPwC&pg=PA14}}</ref> Ipinapalagay ng mga kompatibilista na ang realidad ng isip ay hindi sa sarili nito sanhi o may likas na bisa.<ref name="Shariff">{{cite book |author1=Azim F Shariff |title=Are We Free? Psychology and Free Will |author2=Jonathan Schooler |author3=Kathleen D Vohs |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-518963-6 |editor1=John Baer |page=193 |language=en |chapter=Chapter 9: The hazards of claiming to have solved the hard problem of free will |editor2=James C. Kaufman |editor3=Roy F. Baumeister |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_t4k_r7-2jgC&pg=PA193}}</ref><ref name="VelmansM">{{cite book |author=Max Velmans |url=https://books.google.com/books?id=JGYfMiVd8lQC&pg=PA11 |title=Understanding Consciousness |publisher=Taylor & Francis |year=2009 |isbn=978-0-415-42515-5 |edition=2 |page=11 |language=en}}</ref> Tinugunan ng mga klasikong kompatibilista ang pag-aalinlangan ng malayang kalooban sa pamamagitan ng [[Pangangatwiran|pangangatwirang]] umiiral ang kalayaan hangga't ang mga tao ay hindi pinipigilan o pinipuwersa mula sa labas.<ref name="strawson">{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Free will. In E. Craig (Ed.) |encyclopedia=Routledge encyclopedia of philosophy |publisher=Routledge |location=London |url=http://www.rep.routledge.com/article/V014SECT1 |access-date=12 Disyembre 2012 |last=Strawson |first=Galen |orig-year=1998 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120826083716/http://rep.routledge.com/article/V014SECT1 |archive-date=26 Agosto 2012 |url-status=dead}}</ref> Itinatangi naman ng mga makabagong kompatibilista ang kalayaan ng kalooban sa kalayaan ng pagkilos, ibig sabihin, ang kalayaan sa pagpili ay hiwalay sa kalayaan na ''isagawa'' ito.<ref name="OConnor">{{cite encyclopedia |title=Free Will |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2011 Edition) |url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2011/entries/freewill/ |access-date=2013-01-15 |date=Okt 29, 2010 |editor=Edward N. Zalta |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210314200535/https://plato.stanford.edu/archives/sum2011/entries/freewill/ |archive-date=2021-03-14 |author=O'Connor, Timothy |url-status=live}}</ref> Dahil sa likas na karanasan ng tao ng pagkakaroon ng malayang kalooban, naniniwala ang ilang makabagong kompatibilista na kailangang isaalang-alang ang intuwitibong pananaw na ito.<ref name="Greene">{{cite book |author1=Joshua Greene |title=Oxford Handbook of Neuroethics |author2=Jonathan Cohen |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-162091-1 |editor1=Judy Illes |language=en |chapter=For the law, neuroscience changes nothing and everything |quote=Free will, compatibilists argue, is here to stay, and the challenge for science is to figure out exactly how it works and not to peddle silly arguments that deny the undeniable (Dennett 2003) |editor2=Barbara J. Sahakian}} na tumutukoy sa puna sa mga eksperimento ni Libet sa pamamagitan ni {{cite journal |author=DC Dennett |year=2003 |title=The self as a responding and responsible artifact |url=http://ase.tufts.edu/cogstud/papers/SelfasaResponding.pdf |url-status=live |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |language=en |volume=1001 |issue=1 |pages=39–50 |bibcode=2003NYASA1001...39D |doi=10.1196/annals.1279.003 |pmid=14625354 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109234957/http://ase.tufts.edu/cogstud/papers/SelfasaResponding.pdf |archive-date=2009-11-09 |s2cid=46156580}}</ref><ref name="Freeman1">{{cite book |author=Walter J. Freeman |url=https://books.google.com/books?id=BLxUytGDQesC&pg=PA5 |title=How Brains Make Up Their Minds |publisher=Columbia University Press |year=2000 |isbn=978-0-231-12008-1 |page=5 |language=en |quote=Instead of postulating a universal law of causality and then having to deny the possibility of choice, we start with the premise that freedom of choice exists, and then we seek to explain causality as a property of brains.}}</ref> Madalas nilang iugnay ang kalayaan ng kalooban sa kakayahang gumawa ng makatwirang pasya. Iba namang pananaw ang taglay ng mga inkompatibilista, na nagsasabing kung deterministiko ang daigdig, kung gayon ang ating pakiramdam na tayo'y malayang pumipili ng kilos ay isa lamang ilusyon. Ang metapisikal na libertaryanismo ay isang uri ng inkompatibilismo na nag-aangkin na mali ang determinismo at posible ang malayang kalooban (na kahit ilang tao man lamang ay tunay na may kalayaan ng kalooban).<ref name="stanfordcompatibilism">{{cite encyclopedia |year=2009 |title=Compatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism |access-date=2012-12-21 |last=McKenna |first=Michael |editor=Edward N. Zalta |edition=Taglamig |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224073131/https://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism/ |archive-date=2021-02-24 |url-status=live}}</ref> Ang pananaw na ito ay kaugnay ng mga di-materyalistang pananaw,<ref name="Baumeister2" /> kabilang ang tradisyonal na duwalismo at ang mga modelong sumusuporta sa mga mas minimal na batayan, tulad ng kakayahang sadyang pigilan ang isang kilos o labanan ang isang pagnanais.<ref name="Libet 2003">{{Cite journal |last=Libet |first=Benjamin |year=2003 |title=Can Conscious Experience affect brain Activity? |journal=Journal of Consciousness Studies |language=en |volume=10 |issue=12 |pages=24–28 |citeseerx=10.1.1.5.2852}}</ref><ref name="RKane1">{{Cite book |last=Kane |first=Robert |title=Four Views on Free Will (Libertarianism) |url=https://archive.org/details/fourviewsonfreew0000unse |author2=John Martin Fischer |author3=Derk Pereboom |author4=Manuel Vargas |publisher=Blackwell Publishing |year=2007 |isbn=978-1-4051-3486-6 |location=Oxford |page=[https://archive.org/details/fourviewsonfreew0000unse/page/39 39] |language=en}}</ref> Gayunman, kahit sa harap ng pisikal na di-determinismo, may mga argumento laban sa libertaryanismo sapagkat mahirap tukuyin kung saan nagmumula ang pananagutan (ang pinagmulan ng "malayang" mga desisyong walang sanhi). Ang malayang kalooban dito ay pangunahing tinatalakay kaugnay ng pisikal na determinismo sa mahigpit na pakahulugan ng determinismong nomolohikal, bagaman may iba pang mga anyo ng determinismo na may kinalaman din sa malayang kalooban.<ref name="stanfordincompatibilismarguments">{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Arguments for Incompatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2011/entries/incompatibilism-arguments |access-date=2012-12-23 |last=Vihvelin |first=Kadri |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagsibol ng 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625234442/https://plato.stanford.edu/archives/spr2011/entries/incompatibilism-arguments/ |archive-date=2021-06-25 |url-status=live}}</ref> Halimbawa, hinahamon ng [[Lohika|lohikal]] at [[Teolohiya|teolohikal]] na determinismo ang metapisikal na libertaryanismo sa mga ideya ng [[tadhana]] at kapalaran, samantalang ang [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Kultura|kultural]], at [[Sikolohiya|sikolohikal]] na determinismo ay nag-ambag sa paghubog ng mga modelo ng kompatibilismo. Maaaring mabuo pa ang magkahiwalay na uri ng kompatibilismo at inkompatibilismo upang katawanin ang mga ito.<ref name="stanfordforeknowledge">{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Foreknowledge and Free Will |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2011/entries/free-will-foreknowledge |access-date=2012-12-21 |last=Zagzebski |first=Linda |editor=Edward N. Zalta |edition=Taglagas ng 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225122113/https://plato.stanford.edu/archives/fall2011/entries/free-will-foreknowledge/ |archive-date=2021-02-25 |url-status=live}} Tingnan din: {{cite encyclopedia |year=2009 |title=Compatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism |access-date=2012-12-21 |last=McKenna |first=Michael |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagniyebe ng 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224073131/https://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism/ |archive-date=2021-02-24 |url-status=live}}</ref> === Inkompatibilismo === Ang inkompatibilismo ay ang pananaw na ang malayang kalooban at determinismo ay lohikong magkasalungat, at na ang pangunahing tanong kung mayroon o wala ang tao ng malayang kalooban ay kung ang kaniyang mga kilos ay itinakda o hindi. Ang mga tinatawag na "deterministang mahigpit," gaya nina d'Holbach, ay yaong mga inkompatibilista na tumatanggap sa determinismo at itinatanggi ang malayang kalooban. Sa kabilang panig, ang mga "metapisikal na libertaryano," gaya nina Tomas Reid, Peter van Inwagen, at Robert Kane, ay mga inkompatibilista na tumatanggap sa malayang kalooban at itinatanggi ang determinismo, sa paniniwalang may anyo ng hindi-pagtatakda (indeterminismo) na totoo.<ref name="Wagen">{{Cite book |last=van Invagen |first=P. |title=An Essay on Free Will |publisher=Clarendon Press |year=1983 |isbn=0-19-824924-1 |location=Oxford |language=en}}</ref> Mayroon ding tinatawag na inkompatibilistang mahigpit, na nagsasabing ang malayang kalooban ay hindi tugma sa parehong determinismo at indeterminismo.<ref name="Derk1">{{cite book |author=Pereboom, D. |url=https://books.google.com/books?id=9sKZ1rAO2BwC |title=Living without Free Will |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=978-0-521-79198-4 |language=en}}</ref> Ang tradisyonal na mga argumento para sa inkompatibilismo ay nakabatay sa tinatawag na "intuwitibong patibong": kung ang tao ay gaya ng mga mekanikal na bagay na itinakda ang kilos, gaya ng [[laruan]] na pinapaikot, bola sa [[bilyar]], papet, o [[Robotika|robot]], kung gayon ay wala tayong tunay na malayang kalooban.<ref name="Wagen" /><ref>{{cite journal |last1=Fischer |first1=J.M. |year=1983 |title=Incompatibilism |journal=Philosophical Studies |language=en |volume=43 |issue=1 |pages=121–37 |doi=10.1007/BF01112527}}</ref> Tinanggihan ito ng mga kompatibilista gaya ni Daniel Dennett, sapagkat kahit na may pagkakahawig ang tao sa mga bagay na ito, maaari pa ring totoo at makatwirang tayo ay naiiba sa kanila sa mahahalagang paraan.<ref name="DD1">{{cite book |author=Dennett, D. |url=https://books.google.com/books?id=P4NtNzOKxycC |title=Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting |publisher=Bradford Books |year=1984 |isbn=978-0-262-54042-1 |language=en}}</ref> Isa pang argumento para sa inkompatibilismo ay ang tinatawag na "kadena ng sanhi." Mahalaga ang inkompatibilismo sa idealistang teorya ng malayang kalooban. Karamihan sa mga inkompatibilista ay tumatanggi sa ideya na ang kalayaan sa pagkilos ay basta sadyang gawi lamang. Sa halip, ipinipilit nila na ang tunay na malayang kalooban ay nangangahulugang ang isang tao mismo ang "pinagmulan" o "pinagmumulan" ng kaniyang mga kilos. Dapat siyang maging ''causa sui'' (sanhi ng sarili), ayon sa tradisyonal na katawagan. Ang pananagutan sa sariling mga pagpili ay nangangahulugang siya ang unang sanhi ng mga ito, kung saan ang "unang sanhi" ay walang sinusundan na sanhi. Kung gayon, kung ang isang tao ay may malayang kalooban, siya ang tunay na pinagmulan ng kaniyang mga kilos. Subalit kung totoo ang determinismo, ang lahat ng pagpili ng tao ay dulot ng mga pangyayari at katotohanang wala siya sa kontrol. Kaya, kung lahat ng kaniyang ginagawa ay nakabatay sa mga bagay na wala sa kaniyang kapangyarihan, hindi siya maaaring maging pinagmulan ng sariling mga kilos. Samakatuwid, wala siyang malayang kalooban.<ref>{{Cite book |last=Kane |first=R. |title=The Significance of Free Will |url=https://archive.org/details/significanceoffr0000kane |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=0-19-512656-4 |location=Oxford |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Campbell |first=C.A. |title=On Selfhood and Godhood |publisher=George Allen and Unwin |year=2004 |isbn=0-415-29624-2 |location=London |language=en |orig-year=1957}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sartre |first=J.P. |title=Being and Nothingness |publisher=Washington Square Press |year=1943 |edition=muling paglilimbag noong 1993 |location=New York |language=en}} Sartre also provides a psychological version of the argument by claiming that if man's actions are not his own, he would be in ''bad faith''.</ref> Ang ganitong argumento ay hinamon din ng iba't ibang pilosopong kompatibilista.<ref>{{Cite book |last=Fischer |first=R.M. |title=The Metaphysics of Free Will |url=https://archive.org/details/metaphysicsoffre0000fisc |publisher=Blackwell |year=1994 |location=Oxford |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bok |first=H. |title=Freedom and Responsibility |url=https://archive.org/details/isbn_069101566 |publisher=Princeton University Press |year=1998 |isbn=0-691-01566-X |location=Princeton |language=en}}</ref> Isa pang argumento para sa inkompatibilismo ay binuo ni Carl Ginet noong dekada 1960, na tinawag na ''argumentong bunga'' (''consequence argument'').<ref>{{Cite book |last=Ginet |first=Carl |title=Freedom and Determinisim |url=https://archive.org/details/freedomdetermini0000lehr_j2x2 |publisher=Random House |year=1966 |editor-last=Lehrer |editor-first=Keith |pages=87–104 |language=en |chapter=Might We Have No Choice}}</ref><ref name="Ving">{{Cite book |last1=van Inwagen |first1=P. |title=Metaphysics: The Big Questions |last2=Zimmerman |first2=D. |publisher=Blackwell |year=1998 |location=Oxford |language=en}}</ref> Sa payak na anyo, sinasabi nito: kung totoo ang determinismo, wala tayong kontrol sa mga pangyayari ng nakaraan na tumukoy sa ating kasalukuyang kalagayan, at wala rin tayong kontrol sa mga batas ng kalikasan. Dahil dito, wala rin tayong kontrol sa mga ibinubungang hinatnan ng mga ito. Kung ang ating mga kasalukuyang kilos at pasiya ay kinakailangang bunga ng nakaraan at ng mga batas ng kalikasan, kung gayon wala tayong kontrol sa mga ito, at samakatwid, wala tayong malayang kalooban. Binanggit ni Peter van Inwagen na may anyo na rin ng argumentong ito si C.D. Broad noong dekada 1930.<ref>{{Citation |last=Inwagen |first=P. |title=How to think about free will |url=http://philosophy.nd.edu/people/all/profiles/van-inwagen-peter/documents/HowThinkFW.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911064556/http://philosophy.nd.edu/people/all/profiles/van-inwagen-peter/documents/HowThinkFW.doc |at=p. 15 |language=en |archive-date=2008-09-11}}</ref> Ang kahirapan ng argumentong ito para sa ilang kompatibilista ay nasa katotohanang ipinapahiwatig nitong di-posibleng makapamili ang tao nang iba kaysa sa ginawa niya. Halimbawa, kung si Juana ay isang kompatibilista at kakaupo lang sa sopa, kailangan niyang tanggapin na maaari sanang nanatili siyang nakatayo kung ginusto niya. Subalit ayon sa argumentong bunga, kung siya ay nanatiling nakatayo, makagagawa siya ng kontradiksiyon, lalabag sa batas ng kalikasan, o babaguhin ang nakaraan. Kaya, ayon kina Ginet at van Inwagen, napipilitan ang mga kompatibilista na tanggapin ang pagkakaroon ng "di-kapanipaniwalang kakayahan." Isa sa mga tugon sa argumentong ito ay nagsasabing malabo ang paggamit ng mga ideya ng kakayahan at pangangailangan, o na ang "malayang kalooban" na tila ginagamit sa pagpili ay isang ilusyon lamang at matagal nang naganap ang pagpili bago pa ito napag-isipan. Ayon naman kay David Lewis, ang mga kompatibilista ay tapat lamang sa kakayahang gumawa ng ibang bagay kung naganap sa nakaraan ang ibang mga pangyayari.<ref>{{cite journal |last1=Lewis |first1=D. |year=2008 |title=Are We Free to Break the Laws? |journal=Theoria |language=en |volume=47 |issue=3 |pages=113–21 |doi=10.1111/j.1755-2567.1981.tb00473.x |s2cid=170811962}}</ref> Ginamit ang titik na T para sa "totoo," M para sa "mali," at ? para sa "hindi tiyak," at mula rito ay may siyam na posisyon hinggil sa ugnayan ng determinismo at malayang kalooban na binubuo ng kahit anuman sa dalawa o tatlong posibilidad nito. {| class="wikitable" |+ Talaan ni Galen Strawson<ref name="Strawson">{{cite book |author=Strawson, Galen |url=https://archive.org/details/freedombelief00stra |title=Freedom and belief |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-924750-9 |edition=Binago |page=[https://archive.org/details/freedombelief00stra/page/n66 6] |language=en |url-access=limited}}</ref> | ! scope="col" |1 ! scope="col" |2 ! scope="col" |3 ! scope="col" |4 ! scope="col" |5 ! scope="col" |6 ! scope="col" |7 ! scope="col" |8 ! scope="col" |9 |- ! scope="row" |Determinismo ''D'' |T |M |T |M |T |M |? |? |? |- ! scope="row" |Malayang kalooban ''MK'' |M |T |T |M |? |? |M |T |? |- |} Maaaring pumuwesto ang inkompatibilismo sa alinman sa mga posisyon maliban sa (5), (8), o (3) — ang (3) ay tumutukoy sa ''malambot na determinismo''. Ang (1) ay ''determinismong mahigpit'', at ang (2) ay ''libertaryanismo''. Ang (1) ay nagsasabing kung totoo ang determinismo, hindi totoo ang malayang kalooban; samantalang ang (2) ay nagsasabing kung totoo ang malayang kalooban, hindi totoo ang determinismo. Ang (9) ay tinatawag na ''inkompatibilismong mahigpit'' kung itinuturing na parehong may pagdududa ang dalawang konsepto. Ang kompatibilismo naman ay maaaring umupo sa alinman sa siyam na posisyon, dahil walang [[Lohika|lohikong]] salungatan sa pagitan ng determinismo at malayang kalooban, at maaaring totoo o hindi totoo ang alinman sa mga ito. Gayunman, sa pinakakaraniwang gamit, tinutukoy ng kompatibilismo ang paniniwalang totoo ang ilang anyo ng determinismo at mayroon pa ring anyo ng malayang kalooban, ang posisyon (3).<ref name="FischerFour2009">{{cite book |author=Fischer, John Martin |title=Four Views on Free Will (Great Debates in Philosophy) |url=https://archive.org/details/fourviewsonfreew0000unse |publisher=Wiley-Blackwell |year=2009 |isbn=978-1-4051-3486-6 |pages=[https://archive.org/details/fourviewsonfreew0000unse/page/44 44]''ff'' |language=en |chapter=Chapter 2: Compatibilism}}</ref> [[File:Toppledominos.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Toppledominos.jpg|thumb|Ang galaw ng isang [[Domino (laro)|dominong]] bato ay ganap na itinatakda ng mga batas ng [[pisika]].]] Ayon kay Alex Rosenberg, maaaring ihalintulad ang determinismong pisikal sa kilos ng mga domino sa pagkakatumba. Kung ang [[utak]] ay isa lamang komplikadong pisikal na bagay na sakop ng mga batas ng pisika, kung gayon ang nangyayari sa ating isip ay itinakda at tinukoy ng mga nagdaang pangyayari tulad ng pagtumba ng isang domino sa kasunod nito.<ref name="Rosenberg">{{cite book |author=Alex Rosenberg |url=https://books.google.com/books?id=OenUbcvgoi4C&pg=PA8 |title=Philosophy Of Science: A Contemporary Introduction |publisher=Psychology Press |year=2005 |isbn=978-0-415-34317-6 |edition=2 |page=8 |language=en}}</ref> Gayunman, pinagtatalunan pa rin ang determinismong pisikal sa mga makabagong pagpapaliwanag ng [[mekaniks na kwantum]], na bagaman hindi tuwirang nagpapahiwatig ng ganap na hindi-pagtatakda sa kalikasan, nagpapakita ng hangganan sa katiyakan ng pagsukat sa ilalim ng prinsipyo ng kawalang-katiyakan.<ref name="Bohr1">{{cite web |author=Niels Bohr |title=The Atomic Theory and the Fundamental Principles underlying the Description of Nature; ''Based on a lecture to the Scandinavian Meeting of Natural Scientists and published in Danish in Fysisk Tidsskrift in 1929. First published in English in 1934 by Cambridge University Press.'' |url=http://www.informationphilosopher.com/solutions/scientists/bohr/fundamental_principles.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417041839/https://www.informationphilosopher.com/solutions/scientists/bohr/fundamental_principles.html |archive-date=2021-04-17 |access-date=2012-09-14 |work=The Information Philosopher, dedicated to the new information philosophy |publisher=Robert O. Doyle, publisher |language=en |quote=... any observation necessitates an interference with the course of the phenomena, which is of such a nature that it deprives us of the foundation underlying the causal mode of description.}}</ref> Ang kaugnayan ng mga ganitong posibleng di-tiyak na pangyayari sa malayang kalooban ay patuloy na pinagdedebatehan,<ref name="Bohr">{{cite book |author=Niels Bohr |title=Nature |year=1999 |isbn=978-0-444-89972-9 |volume=131 |pages=457–459 |language=en |chapter=Light and Life |bibcode=1933Natur.131..457B |doi=10.1038/131457a0 |quote=For instance, it is impossible, from our standpoint, to attach an unambiguous meaning to the view sometimes expressed that the probability of the occurrence of certain atomic processes in the body might be under the direct influence of the will. In fact, according to the generalized interpretation of the psycho-physical parallelism, the freedom of the will must be considered a feature of conscious life that corresponds to functions of the organism that not only evade a causal mechanical description, but resist even a physical analysis carried to the extent required for an unambiguous application of the statistical laws of atomic mechanics. Without entering into metaphysical speculations, I may perhaps add that an analysis of the very concept of explanation would, naturally, begin and end with a renunciation as to explaining our own conscious activity. |orig-date=Abril 1, 1933 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4RStj6dJDSgC&pg=PA28 |issue=3309 |s2cid=4080545}} Full text on line at [http://www23.us.archive.org/stream/AtomicPhysicsHumanKnowledge/Bohr-AtomicPhysicsHumanKnowledge_djvu.txt us.archive.org].</ref> kahit na gamitin ang teorya ng kaguluhan (''chaos theory'') upang palakihin ang epekto ng mga mikroskopikong pangyayaring ito.<ref name="RKane1" /><ref>{{cite journal |last=Lewis |first=E.R. |author2=MacGregor, R.J. |year=2006 |title=On Indeterminism, Chaos, and Small Number Particle Systems in the Brain |url=http://www.eecs.berkeley.edu/~lewis/LewisMacGregor.pdf |url-status=live |journal=Journal of Integrative Neuroscience |language=en |volume=5 |issue=2 |pages=223–47 |citeseerx=10.1.1.361.7065 |doi=10.1142/S0219635206001112 |pmid=16783870 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608034826/http://www.eecs.berkeley.edu/~lewis/LewisMacGregor.pdf |archive-date=2011-06-08}}</ref> Nasa mga sumusunod ang pagsusuri ng mga posisyong ito nang mas masuri.<ref name="Strawson" /> ==== Determinismong mahigpit ==== [[Talaksan:FreeWillTaxonomy4 (tl).svg|thumb|Isang pinasimpleng taksonomiya ng mga pampilosopiyang pananaw hinggil sa malayang kalooban at determinismo.]] Maaaring hatiin ang determinismo sa tatlong uri: determinismong sanhi, determinismong lohikal, at determinismong [[Teolohiya|teolohikal]].<ref name="Parkinson2012">{{cite encyclopaedia |year=2012 |title=determinism |encyclopedia=Encyclopaedia of Philosophy |publisher=Taylor & Francis |url=https://books.google.com/books?id=IqbJnEYKpW4C |access-date=26 December 2012 |pages=891–92 |language=en |isbn=978-0-415-00323-0 |author=G.H.R. Parkinson}}</ref> Kaugnay ng bawat isa sa mga kahulugang ito ay lumilitaw ang iba't ibang suliranin hinggil sa malayang kalooban.<ref name="Viv">{{Cite encyclopedia |title=Arguments for Incompatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2003/entries/incompatibilism-arguments/ |access-date=2006-08-19 |date=2003 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Tagniyebe ng 2003 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414034628/http://plato.stanford.edu/archives/win2003/entries/incompatibilism-arguments/ |archive-date=2016-04-14 |last1=Vihvelin |first1=Kadri |url-status=live}}</ref> Ang determinismong mahigpit ay ang paniniwalang totoo ang determinismo at hindi ito magkatugma sa malayang kalooban, kaya't hindi umiiral ang malayang kalooban. Bagaman karaniwang tumutukoy ang determinismong mahigpit sa determinismong nomolohikal (tingnan ang ''determinismong sanhi'' sa ibaba), maaari rin nitong isama ang lahat ng anyo ng determinismong nagtatakda sa hinaharap nang ganap.<ref name="VanArragon2010">{{cite book |author=Raymond J. VanArragon |url=https://books.google.com/books?id=JyTohO1AMzwC |title=Key Terms in Philosophy of Religion |publisher=Continuum International Publishing Group |year=2010 |isbn=978-1-4411-3867-5 |page=21 |language=en |access-date=22 December 2012}}</ref> Kabilang sa mga kaugnay na anyo ng determinismo ang mga sumusunod: * Determinismong sanhi ** Ang pananaw na ang lahat ng bagay ay may sanhi mula sa mga naunang kalagayan, kaya't 'di maaaring mangyari ang kung ano pang iba.<ref name="stanfordmoralresponsibility">{{cite encyclopedia |year=2009 |title=Moral Responsibility |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2010/entries/determinism-causal |access-date=2012-12-24 |last=Eshleman |first=Andrew |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagniyebe ng 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130131654/https://plato.stanford.edu/archives/spr2010/entries/determinism-causal/ |archive-date=2022-11-30 |url-status=live}}</ref> Sa pinakakaraniwang anyo nito, ang determinismong nomolohikal (o determinismong siyentipiko), ang mga pangyayaring magaganap ay kinakailangan ng mga nagdaang at kasalukuyang pangyayari na pinagsama sa mga batas ng kalikasan. Madalas itong inilalarawan sa pamamagitan ng ''eksperimentong-isip'' (''thought experiment'') ng demonyo ni [[Laplace]]. Isipin ang isang nilalang na alam ang lahat ng katotohanan hinggil sa nakaraan at kasalukuyan, gayundin ang lahat ng batas ng kalikasan na gumagabay sa [[sansinukob]]. Kung tiyak ang mga batas ng kalikasan, magagamit ng nilalang na ito ang kaalamang iyon upang makita ang hinaharap hanggang sa pinakamaliit na detalye nito.<ref>{{cite journal |last1=Suppes |first1=P. |year=1993 |title=The Transcendental Character of Determinism |journal=Midwest Studies in Philosophy |language=en |volume=18 |pages=242–57 |doi=10.1111/j.1475-4975.1993.tb00266.x |s2cid=14586058}}</ref><ref name="determinism">Ang pananaw ng ''determinismong siyentipiko'' ay mababakas kay [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]]: "''We ought to regard the present state of the universe as the effect of its antecedent state.''" Para sa karagdagan diskusyon, tingnan si {{cite book |author=John T Roberts |title=The Philosophy of Science: An Encyclopedia. N–Z, Indeks, Volume 1 |publisher=Psychology Press |year=2006 |isbn=978-0-415-93927-0 |editor=Sahotra Sarkar |pages=197 ''ff'' |language=en |chapter=Determinism |editor2=Jessica Pfeifer |editor3=Justin Garson |chapter-url=https://books.google.com/books?id=od68ge7aF6wC&pg=PA198}}</ref> * Determinismong lohikal ** Ang pananaw na lahat ng pahayag, maging tungkol ito sa nakaraan, kasalukuyan, o hinaharap, ay alinman sa totoo o mali. Ang suliranin sa malayang kalooban sa kontekstong ito ay kung paano magiging malaya ang mga pagpili kung ang gagawin ng isang tao sa hinaharap ay nakatakda na bilang totoo o mali sa kasalukuyan.<ref name="Viv" /> * Determinismong teolohikal ** Ang paniniwalang nakatakda na ang hinaharap, alinman dahil sa isang diyos na lumikha na nagtakda o nakaaalam ng magiging kalalabasan nito nang pauna.<ref name="FischerGod1989">{{Cite book |last=Fischer |first=John Martin |title=God, Foreknowledge and Freedom |url=https://archive.org/details/bwb_Y0-ACD-558 |publisher=Stanford University Press |year=1989 |isbn=1-55786-857-3 |location=Stanford, CA |language=en}}</ref><ref name="Watt">{{Cite book |last=Watt |first=Montgomery |title=Free-Will and Predestination in Early Islam |publisher=Luzac & Co |year=1948 |location=London |language=en}}</ref> Ang suliranin ng malayang kalooban dito ay kung paano magiging malaya ang ating mga gawa kung may isang nilalang na itinakda na ang mga ito para sa atin, o kung ang mga ito ay naitatag na sa panahon. Ang iba pang mga anyo ng determinismo ay mas may kaugnayan sa kompatibilismo, tulad ng determinismong [[Biyolohiya|biyolohikal]], ang paniniwalang ang lahat ng [[asal]], [[paniniwala]], at pagnanais ay itinatakda ng ating namamanang katangian at [[Biyokimika|biyokimikal]] na kalikasan, na naaapektuhan ng parehong gene at kapaligiran; gayundin ang determinismong kultural at determinismong sikolohikal.<ref name="Viv2">{{Cite encyclopedia |title=Arguments for Incompatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2003/entries/incompatibilism-arguments/ |access-date=2006-08-19 |date=2003 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Tagniyebe ng 2003 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414034628/http://plato.stanford.edu/archives/win2003/entries/incompatibilism-arguments/ |archive-date=2016-04-14 |last1=Vihvelin |first1=Kadri |url-status=live}}</ref> Ang mga kombinasyon at pagsasanib ng mga tesis na determinista, tulad ng determinismong biyo-pangkapaligiran, ay higit pang karaniwan. May mga mungkahing hindi kailangang panatilihin ng determinismong mahigpit ang ganap na determinismo, at maaaring mas angkop ang isang malapit dito, gaya ng tinatawag na determinismong sapat.<ref name="stanfordincompatibilismarguments2">{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Arguments for Incompatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2011/entries/incompatibilism-arguments |access-date=2012-12-23 |last=Vihvelin |first=Kadri |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagsibol ng 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625234442/https://plato.stanford.edu/archives/spr2011/entries/incompatibilism-arguments/ |archive-date=2021-06-25 |url-status=live}}</ref> Sa kabila nito, humina ang kasikatan ng determinismong mahigpit sa kasalukuyan dahil sa mga siyentipikong pahiwatig na hindi totoo ang determinismo, subalit nananatili ang [[diwa]] ng posisyong ito sa pamamagitan ng inkompatibilismong mahigpit.<ref name="stanfordcompatibilism2">{{cite encyclopedia |year=2009 |title=Compatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism |access-date=2012-12-21 |last=McKenna |first=Michael |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagniyebe |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224073131/https://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism/ |archive-date=2021-02-24 |url-status=live}}</ref> ==== Libertaryanismong metapisikal ==== [[Talaksan:FreewillConceptsBasedUponPhilosophyOfMindCausationViews (tl).svg|thumb|Iba't ibang kahulugan ng malayang kalooban ang iminungkahi para sa Libertaryanismong Metapisikal (sanhing ahente o substansiya,<ref name="stanfordincompatibilismtheories" /> mga pananaw na nakasentro sa ahente,<ref name="Kane2005">{{cite book |author=Robert Kane |url=https://books.google.com/books?id=9BRiQgAACAAJ |title=Free Will |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-514970-8 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> at teorya ng pagsisikap ng kalooban<ref name="RKane1" />), kasama ng mga halimbawa ng iba pang karaniwang posisyon hinggil sa malayang kalooban tulad ng Kompatibilismo,<ref name="Velmans2002" /> Determinismong Mahigpit,<ref>Paul Henri Thiry, Baron d'Holbach, ''System of Nature; or, the Laws of the Moral and Physical World'' (London, 1797), Bol. 1, p. 92 (sa Ingles)</ref> at Inkompatibilismong Mahigpit.<ref name="Derk1" /> Ang mga pulang bilog ay kumakatawan sa mga kalagayang mental, ang mga bughaw na bilog ay kumakatawan sa mga kalagayang pisikal, at ang mga palaso ay naglalarawan ng ugnayang sanhi.|389x389px]] Isa sa mga uri ng inkompatibilismo, ang libertaryanismong metapisikal ay pinanghahawakan ang isang pananaw ng malayang kalooban na nangangailangan na ang isang ahente ay may kakayahang pumili ng mahigit sa isang posibleng hakbang sa ilalim ng isang tiyak na kalagayan.<ref name="Georgiev-2021">{{cite journal |author=Danko D. Georgiev |year=2021 |title=Quantum propensities in the brain cortex and free will |journal=Biosystems |language=en |volume=208 |issue= |arxiv=2107.06572 |bibcode=2021BiSys.20804474G |doi=10.1016/j.biosystems.2021.104474 |issn=0303-2647 |pmid=34242745 |quote=Free will is the capacity of conscious agents to choose a future course of action among several available physical alternatives. |article-number=104474 |s2cid=235785726}}</ref> Ang mga pananaw hinggil sa libertaryanismo ay nahahati sa hindi-pisikal na mga teorya at sa pisikal o naturalistikong mga teorya. Itinataguyod ng mga hindi-pisikal na teorya na ang mga pangyayaring nagaganap sa utak na humahantong sa pagsasagawa ng mga kilos ay hindi ganap na maipapaliwanag sa pamamagitan ng pisika, kaya’t ipinapalagay nila na ang daigdig ay hindi lubusang saklaw ng mga batas ng pisika. Kabilang dito ang [[Dualismo|dualistang]] interaksyonismo, na nag-aangkin na may di-pisikal na isip, kalooban, o kaluluwa na nakalalampas sa mga sanhi ng pisikal na kalikasan. Ipinapalagay ng determinismong pisikal na iisa lamang ang posibleng hinaharap, kaya't hindi ito katugma ng libertaryanismong malayang kalooban. Bilang bunga ng inkompatibilismo, ang mga paliwanag ng libertaryanismong metapisikal na hindi isinasantabi ang pisikalismo ay nangangailangan ng indeterminismong pisikal, gaya ng [[Probabilistiko|probabilistikong]] pag-uugali ng mga subatomikong [[partikula]] — isang teoryang hindi pa nalalaman ng mga naunang manunulat hinggil sa malayang kalooban. Maaaring uriin ang mga teoryang inkompatibilista batay sa uri ng ''indeterminismo'' na kanilang isinasagawa: mga pangyayaring walang sanhi, mga pangyayaring sanhi sa paraang hindi-deterministiko, at mga pangyayaring sanhi ng ahente o substansiya.<ref name="stanfordincompatibilismtheories">{{cite encyclopedia |year=2008 |title=Incompatibilist (Nondeterministic) Theories of Free Will |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2008/entries/incompatibilism-theories |access-date=2012-12-27 |last=Randolph |first=Clarke |editor=Edward N. Zalta |edition=Taglagas ng 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208233501/https://plato.stanford.edu/archives/fall2008/entries/incompatibilism-theories/ |archive-date=2024-02-08 |url-status=live}}</ref> ==== Mga teoryang di-sanhi ==== Ang mga di-sanhing paliwanag ng inkompatibilistang malayang kalooban ay hindi nangangailangan na ang isang malayang kilos ay dulot ng isang ahente o pisikal na pangyayari. Umaasa ang mga ito sa isang daigdig na hindi lubusang saklaw ng sanhi at bunga, o sa indeterminismong pisikal. Madalas nilang igiit na bawat sinasadyang kilos ay nangangailangan ng isang pagpili o bolisyon — isang kusang pagnanais o pagsisikap ng ahente (halimbawa, ang prosesong [[kognitibo]] sa pag-angat ng sariling [[kamay]]).<ref name="LumerNannini2007">{{cite book |author1=Christoph Lumer |url=https://books.google.com/books?id=4LzldxvSk4kC |title=Intentionality, Deliberation and Autonomy: The Action-Theoretic Basis of Practical Philosophy |author2=Sandro Nannini |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |year=2007 |isbn=978-0-7546-6058-3 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="McCann1998">{{cite book |author=Hugh McCann |url=https://archive.org/details/worksofagencyonh00mcca_0 |title=The Works of Agency: On Human Action, Will, and Freedom |publisher=Cornell University Press |year=1998 |isbn=978-0-8014-8583-1 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012 |url-access=registration}}</ref> Ang mga ganitong sinasadyang kilos ay binibigyang-kahulugan bilang mga malalayang kilos. Gayunman, iminungkahi ng ilan na ang ganitong mga pagkilos ay hindi talaga nagpapakita ng kontrol sa anumang bagay. Ayon sa mga di-sanhing pananaw, ang sanhi ng isang ahente ay hindi maaaring suriin bilang sanhi ng mga kalagayang mental o mga pangyayari gaya ng pagnanais, paniniwala, o [[intensiyon]], kundi ito'y isang usapin ng kusang-loob at [[pagkamalikhain]]. Ang paggamit ng intensiyon sa mga sinasadyang kilos ay hindi ang mismong nagtatakda ng kanilang kalayaan — bagkus, ang mga sinasadyang kilos ay kusang nalilikha. Ang "pakiramdam ng pagkilos" sa ilang sinasadyang kilos ay hindi "bumubuo ng aktibong pagkilos na iyon, o ng paggamit ng aktibong kontrol ng ahente", kundi "maaari itong dulot ng direktang pagpapasigla sa utak ng isang tao, kahit walang kaukulang pagnanais o intensiyon mula sa taong iyon."<ref name="stanfordincompatibilismtheories" /> Isa pang tanong na ibinubunsod ng ganitong hindi-sanhing teorya ay kung paano nakikilos ang isang ahente batay sa katuwiran kung ang mga sinasadyang kilos na ito ay kusang-loob. Ang ilan sa mga di-sanhing paliwanag ay gumagamit ng panpsikismo, ang teoryang nagsasaad na may katangian ng isip na taglay ang lahat ng partikula, at sumasaklaw ito sa buong uniberso, maging sa mga [[may-buhay]] at walang-buhay na bagay. ==== Mga teoryang sanhing-pangyayari ==== Ang mga paliwanag na sanhing-pangyayari tungkol sa inkompatibilistang kalayaan ng kalooban ay karaniwang nakabatay sa mga pisikalistang modelo ng isipan (tulad ng sa mga kompatibilista), subalit ipinapalagay nila ang pisikal na hindi-tiyak o indeterminismo, kung saan sinasabing ang ilang hindi-tiyak na pangyayari ay sanhi ng ahente. Ilang paliwanag na sanhing-pangyayari ng kalayaan ng kalooban ang nalikha, na tinutukoy dito bilang ''indeterminismong deliberatibo'', ''nakasentrong pagpapaliwanag'', at ''teorya ng pagsisikap ng kalooban''.<ref name="stanfordincompatibilismtheories" /> Ang unang dalawang paliwanag ay hindi nangangailangan na ang kalayaan ng kalooban ay pangunahing bahagi ng sansinukob. Ang karaniwang kawalang-tiyakan ay ginagamit upang magbigay ng "puwang" na pinaniniwalaang kailangan ng mga libertaryo. Isang karaniwang pagtutol sa mga paliwanag na sanhing-pangyayari ay na maaaring sirain ng hindi-tiyakan ang ugnayan ng sanhi at epekto at mabawasan ang kontrol ng ahente sa halip na mapalakas ito (kaugnay ng suliranin ng pinagmulan). Isa pang pagtutol ay kung ang ganitong hindi-tiyakan ay talagang makapagdaragdag ng halaga sa pagpapasya kumpara sa mayroon na sa isang deterministikong daigdig. Ipinapahayag ng ''indeterminismong deliberatibo'' na ang indeterminismo ay nakapaloob lamang sa maagang yugto ng proseso ng [[pagpapasya]].<ref name="Ekstrom2000">{{cite book |author=Laura Waddell Ekstrom |url=https://books.google.com/books?id=oaOpa7qlz3kC |title=Free Will: A Philosophical Study |publisher=Westview Press |year=2000 |isbn=978-0-8133-9093-2 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Ekstrom20002">{{cite book |author=Laura Waddell Ekstrom |url=https://books.google.com/books?id=oaOpa7qlz3kC |title=Free Will: A Philosophical Study |publisher=Westview Press |year=2000 |isbn=978-0-8133-9093-2 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> Layunin nitong magbigay ng hindi-tiyak na hanay ng mga posibilidad na mapagpipilian, nang hindi nagdudulot ng ''suwerte'' o walang-basehang pagpili. Ang proseso ng pagpili ay deterministiko, bagaman maaaring nakabatay sa mga naunang kagustuhang naitatag sa parehong paraan. Binanggit ang deliberatibong hindi-tiyak nina Daniel Dennett<ref name="Dennett1981">{{cite book |author=Daniel Clement Dennett |url=https://books.google.com/books?id=_xwObaAZEwoC |title=Brainstorms: Philosophical Essays on Mind and Psychology |publisher=MIT Press |year=1981 |isbn=978-0-262-54037-7 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> at John Martin Fischer.<ref name="L. PetersonFischer1995">{{cite journal |last1=L. Peterson |first1=Michael |last2=Fischer |first2=John Martin |year=1995 |title=Libertarianism and Avoidability: A Reply to Widerker |journal=Faith and Philosophy |language=en |volume=12 |pages=119–25 |doi=10.5840/faithphil199512123 |issn=0739-7046 |doi-access=free}}</ref> Isang malinaw na pagtutol sa ganitong pananaw ay na ang ahente ay hindi maaaring magkaroon ng ganap na pag-aari ng kanyang mga pasya (o mga kagustuhang ginamit sa pagpapasya) nang higit pa kaysa sa modelo ng kompatibilismo. Ipinapanukala ng mga ''nakasentrong pagpapaliwanag'' na sa anumang pasya sa pagitan ng dalawang posibilidad, isasaalang-alang ang lakas ng [[dahilan]] sa bawat opsyon, subalit may posibilidad pa ring piliin ang mas mahina.<ref name="Kane2005" /><ref name="Kane20052">{{cite book |author=Robert Kane |url=https://books.google.com/books?id=9BRiQgAACAAJ |title=Free Will |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-514970-8 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Balaguer1999">{{cite journal |author=Mark Balaguer |year=1999 |title=Libertarianism as a Scientifically Reputable View |url=https://archive.org/details/sim_philosophical-studies_1999-02_93_2/page/188 |journal=Philosophical Studies |language=en |volume=93 |issue=2 |pages=189–211 |doi=10.1023/a:1004218827363 |s2cid=169483672}}</ref><ref name="Nozick1981">{{cite book |author=Robert Nozick |url=https://archive.org/details/isbn_9780674664791 |title=Philosophical Explanations |publisher=Harvard University Press |year=1981 |isbn=978-0-674-66479-1 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012 |url-access=registration}}</ref><ref name="Sorabji1980">{{cite book |author=Richard Sorabji |url=https://books.google.com/books?id=-8tmAAAACAAJ |title=Necessity, Cause, and Blame: Perspectives on Aristotle's Theory |publisher=Duckworth |year=1980 |isbn=978-0-7156-1549-2 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Inwagen1983">{{cite book |author=Peter Van Inwagen |url=https://books.google.com/books?id=of1sJaUSdcYC |title=An Essay on Free Will |publisher=Clarendon Press |year=1983 |isbn=978-0-19-824924-5 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Wiggins1973">{{cite book |author=Ted Honderich |url=https://books.google.com/books?id=_qY9AAAAIAAJ |title=Essays on Freedom of Action:Towards a Reasonable Libertarianism |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1973 |isbn=978-0-7100-7392-1 |pages=33–61 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Searle2001">{{cite book |author=John R. Searle |url=https://books.google.com/books?id=7GnfkbarMHsC |title=Rationality in Action |publisher=MIT Press |year=2001 |isbn=978-0-262-69282-3 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> Isang malinaw na pagtutol sa ganitong pananaw ay na ang mga pasya ay lantad na iniiwan sa [[pagkakataon]], kaya’t hindi maaaring italaga ang pinagmulan o pananagutan sa anumang pasya. Ang ''teorya ng pagsisikap ng kalooban'' ay may kaugnayan sa papel ng lakas-ng-loob sa pagpapasya. Ipinapalagay nito na ang hindi-tiyak ng mga proseso ng bolisyon ng ahente ay maaaring tumugma sa hindi-tiyak ng ilang pisikal na pangyayari—at ang mga kinalabasan ng mga ito ay maaaring ituring na sanhi ng ahente. Nakabuo ng mga modelo ng bolisyon kung saan ito ay tinitingnang isang uri ng masalimuot na proseso na may elementong pisikal na hindi-tiyak. Isang halimbawa nito ang kay Robert Kane, na nagpalagay na "sa bawat kaso, ang hindi-tiyakan ay gumaganap bilang hadlang o balakid sa pagtupad ng isa sa kanyang mga layunin—isang hadlang o balakid sa loob ng kanyang kalooban na dapat mapagtagumpayan sa pamamagitan ng pagsisikap."<ref name="RKane1" /> Ayon kay Robert Kane, ang gayong "pinakamataas na pananagutan" ay isang kailangang kondisyon para sa kalayaan ng kalooban.<ref name="Kane1996">{{cite book |author=Robert Kane |url=https://books.google.com/books?id=hhuyeYKsWAkC |title=The Significance of Free Will |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-510550-6 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> Isang mahalagang salik sa ganitong teorya ay na hindi maaaring ibaba ang ahente sa antas ng mga pisikal na pangyayari sa utak; sa halip, ang mga proseso ng pag-iisip ay nagbibigay ng kasinghalagang paliwanag sa pagtukoy ng kinalabasan gaya ng kanilang mga pisikal na proseso. Bagaman noong panahong iyon ang [[Mekaniks na kwantum|mekaniks]] [[Mekaniks na kwantum|na kwantum]] (at indeterminismong pisikal) ay nasa unang yugto pa lamang ng pagtanggap, sinabi ni [[C. S. Lewis|C.S. Lewis]] sa kanyang aklat na ''Miracles: A Preliminary Study'' ang lohikong posibilidad na kung mapatutunayang hindi-tiyak ang pisikal na daigdig, ito ay maaaring magsilbing lagusan upang ilarawan ang pagkilos ng isang hindi-pisikal na nilalang sa pisikal na realidad.<ref name="CSLewis1">{{Cite book |author=Lewis, C.S. |url=https://archive.org/details/giftofmiraclesma00mill/page/24 |title=Miracles |publisher=HarperCollins |year=1999 |isbn=978-0-688-17369-2 |page=[https://archive.org/details/giftofmiraclesma00mill/page/24 24] |language=en |orig-year=1947}}</ref> Ang mga hindi-tiyak na pisikal na modelo (lalo na yaong may kinalaman sa hindi-tiyak ng kwantum) ay nagpapakilala ng mga di-inaasahang pangyayari sa antas [[Atomo|atomiko]] o subatomiko. Ang mga pangyayaring ito ay maaaring makaapekto sa aktibidad ng utak, at maaaring magbigay-daan sa hindi-magkasundong kalayaan ng kalooban kung ang nakikitang hindi-tiyak ng ilang proseso ng isipan (halimbawa, ang pansariling persepsyon ng kontrol sa mulat na bolisyon) ay tumutugma sa nakapailalim na hindi-tiyak ng pisikal na kaayusan. Gayunman, ang ugnayang ito ay nangangailangan ng mapag-udyok na papel sa mga [[probabilidad]] na kaduda-duda,<ref name="quantum">{{cite book |author=Kane, Robert |title=Four Views on Free Will (Great Debates in Philosophy) |url=https://archive.org/details/fourviewsonfreew0000unse |publisher=Wiley-Blackwell |year=2007 |isbn=978-1-4051-3486-6 |page=[https://archive.org/details/fourviewsonfreew0000unse/page/9 9] |language=en |chapter=Libertarianism |quote=It would seem that undetermined events in the brain or body would occur ''spontaneously'' and would be more likely to ''undermine'' our freedom rather than ''enhance'' it.}}</ref> at malayo pa sa napapatunayan na ang aktibidad ng utak na responsable sa kilos ng tao ay maaaring maapektuhan ng gayong mga pangyayari. Bukod dito, ang mga hindi-magkasundong modelong ito ay nakasalalay sa ugnayan ng kilos at mulat na bolisyon, gaya ng pinag-aaralan sa [[neurosiyensiya]] ng kalayaan ng kalooban. Malinaw na ang [[pagmamasid]] ay maaaring makagambala sa kinalabasan ng mismong pagmamasid, kaya't nalilimitahan ang ating kakayahang matukoy ang sanhi-at-bunga.<ref name="Bohr1" /> Gayunman, iminungkahi ni [[Niels Bohr]], isa sa mga pangunahing tagapagtatag ng teoryang kwantum, na walang ugnayang maaaring maitakda sa pagitan ng hindi-tiyak ng kalikasan at kalayaan ng kalooban.<ref name="Bohr" /> ==== Mga teoryang ahente o sanhing-sustansiya ==== Ang mga paliwanag na ahente o sanhing-sustansiya tungkol sa hindi-magkasundong kalayaan ng kalooban ay nakasalig sa dualismong sustansiya sa kanilang paglalarawan ng [[Isip|isipan]]. Ipinapalagay na ang ahente ay may kapangyarihang makialam sa pisikal na daigdig.<ref name="Chisholm2004">{{cite book |author=Roderick M. Chisholm |url=https://books.google.com/books?id=2x2I93Ui9i4C |title=Person And Object: A Metaphysical Study |publisher=Psychology Press |year=2004 |isbn=978-0-415-29593-2 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="larke1996">{{cite journal |author=Randolph Clarke |year=1996 |title=Agent Causation and Event Causation in the Production of Free Action |journal=Philosophical Topics |language=en |volume=24 |issue=2 |pages=19–48 |doi=10.5840/philtopics19962427}}</ref><ref name="Donagan1987">{{cite book |author=Alan Donagan |url=https://books.google.com/books?id=7Zc9AAAAIAAJ |title=Choice: The Essential Element in Human Action |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1987 |isbn=978-0-7102-1168-2 |language=en |access-date=27 December 2012}}</ref><ref name="OConner2002">{{cite book |author=Timothy O'Connor |url=https://books.google.com/books?id=AeGC8k8xAOwC |title=Oxford Hb Of Free Will:Libertarian Views: Dualist and Agent-Causal Theories |publisher=Oxford Handbooks Online |year=2005 |isbn=978-0-19-517854-8 |editor=Robert Kane |pages=337–355 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Rowe1991">{{cite book |author=William L. Rowe |url=https://archive.org/details/thomasreidonfree00rowe |title=Thomas Reid on Freedom and Morality |publisher=Cornell University Press |year=1991 |isbn=978-0-8014-2557-8 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012 |url-access=registration}}</ref><ref name="Taylor1966">{{cite book |author=Richard Taylor |url=https://books.google.com/books?id=ImgYAAAAIAAJ |title=Action and purpose |publisher=Prentice-Hall |year=1966 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Thorp1980">{{cite book |author=John Thorp |url=https://archive.org/details/freewilldefencea0000thor |title=Free will: a defence against neurophysiological determinism |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1980 |isbn=9780710005656 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012 |url-access=registration}}</ref><ref name="Zimmerman1984">{{cite book |author=Michael J. Zimmerman |url=https://books.google.com/books?id=BUMwAAAAYAAJ |title=An essay on human action |publisher=P. Lang |year=1984 |isbn=978-0-8204-0122-5 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> Ang mga paliwanag na ahente o sanhing-sustansiya ay iminungkahi nina George Berkeley<ref name="BerkeleyDancy1998">{{cite book |author1=George Berkeley |url=https://books.google.com/books?id=cu7WAAAAMAAJ |title=A treatise concerning the principles of human knowledge |author2=Jonathan Dancy |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-875160-1 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> at Thomas Reid.<ref name="Reid2012">{{cite book |author=Thomas Reid |url=https://books.google.com/books?id=UdYxuQAACAAJ |title=Essays on the Active Powers of the Human Mind; An Inquiry Into the Human Mind on the Principles of Common Sense; And an Essay on Quantity |date=2012 |publisher=HardPress |isbn=978-1-4077-2950-3 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> Kinakailangan na ang sanhi ng ahente ay hindi bunga ng mga naunang pangyayari. Kinakailangan din na ang pagdulot ng ahente sa nasabing pangyayari ay hindi rin sanhi ng mga naunang pangyayari. Ilang suliranin ang natukoy sa ganitong pananaw. Una, mahirap matukoy ang dahilan sa anumang pagpili ng ahente, na nagmumungkahi na maaaring ito ay sapalaran o bunga ng pagkakataon (nang walang batayang pinagmumulan ng malayang pasya). Ikalawa, pinagtatanungan kung ang mga pisikal na pangyayari ay maaaring sanhi ng isang panlabas na sustansiya o isipan, isang karaniwang suliranin na kaugnay ng dualismong interaksyonista. ==== Inkompatibilismong mahigpit ==== Ang inkompatibilismong mahigpit ay ang ideya na ang malayang kalooban ay hindi maaaring umiral, mapa-deterministiko man ang mundo o hindi. Ipinagtanggol ni Derk Pereboom ang inkompatibilismong mahigpit, na tinukoy ang iba't ibang posisyon kung saan hindi mahalaga ang malayang kalooban sa indeterminismo/determinismo, kabilang ang mga sumusunod:<ref name="Derk1" /> # Determinismo (D) ay totoo, D ay hindi nangangahulugang wala tayong malayang kalooban (MK), subalit sa katotohanan, wala talaga tayong F. # D ay totoo, D ay hindi nangangahulugang wala tayong MK, subalit sa katotohanan hindi natin alam kung mayroon tayong F. # D ay totoo, at mayroon tayong MK. # D ay totoo, mayroon tayong MK, at MK ay nangangahulugang D. # D ay hindi napatunayan, subalit mayroon tayong MK. # D ay hindi totoo, mayroon tayong MK, at magkakaroon pa rin tayo ng MK kahit na totoo ang D. # D ay hindi totoo, wala tayong MK, subalit ang MK ay tugma sa D. Tinatawag ni Pereboom ang posisyon 3 at 4 na ''determinismong maluwag'', posisyon 1 bilang isang anyo ng ''determinismong mahigpit'', posisyon 6 bilang isang anyo ng ''libertariyanismong klasiko'', at anumang posisyon na may MK bilang ''kompatibilismo''. Itinanggi ni [[John Locke]] na may kabuluhan ang pariralang "malayang kalooban" (ihambing sateolohikal na walang-kognitibismo, isang katulad na pananaw sa pag-iral ng [[Diyos]]). Ayon sa kanya, hindi mahalaga ang katotohanan ng determinismo. Naniniwala siya na ang pangunahing katangian ng kusang kilos ay ang kakayahan ng isang indibidwal na ''ipagpaliban'' ang isang desisyon nang sapat na oras upang pag-isipan o suriin ang mga kahihinatnan ng isang pagpili: "...ang kalooban sa katotohanan, ay walang ibig sabihin kundi kapangyarihan, o kakayahan, na pumili o magpabor."<ref>Locke, J. (1689). ''An Essay Concerning Human Understanding'' (1998, ed). Book II, Chap. XXI, Sec. 17. Penguin Classics, Toronto. (sa Ingles)</ref> Sang-ayon ang makabagong pilosopo na si Galen Strawson kay Locke na ang katotohanan o kamalian ng determinismo ay hindi mahalaga sa suliranin.<ref name="GStraw">Strawson, G. (1998, 2004). "Free will". In E. Craig (ed.), ''Routledge Encyclopedia of Philosophy''. London: Routledge. Nakuha noong Agosto 17, 2006, [http://www.rep.routledge.com/article/V014 ((online))] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070825055350/http://www.rep.routledge.com/article/V014|date=2007-08-25}} (sa Ingles)</ref> Pinagtatalunan niya na ang ideya ng malayang kalooban ay humahantong sa walang katapusang pag-urong at kaya [[walang saysay]]. Ayon kay Strawson, kung ang isang tao ay responsable sa kanyang ginagawa sa isang sitwasyon, dapat ay responsable rin siya sa paraan ng kanyang kaisipan sa ilang aspeto. Subalit imposible na maging responsable sa paraan ng kanyang kaisipan sa anumang aspeto. Ito ay dahil upang maging responsable sa isang sitwasyon S, dapat ay responsable ka sa paraan ng iyong sarili sa ''S<sup>−1</sup>''. Upang maging responsable sa paraan ng iyong sarili sa ''S<sup>−1</sup>'', dapat ay responsable ka sa paraan ng iyong sarili sa ''S<sup>−2</sup>'', at iba pa. Sa isang punto sa kadena, dapat ay may naganap na kilos ng pinagmumulan bagong kadena ng sanhi. Subalit imposible ito. Hindi maaaring likhain ng tao ang kanyang sarili o ang kanyang mga mental na estado mula sa wala. Ipinapahiwatig ng argumentong ito na ang malayang kalooban mismo ay katawa-tawa, subalit hindi na hindi tugma na ito sa determinismo. Tinatawag ni Strawson ang kanyang pananaw bilang "pessimismo," subalit maaari itong iklasipika bilang inkompatibilismong mahigpit.<ref name="GStraw" /> ===== Determinismong sanhi ===== Ang determinismong sanhi ay ang konsepto na nakatali ang mga pangyayari sa isang tiyak na konteksto sa sanhi sa paraan na ang anumang kalagayan (ng isang bagay o pangyayari) ay ganap na tinutukoy ng mga naunang kalagayan. Ipinapahayag ng determinismong sanhi na may tuloy-tuloy na kadena ng mga nakaraang pangyayari na umaabot pabalik sa pinagmulan ng uniberso. Naniniwala ang mga tagapagtaguyod ng determinismong sanhi na walang bagay na walang sanhi o kusang nilikha. Ang pinaka-karaniwang anyo ng determinismong sanhi ay ang determinismong nomolohikal (o determinismong siyentipiko), na ang nakaraan at kasalukuyan ay ganap at kinakailangang nagtatakda ng hinaharap ayon sa mahigpit na mga batas ng kalikasan, kung saan ang bawat pangyayari ay hindi maiiwasang resulta ng mga nakaraang pangyayari. Ang mekanikang kuwantum ay nagdudulot ng seryosong hamon sa pananaw na ito. Patuloy ang pangunahing pagtatalo kung ang pisikal na uniberso ay tunay na deterministiko. Bagaman hindi maaaring gamitin ang [[Pamamaraang makaagham|metodong siyentipiko]] upang ganap na ipawalang-bisa ang indeterminismo sa konteksto ng paglabag sa pagsasara ng sanhi, maaari itong gamitin upang tukuyin ang indeterminismo sa batas ng kalikasan. Sa kasalukuyan, ang mga interpretasyon ng mekanikang kuwantum ay parehong deterministiko at indeterministiko, at ito ay patuloy na sinusuri sa pamamagitan ng mga [[eksperimento]].<ref name="GroblacherPaterek2007">{{cite journal |last1=Groblacher |first1=Simon |last2=Paterek |first2=Tomasz |last3=Kaltenbaek |first3=Rainer |last4=Brukner |first4=Caslav |last5=Zukowski |first5=Marek |last6=Aspelmeyer |first6=Markus |last7=Zeilinger |first7=Anton |year=2007 |title=An experimental test of non-local realism |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-04-19_446_7138/page/870 |journal=Nature |language=en |volume=446 |issue=7138 |pages=871–75 |arxiv=0704.2529 |bibcode=2007Natur.446..871G |doi=10.1038/nature05677 |issn=0028-0836 |pmid=17443179 |s2cid=4412358}}</ref> ===== Tadhana at kapalaran ===== {{Pangunahin|Kapalaran}} Ang tadhana o kapalaran ay isang paunang itinakdang daloy ng mga pangyayari. Maaaring isipin ito bilang paunang itinakdang hinaharap, maging sa pangkalahatan o para sa isang indibiduwal. Isa itong konsepto batay sa paniniwala na may nakatakdang natural na kaayusan sa [[kosmos]]. Bagaman madalas na magkapalit ang paggamit ng mga salitang "kapalaran" at "tadhana," may magkakaibang kahulugan ang mga ito. Ang kapalaran ay karaniwang nagpapahiwatig na may isang itinakdang landas na hindi maaaring iwasan, at kung saan wala tayong kontrol. Kaugnay ito ng determinismo, subalit hindi nito sinasabi ang anumang tiyak tungkol sa pisikal na determinismo. Kahit na may pisikal na hindi-determinismo, ang isang pangyayari ay maaari pa ring italaga ng labas. Ang tadhana naman ay kaugnay din ng determinismo, subalit hindi rin naglalabas ng tiyak na pahayag tungkol sa pisikal na determinismo. Kahit na may pisikal na hindi-determinismo, ang isang pangyayari ay maaari pa ring itinakda na mangyari. Ang tadhana ay nagpapahiwatig na may isang itinakdang landas na hindi maaaring iwasan, subalitf hindi nito awtomatikong nagtatakda kung paano ang landas na iyon ay naitatag (hal., hindi ito direktang sumasalungat sa inkompatibilistang malayang kalooban). Kung umiiral ang malayang kalooban, maaari itong maging mekanismo kung paano napipili ang itinakdang kinalabasan (itinakda upang kumatawan sa tadhana).<ref name="Blackwell2011">{{cite book |author=Ben C. Blackwell |url=https://books.google.com/books?id=WDZxSq9nx4IC |title=Christosis: Pauline Soteriology in Light of Deification in Irenaeus and Cyril of Alexandria |publisher=Mohr Siebeck |year=2011 |isbn=978-3-16-151672-6 |page=50 |language=en |access-date=8 Disyembre 2012}}</ref> ===== Determinismong lohikal ===== Ang talakayan tungkol sa tadhana ay hindi nangangailangan ng pagkakaroon ng [[sobrenatural]] na kapangyarihan. Ang lohikal na determinismo o determinasyon ay ang ideya na lahat ng proposisyon, maging tungkol sa [[nakaraan]], [[kasalukuyan]], o [[hinaharap]], ay alinman sa totoo o mali. Lumilikha ito ng natatanging problema para sa malayang kalooban dahil ang mga proposisyon tungkol sa hinaharap ay may katotohanan na sa kasalukuyan (ibig sabihin, ito ay itinakda na bilang totoo o mali), at tinutukoy bilang problema ng mga hinaharap na nakadepende. ===== Omnisiyensiya ===== Ang Omnisiyensiya o kamalayan sa lahat ng bagay ay ang kakayahang malaman ang lahat ng maaaring malaman (kasama rito ang lahat ng hinaharap na pangyayari), at karaniwang itinuturing na katangian ng isang diyos na lumikha. Ang kamalayan sa lahat ng bagay ay nagpapahiwatig ng pagkakaroon ng tadhana. Ilang [[manunulat]] ang nagsasabing ang malayang kalooban ay hindi maaaring umiral kasama ng [[kamalayan]] sa lahat ng bagay. Isang argumento ang nagsasabing ang isang omniscient na lumikha ay hindi lamang nagpapahiwatig ng tadhana kundi ng isang uri ng mataas na antas ng predeterminismo tulad ng mahigpit na teolohikal na determinismo o predestinasyon – na itinakda na nila ang lahat ng pangyayari at kinalabasan sa uniberso nang pauna. Sa ganitong kaso, kahit na ang isang indibiduwal ay maaaring magkaroon ng impluwensya sa kanilang mababang antas na pisikal na sistema, ang kanilang mga pagpili tungkol dito ay hindi na kanila, tulad ng sa libertaryanong malayang kalooban. Ang kamalayan sa lahat ng bagay ay ginagamit bilang argumento ng hindi pagkakatugma ng mga katangian para sa pag-iral ng Diyos, kilala bilang argumento mula sa malayang kalooban, at malapit na kaugnay ng iba pang ganitong argumento, halimbawa ang hindi pagkakatugma ng kapangyarihan ng Diyos sa pagiging mabuting lumikha (ibig sabihin, kung alam ng diyos kung ano ang pipiliin nila, responsable siya sa pagpapaabot sa pagpili nito). ===== Predeterminismo ===== Ang predeterminismo ay ang ideya na ang lahat ng pangyayari ay itinakda nang pauna.<ref name="McKewan">{{cite encyclopedia |year=2009 |title=Predeterminism |encyclopedia=Encyclopedia of Time: Science, Philosophy, Theology, & Culture |publisher=SAGE Publications |last=McKewan |first=Jaclyn |editor=H. James Birx" |pages=1035–36 |language=en |doi=10.4135/9781412963961.n191 |isbn=978-1-4129-4164-8 |chapter=Evolution, Chemical}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Predeterminism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/predeterminism |access-date=20 Disyembre 2012 |date=2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904051839/http://oxforddictionaries.com/definition/english/predeterminism |archive-date=Setyembre 4, 2012 |url-status=dead}}. See also {{cite encyclopedia |title=Predeterminism |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=Collins |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/predeterminism |access-date=20 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130408100159/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/predeterminism |archive-date=8 April 2013 |url-status=live}}</ref> Ang predeterminismo ay pilosopiya na nagsasabing lahat ng pangyayari sa [[kasaysayan]], nakaraan, kasalukuyan, at hinaharap, ay naitakda na o alam na (ng Diyos, tadhana, o iba pang puwersa), kabilang ang mga gawaing pantao. Karaniwan, ang predeterminismo ay tinutukoy na ang mga gawaing pantao ay hindi makakaapekto sa (o walang kinalaman sa) mga kinalabasan ng paunang itinakdang daloy ng mga pangyayari, at ang tadhana ng isang tao ay itinakda nang panlabas (hal., eksklusibo ng isang diyos na lumikha). Ang konsepto ng predeterminismo ay madalas na ipinapaliwanag gamit ang determinismong sanhi, na nagpapahiwatig na may tuloy-tuloy na kadena ng mga naunang pangyayari mula sa simula ng uniberso. Sa kaso ng predeterminismo, ang kadena ng mga pangyayaring ito ay paunang itinakda, at ang mga gawaing pantao ay hindi makakaapekto sa mga kinalabasan ng paunang itinakdang kadena. Maaari rin itong tukuyin bilang partikular na uri ng determinismo.<ref name="McKewan" /><ref>{{cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=10 September 2009 <!-- date found by checking page's source code where format of date given as m.d.y --> |title=Some Varieties of Free Will and Determinism |url=http://philosophy.lander.edu/ethics/notes-determinism.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121013023921/http://philosophy.lander.edu/ethics/notes-determinism.html |archive-date=13 Oktubre 2012 |access-date=19 Disyembre 2012 |work=Philosophy 302: Ethics |publisher=philosophy.lander.edu |language=en |quote=Predeterminism: the philosophical and theological view that combines God with determinism. On this doctrine events throughout eternity have been foreordained by some supernatural power in a causal sequence.}}</ref> Maaari rin itong gamitin nang magkasingkahulugan sa determinismong sanhi – sa konteksto ng kakayahan nitong tukuyin ang mga pangyayaring hinaharap.<ref name="McKewan" /><ref>{{cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=10 Setyembre 2009 <!-- date found by checking page's source code where format of date given as m.d.y --> |title=Some Varieties of Free Will and Determinism |url=http://philosophy.lander.edu/ethics/notes-determinism.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121013023921/http://philosophy.lander.edu/ethics/notes-determinism.html |archive-date=13 Oktubre 2012 |access-date=19 Disyembre 2012 |work=Philosophy 302: Ethics |publisher=philosophy.lander.edu |language=en |quote=Predeterminism: the philosophical and theological view that combines God with determinism. On this doctrine events throughout eternity have been foreordained by some supernatural power in a causal sequence.}}</ref> Sa kabila nito, ang predeterminismo ay madalas na itinuturing na hiwalay sa determinismong sanhi.<ref name="McKewan" /><ref>Tingnan ang halimbawa ni {{cite journal |author=Hooft, G. |year=2001 |title=How does god play dice? (Pre-)determinism at the Planck scale |journal=harvard.edu |language=en |arxiv=hep-th/0104219 |bibcode=2001hep.th....4219T |quote=Predeterminism is here defined by the assumption that the experimenter's 'free will' in deciding what to measure (such as his choice to measure the x- or the y-component of an electron's spin), is in fact limited by deterministic laws, hence not free at all}}, at {{cite journal |author=Sukumar, CV |year=1996 |title=A new paradigm for science and architecture |journal=City |language=en |volume=1 |issue=1–2 |pages=181–83 |bibcode=1996City....1..181S |doi=10.1080/13604819608900044 |quote=Quantum Theory provided a beautiful description of the behaviour of isolated atoms and nuclei and small aggregates of elementary particles. Modern science recognized that predisposition rather than predeterminism is what is widely prevalent in nature.}}</ref> Ang katawagang predeterminismo ay madalas ding gamitin sa konteksto ng biyolohiya at [[Pagmamana ng katangian|pagmamana]], kung saan ito ay kumakatawan sa isang uri ng determinismong biyolohikal.<ref>{{cite encyclopedia |title=Predeterminism |encyclopedia=Merriam-Webster Dictionary |publisher=Merriam-Webster, Incorporated |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/predeterminism |access-date=20 Disyembre 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130403050806/http://www.merriam-webster.com/dictionary/predeterminism |archive-date=3 Abril 2013 |url-status=live}} Tingnan ang halimbawa ni {{cite journal |author=Ormond, A.T. |year=1894 |title=Freedom and psycho-genesis |url=https://zenodo.org/record/1429090 |journal=Psychological Review |language=en |volume=1 |issue=3 |pages=217–29 |doi=10.1037/h0065249 |quote=The problem of predeterminism is one that involves the factors of heredity and environment, and the point to be debated here is the relation of the present self that chooses to these predetermining agencies}}, at {{cite journal |author=Garris, M.D. |display-authors=etal |year=1992 |title=A Platform for Evolving Genetic Automata for Text Segmentation (GNATS) |journal=Science of Artificial Neural Networks |language=en |volume=1710 |pages=714–24 |bibcode=1992SPIE.1710..714G |doi=10.1117/12.140132 |quote=However, predeterminism is not completely avoided. If the codes within the genotype are not designed properly, then the organisms being evolved will be fundamentally handicapped. |s2cid=62639035}}</ref> Ang katagang predeterminismo ay hindi lamang nangangahulugang pagtukoy ng lahat ng pangyayari, kundi ang paunang at sinasadyang may malay na pagtukoy sa lahat ng pangyayari (samakatuwid, ginagawa ito, marahil, ng isang may malay na nilalang). Habang ang determinismo ay karaniwang tumutukoy sa naturalistang maipaliwanag na sanhi ng mga pangyayari, ang predeterminismo ay sa kahulugan nito ay nagpapahiwatig ng isang tao o isang "may-ari" na kumokontrol o nagpaplano sa sanhi ng mga pangyayari bago ito mangyari at marahil naninirahan sa labas ng natural na unibersong sanhi. Ang predestinasyon ay nagsasaad na isang lubos na makapangyarihang nilalang ay tunay na nagtakda ng lahat ng pangyayari at kinalabasan sa uniberso nang pauna, at ito ay isang kilalang doktrina ng mga [[John Calvin|Calvinista]] sa [[teolohiyang Kristiyano]]. Ang [[predestinasyon]] ay madalas ituring bilang isang anyo ng mahigpit na teolohikal na determinismo. Dahil dito, ang predeterminismo ay inihahambing sa fatalismo.<ref>{{cite journal |author=Sherman, H. |year=1981 |title=Marx and determinism |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-issues_1981-03_15_1/page/60 |journal=Journal of Economic Issues |language=en |volume=15 |issue=1 |pages=61–71 |doi=10.1080/00213624.1981.11503814 |jstor=4224996 |quote=Many religions of the world have considered that the path of history is predetermined by God or Fate. On this basis, many believe that what will happen will happen, and they accept their destiny with fatalism.}}</ref> Ang fatalismo ay ang ideya na lahat ay itinakdang mangyari, kaya ang mga tao ay walang kontrol sa kanilang hinaharap. ==== Determinismong teolohikal ==== Ang determinismong teolohikal ay isang anyo ng determinismo na nagsasaad na lahat ng pangyayaring nagaganap ay itinakda na o itinadhana na mangyari ng isang [[Monoteismo|monoteistikong]] diyos, o kaya naman, nakatakdang maganap batay sa Kanyang pagiging lubos na nakaaalam ng lahat ng bagay (omnisiyensya). May dalawang uri ng determinismong teolohikal, na tinutukoy dito bilang malakas at mahina.<ref name="JordanTate2004">{{cite book |author1=Anne Lockyer Jordan |url=https://books.google.com/books?id=uBVuNip8qjkC |title=Philosophy of Religion for A Level OCR Edition |author2=Anne Lockyer Jordan Neil Lockyer Edwin Tate |author3=Neil Lockyer |author4=Edwin Tate |publisher=Nelson Thornes |year=2004 |isbn=978-0-7487-8078-5 |page=211 |language=en |access-date=22 Disyembre 2012}}</ref> * Ang una, ang malakas na determinismong teolohikal, ay nakabatay sa konsepto ng isang diyos na manlilikha na nagtatakda ng lahat ng pangyayari sa kasaysayan: "ang bawat bagay na nagaganap ay itinadhana ng isang diyos na lubos na makapangyarihan at nakaaalam ng lahat."<ref name="Iannone2001">{{cite book |author=A. Pabl Iannone |title=Dictionary of World Philosophy |publisher=Taylor & Francis |year=2001 |isbn=978-0-415-17995-9 |page=194 |language=en |chapter=determinism |access-date=22 Disyembre 2012 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=7wBmBO3vpE4C}}</ref> * Ang pangalawa, ang mahinang determinismong teolohikal, ay nakabatay naman sa konsepto ng banal na kaalaman sa hinaharap – "dahil ang pagkaalam ng Diyos ay ganap at walang pagkakamali, ang mga bagay na alam Niya tungkol sa hinaharap ay tiyak na mangyayari; samakatuwid, ang hinaharap ay nakatakda na."<ref name="Huyssteen2003">{{cite book |author=Wentzel Van Huyssteen |title=Encyclopedia of science and religion |publisher=Macmillan Reference |year=2003 |isbn=978-0-02-865705-9 |volume=1 |page=217 |language=en |chapter=theological determinism |access-date=22 Disyembre 2012 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HIcYAAAAIAAJ}}</ref> May ilang bahagyang pagkakaiba sa ganitong pagkakahati. May ilan na nagsasabing ang determinismong teolohikal ay nangangailangan ng ganap na pagtatalaga ng lahat ng kaganapan at kinalabasan ng Diyos (ibig sabihin, hindi nila itinuturing ang mahinang bersyon bilang determinismong teolohikal maliban kung itinatanggi rin ang malayang pagpapasya), o kaya, hindi nila itinuturing na determinismong teolohikal ang mahinang bersyon.<ref name="VanArragon2010" /> Maaari ring ituring ang determinismong teolohikal bilang isang anyo ng determinismong sanhi, kung saan ang mga naunang kalagayan ay ang likas na katangian at kalooban ng Diyos.<ref name="stanfordmoralresponsibility" /> Kaugnay ng malayang pagpapasya at ng pag-uuri ng kompatibilismo o inkompatibilismong teolohikal, ang determinismong teolohikal ay ang [[tesis]] na umiiral ang Diyos at mayroon Siyang hindi nagkakamaling kaalaman sa lahat ng totoong proposisyon, kabilang ang mga proposisyon tungkol sa ating mga gagawing aksyon sa hinaharap; ito ang pinakasimpleng depinisyon na sumasaklaw sa lahat ng anyo ng determinismong teolohikal.<ref name="stanfordincompatibilismarguments" /> [[Talaksan:TheologicalDeterminismXFreeWill (tl).svg|thumb|Isang pinasimpleng taksonomiya ng mga pampilosopiya na paninindigan hinggil sa malayang kalooban at determinismong teolohikal.<ref name="stanfordforeknowledge" />]] May iba't ibang implikasyon ang determinismong teolohikal para sa metapisikal na malayang pagpapasya depende sa interpretasyong pampilosopiya. * Ang malakas na determinismong teolohikal ay hindi tugma sa metapisikal na malayang pagpapasya at isang anyo ito ng matigas na determinismong teolohikal (na katumbas ng tinatawag na ''fatalismong teolohikal''). Ipinapalagay nito na hindi umiiral ang malayang pagpapasya at ang Diyos ay may ganap na kontrol sa mga kilos ng tao. Ang matigas na determinismong teolohikal ay may kahalintulad na implikasyon sa matigas na determinismo, bagaman hindi nito kinakailangang pawalang-bisa ang kompatibilistang malayang pagpapasya.<ref name="stanfordforeknowledge" /> Isang anyo ito ng inkompatibilismong teolohikal. * Samantala, ang mahinang determinismong teolohikal ay maaaring maging tugma o hindi tugma sa metapisikal na malayang pagpapasya depende sa pampilosopiya na [[pagpapaliwanag]] ng pagkaalam ng Diyos. Dahil dito, maaari itong ituring na isang anyo ng matigas na determinismong teolohikal (fatalismong teolohikal) o malambot na determinismong teolohikal, isang terminong ginagamit para sa kalinawan. Ipinapalagay ng malambot na determinismong teolohikal na ang mga tao ay may kalayaang pumili ng kanilang mga aksyon; alam lamang ng Diyos kung ano ang kanilang pipiliin bago pa ito mangyari, subalit hindi Niya binabago ang kinalabasan. Ang pamamahala ng Diyos ay "kompatible" sa kusang-loob na pagpili. Ang malambot na determinismong teolohikal ay kilala rin bilang kompatibilismong teolohikal. Ang pagtanggi sa determinismong teolohikal (o sa banal na kaalaman sa hinaharap) ay itinuturing namang inkompatibilismong teolohikal, na kaugnay ng mas pangkalahatang talakayan tungkol sa malayang pagpapasya.<ref name="stanfordforeknowledge" /> Ang pangunahing argumento para sa fatalismong teolohikal sa kaso ng mahinang determinismong teolohikal ay ganito: # Ipagpalagay na umiiral ang banal na kaalaman sa hinaharap o ang pagkaalam ng Diyos sa lahat ng bagay. # Ang hindi nagkakamaling kaalaman sa hinaharap ay nagpapahiwatig ng tadhana (tiyak na alam na kung ano ang gagawin ng isang tao). # Ang tadhana ay nag-aalis ng posibilidad ng alternatibo (hindi maaaring kumilos nang iba). # Samakatwid, hindi tugma ito sa metapisikal na malayang pagpapasya. Madalas tanggapin ang argumentong ito bilang batayan ng inkompatibilismong teolohikal, na nagtatanggi alinman sa malayang pagpapasya o sa banal na kaalaman ng Diyos, at dahil dito, pati na rin sa determinismong teolohikal. Sa kabilang dako, kailangang hanapan ng tugon ito ng kompatibilismong teolohikal. Kabilang sa mga tugon ng mga kompatibilistang teolohikal ang sumusunod: * Pagtanggi sa pagkakaroon ng katotohanang halaga (''truth value'') ng mga pangyayaring panghinaharap, bagaman nagreresulta ito sa pagtanggi rin sa banal na kaalaman at samakatuwid sa determinismong teolohikal. * Pagpapatibay ng pagkakaiba ng hindi-nakabatay sa oras na kaalaman (''space-time independence''), isang pananaw na isinusulong halimbawa nina Boecio,<ref name="Huyssteen20032">{{cite book |author=Wentzel Van Huyssteen |title=Encyclopedia of science and religion |publisher=Macmillan Reference |year=2003 |isbn=978-0-02-865705-9 |volume=1 |page=217 |language=en |chapter=theological determinism |access-date=22 Disyembre 2012 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HIcYAAAAIAAJ}}</ref> [[Tomas ng Aquino|Tomas de Aquino]],<ref>{{cite book |author=Aquinas, St. Thomas |title=Summa Theologica |year=1923 |language=la |chapter=Ia, q. 14, art 13. |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.126741}} </ref> at C.S. Lewis.<ref>{{cite book |author=C.S. Lewis |title=Mere Christianity |publisher=Touchstone:New York |year=1980 |page=149 |language=en}}</ref> * Pagtanggi sa Prinsipyo ng Alternatibong mga Posibilidad: "Kung hindi mo maaaring gawin ang kabaligtaran ng iyong ginawa, hindi ka malayang kumilos." Halimbawa, maaaring magkaroon ang isang tagamasid na tao ng [[makina]] na kayang tuklasin kung ano ang mangyayari sa hinaharap, subalit ang pag-iral o paggamit ng makinang ito ay walang impluwensiya sa kinalabasan ng mga pangyayari.<ref name="zagzebski1991">{{cite book |author=Linda Trinkaus Zagzebski |title=The Dilemma of Freedom and Foreknowledge |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-510763-0 |language=en |chapter=kabanata 6, seksyon 2.1 |access-date=22 Disyembre 2012 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=0v9nLMBtGYcC}}</ref> Sa kahulugan ng kompatibilismo at inkompatibilismo, madalas hindi pinaghihiwalay ng mga sanggunian ang determinismong pisikal at ang mas mataas na antas ng determinismo (tulad ng predeterminismo o determinismong teolohikal). Dahil dito, ang matigas na determinismo kaugnay ng determinismong teolohikal ay maaaring uriin bilang matigas na inkompatibilismo kaugnay ng determinismong pisikal (kung walang pahayag tungkol sa panloob na sanhi o determinismo ng sansinukob), o kahit bilang kompatibilismo (kung ang kalayaan mula sa determinismo ay hindi itinuturing na kailangan para sa malayang pagpapasya). Sa parehong prinsipyo, maaaring uriin ang metapisikal na libertariyanismo (isang anyo ng inkompatibilismo kaugnay ng determinismong pisikal) bilang kompatibilismo kaugnay ng determinismong teolohikal (kung ipinapalagay na ang mga malayang kaganapan ay itinakda na mangyari subalit hindi "itinadhana "o tinukoy ng Diyos ang kinalabasan ng mga ito). Kung tatanggapin naman ang matigas na determinismong teolohikal (kung ipagpapalagay na ang mga kinalabasan ay itinadhana mismo ng Diyos), kung gayon ay hindi na posible ang metapisikal na libertariyanismo at kakailanganin itong muling uriin (bilang matigas na inkompatibilismo, dahil ang sansinukob ay nananatiling itinuturing na hindi deterministiko – bagaman teknikal na tama pa rin ang pagtukoy dito bilang matigas na determinismo).<ref name="VanArragon2010" /> ==== Problema ng isip at katawan ==== Ang ideya ng malayang pagpapasya ay isang aspekto ng problema ng isip at katawan, ibig sabihin, ang pagtalakay sa ugnayan ng isip (halimbawa, kamalayan, [[alaala]], at paghatol) at [[Katawan ng tao|katawan]] (halimbawa, utak ng tao at [[sistemang nerbiyos]]). Ang mga pampilosopiyang modelo ng isip ay hinahati sa mga pisikal at di-pisikal na pagpapaliwanag. Ang duwalismong Cartesiyano ay naniniwalang ang isip ay isang di-pisikal na substansiya, ang luklukan ng kamalayan at [[talino]], at hindi ito kapareho ng mga pisikal na kalagayan ng utak o katawan. Iminumungkahi nito na bagaman nagkakaroon ng ugnayan ang dalawang daigdig (ang isip at ang katawan), ang bawat isa ay may ilang antas ng kasarinlan. Sa ilalim ng duwalismong Cartesiyano, ang panlabas na isip ay responsable sa pagkilos ng katawan, bagaman madalas ang di-malay na aktibidad ng utak ay dulot ng mga panlabas na pangyayari (halimbawa, ang agarang reaksyon kapag napaso).<ref name="Peruzzi">Tingnan ang halimbawa: {{cite book |author=Sandro Nannini |title=Mind and Causality |publisher=John Benjamins Publishing |year=2004 |isbn=978-1-58811-475-4 |editor=Alberto Peruzzi |pages=69 ''ff'' |language=en |chapter=Chapter 5: Mental causation and intentionality in a mind naturalizing theory |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zYEPifPTQK4C&pg=PA75}}</ref> Ipinapalagay ng duwalismong Cartesiyano na ang pisikal na daigdig ay hindi deterministiko&nbsp;– at na ang panlabas na isip ay may kontrol sa ilang pisikal na kaganapan, na nagbibigay ng paliwanag para sa inkompatibilistang malayang pagpapasya. Mula rito, umusbong ang isang anyo na tinatawag na duwalismong interaksiyonalista, na nagmumungkahi ng dalawang-paraang interaksyon: na may ilang pisikal na kaganapan na sanhi ng mga gawaing mental, at may ilang gawaing mental na sanhi ng mga pisikal na kaganapan. Isa sa mga makabagong pananaw hinggil sa posibleng paghihiwalay ng isip at katawan ay ang pormulasyong "tatlong daigdig" ni [[Karl Popper]].<ref name="Popper">{{cite book |author=Karl Raimund Popper |title=All Life is Problem Solving |publisher=Psychology Press |year=1999 |isbn=978-0-415-17486-2 |edition=1 panayam binigay sa Mannheim, 8 Mayo 1972 |pages=23 ''ff'' |language=en |chapter=Notes of a realist on the body-mind problem |quote=The body-mind relationship...includes the problem of man's position in the physical world...'World 1'. The world of conscious human processes I shall call 'World 2', and the world of the objective creations of the human mind I shall call 'World 3'. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Pa3cZYwdq28C&pg=PA23}}</ref> Ang duwalismong Cartesiyano at ang tatlong daigdig ni Popper ay dalawang anyo ng tinatawag na plurarlismong [[Epistemolohiya|epistemolohikal]], ang paniniwalang kailangan ng iba't ibang pamamaraang epistemolohikal upang ganap na mailarawan ang daigdig. Kabilang sa iba pang anyo ng plurarlismong epistemolohikal ang paralelismong sikopisikal at epiphenomenalismo. Sa pananaw na ito, ang problema ng isip at katawan ay hindi maibababa o maipapaliwanag lamang gamit ang mga konsepto ng [[likas na agham]]. Ang kasalungat na pananaw naman ay tinatawag na pisikalismo. Ang pisikalismo ay isang teoryang pampilosopiya na nagsasaad na ang lahat ng umiiral ay hindi hihigit sa mga pisikal nitong katangian, na walang mga di-pisikal na substansiya (halimbawa, mga isipan na ganap na hiwalay sa katawan). Maaaring reduktibo o di-reduktibo ang pisikalismo. Ang reduktibong pisikalismo ay nakabatay sa ideya na ang lahat ng bagay sa daigdig ay maaaring maibalik o maipaliwanag sa pinakapayak nitong pisikal o materyal na batayan. Sa kabilang dako, ang di-reduktibong pisikalismo ay nagsasaad na ang mga katangiang mental ay bumubuo ng hiwalay na [[Ontolohiya|ontolohikal]] na kategorya mula sa mga katangiang pisikal, na ang mga kalagayang mental (gaya ng ''qualia'') ay hindi maaaring ibaba sa mga kalagayang pisikal. Bagaman maaaring isipin na magkaibang uri ang mga kalagayang mental at mga kalagayang neorolohikal, hindi nito awtomatikong inaalis ang posibilidad na may korelasyon sa pagitan ng mga ito. Sa isa sa mga ganitong pormulasyon, ang anomalyang monismo, ang mga kaganapang mental ay ''supervene'' o umaasa sa mga kaganapang pisikal, na inilalarawan ang paglitaw ng mga katangiang mental na kaugnay ng mga katangiang pisikal&nbsp;– nagpapahiwatig ng kaugnayang sanhi (''causal reducibility''). Dahil dito, madalas uriin ang di-reduktibong pisikalismo bilang isang anyo ng duwalismong katangian sa halip na monismo, bagaman may mga anyo ng duwalismong katangian na hindi sumasang-ayon sa kaugnayang sanhi ng mga kalagayang mental. Ang inkompatibilismo ay nangangailangan ng pagkakaiba sa pagitan ng mental at pisikal, bilang komentaryo sa hindi pagkakatugma ng deterministikong pisikal na realidad at ng karanasang may malayang pagpapasya. Bilang dagdag, ang libertariyanismong metapisikal ay kailangang magpahayag ng impluwensiya sa pisikal na realidad; at kung ang isip ang may pananagutan sa impluwensiyang ito (sa halip na basta walang-piling sistema), dapat itong naiiba sa katawan upang magawa ito. Parehong duwalismong substansiya at duwalismong katangian ang nag-aalok ng ganitong pagkakaiba, at yaong mga bersyong hindi ganap na walang epekto sa pisikal na daigdig (halimbawa, ''duwalismong interaksiyonalista'' at ''di-reduktibong pisikalismo'') ay nagbibigay ng teoretikal na batayan para sa inkompatibilistang malayang pagpapasya. Napuna na hanggang ngayon, hindi pa nalulutas ng mga batas ng pisika ang tinatawag na mahigpit na suliranin ng kamalayan:<ref name="Kalat">Tingnan {{cite encyclopedia |title=The hard problem of consciousness |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy |url=http://www.iep.utm.edu/hard-con/ |access-date=2015-04-27 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420211306/http://www.iep.utm.edu/hard-con/ |archive-date=2015-04-20 |author=Josh Weisberg |url-status=live}} o {{cite encyclopedia |title=Consciousness: §9.9 Non-physical theories |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2014 Edition) |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=Abril 27, 2015 |date=Ene 14, 2014 |editor=Edward N. Zalta |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20211227132808/https://plato.stanford.edu/entries/consciousness/#NonPhyThe |archive-date=Disyembre 27, 2021 |chapter-url=http://plato.stanford.edu/entries/consciousness/#NonPhyThe |author=Robert Van Gulick |chapter=Consciousness |url-status=live}}</ref> "Ang paglutas sa mahigpit na suliranin ng kamalayan ay kinabibilangan ng pagtukoy kung paano nagdudulot ng mga karanasan ang mga prosesong [[pisyolohikal]] tulad ng pagdaloy ng mga [[Ion|iono]] sa lamad ng nerbiyos." Ayon sa ilan, "na malapit na kaugnay ng mahigpit na problema ng kamalayan, ang mahigpit na problema ng malayang pagpapasya ay ang ubod ng isyung kamalayan at kalayaan: nakaaapekto ba talaga ang malay na pagpapasya sa materyal na daigdig?"<ref name="Baumeister2" /> Subalit, ayon naman sa iba, "ang kamalayan ay may higit na maliit na papel sa buhay ng tao kaysa sa karaniwang paniniwala ng [[Kalinangang Kanluranin|kulturang Kanluranin]]."<ref name="illusion">Banggit mula kay {{cite book |author=Tor Nørretranders |title=The user illusion: Cutting consciousness down to size |url=https://archive.org/details/userillusioncutt00nr |publisher=Penguin Books |year=1998 |isbn=978-0-14-023012-3 |edition=1 salin ni Jonathan Sydenham ng ''Maerk verden'' noong 1991 |page=ix |language=en |chapter=Paunang Salita}}</ref> === Kompatibilismo === [[File:Thomas_Hobbes_(portrait).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Thomas_Hobbes_(portrait).jpg|thumb|Isang klasikong kompatibalista si [[Thomas Hobbes]]]] Ipinapanatili ng mga kompatibilista na ang determinismo ay maaaring umayon sa malayang kalooban. Naniniwala sila na ang kalayaan ay maaaring umiral o mawala sa isang sitwasyon dahil sa mga dahilan na walang kinalaman sa metapisika. Halimbawa, ang mga [[hukuman]] ay nagbibigay ng hatol kung ang isang tao ay kumikilos ayon sa sarili niyang malayang kalooban sa ilang mga kalagayan nang hindi dinadala ang usaping metapisikal. Katulad nito, ang kalayaang [[pampolitika]] ay isang di-metapisikal na kaisipan.<ref>{{cite journal |last1=Rawls |first1=John |date=1985 |title=Justice as Fairness: Political not Metaphysical |url=https://www.jstor.org/stable/2265349 |journal=Philosophy & Public Affairs |language=en |volume=14 |issue=3 |pages=223–251 |issn=0048-3915 |jstor=2265349 |access-date=4 Disyembre 2023}}</ref> Gayundin, may ilang kompatibilista na naglalarawan ng malayang kalooban bilang kalayaang kumilos ayon sa mga itinakdang motibo nang walang hadlang mula sa ibang tao, gaya ni [[Aristoteles]] sa kanyang ''Etikang Nikomakea''<ref>{{Cite book |last=Meyer |first=Susan Sauve |title=Aristotle on Moral Responsibility |year=2012 |location=Oxford |language=en}}</ref> at ng [[Stoiko]] na si Crisipo.<ref>Bobzien, Susanne, ''Freedom and Determinism in Stoic Philosophy'', Oxford 1998, Chapter 6. (sa Ingles)</ref> Sa kabaligtaran, ang mga inkompatibilista ay nakatuon sa isang uri ng "metapisikal na malayang kalooban" na ayon sa mga kompatibilista ay hindi pa kailanman malinaw na nailarawan. Ipinagtatanggol ng mga kompatibilista na hindi mahalaga kung umiiral man ang determinismo; bagaman hindi sila nagkakaisa kung ano nga ba ang tunay na mahalaga. Upang maging isang kompatibilista, hindi kailangang manindigan sa isang tiyak na kahulugan ng malayang kalooban, na ang kailangan lamang ay itanggi na ang determinismo ay salungat dito.<ref name="CompSEP">{{Cite encyclopedia |title=Compatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2004/entries/compatibilism/ |access-date=2006-08-16 |date=2004 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Tag-araw 200 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414034626/http://plato.stanford.edu/archives/sum2004/entries/compatibilism/ |archive-date=2016-04-14 |last1=McKenna |first1=Michael |url-status=live}}</ref> Bagaman may iba't ibang hadlang sa paggamit ng sariling mga pagpili, hindi nangangahulugang ang malayang kalooban ay kalayaan sa pagkilos. Ang kalayaan sa pagpili (ang kalayaang pumili ng sariling kalooban) ay lohikong hiwalay sa kalayaan sa pagsasakatuparan ng pagpiling iyon (kalayaang isagawa ang sariling kalooban),<ref name="OConner2002" /> bagaman hindi lahat ng manunulat ay kinikilala ang pagkakaibang ito. Gayunman, may ilang pilosopo na naglalarawan ng malayang kalooban bilang kawalan ng mga hadlang. Ang ilang "makabagong kompatibilista" gaya nina Harry Frankfurt at Daniel Dennett, ay nagsasabing ang malayang kalooban ay simpleng kakayahang pumili nang malaya batay sa mga limitasyong mayroon ang isang tao. Sa ibang salita, maaaring manatiling malaya ang mga pagpili ng isang taong pinipilit kung ang ganitong pamimilit ay umaayon sa kanyang sariling mga layunin at pagnanasa.<ref name="DD1" /><ref name="Frankfurt">{{cite journal |last1=Frankfurt |first1=H. |year=1971 |title=Freedom of the Will and the Concept of the Person |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-philosophy_1971-01-14_68_1/page/4 |journal=Journal of Philosophy |language=en |volume=68 |issue=1 |pages=5–20 |doi=10.2307/2024717 |jstor=2024717}}</ref> ==== Malayang kalooban bilang kawalan ng pisikal na hadlang ==== Karamihan sa mga "klasikong kompatibilista," gaya ni [[Thomas Hobbes]], ay nagsasabing ang isang tao ay kumikilos ayon sa sarili niyang kalooban lamang kung ito ang ninanasa niyang gawin, at kung maaari rin niyang piliing huwag gawin iyon ''kung nanaisin niya''. Iniuugnay minsan ni Hobbes ang ganitong uri ng kalayaang kompatibilista sa bawat indibiduwal at hindi sa isang abstraktong konsepto ng ''kalooban'', sa pagsasabing, halimbawa, na: {{quote|"Walang kalayaang maipapataw sa kalooban, [[pagnanasa]], o hilig, kundi sa mismong tao; na ang kalayaang ito ay nasusukat sa kawalan ng anumang hadlang sa paggawa ng bagay na kanyang kinalolooban, ninanasa, o hinahangad gawin." ''("No liberty can be inferred to the will, desire, or inclination, but the liberty of the man; which consisteth in this, that he finds no stop, in doing what he has the will, desire, or inclination to doe. [sic]")''<ref name="Hobbes">Hobbes, T. (1651) ''Leviathan'' [http://www.gutenberg.org/files/3207/3207-h/3207-h.htm Chapter XXI.: "Of the liberty of subjects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716194058/http://www.gutenberg.org/files/3207/3207-h/3207-h.htm|date=2019-07-16}} (edisyong 1968). London: Penguin Books. (sa Ingles)</ref>}} Sa pagpapaliwanag ng mahalagang kundisyong ito, isinulat ni [[David Hume]] na: {{quote|"Ang ganitong kalayaang hipotetikal ay karaniwang ipinagkakaloob sa sinumang hindi bilanggo at nakagapos sa tanikala." ''("This hypothetical liberty is universally allowed to belong to every one who is not a prisoner and in chains.")''<ref name="Hume">Hume, D. (1740). ''A Treatise of Human Nature'' Section VIII.: "[http://www.gutenberg.org/files/4705/4705-h/4705-h.htm Of liberty and necessity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718142116/http://www.gutenberg.org/files/4705/4705-h/4705-h.htm|date=2019-07-18}}" (edisyong 1967). [[Oxford University Press]], Oxford. {{ISBN|0-87220-230-5}} (sa Ingles)</ref>}} Katulad nito, ipinahayag ni [[Voltaire]] sa kanyang ''Dictionnaire philosophique'' na: {{quote|"Ang kalayaan, kung gayon, ay walang iba kundi ang kapangyarihang gawin ang ninanasa ng isa." ''("Liberty then is only and can be only the power to do what one will.")''}} Tinanong pa niya, "Nais mo bang ang lahat ay mangyari ayon sa kapritso ng isang milyong bulag na pagnanasa?" ''("Would you have everything at the pleasure of a million blind caprices?")'' Para sa kanya, ang malayang kalooban o kalayaan ay: {{quote|"Walang iba kundi ang kapangyarihang kumilos; ano ang kapangyarihang ito? Bunga ito ng pagkakabuo at kasalukuyang kalagayan ng ating mga katawan." ''("Only the power of acting; what is this power? It is the effect of the constitution and present state of our organs.")''}} Ipinagtanggol din ni Christian List ang kompatibilismo. Ginawa niya ang pagkakaiba sa pagitan ng "pisikal na posibilidad" at "ahensyal na posibilidad", at pinagtibay niyang ang malayang kalooban ay isang kaganapang umiiral sa mas mataas na antas, katulad ng pagkakaroon ng ahensiya at intensyonalidad, sa halip na isang pangyayaring pisikal.<ref>{{cite journal |last1=List |first1=Christian |date=2014 |title=Free Will, Determinism, and the Possibility of Doing Otherwise |url=https://philpapers.org/rec/LISFWD |journal=Noûs |language=en |publisher=Wiley |volume=48 |issue= |pages=156–178 |doi=10.1111/nous.12019 |access-date=1 Hulyo 2025}}</ref> ==== Malayang kalooban bilang isang kalagayang sikolohikal ==== Kadalasang itinuturing ng kompatibilismo na ang isang tao ay malaya dahil sa kanyang katuwiran. May ilang paliwanag tungkol sa malayang kalooban na nakatuon sa panloob na sanhi ng isipan kaugnay ng mas mataas na antas ng pagproseso sa utak&nbsp;– ang ugnayan ng mulat (''conscious'') at di-mulat (''unconscious'') na mga gawain ng utak.<ref name="Baumeister">{{cite book |author1=Roy F Baumeister |title=Oxford Handbook of Human Action |author2=Matthew T Galliot |author3=Dianne M Tice |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-530998-0 |editor1=Ezequiel Morsella |edition=Volume 2 of Social Cognition and Social Neuroscience |pages=487 ''ff'' |language=en |chapter=Chapter 23: Free Willpower: A limited resource theory of volition, choice and self-regulation |quote=The nonconscious forms of self-regulation may follow different causal principles and do not rely on the same resources as the conscious and effortful ones. |editor2=John A. Bargh |editor3=Peter M. Gollwitzer |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zFP1AZYlNmcC&pg=PA487}}</ref> Gayundin, may ilang makabagong kompatibilista sa larangan ng [[sikolohiya]] na nagsikap buhayin muli ang tradisyonal na pagtalakay tungkol sa tunggalian ng malayang kalooban at ang pagbuo ng pagkatao o [[Karakter ng tao|karakter]].<ref name="Baumeister0">{{cite book |author1=Roy F Baumeister |title=Oxford Handbook of Human Action |author2=Matthew T Galliot |author3=Dianne M Tice |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-530998-0 |editor=Ezequiel Morsella |edition=2 Bolyum ng Social Cognition and Social Neuroscience |pages=487 ''ff'' |language=en |chapter=Chapter 23: Free Willpower: A limited resource theory of volition, choice and self-regulation |quote=Yet perhaps not all conscious volition is an illusion. Our findings suggest that the traditional folk notions of willpower and character strength have some legitimate basis in genuine phenomena. |editor2=John A. Bargh |editor3=Peter M. Gollwitzer |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zFP1AZYlNmcC&pg=PA487}}</ref> Ang malayang kalooban ng kompatibilismo ay iniuugnay din sa likas na pakiramdam ng tao na siya ay may ahensya, kung saan kailangang maniwala ang isang indibiduwal na ahente siya upang makakilos at makabuo ng teorya ng isipan.<ref name="Smilansky20002">{{cite book |author=Smilansky |first=Saul |url=https://books.google.com/books?id=uPUTQq7CUfwC |title=Free Will and Illusion |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-825018-0 |page=96 |language=en |access-date=6 Pebrero 2013}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Gallagher |first1=S. |year=2000 |title=Philosophical conceptions of the self: implications for cognitive science |journal=Trends in Cognitive Sciences |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=14–21 |doi=10.1016/s1364-6613(99)01417-5 |pmid=10637618 |s2cid=451912}}</ref> Ang kaisipan ng mga antas ng pagpapasiya ay iniharap sa ibang paraan ni Frankfurt.<ref name="Frankfurt" /> Ipinagtanggol niya ang isang bersiyon ng kompatibilismo na tinawag niyang "hirarkikal na ugnayan" (''hierarchical mesh''). Ang ideya ay maaaring magkaroon ang isang indibiduwal ng magkakasalungat na pagnanasa sa unang-antas at magkaroon din ng pagnanais hinggil sa mga unang pagnanasang iyon (isang ikalawang-antas na pagnanais), upang isa sa mga ito ang manaig sa iba. Ang kalooban ng isang tao ay nakikilala sa kanyang mabisang unang-antas na pagnanais, ibig sabihin, yaong kanyang isinasagawa, at ang kaloobang ito ay malaya kung ito rin ang pagnanais na nais niyang pairalin, ibig sabihin, naging mabisa ang kanyang ikalawang-antas na pagnanais. Halimbawa, mayroong ''mga walang-pakialam na [[Adiksiyon sa gamot|adik]]'' (''wanton addicts''), ''mga adik na labag sa sariling kalooban'' (''unwilling addicts''), at mga kusang-loob na adik (''willing addicts''). Ang tatlong pangkat ay maaaring magkaroon ng magkakasalungat na unang-antas na pagnanais na gustuhin at ayawin ang paggamit ng [[Bawal na gamot|gamot]] na kanilang kinahuhumalingan. Ang unang pangkat, ang mga walang-pakialam na adik, ay walang ikalawang-antas na pagnanais na huwag gumamit ng gamot. Ang ikalawang pangkat, ang mga adik na labag sa sariling kalooban, ay may ikalawang-antas na pagnanais na huwag gumamit ng gamot, samantalang ang ikatlong pangkat, ang mga kusang-loob na adik, ay may ikalawang-antas na pagnanais na gamitin ito. Ayon kay Frankfurt, ang mga kasapi ng unang pangkat ay walang tunay na kalooban at sa gayon ay hindi na matatawag na mga tao. Ang mga kasapi ng ikalawang pangkat ay malayang nagnanais na huwag gumamit ng gamot, subalit napipigilan ang kanilang kalooban ng kanilang pagkagumon. Samantala, ang mga kasapi ng ikatlong pangkat ay kusang-loob na gumagamit ng gamot na kanilang kinahuhumalingan. Maaaring umabot sa maraming antas ang teorya ni Frankfurt. Gayunman, itinuro ng mga kritiko na walang katiyakan na hindi lilitaw ang mga tunggalian kahit sa mas matataas na antas ng pagnanais at kagustuhan.<ref>{{Cite book |last=Watson |first=D. |title=Free Will |url=https://archive.org/details/freewill0000unse_k1j4 |publisher=Oxford University Press |year=1982 |location=New York |language=en}}</ref> Ipinupunto rin ng iba na hindi sapat ang paliwanag ni Frankfurt kung paano nagkakatugma ang mga antas sa loob ng naturang hirarkikal na ugnayan.<ref>{{Cite book |last1=Fischer |first1=John Martin |title=Responsibility and Control: An Essay on Moral Responsibility |url=https://archive.org/details/responsibilityco0000fisc |last2=Ravizza |first2=Mark |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |location=Cambridge |language=en}}</ref> ==== Malayang kalooban bilang kawalang-kahulaan ==== Sa akdang ''Elbow Room'', inilahad ni Dennett ang isang argumento para sa isang kompatibilistang teorya ng malayang kalooban, na higit pa niyang pinalawig sa aklat na ''Freedom Evolves''.<ref name="DD2">Dennett, D. (2003) ''Freedom Evolves''. Viking Books. {{ISBN|0-670-03186-0}} (sa Ingles)</ref> Ang pangunahing pangangatwiran ay ganito: kung aalisin ang Diyos, isang lubos na makapangyarihang demonyo, at iba pang katulad na posibilidad, kung gayon, dahil sa kaguluhan (''chaos'') at sa epistemikong hangganan ng kasiguruhan ng ating kaalaman sa kasalukuyang kalagayan ng daigdig, ang hinaharap ay hindi tiyak o malinaw para sa lahat ng nilalang na may hangganan. Ang tanging malinaw na mga bagay ay ang mga "inaasahan". Ang kakayahang kumilos nang "naiiba" ay may saysay lamang kapag tumutukoy sa mga inaasahang ito, at hindi sa isang hindi alam o hindi malalamang hinaharap. Ayon kay Dennett, dahil may kakayahan ang mga indibiduwal na kumilos nang iba sa inaasahan ng sinuman, maaaring umiral ang malayang kalooban.<ref name="DD2" /> Ayon naman sa mga inkompatibilista, ang problema sa ganitong pananaw ay maaaring tayo ay mga "awtomata na tumutugon sa mga [[Estimulasyon|estimulo]] sa ating [[kapaligiran]] sa mahuhulang paraan." Samakatuwid, lahat ng ating mga kilos ay kontrolado ng mga puwersang nasa labas ng ating sarili, o ng pagkakataon lamang.<ref name="Kaney">Kane, R. ''The Oxford Handbook to Free Will''. Oxford University Press. {{ISBN|0-19-513336-6}}. (sa Ingles)</ref> May mga mas masalimuot na pagsusuri tungkol sa kompatibilistang malayang kalooban na inilahad, gayundin ang iba pang mga kritika rito.<ref name="stanfordcompatibilism2" /> Sa pilosopiya ng teorya ng pagpapasya, isang pangunahing tanong ang lumilitaw: Mula sa pananaw ng mga [[Estadistika|estadistikal]] na kinalabasan, hanggang saan may kakayahan ang mga pagpili ng isang may malay na nilalang na maimpluwensyahan ang hinaharap? Ang kabalintunaang Newcomb (''Newcomb’s paradox'') at iba pang mga suliraning pampilosopiya ay naglalatag ng mga tanong tungkol sa malayang kalooban at sa mga mahuhulang bunga ng mga pasya. ==== Pisikal na isipan ==== Ang mga kompatibilistang modelo ng malayang kalooban ay madalas na itinuturing na ang mga ugnayang deterministiko ay maaaring matuklasan sa pisikal na daigdig (kabilang ang utak). Ang kognitibong naturalismo<ref name="naturalism">Isang susing eksponente ng pananaw na ito si Willard van Orman Quine. Tingnan {{cite encyclopedia |title=Willard van Orman Quine |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Edisyong Taglagas ng 2010) |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2010/entries/quine/ |date=Abr 30, 2010 |editor=Edward N. Zalta |language=en |author=Hylton, Peter}}</ref> ay isang pisikalistang paraan sa pag-aaral ng katalinuhan at kamalayan ng tao kung saan ang isipan ay itinuturing na bahagi lamang ng kalikasan, marahil isang katangian lamang ng mga napakakomplikadong sistemang may kakayahang magprograma ng sarili (halimbawa, mga ''neural network'' o ugnayang ugat-nerbiyos at mga kognitibong robot). Dahil dito, kailangang pag-aralan ito gamit ang mga paraang [[Empirikal na ebidensya|empirikal]] ng agham, gaya ng mga agham na pang-asal at pangkognitibo (ibig sabihin, neurosiyensya at [[sikolohiyang pangkognitibo]]).<ref name="Peruzzi" /><ref name="physicalism">Isang masusing talaan ng mga maingat na pagbubukod tungkol sa paggamit ng emperikal na agham sa mga usaping ito ay makikita kay {{cite encyclopedia |title=Physicalism: §12 – Physicalism and the physicalist world picture |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Edisyong Taglags ng 2009) |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2009/entries/physicalism/#12 |access-date=Agosto 26, 2012 |date=Set 9, 2009 |editor=Edward N. Zalta |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202071047/http://plato.stanford.edu/archives/fall2009/entries/physicalism/#12 |archive-date=Disyembre 2, 2013 |author=Stoljar, Daniel |url-status=live}}</ref> Binibigyang-diin ng kognitibong naturalismo ang papel ng mga agham ukol sa ugat o istrukturang nerbiyos. Ang pangkalahatang [[kalusugan]] ng utak, pagkalulong sa mga sangkap, [[depresyon]], at iba’t ibang [[Karamdaman|karamdamang]] pangkatauhan ay malinaw na nakaaapekto sa gawaing pangkaisipan, at mahalaga rin ang kanilang impluwensiya sa ''bolisyon'' (kakayahang pumili).<ref name="Baumeister" /> Halimbawa, maaaring maranasan ng isang taong lulong sa bisyo ang malay na pagnanais na makawala sa kanyang pagkalulong subalit hindi ito magawa. Sa gayong kalagayan, ang "kalooban" ay nahiwalay sa kalayaan upang kumilos. Ang sitwasyong ito ay may kaugnayan sa hindi normal na produksiyon at distribusyon ng [[dopamina]] sa utak.<ref name="Volkow">{{cite book |author1=Nora D Volkow |title=Science In Medicine: The JCI Textbook Of Molecular Medicine |author2=Joanna S Fowler |author3=Gene-Jack Wang |publisher=Jones & Bartlett Learning |year=2007 |isbn=978-0-7637-5083-1 |editor1=Andrew R Marks |pages=1061 ''ff'' |language=en |chapter=The addicted human brain: insights from imaging studies |editor2=Ushma S Neill |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Ykvt1S9n8V0C&pg=PA1061}}</ref> Ang neurosiyensya ng malayang kalooban ay nagtatakda ng mga limitasyon sa parehong mga pananaw ng kompatibilista at inkompatibilista hinggil sa malayang kalooban. Ang mga kompatibilistang modelo ay nananatiling tapat sa mga modelo ng isipan kung saan ang gawaing pangkaisipan (tulad ng pagninilay o deliberasyon) ay maaaring mabawasan o maipaliwanag bilang gawaing pisikal nang walang pagbabago sa pisikal na kinalabasan. Bagaman ang kompatibilismo ay karaniwang iniuugnay (o hindi bababa sa, katugma) sa pisikalismo, may ilang kompatibilistang modelo na naglalarawan sa mga natural na pangyayaring deterministiko ng deliberasyon sa utak mula sa pananaw ng unang panauhan ng malay na ahente na gumagawa ng deliberasyon.<ref name="Baumeister2" /> Ang ganitong paraan ay itinuturing na isang anyo ng duwalismong pagkakakilanlan (''identity dualism''). May inilalarawang paliwanag kung "paano maaaring makaapekto ang malay na karanasan sa utak," kung saan "ang karanasan ng malay na malayang kalooban ay ang pananaw ng unang-panauhan (''first person'') sa pagpili ng mga ugat-nerbiyos na kaugnayan."<ref name="Baumeister2" /> ==== Di-naturalismo ==== Ang mga alternatibo sa mahigpit na naturalistang pisika, tulad ng duwalismong isip–katawan na nagpapalagay ng isang isip o kaluluwa na umiiral nang hiwalay sa katawan habang nakararanas, nag-iisip, malayang pumipili, at bilang resulta ng kumikilos nang may sariling kapangyarihan sa katawan, ay kinabibilangan ng parehong tradisyonal na metapisikang panrelihiyon at ng mga hindi karaniwang bagong kaisipang kompatibilista.<ref name="mnn">{{cite web |last1=Ridge |first1=Michael |date=3 Pebrero 2014 |title=Moral Non-Naturalism |url=https://plato.stanford.edu/entries/moral-non-naturalism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224195405/https://plato.stanford.edu/entries/moral-non-naturalism/ |archive-date=24 Pebrero 2024 |access-date=3 Hunyo 2019 |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Kaayon din ng awtonomiya at [[Charles Darwin|Darwinismo]],<ref>{{cite journal |last1=Lemos |first1=John |date=2002 |title=Evolution and Free Will: A Defense of Darwinian Non–naturalism |url=https://archive.org/details/sim_metaphilosophy_2002-07_33_4/page/468 |journal=Metaphilosophy |language=en |volume=33 |issue=4 |pages=468–482 |doi=10.1111/1467-9973.00240 |issn=1467-9973}}</ref> pinahihintulutan ng mga ito ang malayang pagkilos ng tao batay sa mga praktikal na dahilan sa loob ng mga batas ng pisika.<ref>{{cite journal |last1=Nida-Rümelin |first1=Julian |date=1 Enero 2019 |title=The Reasons Account of Free Will A Libertarian-Compatibilist Hybrid |journal=Archiv für Rechts- und Sozialphilosophie |language=en |volume=105 |issue=1 |pages=3–10 |doi=10.25162/arsp-2019-0001 |s2cid=155641763}}</ref> Bagaman hindi na gaanong popular sa mga pilosopo ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], ang kompatibilismong di-naturalistang ay matatagpuan pa rin sa karamihan, kung hindi man sa halos lahat, ng mga [[relihiyon]].<ref>{{cite book |last1=Stump |first1=Eleonore |title=Faith, Freedom, and Rationality |url=https://archive.org/details/faithfreedomrati0000unse |date=1996 |publisher=Rowman and Littlefield |editor1-last=Howard-Snyder |editor1-first=Daniel |location=Lanham, MD |pages=[https://archive.org/details/faithfreedomrati0000unse/page/72 73]–88 |language=en |chapter=Libertarian Freedom and the Principle of Alternative Possibilities |editor2-last=Jordan |editor2-first=Jeff}}</ref> === Iba pang mga pananaw === May ilang pilosopo na ang mga pananaw ay mahirap uriin bilang alinman sa kompatibilista o inkompatibilista, determinista o libertaryano. Halimbawa, pinuna ni [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]] ang karaniwang mga konsepto ng malayang kalooban—na iginigiit na hindi matatakasan ang mga epekto ng tadhana—habang kasabay nito'y pinupuna rin ang determinismo at kompatibilismo. Isinulat niya ang tungkol sa ''amor fati'' — "ang pagmamahal sa sariling tadhana." Ipinaglalaban ni Ted Honderich na "ang determinismo ay totoo, samantalang parehong mali ang kompatibilismo at inkompatibilismo," at ang tunay na suliranin ay nasa ibang dako. Pinaninindigan niya na totoo ang determinismo sapagkat ang mga penomenong kwantiko ay hindi mga pangyayari o bagay na maaaring matagpuan sa [[espasyo at panahon]], kundi mga abstraktong entidad. Dagdag pa rito, kahit pa ituring na mga pangyayaring nagaganap sa antas-mikro, tila wala itong kaugnayan sa kung paano umiiral ang daigdig sa antas-makroskopiko. Ipinagtatanggol niya na mali ang inkompatibilismo dahil kahit pa totoo ang indeterminismo, hindi pa rin maibigay ng mga inkompatibilista ang sapat na paliwanag tungkol sa pinagmulan (orihinalidad), at tila imposibleng maibigay nila ito. Tinatanggihan naman niya ang kompatibilismo sapagkat, gaya ng inkompatibilismo, nagpapalagay ito ng iisa at pangunahing kahulugan ng kalayaan. Sa katotohanan, may dalawang konsepto ng kalayaan: kusang aksyon at pagkamula (orihinasiyon). Kinakailangan ang dalawang ito upang maipaliwanag ang kalayaan ng kalooban at pananagutang moral. Parehong banta sa kalayaang ito ang determinismo at indeterminismo. Ang talikuran ang dalawang konseptong ito ng kalayaan ay katumbas ng pagtalikod sa pananagutang moral. Sa isang panig ay naroon ang ating mga [[intuwisyon]] (kutob o pakiramdam); sa kabila naman ay naroon ang mga katotohanang siyentipiko. Ang "bagong" suliranin ay kung paano paglulunasan ang tunggaliang ito.<ref>{{Cite book |last=Honderich |first=T. |title=The Free Will Handbook |publisher=Oxford University Press |year=2001 |editor-last=Kane |editor-first=Robert |language=en |chapter=Determinism as True, Compatibilism and Incompatibilism as Both False and the Real Problem}}</ref> ==== Malayang kalooban bilang isang ilusyon ==== [[File:Spinoza.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Spinoza.jpg|thumb|Inisip ni [[Baruch Spinoza]] na walang malayang kalooban.]] {{quote|"Tinuturuan tayo ng karanasan, hindi gaanong malinaw kaysa ng katuwiran, na naniniwala ang mga tao na malaya sila, sapagkat may kamalayan sila sa kanilang mga kilos, datapuwa't walang kamalayan sa mga sanhi kung saan itinakda ang mga kilos na iyon." ("''Experience teaches us no less clearly than reason, that men believe themselves free, simply because they are conscious of their actions, and unconscious of the causes whereby those actions are determined.''") Baruch Spinoza, ''Etika''<ref>{{Cite book |last=de Spinoza |first=Benedict |title=The Ethics |date=2008 |publisher=Bertrams Print On Demand |isbn=978-1-4209-3114-3 |language=en}}</ref>}} Tinalakay ni [[David Hume]] ang posibilidad na ang buong pagtatalo hinggil sa malayang kalooban ay walang iba kundi isang usaping "pasalita" lamang. Iminungkahi niyang ito ay maaaring ipaliwanag bilang isang maling damdamin o tila karanasang [[Sistemang pandama|pandama]] (isang ''velleity''), na kaakibat ng marami nating kilos kapag isinasagawa natin ang mga ito. Sa pagninilay-nilay, natatanto na kailangang mangyari ang mga ito at itinakda na mula sa simula pa lamang.<ref>Hume, D. (1765). ''An Enquiry Concerning Human Understanding'', Indianapolis: Hacket Publishing Co. Second edition. 1993. {{ISBN|0-87220-230-5}} (sa Ingles)</ref> Ipinahayag ni [[Arthur Schopenhauer]] na ang mga penomenon ay walang kalayaan ng kalooban, datapuwa't ang kalooban bilang ''noumenon'' ay hindi nasasaklaw ng mga batas ng pangangailangan (''causality'') at sa gayon, malaya. Ayon kay Schopenhauer, ang mga kilos ng tao, bilang mga penomenon, ay nasasailalim sa prinsipyo ng sapat na dahilan at samakatuwid, saklaw ng pangangailangan. Kaya iginiit niya na ang mga tao ay walang malayang kalooban sa karaniwang pagkaunawa. Gayunman, ang kalooban (ang paghahangad, pagnanais, at pagpupunyagi), bilang ''noumenon'' na nasa likod ng mundong makikita, ay walang pinagmulan: ibig sabihin, hindi ito nasasailalim sa panahon, espasyo, at sanhi (ang mga anyong namumuno sa mundo ng anyo). Kaya, ang kalooban mismo, sa labas ng anyo, ay malaya. [[File:Schopenhauer_by_Jules_Lunteschütz.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Schopenhauer_by_Jules_Luntesch%C3%BCtz.jpg|thumb|Ipinahayag ni [[Arthur Schopenhauer]] na ang mga penomenon (mga nagaganap na bagay) ay walang kalayaan ng kalooban, subalit ang kalooban bilang noumenon (di-nakikitang diwa o pinakapinagmulan ng realidad) ay hindi nasasaklaw ng mga batas ng pagkakailangan (''causality'' o sanhi-at-bunga) at sa gayon ay malaya.]] Tinalakay ni Schopenhauer ang palaisipan ng malayang kalooban at moral na pananagutan sa ''Die Welt als Wille und Vorstellung'' (''Ang Mundo bilang Kalooban at Representasyon''), Aklat II, Seksiyon 23: {{quote|"Subalit hindi napapansin ang katotohanan na ang indibiduwal, ang tao, ay hindi ang kalooban bilang bagay-sa-kanyang-sarili, kundi ang penomenon ng kalooban; kaya tinutukoy siya at nakapasok sa anyo ng penomenon, ang prinsipyo ng sapat na dahilan. Dahil dito, nagkakaroon tayo ng kagila-gilalas na katotohanan na itinuturing ng bawat isa ang kaniyang sarili na ''[[a priori]]'' na tunay na malaya, maging sa kanyang mga indibiduwal na kilos, at iniisip na maaari niyang anumang oras baguhin ang kanyang paraan ng pamumuhay... Subalit ''[[a posteriori]]'', sa pamamagitan ng karanasan, nadidiskubre niyang hindi siya malaya, kundi saklaw ng pangangailangan; na sa kabila ng lahat ng kanyang mga pasiya at pagninilay, hindi niya mabago ang kanyang asal, at mula sa simula hanggang sa wakas ng kanyang buhay, kailangan niyang akuin ang parehong pagkataong kanyang kinamumuhian, at sa wari'y kailangang gampanan hanggang huli ang papel na pinili niya para sa sarili." ("''But the fact is overlooked that the individual, the person, is not will as thing-in-itself,but is ''phenomenon'' of the will, is as such determined, and has entered the form of the phenomenon, the principle of sufficient reason. Hence we get the strange fact that everyone considers himself to be ''a priori'' quite free, even in his individual actions, and imagines he can at any moment enter upon a different way of life... But ''a posteriori'' through experience, he finds to his astonishment that he is not free, but liable to necessity; that notwithstanding all his resolutions and reflections he does not change his conduct, and that from the beginning to the end of his life he must bear the same character that he himself condemns, and, as it were, must play to the end the part he has taken upon himself.''")<ref>Schopenhauer, Arthur. ''The World as Will and Representation'', Vol. 1., trans. E. F. J. Payne, p. 113-114 (sa Ingles)</ref>}} Pinalawig pa ni Schopenhauer ang paksa sa Aklat IV ng parehong akda at nang mas malalim pa sa kanyang sanaysay na ''Ueber die Freiheit des Willens'' (''Sa Kalayaan ng Kalooban''). Sa akdang iyon, sinabi niya: {{quote|"Magagawa mo ang iyong nais, subalit sa anumang sandali ng iyong buhay, maaari ka lamang ''magnasa'' ng isang tiyak na bagay, at ganap na wala nang iba pa." ("''You can do what you will, but in any given moment of your life you can will only one definite thing and absolutely nothing other than that one thing.''") <ref>[[Schopenhauer]], Arthur, ''On the Freedom of the Will'', Oxford: Basil Blackwell {{ISBN|0-631-14552-4}} (sa Ingles)</ref>}} ==== Malayang kalooban bilang "imahinasyong moral" ==== Si Rudolf Steiner, na nakipagtulungan sa paggawa ng ganap na edisyon ng mga akda ni Arthur Schopenhauer,<ref>{{cite web |last=Steiner |first=Rudolf |title=Arthur Schopenhauers sämtliche Werke in zwölf Bänden. Mit Einleitung von Dr. Rudolf Steiner, Stuttgart: Verlag der J.G. Cotta'schen Buchhandlung Nachfolger, o.J. (1894–96) |url=http://www.pitt.edu/~kafka/k_s_bibII.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006113213/http://www.pitt.edu/~kafka/k_s_bibII.html |archive-date=2018-10-06 |access-date=2007-08-02 |language=de}}</ref> ay sumulat ng ''The Philosophy of Freedom'' (''Ang Pilosopiya ng Kalayaan''), na nakatuon sa suliranin ng malayang kalooban. Sa simula, hinati ni Steiner (1861–1925) ang kalayaan sa dalawang aspeto: ''kalayaan sa pag-iisip'' at ''kalayaan sa pagkilos''. Sa gayon, ang mga nasusupil at di-nasusupil na aspeto ng pagpapasya ay nagiging lohikal na magkahiwalay, gaya ng binigyang-diin sa panimula. Ang ganitong paghiwalay ng kalooban mula sa pagkilos ay may napakahabang kasaysayan, na maaaring matunton hanggang sa [[Estoisismo]] at sa mga aral ni Crisipo (279–206 BK), na naghati sa mga panlabas na sanhi bago ang kilos (''external antecedent causes'') at sa panloob na disposisyong tumatanggap ng sanhi (''internal disposition receiving this cause'').<ref name="Chrysippus">{{cite book |author=Keimpe Algra |title=The Cambridge History of Hellenistic Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-25028-3 |page=529 |language=en |chapter=Chapter VI: The Chyrsippean notion of fate: soft determinism |chapter-url=https://books.google.com/books?id=9lRD6feR3hEC&pg=PA529}}</ref> Pagkatapos ay ipinagtanggol ni Steiner na ang panloob na kalayaan ay nakakamit kapag pinagsama natin ang ating mga pandamang impresyon, na sumasalamin sa panlabas na anyo ng daigdig, sa ating mga kaisipan, na nagbibigay ng pagkakaugnay sa mga impresyong ito at sa gayon ay naghahayag sa atin ng isang mauunawaang daigdig. Bagaman kinikilala niya ang maraming impluwensya sa ating mga pagpili, itinuro niya na hindi nito inaalis ang kalayaan maliban na lamang kung hindi natin ito nakikilala. Pinagtitibay naman ni Steiner na ang panlabas na kalayaan ay natatamo sa pamamagitan ng pagpuno ng ''imahinasyong moral'' sa ating mga gawa. Ang salitang "moral" sa pagkakataong ito ay tumutukoy sa mga kilos na may kusang pagpapasya, samantalang ang tumutukoy ang "imahinasyon" sa kakayahan ng isipan na [[Paglalarawan|magsalarawan]] ng mga kalagayang hindi pa umiiral. Ang dalawang tungkuling ito ay kapwa kinakailangang kondisyon ng kalayaan. Layunin ni Steiner na ipakita na ang dalawang aspeto ng panloob at panlabas na kalayaan ay mahigpit na magkaugnay, at na ang tunay na kalayaan ay nakakamtan lamang kapag pinag-isa ang mga ito.<ref>Steiner, R. (1964). Rudolf Steiner Press, London, 1964, 1970, 1972, 1979, 230 pp., sinalin mula sa ika-12 edisyong Aleman noong 1962 ni Michael Wilson. [http://www.rsarchive.org/Books/GA004/ ((online))] (sa Ingles)</ref> ==== Malayang kalooban bilang isang pragmatikong kapaki-pakinabang na konsepto ==== Ang mga pananaw ni William James ay may halong pag-aalinlangan. Bagaman naniniwala siya sa malayang kalooban batay sa "[[Etika|etikal]] na dahilan," hindi siya naniniwala na mayroong ebidensiya nito sa siyentipikong batayan, at maging ang kaniyang sariling [[pagmumuni]] ay hindi ito sinusuportahan. Sa huli, pinanindigan niyang ang suliranin ng malayang kalooban ay isang metapisikal na usapin at, dahil dito, hindi ito malulutas ng [[agham]]. Higit pa rito, hindi niya tinanggap ang inkompatibilismo sa anyo nitong binuo ng iba; hindi siya naniwala na ang kawalang-tiyak ng mga kilos ng tao ay isang kinakailangan upang magkaroon ng moral na pananagutan. Sa kaniyang akdang ''Pragmatism'', isinulat niya na "ang likas na damdamin at kapakinabangan ay sapat na mapagkakatiwalaan upang ipagpatuloy ang [[Lipunan|panlipunang]] gawain ng pagpaparusa at pagpupuri," anuman ang mga teoryang metapisikal.<ref name="JW" /> Naniniwala siya na ang indeterminismo ay mahalaga bilang isang "doktrina ng pag-aliw" sapagkat nagbibigay ito ng pananaw na kahit na maaaring masama sa maraming paraan ang daigdig, maaari pa rin itong mapabuti sa pamamagitan ng mga gawa ng indibidwal. Ipinanig niya na ang determinismo ay humahadlang sa meliorismo&nbsp;– ang paniniwalang ang pag-unlad ay isang tunay na konseptong nagdudulot ng pagpapabuti sa daigdig.<ref name="JW">James, W. (1907) ''Pragmatism'' (edisyong 1979). Cambridge, MA: Harvard University Press (sa Ingles)</ref> ==== Malayang kalooban at mga pananaw sa sanhi at bunga ==== Noong 1739, sa kaniyang ''A Treatise of Human Nature'' (''Isang Tratado ng Kalikasang Pantao''), hinarap ni David Hume ang usapin ng malayang kalooban sa pamamagitan ng konsepto ng sanhi at bunga (''causality''). Ayon sa kaniya, ang sanhi at bunga ay isang konseptong pang-isip na ginagamit upang ipaliwanag ang paulit-ulit na ugnayan ng mga pangyayari. Kailangan umanong siyasatin nang mas malalim ang ugnayan sa pagitan ng mga ''bagay na regular na sumusunod'' sa isa't isa (mga paglalarawan ng pagkakaugnay-ugnay sa kalikasan) at ng mga bagay na ''nagdudulot'' ng iba pang bagay (ang mga sanhi o dahilan ng pangyayari).<ref name="Kane">{{cite book |author=Robert Kane |title=The significance of free will |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-512656-3 |edition=Paperback |page=226 |language=en |chapter=Notes to pages 74–81, note 22 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=dBlXH3FtwJIC&pg=PA226}}</ref> Ayon kay Hume, ang "pagiging sanhi" (''causation'') ay mahina ang pundasyon: {{quote|"Kapag napagtanto nating ang 'A ay dapat magbunga ng B' ay walang iba kundi ang 'Dahil sa kanilang palagiang pagkakaugnay, tayo ay sikolohikal na natitiyak na susunod si B kay A,' kung gayon ay mayroon tayong napakahinang pananaw ng pangangailangan." ("''Once we realise that 'A must bring about B' is tantamount merely to 'Due to their constant conjunction, we are psychologically certain that B will follow A,' then we are left with a very weak notion of necessity.''") <ref name="Lorkowski">{{cite encyclopedia |title=David Hume: Causation |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy |url=http://www.iep.utm.edu/hume-cau/ |access-date=December 18, 2013 |date=Nobyembre 7, 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113014702/http://www.iep.utm.edu/hume-cau/ |archive-date=Nobyembre 13, 2013 |author=CM Lorkowski |url-status=live}}</ref>}} Ang ganitong pananaw na empirisista ay madalas pinasinungalingan sa pamamagitan ng mga pagtatangka na patunayan ang tinatawag na ''apriority'' ng batas ng sanhi (ibig sabihin, ito ay nauna sa lahat ng karanasan at nakaugat sa pagkakabuo ng nakikitang daigdig), gaya ng: * Ang patunay ni [[Immanuel Kant|Kant]] sa ''Critique of Pure Reason'' (''Kritika ng Dalisay na Katwiran''), na tumutukoy sa panahon at sa pagkakasunud-sunod ng mga sanhi at bunga.<ref>Ipinahayag ni Kant na upang ang buhay ng tao ay hindi maging isang "panaginip" (isang walang-hugis o guni-guning pagsasama-sama ng mga sandali), kailangang masunod sa isang tuntunin ang pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari, kung ang pangyayaring A ay nauna o kasunod ng B. Ang pagkakaroon ng nakatakdang kaayusan ay nagpapahiwatig ng pag-iral ng ilang kailangang kondisyon at sanhi, o mga sapat na batayan (ang tinatawag na sapat na dahilan ay ang pagsasakto ng lahat ng kailangang kondisyon). Kung walang itinatag na kaugnayang sanhi at bunga, maging sa kamalayan ng paksa o sa panlabas na daigdig, ang pagdaloy ng panahon ay magiging imposible, sapagkat ito ay likas na may direksiyon. Tingnan ang [[wikisource:Critique of Pure Reason/Volume 1/Division 1#B._Second_Analogy._Principle_of_the_Succession_of_Time_According_to_the_Law_of_Causality._All_changes_take_place_according_to_the_law_of_the_connection_of_Cause_and_Effect.|teksto ng patunay online]]</ref> * Ang patunay ni Schopenhauer sa ungkol sa ''Apat na Anyong-Ugat ng Prinsipyo ng Sapat na Dahilan'' (''Ueber die vierfache Wurzel des Satzes vom zureichenden Grunde''), na tumutukoy sa tinatawag na [[Intelektuwalisasyon|intelektuwalidad]] ng mga representasyon — sa ibang salita, sa mga bagay at ''qualia'' na nakikilala ng mga pandama.<ref>Si Schopenhauer, na ipinagpatuloy at pinasimple ang sistema ni Kant, ay nagsabing (batay, bukod sa iba pa, sa mga ilusyon sa paningin at sa "paunang pagproseso") ang talino o maging ang utak ang siyang lumilikha ng imahe ng daigdig mula sa ibang bagay, sa pamamagitan ng ''pagbibigay-kahulugan mula sa mga epekto, halimbawa, mga optikal, tungo sa mga nararapat na sanhi'', gaya ng mga kongkretong pisikal na bagay. Sa kanyang mga akda, ang talino ay mahigpit na kaugnay ng pagkilala at pag-uugnay ng mga sanhi at bunga, na may pagkakahawig sa makabagong pananaw tungkol sa korteks serebral at sa pagbuo ng mga asosasyon. Dahil dito, ipinahiwatig ng pagka-intelektuwal ng lahat ng persepsyon na ang ugnayang sanhi at bunga ay nakaugat sa daigdig, na nauuna at nagbibigay-daan sa karanasan. Tingnan ang [[wikisource:Page:On the Fourfold Root, and On the Will in Nature.djvu/90|teksto ng kanyang patunay online]]</ref> Noong dekada 1780, iminungkahi ni Immanuel Kant na, sa pinakamababa, ang ating mga proseso ng pagpapasiya na may moral na implikasyon ay nasa labas ng saklaw ng pang-araw-araw na sanhi at bunga, at nasa labas ng mga batas na gumagabay sa mga materyal na bagay.<ref name="Hill">{{cite book |author=R Kevin Hill |title=Nietzsche's Critiques: The Kantian Foundations of His Thought |publisher=Clarendon Press |year=2003 |isbn=978-0-19-928552-5 |edition=Paperback |pages=196–201 |language=en |chapter=Chapter 7: The critique of morality: The three pillars of Kantian ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Y1CHkFRdYD4C&pg=PA196}}</ref> {{quote|"May malinaw na pagkakaiba sa pagitan ng mga moral na paghuhusga at ng mga paghuhusga ng katunayan... Ang mga moral na paghuhusga... ay dapat na mga ''a priori'' na paghuhusga." ("''There is a sharp difference between moral judgments and judgments of fact... Moral judgments... must be a priori judgments.''")<ref name="Paton">{{cite book |author=Herbert James Paton |title=The Categorical Imperative: A Study in Kant's Moral Philosophy |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1971 |isbn=978-0-8122-1023-1 |page=20 |language=en |chapter=§2 Moral judgements are ''a priori'' |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8Y7RS1cM9KUC&pg=PA20}}</ref>}} Ipinakilala naman ni Freeman ang tinatawag niyang "ugnayang nagpapabalik ng sanhi at bunga" (''circular causality'') upang "pahintulutan ang ambag ng sariling organisasyon ng dinamika," ang "pagbuo ng mga makroskopikong dinamika ng populasyon na humuhubog sa mga padron ng gawain ng mga indibidwal na kalahok," na maaaring ilapat sa "mga ugnayan sa pagitan ng mga [[neuron]] at mga masang neural... at sa pagitan ng gumaganang hayop at ng kaniyang kapaligiran."<ref name="Freeman">{{cite book |author=Freeman, Walter J. |title=Does Consciousness Cause Behavior? |publisher=MIT Press |year=2009 |isbn=978-0-262-51257-2 |editor1=Susan Pockett |page=88 |language=en |chapter=Consciousness, intentionality and causality |quote=Circular causality departs so strongly from the classical tenets of necessity, invariance, and precise temporal order that the only reason to call it that is to satisfy the human habitual need for causes.... The very strong appeal of agency to explain events may come from the subjective experience of cause and effect that develops early in human life, before the acquisition of language...the question I raise here is whether brains share this property with other material objects in the world. |editor2=WP Banks |editor3=Shaun Gallagher |chapter-url=https://books.google.com/books?id=G5CaTnNksgkC&pg=PA88}}</ref> Sa pananaw na ito, ang isip at mga tungkuling neurolohikal ay mahigpit na magkaugnay sa isang kalagayan kung saan ang tugon pabalik o ''feedback'' sa pagitan ng mga sama-samang gawain (isip) at ng mga indibiduwal na subsistema (halimbawa, mga neuron at kanilang mga [[sinapse]]) ay magkatuwang na nagtatakda ng kilos ng pareho. ==== Malayang kalooban ayon kay Tomas de Aquino ==== [[Talaksan:Thomas Aquinas by Carlo Crivelli.png|thumb|Ipinahayag ni [[Tomas ng Aquino|Tomas de Aquino]] na ang tao ay pinamumunuan ng ''intelekto'', ''kalooban'', at ''mga damdamin''.]] Itinuturing ng pilosopong nabuhay noong [[Ika-13 dantaon|ika-13]] [[Ika-13 dantaon|dantaon]] na si [[Tomas ng Aquino|Tomas de Aquino]] na ang mga tao ay paunang naiprograma (sa pamamagitan ng pagiging tao) upang hanapin ang ilang mga layunin, subalit may kakayahang pumili ng iba't ibang daan upang makamit ang mga layuning ito (ang ating Aristoteliko telos). Ang kaniyang pananaw ay iniuugnay kapwa sa kompatibilismo at libertariyanismo.<ref>{{Cite journal |last=Staley |first=Kevin M. |date=2005 |title=Aquinas: Compatibilist or Libertarian |url=http://www.anselm.edu/Documents/Institute%20for%20Saint%20Anselm%20Studies/Abstracts/4.5.3.2h_22Staley.pdf |url-status=dead |journal=The Saint Anselm Journal |language=en |volume=2 |issue=2 |page=74 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151221073832/http://www.anselm.edu/Documents/Institute%20for%20Saint%20Anselm%20Studies/Abstracts/4.5.3.2h_22Staley.pdf |archive-date=2015-12-21 |access-date=2015-12-09}}</ref><ref>{{Cite thesis|last=Hartung|first=Christopher|title=Thomas Aquinas on Free Will|access-date=2015-12-09|date=Mayo 2013|publisher=University of Delaware|url=http://udspace.udel.edu/handle/19716/12979|type=Thesis|archive-date=2020-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200105020330/http://udspace.udel.edu/handle/19716/12979|url-status=live|language=en}}</ref> Sa pagharap sa mga pagpili, ipinahayag ni Aquino na ang tao ay pinamumunuan ng ''intelekto'', [[Kalooban|''kalooban'']], at ''mga damdamin''. Ang kalooban ay "ang pangunahing tagapagpagalaw ng lahat ng kapangyarihan ng kaluluwa... at ito rin ang mabisa o epektibong sanhi ng pagkilos ng katawan."<ref name="Stump">Matatagpuan ang isang talakayan tungkol sa mga tungkulin ng kalooban, talino, at mga pagnanasa sa mga aral ni Tomas de Aquino kay {{cite book |author=Stump, Eleonore |title=Aquinas, ''Arguments of the philosophers series'' |publisher=Routledge (Psychology Press) |year=2003 |isbn=978-0-415-02960-5 |pages=278 ''ff'' |language=en |chapter=Intellect and will |chapter-url=https://books.google.com/books?id=1GvL3eKhoM8C&pg=PA278}}</ref> Nahahati ang pagpili sa limang yugto:<ref name="OConnor0">{{cite encyclopedia |title=Free Will |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2011 Edition) |publisher=The Metaphysics Research Lab Center for the Study of Language and Information, Stanford University |url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2011/entries/freewill/ |access-date=Setyembre 25, 2012 |date=Oktubre 29, 2010 |editor=Edward N. Zalta |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210314200535/https://plato.stanford.edu/archives/sum2011/entries/freewill/ |archive-date=Marso 14, 2021 |quote=Philosophers who distinguish ''freedom of action'' and ''freedom of will'' do so because our success in carrying out our ends depends in part on factors wholly beyond our control. Furthermore, there are always external constraints on the range of options we can meaningfully try to undertake. As the presence or absence of these conditions and constraints are not (usually) our responsibility, it is plausible that the central loci of our responsibility are our choices, or "willings". |author=Timothy O'Connor |url-status=live}}</ref> # pagninilay ng intelekto kung kanais-nais ang isang layunin, # pagninilay ng intelekto sa mga paraan upang makamit ang layunin, # ang kalooban ay nagkakaroon ng hangaring tuparin ang layunin, # magkasamang pinagpapasiyahan ng kalooban at intelekto ang pagpili ng paraan, at # ang kalooban ay pumipili ng pagsasakatuparan. Papasok ang malayang kalooban sa ganitong paraan: ito ay isang kapangyarihang nauukol sa pagnanasa (''appetitive power''), na hindi kapangyarihang pangkaisipan ng intelekto (ang salitang "pagnanasa" sa depinisyon ni Aquino ay "sumasaklaw sa lahat ng anyo ng panloob na paghilig").<ref>{{cite web |date=1907 |title=Catholic Encyclopedia: Appetite |url=http://www.newadvent.org/cathen/01656a.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020120819/http://www.newadvent.org/cathen/01656a.htm |archive-date=2012-10-20 |access-date=2012-08-13 |publisher=Newadvent.org |language=en}}</ref> Ipinahayag niya na ang paghatol ay "nagwawakas at nagtatapos sa pagpapayo. Ang pagpapayo ay nagwawakas, una, sa paghatol ng katuwiran; ikalawa, sa pagtanggap ng pagnanasa [na siyang malayang kalooban]."<ref>{{cite web |title=Summa Theologica: Free-will (Prima Pars, Q. 83) |url=http://www.newadvent.org/summa/1083.htm |access-date=2012-08-13 |publisher=Newadvent.org |language=en}}</ref> Isang kompatibilistang interpretasyon sa pananaw ni Aquino ay ipinagtatanggol sa ganitong paraan: "Ang malayang kalooban ay sanhi ng sarili nitong pagkilos, sapagkat sa pamamagitan ng kaniyang malayang kalooban ay ginagalaw ng tao ang sarili upang kumilos. Subalit hindi kailangang ang isang bagay na malaya ay siya ring unang sanhi ng sarili nito, gaya ng hindi kailangang ang isang sanhi ng iba ay siyang unang sanhi. Samakatuwid, ang Diyos ang unang sanhi, na siyang gumagalaw sa mga sanhi maging yaong likas at kusang-loob. At kung paanong sa paggabay Niya sa mga likas na sanhi ay hindi Niya hinahadlangan ang pagiging likas ng kanilang mga kilos, gayon din, sa paggabay Niya sa mga kusang-loob na sanhi ay hindi Niya inaalis ang pagiging kusang-loob ng kanilang mga kilos. Sa halip, Siya mismo ang sanhi ng bagay na ito sa kanila, sapagkat Siya ay kumikilos sa bawat nilalang ayon sa likas nitong kalikasan."<ref>Thomas Aquinas, ''Summa Theologiae'', Q83 A1. (sa [[Wikang Latin|Latin]])</ref><ref>Ang karagdagang talakayan tungkol sa teoryang ito ng pagiging magkatugma (''compatibilism'') ay matatagpuan sa ''Summa contra gentiles'' ni Tomas de Aquino, Aklat III hinggil sa ''Providence'', kabanata 88–91 (260–267), kung saan ipinapalagay na ang lahat ng bagay ay may sanhi, at muli't muling tinutukoy nang detalyado pati na rin ang bawat indibiduwal na pagpili ng tao, atbp., maging sa pamamagitan ng pagtutol sa mga kabaligtarang pananaw. [http://dhspriory.org/thomas/ContraGentiles3b.htm#88 Narito ang teksto ng ''Summa'' online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171123185058/http://dhspriory.org/thomas/ContraGentiles3b.htm#88|date=2017-11-23}} Upang maiwasan, kahit sa kaisipan man lamang, ang ganap na pag-alis sa tao ng anumang pananagutan, kanyang binanggit ang ''contingency'' o pagkakataon ng lahat ng nagaganap, ibig sabihin, ang kawalan ng tuwirang pangangailangan mula sa Diyos pagdating sa isang tiyak na (''"contingent''") gawa. Ang isang karaniwang pagpili ay hindi itinalaga nang hiwalay upang maging ganoon ng Diyos; sinabi ni Santo Tomas na ang pagpili ay hindi kinakailangan, subalit sa katunayan ay nangangahulugan iyon na ito ay ''tuwirang'' kaugnay ng Diyos at ng batas ng kalikasan (bilang isang natatanging pangyayari na maaaring hindi naganap sa ibang mga kalagayan), at ''kinakailangan'' naman kaugnay ng tuwirang naunang sanhi nito sa kalooban at talino. (Ang pagkakataon o nagkataong pangyayari ay maging sa kasalukuyang teorya ng kaguluhan [''chaos''] ay nakikita bilang isang bagay na likas na maunawaan, kung saan maaaring ipakita na ang mga lalong umuunlad na produkto sa ebolusyon ng isang uniberso o, sa mas payak na halimbawa, ng isang awtomasyon, ay magulo o hindi matiyak [''chaotic''] kaugnay ng mga prinsipyo nito.)</ref> ==== Malayang kalooban bilang isang seudo-problema ==== Sa kasaysayan, karamihan sa mga pampilosopiya na pagsisikap upang lutasin ang suliranin ay nakatuon sa masusing pagsusuri ng mga kahulugan at kalabuan ng mga salitang tinutukoy ng "malaya," "kalayaan," "kalooban," "pagpili," at iba pa. Ang paglalagom sa "malayang kalooban" ay madalas umiinog sa kahulugan ng mga katagang tulad ng "kakayahang kumilos nang iba" o "ibang mga posibilidad." Ang pagbibigay-diin sa mga salita ay nag-udyok sa ilang pilosopo na sabihing ang suliranin ay sa salita lamang at kaya isang seudo-problema.<ref name="Deery">{{cite book |author1=Paul Russell |title=The Philosophy of Free Will: Essential Readings from the Contemporary Debates |author2=Oisin Deery |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-973339-2 |page=5 |language=en |chapter=I. The free will problem – real or illusory |chapter-url=https://books.google.com/books?id=CLyi7nmzr28C&pg=PA5}}</ref> Bilang tugon, ipinunto naman ng iba ang kasalimuotan ng proseso ng pagpapasiya at ang kahalagahan ng mga maliliit na pagkakaiba sa mga terminolohiya.<ref>{{cite journal |last1=May |first1=Joshua |date=Marso 6, 2014 |title=On the very concept of free will |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11229-014-0426-1 |journal=Synthese |language=en |volume=191 |issue=12 |pages=2849–2866 |doi=10.1007/s11229-014-0426-1 |access-date=Hulyo 3, 2025}}</ref> == Pamamaraang maagham == === Pisikang kuwantum === Ang makabagong [[agham]] ay pinaghalong mga deterministiko at istokastikong teorya.<ref>{{Cite book |last1=Boniolo |first1=G. |title=Filosofia della Scienza |last2=Vidali |first2=P. |publisher=Mondadori |year=1999 |isbn=88-424-9359-7 |location=Milan |language=en}}</ref> Sa ngayon, hindi pa kayang sagutin ng mga umiiral na teoryang pisikal kung totoo ngang deterministiko ang mundo, sapagkat malayo pa ito sa tinatawag na teorya ng lahat ng bagay at bukas pa sa iba't ibang pagpapakahulugan.<ref name="stanfordcausaldeterminism">{{cite encyclopedia |title=Causal Determinism |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/entries/determinism-causal/ |access-date=2008-11-01 |last=Hoefer |first=Carl |date=2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509131853/http://plato.stanford.edu/entries/determinism-causal/ |archive-date=2008-05-09 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Vedral |first=Vlatko |date=2006-11-18 |title=Is the Universe Deterministic? |url=https://archive.org/details/sim_new-scientist_november-18-24-2006_192_2578/page/52 |journal=New Scientist |language=en |volume=192 |issue=2578 |pages=52–55 |doi=10.1016/S0262-4079(06)61122-6 |quote=Physics is simply unable to resolve the question of free will, although, if anything, it probably leans towards determinism.}}</ref> Kung ipagpapalagay na tama ang isang hindi deterministikong pagbasa ng [[Mekanikang quantum|mekanikang kuwantum]], maaari pa ring tutulan na ang ganitong kawalang-determinismo ay, sa praktikal na pananaw, nakapaloob lamang sa mikroskopikong mga penomenon.<ref>{{cite web |author=Honderich, E. |title=Determinism as True, Compatibilism and Incompatibilism as Both False, and the Real Problem |url=http://www.ucl.ac.uk/~uctytho/dfwVariousHonderichKanebook.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090123002505/http://ucl.ac.uk/~uctytho/dfwVariousHonderichKanebook.htm |archive-date=2009-01-23 |access-date=2010-11-21 |publisher=Ucl.ac.uk |language=en}}</ref> Isang mas mahalagang tanong kung pinahihintulutan ba ng kawalang-determinismo ng mekanikang kuwantum ang tradisyonal na ideya ng malayang kalooban (na nakabatay sa persepsiyon ng pagkakaroon nito). Kung ang kilos ng isang tao ay bunga lamang ng ganap na sapalarang kuwantum (''quantum randomness''), walang impluwensiya ang mga prosesong mental, gaya ng bolisyon o kusang-pasiya, sa mga [[Probabilistiko|probabilistikong]] kinalabasan.<ref name="RKane1" /> Ayon sa maraming pagpapakahulugan, ang kawalang-determinismo ay nagbibigay-daan sa pag-iral ng malayang kalooban,<ref>{{Cite web |title=The Quantum Physics of Free Will |url=https://www.scientificamerican.com/article/quantum-physics-free-will/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230527203507/https://www.scientificamerican.com/article/quantum-physics-free-will/ |archive-date=2023-05-27 |access-date=2018-04-14 |website=Scientific American |language=en}}</ref> samantalang ang iba naman ay nagsasabing kabaligtaran nito (sapagkat ang kilos ay hindi kontrolado ng pisikal na nilalang na nag-aangkin ng nasabing kalayaan).<ref>{{cite web |date=25 August 2000 |title=Infidels. "Metaphysical Freedom" |url=http://www.infidels.org/library/modern/features/2000/lujan1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090110225026/http://www.infidels.org/library/modern/features/2000/lujan1.html |archive-date=2009-01-10 |access-date=2010-11-21 |publisher=Infidels.org |language=en}}</ref> === Henetika === Gaya ng mga [[Pisika|pisiko]], madalas ding tinatalakay ng mga [[biyologo]] ang mga tanong na may kinalaman sa malayang kalooban. Isa sa mga pinakainit na pagtatalo sa biyolohiya ay ang "kalikasan laban sa paghubog" (''nature versus nurture''), na tumatalakay sa kaukulang bigat ng [[henetika]] at biyolohiya kumpara sa [[kultura]] at kapaligiran sa paghubog ng [[ugali]] ng tao.<ref name="Pin">{{Cite book |last=Pinel |first=P.J. |title=Biopsychology |url=https://archive.org/details/biopsychology0000pine_w3x8 |publisher=Prentice Hall Inc. |year=1990 |isbn=88-15-07174-1 |language=en}}</ref> Ayon sa pananaw ng maraming [[Pananaliksik|mananaliksik]], maaaring ipaliwanag ang maraming asal ng tao sa pamamagitan ng kanyang utak, mga [[Hene (biyolohiya)|hene]], at kasaysayang [[Ebolusyon|ebolusyonaryo]].<ref>{{Cite book |last1=DeFries |first1=J.C. |title=Behavioral Genetics |last2=McGuffin |first2=P. |last3=McClearn |first3=G.E. |last4=Plomin |first4=R. |publisher=W.H. Freeman and Company |year=2000 |edition=4th |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Morris |first=D. |title=The Naked Ape |url=https://archive.org/details/bwb_S0-EKX-007 |publisher=McGraw-Hill |year=1967 |isbn=0-385-33430-3 |location=New York |language=en}}</ref><ref name="Dawk">{{Cite book |last=Dawkins |first=R. |title=The Selfish Gene |publisher=Oxford University Press |year=1976 |isbn=88-04-39318-1 |location=Oxford |language=en}}</ref> Nagbubunsod naman ang ganitong pananaw ng pangamba na baka hindi na maging makatuwiran ang pananagutan ng tao sa kanyang mga gawa. Ayon kay Steven Pinker, maling akala ang pangamba sa determinismo sa konteksto ng "henetika" at "ebolusyon"; ito raw ay isang pagkakalito ng ''pagpapaliwanag'' sa ''pagpapawalang-sala''. Hindi kailangan na ang asal ay walang sanhi upang magkaroon ng pananagutan, basta't tumutugon ito sa papuri at sisi.<ref name="Pink">{{Cite book |last=Pinker |first=S. |title=The Blank Slate: The Modern Denial of Human Nature' |url=https://archive.org/details/blankslatemodern0000pink_a0y0 |publisher=Penguin |year=2002 |isbn=0-14-200334-4 |location=London |page=[https://archive.org/details/blankslatemodern0000pink_a0y0/page/179 179] |language=en}}</ref> Bukod dito, hindi rin tiyak na ang determinasyong pangkapaligiran ay mas kaunti ang banta sa malayang kalooban kaysa sa determinasyong henetiko.<ref name="Lew">{{Cite book |last=Lewontin |first=R. |title=It Ain't Necessarily So: The Dream of the Human Genome and other Illusions |publisher=NYREV Inc. |year=2000 |isbn=88-420-6418-1 |location=New York |language=en}}</ref> === Neurosiyensiya at neuropilosopiya === Naging posible na ngayon ang pag-aral sa buhay na utak, at nagagawa na ng mga mananaliksik na obserbahan mismo ang proseso ng pagpapasya nito. Isang makasaysayang eksperimento sa larangang ito ang isinagawa ni Benjamin Libet noong dekada 1980, kung saan hiniling niya sa bawat kalahok na pumili ng isang walang-piling sandali upang igalaw ang kanilang pulso habang sinusukat niya ang kaukulang aktibidad sa kanilang utak; partikular ang pagbuo ng elektrikal na senyas na tinatawag na potensyal ng kahandaan (''Bereitschaftspotential'' sa [[Wikang Aleman|Aleman]]), na unang natuklasan nina Kornhuber at Deecke noong 1965.<ref>Kornhuber & Deecke, 1965. Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale. Pflügers Arch 284: 1–17. (sa Aleman)</ref> Bagaman alam na noon pa na ang potensyal ng kahandaan ay karaniwang nauuna sa aktwal na kilos, tinanong ni Libet kung maaari itong maitala bago pa man maramdaman ng kalahok ang malay na intensiyon na gumalaw. Upang matukoy kung kailan nila naramdaman ang intensiyon, pinapanood niya sila sa [[orasan]]; matapos gumalaw, isinasabi ng kalahok kung anong oras nila unang naramdaman ang intensiyon. Tinawag itong oras na W ni Libet.<ref name="LGW">{{cite journal |last1=Libet |first1=Benjamin |last2=Gleason |first2=Curtis A. |last3=Wright |first3=Elwood W. |last4=Pearl |first4=Dennis K. |year=1983 |title=Time of Conscious Intention to Act in Relation to Onset of Cerebral Activity (Readiness-Potential) |journal=Brain |language=en |volume=106 |issue=3 |pages=623–42 |doi=10.1093/brain/106.3.623 |pmid=6640273}}</ref> Natuklasan ni Libet na ang ''walang-malay'' na aktibidad ng utak na nauugnay sa potensyal ng kahandaan ay nagsisimula mga kalahating [[segundo]] bago pa man magkaroon ng kamalayan ang tao sa intensiyon niyang gumalaw.<ref name="LGW" /><ref>{{cite journal |last1=Libet |first1=B. |year=1985 |title=Unconscious cerebral initiative and the role of conscious will in voluntary action |url=https://archive.org/details/sim_behavioral-and-brain-sciences_1985-12_8_4/page/528 |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=8 |issue=4 |pages=529–66 |doi=10.1017/S0140525X00044903 |s2cid=6965339}}</ref> Ipinapakita ng mga pag-aaral na ito tungkol sa ugnayan ng oras sa pagitan ng mga kilos at ng malay na desisyon ang papel ng utak sa pag-unawa sa malayang kalooban. Lumalabas na ang pagpapahayag ng kalahok ng intensiyong gumalaw ay nangyayari lamang ''matapos'' simulan ng utak ang aksyon, na nagdudulot sa ilan ng paniniwalang ang desisyon ay nagaganap sa walang-malay na bahagi ng utak bago pa ang malay na pagnanais. Para sa ilan, nangangahulugan ito na ang malayang kalooban ay ilusyon lamang. Ang una sa mga eksperimento ay nag-ulat na nakapagtala ng aktibidad ang utak na may kaugnayan sa pagkilos ng mga 0.2 segundo bago magsimula ang aktuwal na galaw.<ref name="Libet">{{cite journal |author=Benjamin Libet |display-authors=etal |year=1983 |title=Time of conscious intention to act in relation to onset of cerebral activity (readiness-potential) |url=http://trans-techresearch.net/wp-content/uploads/2012/02/Brain-1983-LIBET.pdf |url-status=dead |journal=Brain |language=en |volume=106 |issue=3 |pages=623–42 |doi=10.1093/brain/106.3.623 |pmid=6640273 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526054605/http://trans-techresearch.net/wp-content/uploads/2012/02/Brain-1983-LIBET.pdf |archive-date=2013-05-26}}</ref> Gayunman, natuklasan din ng mga may-akda na ang kamalayan sa pagkilos ay ''nauuna'' sa aktibidad ng kalamnan na nagsasagawa ng galaw; ang buong prosesong nagreresulta sa pagkilos ay binubuo ng higit pang mga hakbang kaysa sa simpleng pagsisimula lamang ng aktibidad ng utak. Tila masalimuot ang implikasyon ng mga resultang ito sa mga konsepto ng malayang kalooban.<ref name="Strother">{{cite journal |author1=Lars Strother |author2=Sukhvinder Singh Obhi |year=2009 |title=The conscious experience of action and intention |url=http://publish.uwo.ca/~lstroth/StrotherObhi_EBR_2009.pdf |url-status=dead |journal=Exp Brain Res |language=en |volume=198 |issue=4 |pages=535–39 |doi=10.1007/s00221-009-1946-7 |pmid=19641911 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217013640/http://publish.uwo.ca/~lstroth/StrotherObhi_EBR_2009.pdf |archive-date=2014-12-17 |s2cid=43567513}}</ref><ref name="Rosenbaum">Maikling talakayan tungkol sa mga posibleng pagpapakahulugan sa mga resultang ito ay matatagpuan kay {{cite book |author=David A. Rosenbaum |url=https://books.google.com/books?id=MsFmds_ACBwC&pg=PA86 |title=Human Motor Control |publisher=Academic Press |year=2009 |isbn=978-0-12-374226-1 |edition=2 |page=86 |language=en}}</ref> May ilan ding nagsasabing masyadong makitid ang paglalagay ng isyu ng malayang kalooban sa konteksto ng kontrol ng galaw (''motor control''),<ref>{{Cite journal |last=Lavazza |first=Andrea |date=2016 |title=Free Will and Neuroscience: From Explaining Freedom Away to New Ways of Operationalizing and Measuring It |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4887467/ |journal=Frontiers in Human Neuroscience |language=en |volume=10 |pages=262 |doi=10.3389/fnhum.2016.00262 |issn=1662-5161 |pmc=4887467 |pmid=27313524}}</ref> dahil ang mga kilos-galaw ay nagaganap sa napakaikling panahon at kadalasang hindi namamalayan. Ayon sa kanila, "ang malayang kalooban ay hindi maaaring ipaloob sa pagitan ng 150–350 millisegundo; ito ay pangmatagalang kababalaghan",<ref name="Gallagher">{{cite book |author=Gallagher, Shaun |title=Does Consciousness Cause Behavior? |publisher=MIT Press |year=2009 |isbn=978-0-262-51257-2 |editor=Susan Pockett |pages=119–21 |language=en |chapter=Chapter 6: Where's the action? Epiphenomenalism and the problem of free will |editor2=William P. Banks |editor3=Shaun Gallagher |chapter-url=https://books.google.com/books?id=G5CaTnNksgkC&pg=PA119}}</ref> at isang mas mataas na antas ng aktibidad na hindi lubos na maipapaliwanag sa pamamagitan lamang ng neural o aktibidad [[Pangkalamnang sistema|pangkalamnan]]. Patuloy pa ring pinagtatalunan kung ano talaga ang ipinahihiwatig ng mga eksperimento sa oras hinggil sa malayang kalooban. Ilan sa mga sumunod na pag-aaral ay nagtangkang: * patunayan ang mga orihinal na natuklasan ni Libet, * ipakita na maging ang pag-bawi o pagsansala sa isang kilos ("''veto''") ay maaaring magsimula sa walang-malay na antas, * ipaliwanag ang mga estruktura ng utak na kasangkot, at * bumuo ng mga modelo na naglilinaw sa ugnayan ng malay na intensiyon at aktwal na pagkilos. Bagaman ginagamit ang mga resulta ni Libet<ref>{{Cite book |last=Wegner |first=D. |title=The Illusion of Conscious Will |url=https://archive.org/details/illusionofconsci0000wegn |publisher=MIT Press |year=2002 |location=Cambridge, MA |language=en}}</ref> upang suportahan ang epipenomenalismo, naniniwala siya na may "pagbeto ng may malay" pa rin ang mga tao dahil hindi lahat ng potensyal ng kahandaan ay humahantong sa pagkilos. Sa ''Freedom Evolves'', tinutulan ni Daniel Dennett ang konklusyong "walang malayang kalooban," sapagkat ito ay nakabatay sa mga maling palagay tungkol sa lokasyon ng kamalayan at sa interpretasyon ng mga resulta ni Libet. Ipinunto naman nina Kornhuber at Deecke na ang kawalan ng malay na kalooban sa unang bahagi ng potensyal ng kahandaan (tinatawag na BP1) ay hindi nangangahulugang hindi umiiral ang malayang kalooban, sapagkat maging ang mga walang-malay na hangarin ay maaaring malaya at hindi deterministiko. Ayon sa kanila, taglay ng tao ang kamag-anak na kalayaan, isang kalayaang maaaring tumaas o bumaba depende sa mga sinasadyang pagpili na kinasasangkutan ng parehong malay at walang-malay (panensepalikong) na proseso.<ref>Kornhuber & Deecke, 2012. ''The will and its brain – an appraisal of reasoned free will''. University Press of America, Lanham, MD, {{ISBN|978-0-7618-5862-1}}. (sa Ingles)</ref> May ilan namang nagsasabing ang mga datos tulad ng potensyal ng kahandaan ay nagpapahina mismo sa epipenomenalismo, dahil nakasalalay ang mga eksperimento sa kakayahan ng kalahok na may malay na iulat kung kailan nangyari ang isang karanasang pangkamalayan, isang kakayahang tila salungat sa pananaw ni Thomas Huxley, na nagsabing ang kamalayan ay "lubusang walang kapangyarihan… gaya ng sipol ng [[singaw]] ng [[tren]] na walang impluwensya sa galaw ng [[makina]] nito."<ref name="Flanagan1992">{{cite book |last=Flanagan |first=O.J. |url=https://books.google.com/books?id=yFOqQgAACAAJ |title=Consciousness Reconsidered |publisher=MIT Press |year=1992 |isbn=978-0-262-56077-1 |series=Bradford Books |page=131 |language=en |lccn=lc92010057}}</ref> Tinuligsa rin nina Adrian G. Guggisberg at Annaïs Mottaz ang mga naturang konklusyon.<ref>{{cite journal |last1=Guggisberg |first1=AG |last2=Mottaz |first2=A |year=2013 |title=Timing and awareness of movement decisions: does consciousness really come too late? |journal=Front Hum Neurosci |language=en |volume=7 |pages=385 |doi=10.3389/fnhum.2013.00385 |pmc=3746176 |pmid=23966921 |doi-access=free}}</ref> Ipinakita ng isang pag-aaral nina Aaron Schurger at mga kasamahan (sa ''Proceedings of the National Academy of Sciences'')<ref>{{cite journal |last1=Schurger |first1=Aaron |last2=Sitt |first2=Jacobo D. |last3=Dehaene |first3=Stanislas |date=16 Oktubre 2012 |title=An accumulator model for spontaneous neural activity prior to self-initiated movement |journal=PNAS |language=en |volume=109 |issue=42 |pages=16776–77 |bibcode=2012PNAS..109E2904S |doi=10.1073/pnas.1210467109 |pmc=3479453 |pmid=22869750 |doi-access=free}}</ref> na maaaring mali ang mga palagay tungkol sa sanhi ng potensyal ng kahandaan at ng tinatawag na ''pre-movement buildup'' o pag-ipon bago ang paggalaw ng aktibidad neural, kaya, nagdudulot ito ng pagdududa sa mga interpretasyon ng mga pag-aaral nina Libet<ref name="LGW" /> at Fried.<ref name="Fried">{{cite journal |last1=Fried |first1=Itzhak |last2=Mukamel |first2=Roy |last3=Kreiman |first3=Gabriel |year=2011 |title=Internally Generated Preactivation of Single Neurons in Human Medial Frontal Cortex Predicts Volition |journal=Neuron |language=en |volume=69 |issue=3 |pages=548–62 |doi=10.1016/j.neuron.2010.11.045 |pmc=3052770 |pmid=21315264}}</ref> Samantala, natuklasan din sa ibang pag-aaral na kapag sinadya ang mga desisyon, hindi lumilitaw ang mga maagang palatandaan ng pagpili na karaniwang nakikita sa mga arbitraryo o hindi-sinadyang desisyon.<ref>{{Cite journal |last1=Maoz |first1=Uri |last2=Yaffe |first2=Gideon |last3=Koch |first3=Christof |last4=Mudrik |first4=Liad |date=2019-02-28 |title=Neural precursors of decisions that matter—an ERP study of deliberate and arbitrary choice |journal=eLife |language=en |volume=8 |doi=10.7554/elife.39787 |pmc=6809608 |pmid=31642807 |doi-access=free |article-number=e39787}}</ref> Halimbawa, ang mga taong may sindromeng Tourette at mga kaugnay na sindrome ng tik (o ''tics'') ay gumagawa ng mga kilos at pagbigkas na hindi nila sinasadya (tinatawag na tik), kahit na mas gusto nilang huwag gawin iyon lalo na kung hindi ito naaangkop sa lipunan. Ang mga tik ay inilalarawan bilang bahagyang boluntaryo o ''di-boluntaryo'',<ref name="TSADef">Tourette Syndrome Association. [https://web.archive.org/web/20050322170245/http://www.tsa-usa.org/research/definitions.html Definitions and Classification of Tic Disorders.]. Nakuha noong 19 Agosto 2006. (sa Ingles)</ref> sapagkat hindi sila ganap na ''hindi sinasadya'': madalas silang maranasan bilang isang ''kusang'' tugon sa isang hindi kanais-nais na pakiramdam o paunang pagnanasa. Ang mga tik ay itinuturing na hindi mapigilan at sa bandang huli ay kailangang mailabas.<ref name="TSADef" /> Minsan, nagagawang pigilan ng mga taong may sindromeng Tourette ang kanilang mga tik sa maikling panahon, subalit madalas itong nauuwi sa mas malakas na pagbugso ng mga tik pagkatapos. Ang kontrol na naipapatupad (mula sa ilang segundo hanggang ilang oras) ay maaaring pansamantala lamang at nagdudulot ng mas matindi pang pagpapakita ng tik sa bandang huli.<ref name="Zinner">{{cite journal |last1=Zinner |first1=S.H. |year=2000 |title=Tourette disorder |url=https://archive.org/details/sim_pediatrics-in-review_2000-11_21_11/page/372 |journal=Pediatrics in Review |language=en |volume=21 |issue=11 |pages=372–83 |doi=10.1542/pir.21-11-372 |pmid=11077021 |s2cid=7774922}}</ref> Sa sindrome ng banyagang kamay (''alien hand syndrome''), ang apektadong bahagi ng katawan ng tao ay gumagawa ng mga kilos na hindi sinasadya at wala sa kalooban ng tao. Ipinapakita ng apektadong kamay o bahagi ng katawan na tila mayroon itong "sariling kagustuhan." Ang pakiramdam ng pagkilos sa sariling kagustuhan (''sense of agency'') ay hindi sabay na lumilitaw sa aktuwal na pagkilos, kahit na nananatili pa rin ang pakiramdam ng pag-aari (''sense of ownership'') sa bahagi ng katawan. Ang penomenong ito ay kaugnay ng kapansanan sa paunang motor na mekanismo (''premotor mechanism'') na makikita sa pamamagitan ng potensyal ng kahandaan, isang senyas na maaaring masukat sa anit ilang daang milisegundo bago maganap ang isang kusang pagkilos. Sa pamamagitan ng pagpapaandar na ''functional magnetic resonance imaging'' o fMRI na may espesyal na pagsusuri sa dimensyong temporal ng ugnayang utak (''cortical network'') na kaugnay ng kusang pagkilos sa tao, natuklasan ang isang sunod-sunod na proseso ng pag-aktibo mula sa unahan patungong likuran: nagsisimula ito sa karagdagang bahagi ng motor sa loob ng [[Harapang lobo|harap na umbok]] (''frontal lobe''), nagpapatuloy sa pangunahing bahagi ng motor (''primary motor cortex''), at pagkatapos ay sa paryetal na umbok (''parietal cortex'').<ref name="Kayser">{{cite journal |last1=Kayser |first1=A.S. |last2=Sun |first2=F.T. |last3=D'Esposito |first3=M. |year=2009 |title=A comparison of Granger causality and coherency in fMRI-based analysis of the motor system |journal=Human Brain Mapping |language=en |volume=30 |issue=11 |pages=3475–94 |doi=10.1002/hbm.20771 |pmc=2767459 |pmid=19387980}}</ref> Dahil dito, lumilitaw na ang pakiramdam ng pagkilos sa sariling kagustuhan ay karaniwang umuusbong kasabay ng maayos na pagkakasunod ng pag-aktibo ng mga bahaging ito, kabilang ang mga kaugnay na paunang motor na korteks (''premotor association cortices'') at ang pangunahing korteks ng motor. Partikular, ang karagdagang kompleks ng motor (''supplementary motor complex'') sa loob ng harap na umbok ay tila umaaktibo bago pa ang pangunahing korteks ng motor, marahil bilang bahagi ng paghahandang proseso bago ang pagkilos. Sa isang kamakailang pag-aaral gamit ang fMRI, natuklasang ang mga banyagang pagkilos (''alien movements'') ay may kaugnayan sa halos hiwalay na pag-aktibo ng pangunahing korteks ng motor na nasa kabaligtarang bahagi ng utak ng banyagang kamay, samantalang ang mga kusang pagkilos ng parehong bahagi ng katawan ay nagpapakita ng likas na pag-aktibo ng korteks ng kaugnay na motor na kasangkot sa paunang proseso ng motor (''premotor process'').<ref name="Assal">{{cite journal |last1=Assal |first1=F. |last2=Schwartz |first2=S. |last3=Vuilleumier |first3=P. |year=2007 |title=Moving with or without will: Functional neural correlates of alien hand syndrome |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-neurology_2007-09_62_3/page/300 |journal=Annals of Neurology |language=en |volume=62 |issue=3 |pages=301–06 |doi=10.1002/ana.21173 |pmid=17638304 |s2cid=14180577}}</ref> Ayon sa klinikal na depinisyon, ang sindrome ng banyagang kamay ay nangangahulugang "ang pakiramdam na ang isang bahagi ng katawan ay banyaga o ''may sarili nitong kagustuhan'', kasabay ng nakikitang di-boluntaryong paggalaw" (mula sa orihinal na diin).<ref name="Doody">{{cite journal |last1=Doody |first1=RS |last2=Jankovic |first2=J. |year=1992 |title=The alien hand and related signs |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry |language=en |volume=55 |issue=9 |pages=806–10 |doi=10.1136/jnnp.55.9.806 |pmc=1015106 |pmid=1402972}}</ref> Madalas na nagaganap ang sindromang ito dahil sa pinsala sa kalabigkisan ng katawan (''corpus callosum''), alinman sa pagkakaputol nito bilang lunas sa matinding [[epilepsiya]] o dahil sa atake sa utak (''[[stroke]]''). Ayon sa karaniwang paliwanag sa neurolohiya, ang sinasabing "kagustuhan" na nararanasan ng nagsasalitang kaliwang hemispero ay hindi tumutugma sa mga kilos na isinasagawa ng hindi nagsasalitang kanang hemispero, kaya nagpapahiwatig ito na maaaring may kanya-kanyang pakiramdam ng kagustuhan ang dalawang hemispero ng utak.<ref name="Scepkowski">{{cite journal |last1=Scepkowski |first1=L.A. |last2=Cronin-Golomb |first2=A. |year=2003 |title=The alien hand: cases, categorizations, and anatomical correlates |journal=Behavioral and Cognitive Neuroscience Reviews |language=en |volume=2 |issue=4 |pages=261–77 |doi=10.1177/1534582303260119 |pmid=15006289}}</ref><ref name="Bundick">{{cite journal |last1=Bundick |first1=T. |last2=Spinella |first2=M. |year=2000 |title=Subjective experience, involuntary movement, and posterior alien hand syndrome |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry |language=en |volume=68 |issue=1 |pages=83–85 |doi=10.1136/jnnp.68.1.83 |pmc=1760620 |pmid=10601408}}</ref> Bukod dito, isa sa pinakamahalagang (unang-antas) sintomas ng [[iskisoprenya]] ay ang maling akala ng pasyente na siya ay kontrolado ng isang panlabas na puwersa.<ref name="Schneider">{{Cite book |last=Schneider |first=K. |title=Clinical Psychopathology |url=https://archive.org/details/clinicalpsychopa0000schn |publisher=Grune and Stratton |year=1959 |location=New York |language=en}}</ref> Minsan, sinasabi ng mga taong may iskisoprenya na bagaman sila ay kumikilos sa mundo, hindi nila matandaan na sinimulan nila ang mga partikular na kilos na iyon. Inihahambing ito minsan sa pagiging parang robot na pinapatakbo ng iba. Bagaman hindi pa malinaw ang eksaktong mekanismo ng iskisoprenya, isang tanyag na [[palaisipan]] ang nagsasabing nagkakaroon ng pagkasira sa mga sistema ng utak na nagtatambal ng mga utos ng pagkilos (''motor commands'') at ng tugong natatanggap mula sa katawan (''feedback''), na tinatawag na sariling pakiramdam ng galaw (''proprioception''), na nagreresulta sa mga [[halusinasyon]] at maling akala ng pagkakaroon ng kontrol mula sa labas.<ref name="frith">{{cite journal |last1=Frith |first1=CD |last2=Blakemore |first2=S |last3=Wolpert |first3=DM |year=2000 |title=Explaining the symptoms of schizophrenia: abnormalities in the awareness of action |url=https://archive.org/details/sim_brain-research-reviews_2000-03_31_2-3/page/357 |journal=Brain Research. Brain Research Reviews |language=en |volume=31 |issue=2–3 |pages=357–63 |doi=10.1016/S0165-0173(99)00052-1 |pmid=10719163 |s2cid=206021496}}</ref> === Sikolohiyang eksperimental === Ang mga ambag ng sikolohiyang eksperimental sa pagtalakay ng malayang kalooban ay pangunahing nagmula sa gawa ng sikolohistang panlipunan na si Daniel Wegner hinggil sa may malay na kalooban (''conscious will''). Sa kanyang aklat na ''The Illusion of Conscious Will'',<ref name=":0">{{Cite book |last=Wegener |first=Daniel Merton |url=https://zodml.org/sites/default/files/%5bDaniel_M._Wegner%5d_The_Illusion_of_Conscious_Will.pdf |title=The Illusion of Conscious Will |publisher=MIT Press |year=2002 |isbn=978-0-262-23222-7 |language=en |access-date=2018-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181212162904/https://zodml.org/sites/default/files/%5bDaniel_M._Wegner%5d_The_Illusion_of_Conscious_Will.pdf |archive-date=2018-12-12 |url-status=dead}}</ref> buod ni Wegner ang mga karanasang maka-empirikal na, ayon sa kanya, ay sumusuporta sa pananaw na ang pakiramdam ng tao na siyang kumokontrol na may malay sa kanyang mga kilos ay isang ilusyon lamang. Ipinapakita rin ni Wegner na maaaring baguhin (o manipulahin) ang persepsyon ng tao hinggil sa pagkakaroon ng may malay na pagkontrol. Napansin ni Wegner na karaniwang ipinapalagay ng tao na ang isang pangyayari ay sanhi ng isa pang pangyayari kapag natutugunan ang dalawang kundisyon: # Ang unang pangyayari ay kaagad na sinusundan ng ikalawang pangyayari, at # Ang unang pangyayari ay ayon o tugma sa pagiging sanhi ng ikalawang pangyayari. Halimbawa, kung makarinig ang isang tao ng pagsabog at makakita siya ng puno na bumagsak, ipagpapalagay niyang ang pagsabog ang dahilan ng pagbagsak ng puno. Subalit kung naganap ang pagsabog pagkatapos bumagsak ang puno (hindi natugunan ang unang kundisyon), o kung sa halip na pagsabog ay [[tunog]] ng [[telepono]] ang narinig (hindi natugunan ang ikalawa), hindi niya ipagpapalagay na alinman sa dalawang tunog ang sanhi ng pagbagsak ng [[puno]]. Inilapat ni Wegner ang prinsipyong ito sa kung paano iniisip ng mga tao ang tungkol sa kanilang may malay na kalooban. Kadalasan, nararanasan ng tao ang isang pag-iisip na tumutugma sa isang kilos, at pagkatapos ay napapansin niyang ginagawa niya ang kilos na iyon. Dahil dito, ipinapalagay niyang ang kanyang iniisip ang nagdulot ng nasabing kilos. Gayunman, napatunayan ni Wegner na maaari niyang manipulahin ang mga pag-iisip at pag-uugali ng tao upang ito ay sumunod o sumalungat sa dalawang kundisyon ng pagkaka-ugnay ng sanhi at bunga.<ref name=":0" /><ref>{{cite journal |last1=Wegner |first1=D.M. |last2=Wheatley |first2=T. |year=1999 |title=Apparent mental causation: sources of the experience of will |url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_1999-07_54_7/page/480 |journal=American Psychologist |language=en |volume=54 |issue=7 |pages=480–91 |citeseerx=10.1.1.188.8271 |doi=10.1037/0003-066X.54.7.480 |pmid=10424155}}</ref> Sa pamamagitan ng ganitong mga eksperimento, naipakita ni Wegner na madalas maranasan ng tao ang may malay na kalooban sa mga kilos na hindi naman talaga niya pinasimulan&nbsp;– at sa kabilang banda, maaari ring maranasan ng tao ang kawalan ng kalooban sa mga kilos na totoo niyang ginawa. Halimbawa, kapag naipakilala sa isang kalahok ang [[impormasyon]] tungkol sa isang resulta bago ang kilos, tumataas ang posibilidad na mali niyang paniwalaan na siya ang sanhi nito.<ref>{{Cite journal |last1=Aarts |first1=H. |last2=Custers |first2=R. |last3=Wegner |first3=D. |year=2005 |title=On the inference of personal authorship: enhancing experienced agency by priming effect information. |journal=Consciousness and Cognition |language=en |volume=14 |issue=3 |pages=439–58 |doi=10.1016/j.concog.2004.11.001 |pmid=16091264 |s2cid=13991023}}</ref> Ipinahihiwatig ng ganitong mga pag-aaral na ang persepsyon ng may malay na kalooban (na tinawag ni Wegner bilang "emosyon ng pagiging may-akda") ay hindi tuwirang nakakabit sa aktuwal na pagsasagawa ng kilos, kundi binubuo mula sa iba't ibang palatandaan sa pamamagitan ng masalimuot na proseso ng pag-iisip, na tinawag niyang ''authorship processing'' o pagpoproseso ng pagka-may-akda. Bagaman itinuturing ng ilan ang mga resulta nito bilang pagsalungat sa ideya ng malayang kalooban, maraming sikolohista<ref>{{cite journal |last=Kihlstrom |first=John |year=2004 |title=An unwarrantable impertinence |url=https://archive.org/details/sim_behavioral-and-brain-sciences_2004-10_27_5/page/666 |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=27 |issue=5 |pages=666–67 |doi=10.1017/S0140525X04300154 |s2cid=144699878}}</ref><ref>{{cite book |author1=John Baer |url=http://socrates.berkeley.edu/~kihlstrm/AutomaticityJuggernaut.htm |title=Are We Free? Psychology and Free Will |author2=James C. Kaufman |author3=Roy F. Baumeister |publisher=Oxford University Press. |year=2008 |isbn=978-0-19-518963-6 |location=New York |pages=155–80 |language=en |access-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150310133623/http://socrates.berkeley.edu/~kihlstrm/AutomaticityJuggernaut.htm |archive-date=2015-03-10 |url-status=live}}</ref> at pilosopo<ref>{{cite journal |last=Nahmias |first=Eddy |year=2002 |title=When consciousness matters: a critical review of Daniel Wegner's The illusion of conscious will |url=http://www2.gsu.edu/~phlean/papers/When_Consciousness_Matters.pdf |url-status=dead |journal=Philosophical Psychology |language=en |volume=15 |issue=4 |pages=527–41 |doi=10.1080/0951508021000042049 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813113509/http://www2.gsu.edu/~phlean/papers/When_Consciousness_Matters.pdf |archive-date=2011-08-13 |s2cid=16949962}}</ref><ref name="Power">{{cite book |last=Mele |first=Alfred R. |url=http://ukcatalogue.oup.com/product/academic/pn/9780199764686.do?sortby=bookTitleAscend |title=Effective Intentions: The Power of Conscious Will |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=978-0-19-538426-0 |location=US |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113052610/http://ukcatalogue.oup.com/product/academic/pn/9780199764686.do?sortby=bookTitleAscend |archive-date=2011-11-13 |url-status=dead}}</ref> ang kumukontra sa teorya ni Wegner. Iminungkahi naman ni Emily Pronin na ang kumikiling na karanasan ng malayang kalooban ay pinalalakas ng tinatawag na ilusyon ng [[introspeksiyon]], ang hilig ng tao na magtiwala sa sariling pagninilay subalit hindi magtiwala sa pagninilay ng iba. Ipinapahiwatig ng teoryang ito na mas madali para sa mga tao na iuugnay ang malayang kalooban sa kanilang sarili kaysa sa iba. Napatunayan ito sa tatlong [[eksperimento]] nina Pronin at Kugler. Kapag tinanong ang mga [[estudyante]] tungkol sa mga desisyon nila at ng kanilang mga kasama sa [[Silid-aralan|silid]], itinuturing nilang mas hindi mahulaan ang sariling mga pasya. Sa mga kawani sa [[Restoran|restawran]], inilalarawan nila ang mga kasamahan bilang mas deterministiko (kaunting pagpipilian sa hinaharap) kaysa sa sarili nila. Kapag tinanong kung anong salik ang may pinakamalaking impluwensiya sa kilos, itinuturing nilang hangarin at layunin ang pinakamahalaga sa sarili nilang kilos, subalit ugali o personalidad naman para sa iba.<ref>{{Cite book |last=Pronin |first=Emily |title=Advances in Experimental Social Psychology, Vol. 41 |publisher=Academic Press |year=2009 |isbn=978-0-12-374472-2 |editor=Mark P. Zanna |volume=41 |pages=42–43 |language=en |chapter=The Introspection Illusion |doi=10.1016/S0065-2601(08)00401-2}}</ref> Gayunman, may mga babala sa pag-aaral tungkol sa kamalayan ng tao sa mga pangkaisipang pangyayari, dahil ang introspeksiyon mismo ay maaaring baguhin ang karanasan.<ref name="Pockett">{{cite book |author=Susan Pockett |title=Does Consciousness Cause Behavior? |publisher=MIT Press |year=2009 |isbn=978-0-262-51257-2 |editor1=Susan Pockett |page=19 |language=en |chapter=The neuroscience of movement |quote=...it is important to be clear about exactly what experience one wants one's subjects to introspect. Of course, explaining to subjects exactly what the experimenter wants them to experience can bring its own problems–...instructions to attend to a particular internally generated experience can easily alter both the timing and the content of that experience and even whether or not it is consciously experienced at all. |editor2=WP Banks |editor3=Shaun Gallagher |chapter-url=https://books.google.com/books?id=G5CaTnNksgkC&pg=PA19}}</ref> Anuman ang katotohanan ng paniniwala sa malayang kalooban, makabuluhang maunawaan kung saan nagmula ang ideyang ito. Isa sa mga ambag ay ang ''randomness'' o kawalang-tiyak.<ref>{{cite journal |last1=Ebert |first1=J.P. |last2=Wegner |first2=D.M. |year=2011 |title=March 1). Mistaking randomness for free will |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/1/9029778/1/Ebert%2c%20J.%20P.%2c%20and%20D.%20M.%20Wegner.%20Mistaking%20randomness%20for%20free%20will.%20Consciousness%20and%20Cognition%2020%20%282011%29%20965-971.pdf |journal=Consciousness and Cognition |language=en |volume=20 |issue=3 |pages=965–71 |doi=10.1016/j.concog.2010.12.012 |pmid=21367624 |s2cid=19502601}} {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Bagaman hindi lamang ito ang salik, napatunayan na minsan ay napagkakamalan ng tao ang kawalang-tiyak bilang malayang kalooban dahil sa kawalang-ayusan nito, kapwa sa sarili at sa iba. Isa pang ambag ay ang pagpili.<ref>{{cite journal |last1=Feldman |first1=G. |last2=Baumeister |first2=R.F. |last3=Wong |first3=K.F. |year=2014 |title=Hulyo 30). Free will is about choosing: The link between choice and the belief in free will |journal=Journal of Experimental Social Psychology |language=en |volume=55 |pages=239–45 |doi=10.1016/j.jesp.2014.07.012}}</ref> Ipinakita ng mga pag-aaral na tumataas ang paniniwala ng tao sa malayang kalooban kapag ipinapakita sa kanya ang isang simpleng antas ng pagpili. Mahalaga ang espesipikong dami ng pagpipilian, sapagkat kung masyadong kakaunti o masyadong marami, maaaring bumaba ang paniniwala. Malamang din na ang ugnayan sa pagitan ng antas ng pagpili at persepsyon ng malayang kalooban ay dalawang direksyon. Posible ring ang pagnanais ng tao sa pagkontrol o iba pang motibasyunal na salik ay gumaganap bilang ikatlong [[baryable]]. === Paniniwala sa malayang kalooban === Mula pa noong hindi bababa sa 1959,<ref name="Nettler1959">{{cite journal |last1=Nettler |first1=Gwynn |date=Hunyo 1959 |title=Cruelty, Dignity, and Determinism |url=https://archive.org/details/sim_american-sociological-review_1959-06_24_3/page/n80 |journal=American Sociological Review |language=en |volume=24 |issue=3 |pages=375–384 |doi=10.2307/2089386 |jstor=2089386}}</ref> ang paniniwala ng mga indibiduwal sa malayang kalooban ay sinusuri na kaugnay ng mga katangian sa asal panlipunan. Sa pangkalahatan, ang konsepto ng malayang kalooban na pinag-aralan sa kontekstong ito ay yaong nasa anyong inkompatibilista, o mas partikular, ang anyong libertariyano, na nangangahulugang kalayaan mula sa determinismo. ==== Paniniwala ng mga tao ==== Tinalakay sa mga pananaliksik kung likas bang kumakapit ang mga tao sa isang inkompatibilistang modelo ng malayang kalooban. Natuklasan ni Eddy Nahmias na ang inkompatibilismo ay hindi likas na intuwitibo&nbsp;– hindi ito sinusunod, sapagkat hindi binubuwag ng determinismo ang paniniwala sa moral na pananagutan (batay sa isang empirikal na pag-aaral ng mga tugon ng mga tao sa mga moral na dilema sa ilalim ng isang deterministikong modelo ng realidad).<ref>{{Cite journal |last=Nahmias |first=Eddy |author2=Stephen G Morris |author3=Thomas Nadelhoffer |author4=Jason Turner |date=2006-07-01 |title=Is Incompatibilism Intuitive? |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-and-phenomenological-research_2006-07_73_1/page/28 |journal=Philosophy and Phenomenological Research |language=en |volume=73 |issue=1 |pages=28–53 |citeseerx=10.1.1.364.1083 |doi=10.1111/j.1933-1592.2006.tb00603.x |issn=1933-1592}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Samantala, natuklasan naman ni Edward Cokely na ang inkompatibilismo ay intuwitibo&nbsp;– na likas itong sinusunod, sapagkat binubuwag nga ng determinismo ang paniniwala sa moral na pananagutan sa pangkalahatan.<ref>{{Cite journal |last=Feltz |first=Adam |author2=Edward T. Cokely |author3=Thomas Nadelhoffer |date=2009-02-01 |title=Natural Compatibilism versus Natural Incompatibilism: Back to the Drawing Board |journal=Mind & Language |language=en |volume=24 |issue=1 |pages=1–23 |doi=10.1111/j.1468-0017.2008.01351.x |issn=1468-0017}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Iminungkahi nina Joshua Knobe at Shaun Nichols na maaaring intuwitibo o hindi ang inkompatibilismo, at pangkalahatang nakasalalay ito sa situwasyon; kung ang isang [[krimen]] ay nagpapasiklab ng [[emosyonal]] na tugon&nbsp;– gaya halimbawa kung may pananakit ng kapwa tao.<ref>{{Cite journal |last=Nichols |first=Shaun |author2=Joshua Knobe |date=2007-12-01 |title=Moral Responsibility and Determinism: The Cognitive Science of Folk Intuitions |url=https://archive.org/details/sim_nous_2007-12_41_4/page/663 |journal=Noûs |language=en |volume=41 |issue=4 |pages=663–85 |citeseerx=10.1.1.175.1091 |doi=10.1111/j.1468-0068.2007.00666.x}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Natuklasan din nila na ang paniniwala sa malayang kalooban ay isang unibersal na kultural na kaganapan, at karamihan ng mga kalahok ay nagsabing (a) hindi deterministiko ang ating uniberso at (b) hindi tugma ang moral na pananagutan sa determinismo.<ref>{{Cite journal |last=Sarkissian |first=HAGOP |author2=Amita Chatterjee |author3=Felipe de Brigard |author4=Joshua Knobe |author5=Shaun Nichols |author6=Smita Sirker |date=2010-06-01 |title=Is Belief in Free Will a Cultural Universal? |url=https://philpapers.org/rec/CHAIBI-2 |url-status=live |journal=Mind & Language |language=en |volume=25 |issue=3 |pages=346–58 |doi=10.1111/j.1468-0017.2010.01393.x |issn=1468-0017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815171439/https://philpapers.org/rec/CHAIBI-2 |archive-date=2022-08-15 |access-date=2022-07-09 |s2cid=18837686}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Ipinakikita ng mga pag-aaral na hindi palagian ang paniniwala ng mga tao sa malayang kalooban. Natuklasan nina Emily Pronin at Matthew Kugler na naniniwala ang mga tao na sila ay may higit na malayang kalooban kaysa sa iba.<ref>{{Cite journal |last=Pronin |first=Emily |author2=Matthew B. Kugler |date=2010-12-28 |title=People believe they have more free will than others |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=107 |issue=52 |pages=22469–74 |bibcode=2010PNAS..10722469P |doi=10.1073/pnas.1012046108 |pmc=3012523 |pmid=21149703 |doi-access=free}}</ref> Ipinakita rin ng mga pag-aaral ang ugnayan sa pagitan ng posibilidad ng pagtanggap sa deterministikong modelo ng pag-iisip at ng uri ng personalidad. Halimbawa, natuklasan nina Adam Feltz at Edward Cokely na ang mga taong may personalidad na ekstoberte ay mas malamang na ihiwalay ang paniniwala sa determinismo mula sa paniniwala sa moral na pananagutan.<ref>{{Cite journal |last=Feltz |first=Adam |author2=Edward T. Cokely |date=March 2009 |title=Do judgments about freedom and responsibility depend on who you are? Personality differences in intuitions about compatibilism and incompatibilism |journal=Consciousness and Cognition |language=en |volume=18 |issue=1 |pages=342–50 |doi=10.1016/j.concog.2008.08.001 |issn=1053-8100 |pmid=18805023 |s2cid=16953908}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Sinuri nina Roy Baumeister at ng kanyang mga kasamahan ang mga pag-aaral hinggil sa mga sikolohikal na epekto ng paniniwala (o kawalan ng paniniwala) sa malayang kalooban, at natuklasan nilang karamihan sa mga tao ay naniniwala sa isang uri ng "simpleng kompatibilistikong malayang kalooban."<ref name="BAC">{{cite journal |last1=Baumeister |first1=R. |last2=Crescioni |first2=A.W. |last3=Alquist |first3=J. |year=2009 |title=Free will as advanced action control for human social life and culture |journal=Neuroethics |language=en |volume=4 |pages=1–11 |doi=10.1007/s12152-010-9058-4 |s2cid=143223154}}</ref><ref>Paulhus, D.L. and Margesson. A., (1994). ''Free Will and Determinism (FAD) scale''. Unpublished manuscript, Vancouver, British Columbia, Canada: University of British Columbia. (sa Ingles)</ref> Natuklasan din ng mga mananaliksik na itinuturing ng mga tao na "mas malaya" ang mga kilos kapag kinapapalooban ito ng pagsalungat sa panlabas na [[puwersa]], [[pagpaplano]], o paggawa ng mga kilos na tila sapalaran.<ref>Paulhus, D.L. and Margesson. A., (1994). ''Free Will and Determinism (FAD) scale''. Unpublished manuscript, Vancouver, British Columbia, Canada: University of British Columbia. (sa Ingles)</ref> Gayunman, maaaring hindi talaga posible ang huling pag-uugali na "sapalaran" (o ''random''); kapag sinubukan ng mga kalahok na gumawa ng mga kilos nang sapalaran (gaya ng pagbuo ng mga walang-piling numero), lumilitaw sa kanilang mga kilos ang maraming padron.<ref>Bar-Hillel, M. 2007. Randomness is too important to trust to chance. Presented at the 2007 Summer Institute in Informed Patient Choice, Dartmouth Medical School, NH (sa Ingles)</ref><ref>{{cite journal |last1=Wagenaar |first1=W.A. |year=1972 |title=Generation of random sequences by human subjects: A critical survey of literature |url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1972-01_77_1/page/64 |journal=Psychological Bulletin |language=en |volume=77 |pages=65–72 |citeseerx=10.1.1.211.9085 |doi=10.1037/h0032060}}</ref> ==== Sa mga pilosopo ==== Ayon sa isang bagong surbey noong 2020, ang kompatibilismo ay isang tanyag na pananaw sa hanay ng mga dalubhasa sa pilosopiya (59.2%). Ang paniniwala sa libertariyanismo ay umabot sa 18.8%, samantalang ang kawalan ng paniniwala sa malayang kalooban ay 11.2%.<ref>{{cite web |date=November 2021 |title=What Philosophers Believe: Results from the 2020 PhilPapers Survey |url=https://dailynous.com/2021/11/01/what-philosophers-believe-results-from-the-2020-philpapers-survey/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029044946/https://dailynous.com/2021/11/01/what-philosophers-believe-results-from-the-2020-philpapers-survey/ |archive-date=2023-10-29 |access-date=2022-09-03 |language=en}}</ref> ==== Sa mga biyolohistang ebolusyonaryo ==== Ayon sa isang surbey noong 2007, 79 porsiyento ng mga biyolohistang ebolusyonaryo ang nagsabing naniniwala sila sa malayang kalooban, 14 porsiyento ang pumili ng kawalan ng malayang kalooban, at 7 porsiyento ang hindi sumagot sa tanong.<ref>Gregory W. Graffin and William B. Provine, "Evolution, Religion, and Free Will," American Scientist 95 (Hulyo–Agosto 2007), 294–97; results of Cornell Evolution Project survey, http://faculty.bennington.edu/~sherman/Evolution%20in%20America/evol%20religion%20free%20will.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160617222104/http://faculty.bennington.edu/~sherman/Evolution%20in%20America/evol%20religion%20free%20will.pdf|date=2016-06-17}} (sa Ingles)</ref> ==== Mga epekto ng paniniwala mismo ==== Natuklasan nina Baumeister at ng kanyang mga kasamahan na ang pagpukaw ng kawalan ng paniniwala sa malayang kalooban ay tila nagdudulot ng iba't ibang negatibong epekto. Tinukoy ng mga may-akda sa kanilang papel na ang paniniwala sa determinismo ang sanhi ng mga negatibong epektong iyon.<ref name="BAC" /> Natuklasan ni Kathleen Vohs na yaong mga nabawasan ang paniniwala sa malayang kalooban ay mas malamang na mandaya.<ref name="Vohs&Sschooler2008">{{cite journal |last1=Vohs |first1=K.D. |last2=Schooler |first2=J.W. |year=2008 |title=The value of believing in free will: Encouraging a belief in determinism increases cheating |url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_2008-01_19_1/page/48 |journal=Psychological Science |language=en |volume=19 |issue=1 |pages=49–54 |doi=10.1111/j.1467-9280.2008.02045.x |pmid=18181791 |s2cid=2643260}}</ref> Sa isang pag-aaral ni Roy Baumeister, matapos basahin ng mga kalahok ang isang artikulong tumututol sa malayang kalooban, mas malamang silang [[magsinungaling]] hinggil sa kanilang resulta sa isang pagsusulit na may gantimpalang [[salapi]].<ref name="Baumeister 2009">{{cite journal |last1=Baumeister |first1=R.F. |last2=Masicampo |first2=E.J. |last3=DeWall |first3=C.N. |year=2009 |title=Prosocial benefits of feeling free: Disbelief in free will increases aggression and reduces helpfulness |url=https://archive.org/details/sim_personality-and-social-psychology-bulletin_2009-02_35_2/page/260 |journal=Personality and Social Psychology Bulletin |language=en |volume=35 |issue=2 |pages=260–68 |doi=10.1177/0146167208327217 |pmid=19141628 |s2cid=16010829}}</ref> Ang pagpukaw ng pagtanggi sa malayang kalooban ay iniuugnay din sa pagtaas ng [[agresyon]] at pagbawas ng pagtulong sa kapwa.<ref name="Baumeister 2009" /> Gayunman, bagaman ipinahiwatig ng mga unang pag-aaral na ang paniniwala sa malayang kalooban ay may kaugnayan sa mas moral na pag-uugali, ipinakita ng mas bagong mga pag-aaral (kabilang ang malalaking mga replikasyon sa maraming lugar) na may salungat na mga resulta, karaniwang walang ugnayan sa pagitan ng paniniwala sa malayang kalooban at asal moral, na nagdudulot ng pagdududa sa mga unang konklusyon.<ref>{{cite journal |last1=Monroe |first1=Andrew E. |last2=Brady |first2=Garrett L. |last3=Malle |first3=Bertram F. |date=21 Setyembre 2016 |title=This Isn't the Free Will Worth Looking For |journal=Social Psychological and Personality Science |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=191–199 |doi=10.1177/1948550616667616 |s2cid=152011660}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Crone |first1=Damien L. |last2=Levy |first2=Neil L. |date=28 Hunyo 2018 |title=Are Free Will Believers Nicer People? (Four Studies Suggest Not) |journal=Social Psychological and Personality Science |language=en |volume=10 |issue=5 |pages=612–619 |doi=10.1177/1948550618780732 |pmc=6542011 |pmid=31249653 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Caspar |first1=Emilie A. |last2=Vuillaume |first2=Laurène |last3=Magalhães De Saldanha da Gama |first3=Pedro A. |last4=Cleeremans |first4=Axel |date=17 Enero 2017 |title=The Influence of (Dis)belief in Free Will on Immoral Behavior |journal=Frontiers in Psychology |language=en |volume=8 |pages=20 |doi=10.3389/FPSYG.2017.00020 |pmc=5239816 |pmid=28144228 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Nadelhoffer |first1=Thomas |last2=Shepard |first2=Jason |last3=Crone |first3=Damien L. |last4=Everett |first4=Jim A.C. |last5=Earp |first5=Brian D. |last6=Levy |first6=Neil |date=Oktubre 2020 |title=Does encouraging a belief in determinism increase cheating? Reconsidering the value of believing in free will |url=https://philarchive.org/rec/NADDEA |journal=Cognition |language=en |volume=203 |doi=10.1016/j.cognition.2020.104342 |pmid=32593841 |article-number=104342 |s2cid=220057834 }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Buttrick |first1=Nicholas R. |last2=Aczel |first2=Balazs |last3=Aeschbach |first3=Lena F. |last4=Bakos |first4=Bence E. |last5=Brühlmann |first5=Florian |last6=Claypool |first6=Heather M. |last7=Hüffmeier |first7=Joachim |last8=Kovacs |first8=Marton |last9=Schuepfer |first9=Kurt |last10=Szecsi |first10=Peter |last11=Szuts |first11=Attila |date=Setyembre 2020 |title=Many Labs 5: Registered Replication of Vohs and Schooler (2008), Experiment 1 |journal=Advances in Methods and Practices in Psychological Science |language=en |volume=3 |issue=3 |pages=429–438 |doi=10.1177/2515245920917931 |doi-access=free |last12=Szöke |first12=Orsolya |last13=Thomae |first13=Manuela |last14=Torka |first14=Ann-Kathrin |last15=Walker |first15=Ryan J. |last16=Wood |first16=Michael J. |s2cid=227095775}}</ref> {{Quotebox|align=right|width=40%|quoted=1|quote=''An alternative explanation builds on the idea that subjects tend to confuse determinism with fatalism... What happens then when agents' self-efficacy is undermined? It is not that their basic desires and drives are defeated. It is rather, I suggest, that they become skeptical that they can control those desires; and in the face of that skepticism, they fail to apply the effort that is needed even to try. If they were tempted to behave badly, then coming to believe in fatalism makes them less likely to resist that temptation.'' ("Isang alternatibong paliwanag ang nakabatay sa ideya na may tendensiya ang mga kalahok na ikalito ang determinismo sa fatalismo… Ano ang nangyayari kapag napahina ang sariling epektibidad ng mga ahente? Hindi nito ibig sabihin na natalo ang kanilang mga pangunahing pagnanasa at hangarin. Sa halip, iminumungkahi ko, nagiging mapanuri sila sa kanilang kakayahang kontrolin ang mga pagnanasa; at sa harap ng ganitong pag-aalinlangan, nabibigo silang ilapat ang kinakailangang pagsisikap kahit para subukan lamang. Kung sila ay naaakit na kumilos nang masama, ang paniniwala sa fatalismo ay nagiging dahilan upang mas mababa ang kanilang tsansang labanan ang tukso.")|source=—Richard Holton<ref name=Holton/>}}Bukod dito, pinagtatalunan kung ang mga natuklasang eksperimental na ito ay talagang bunga ng mga manipulasyon sa paniniwala sa malayang kalooban.<ref name="Holton">{{cite journal |last1=Holton |first1=Richard |year=2011 |title=Response to 'Free Will as Advanced Action Control for Human Social Life and Culture' by Roy F. Baumeister, A. William Crescioni and Jessica L. Alquist |url=https://dspace.mit.edu/bitstream/1721.1/71223/1/Holton_Baumeister.commentary.pdf |journal=Neuroethics |language=en |volume=4 |pages=13–16 |doi=10.1007/s12152-009-9046-8 |hdl-access=free |hdl=1721.1/71223 |s2cid=143687015}}</ref> Una sa lahat, maaaring tumukoy ang malayang kalooban sa alinman sa libertariyano (indeterministikong) malayang kalooban o sa kompatibilistikong (deterministikong) malayang kalooban. Ang pagpapabasa sa mga kalahok ng mga artikulong basta-basta "sumasalungat sa malayang kalooban” ay malamang na hindi nagpapalalim ng kanilang pagkaunawa sa determinismo, o sa kompatibilistikong malayang kalooban na pinahihintulutan pa rin nito.<ref name="Holton" /> Sa madaling sabi, ang mga manipulasyong eksperimental na kunwaring "nagpapukaw ng kawalan ng paniniwala sa malayang kalooban" ay maaaring sa katunayan ay nagbubunga ng paniniwala sa fatalismo, na maaaring magpaliwanag sa mga naunang natuklasan.<ref name="Holton" /><ref>{{cite journal |last1=Miles |first1=J.B. |year=2011 |title='Irresponsible and a Disservice': The integrity of social psychology turns on the free will dilemma |journal=British Journal of Social Psychology |language=en |volume=52 |issue=2 |pages=205–18 |doi=10.1111/j.2044-8309.2011.02077.x |pmc=3757306 |pmid=22074173 |doi-access=free}}</ref> Upang masuri ang mga epekto ng paniniwala sa determinismo, iminungkahi na sa mga susunod na pag-aaral ay dapat ipaliwanag ang determinismo at kompatibilismo sa halip na basta atakihin ang paniniwala sa malayang kalooban.<ref name="Holton" /><ref>May ilang pag-aaral na isinagawa na nagpapakita na matindi ang reaksyon ng mga tao depende sa kung paano inilalarawan ang determinismong mental, lalo na kapag iniuugnay ito sa moral na pananagutan. Napansin ni Eddy Nahmias na kapag inilalarawan ang kilos ng tao batay sa kanilang paniniwala at pagnanasa, mas malamang na ihiwalay nila ang determinismong mental sa moral na pananagutan. Tingnan: {{Cite journal |last=Nahmias |first=Eddy |author2=D. Justin Coates |author3=Trevor Kvaran |date=2007-09-01 |title=Free Will, Moral Responsibility, and Mechanism: Experiments on Folk Intuitions |journal=Midwest Studies in Philosophy |language=en |volume=31 |issue=1 |pages=214–42 |doi=10.1111/j.1475-4975.2007.00158.x |issn=1475-4975 |s2cid=15648622}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Napansin din nina Baumeister at mga kasamahan na ang mga kalahok na hindi naniniwala sa malayang kalooban ay hindi gaanong mahusay sa pag-iisip na kontrapaktuwal.<ref name="BAC" /> Nakababahala ito sapagkat ang ganitong pag-iisip ("Kung iba ang ginawa ko...") ay mahalaga sa pagkatuto mula sa sariling mga pasiya, kabilang yaong nakasakit sa iba.<ref>{{cite journal |last1=Epstude |first1=K. |last2=Roese |first2=N. J. |year=2008 |title=The Functional Theory of Counterfactual Thinking |journal=Personality and Social Psychology Review |language=en |volume=12 |issue=2 |pages=168–192 |doi=10.1177/1088868308316091 |pmc=2408534 |pmid=18453477}}</ref> Muli, hindi ito nangangahulugang ang paniniwala sa determinismo ang may [[kasalanan]]; ito ang mga resulta na maaaring inaasahan mula sa pagtaas ng paniniwala sa [[fatalismo]].<ref name="Holton" /> Sa kahalintulad na paraan, natuklasan ni Tyler Stillman na ang paniniwala sa malayang kalooban ay nakapaghuhula ng mas mabuting pagganap sa [[trabaho]].<ref>{{Cite journal |last=Stillman |first=Tyler F. |author2=Roy F. Baumeister |author3=Kathleen D. Vohs |author4=Nathaniel M. Lambert |author5=Frank D. Fincham |author6=Lauren E. Brewer |date=2010-01-01 |title=Personal Philosophy and Personnel Achievement: Belief in Free Will Predicts Better Job Performance |journal=Social Psychological and Personality Science |language=en |volume=1 |issue=1 |pages=43–50 |doi=10.1177/1948550609351600 |s2cid=3023336}}</ref> == Sa teolohiya == === Kristiyanismo === [[File:Antonio_Rodríguez_-_Saint_Augustine_-_Google_Art_Project.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Antonio_Rodr%C3%ADguez_-_Saint_Augustine_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|Ang pananaw ni [[Agustin ng Hipona|Agustin]] sa kalayaan ng kalooban at predestinasyon ay nagkaroon ng malaking impluwensya sa teolohiyang Kristiyano.|273x273px]] Ang mga konsepto ng kalayaan ng kalooban at [[predestinasyon]] ay malalim na pinagtatalunan sa hanay ng mga [[Kristiyano]]. Ang kalayaan ng kalooban sa Kristiyanong kahulugan ay ang kakayahang pumili sa pagitan ng mabuti at masama. Sa mga [[Katoliko]], may mga sumusunod sa Tomismo, na inangkin mula sa itinuro ni Tomas de Aquino sa ''Summa Theologica''. Mayroon ding ilan na sumusunod sa Molinismo, na itinatag ng [[Pari|paring]] [[Heswita]] na si Luis de Molina. Sa hanay ng mga [[Protestantismo|Protestanteng]] Kristiyano, mayroon Arminianismo, na pangunahing sinusunod ng mga Simbahang [[Metodista]] at inilahad ni [[Teologo|teologong]] [[Olandes]] na si Jacobus Arminius; at mayroon ding Calvinismo na sinusunod ng karamihan sa [[Repormang Protestante|Narepormang]] tradisyon, na inilahad ng [[Pransiya|Pranses]] na teologong Nareporma na si [[John Calvin]]. Malaki ang impluwensya kay John Calvin ng mga pananaw ni [[Agustin ng Hipona]] sa predestinasyon, na inilathala sa kanyang akdang ''On the Predestination of the Saints'' (Sa Predestinasyon ng mga [[Santo]]). Tila, may katulad na pananaw si [[Martin Luther]] sa predestinasyon ayon sa Calvinismo sa kanyang ''On the Bondage of the Will'' (Tungkol sa Pagkaalipin ng Kalooban), kaya tinatanggihan ang kalayaan ng kalooban. Sa pagtutol sa mga pananaw nina Calvin at Luther, idineklara ng [[Konsilyo ng Trento]] ng [[Simbahang Katolikong Romano|Simbahang Katolika]] na: {{quote|"Ang malayang kalooban ng tao, na pinagalaw at pinukaw ng Diyos, ay maaaring makipagtulungan sa Diyos sa pamamagitan ng pahintulot nito, at kaya nito ay maihahanda at maiuugnay ang sarili upang makamit ang biyaya ng katuwiran. Maaaring labanan ng kalooban ang biyaya kung ito ang pipiliin. Hindi ito tulad ng walang-buhay na bagay, na nananatiling ganap na pasibo. Bagaman pinahina at nabawasan ng pagkakasala ni [[Adan]], ang malayang kalooban ay hindi pa rin nawasak sa [[lahi]]." ("''The free will of man, moved and excited by God, can by its consent co-operate with God, Who excites and invites its action; and that it can thereby dispose and prepare itself to obtain the grace of justification. The will can resist grace if it chooses. It is not like a lifeless thing, which remains purely passive. Weakened and diminished by Adam's fall, free will is yet not destroyed in the race.''") — Sess. VI, cap. i at v}} Itinuro ni John Wesley, ama ng tradisyong Metodista, na ang tao, sa pamamagitan ng biyayang nauna (''prevenient grace''), ay may malayang kalooban kung saan maaari nilang piliin ang Diyos at gumawa ng mabubuting gawa, na may layuning makamit ang perpektong Kristiyano.<ref name="TGC2021">{{cite news |title=The Battle of the Will, Part 4: John Wesley and Jonathan Edwards |language=English |newspaper=The Gospel Coalition |url=https://www.thegospelcoalition.org/essay/battle-will-part-4-john-wesley-jonathan-edwards/ |url-status=live |access-date=6 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210806015041/https://www.thegospelcoalition.org/essay/battle-will-part-4-john-wesley-jonathan-edwards/ |archive-date=6 Agosto 2021}}</ref> Sa pagpapanatili ng sinergismo (paniniwala na nakikipagtulungan ang Diyos at tao sa [[Kaligtasan (relihiyon)|kaligtasan]]), itinuturo ng Metodismo na: {{quote|"Ang ating Panginoong Jesucristo ay namatay para sa lahat ng tao upang maaabot ang kaligtasan sa bawat tao na pumapasok sa mundo. Kung ang tao ay hindi naligtas, ang pagkukulang ay sa kanya mismo, na nagmumula sa kanyang sariling pag-ayaw na makamtan ang kaligtasang iniaalok sa kanya. ([[Ebanghelyo ni Juan|Juan]] 1:9; [[Unang Sulat sa mga taga-Tesalonica|I Tesalonica]] 5:9; [[Sulat kay Tito|Tito]] 2:11-12)." ("''Our Lord Jesus Christ did so die for all men as to make salvation attainable by every man that cometh into the world. If men are not saved that fault is entirely their own, lying solely in their own unwillingness to obtain the salvation offered to them. (John 1:9; I Thess. 5:9; Titus 2:11-12).''")<ref name="IMC1986">{{cite book |title=Discipline of the Immanuel Missionary Church |date=1986 |publisher=Immanuel Missionary Church |location=Shoals, [[Indiana]] |page=7 |language=English}}</ref>}} Tinalakay ni [[Apostol Pablo]] ang Predestinasyon sa ilang Kanyang Sulat: {{quote|''"Sapagkat ang mga nakilala niya nang una pa ay itinalaga naman niya na maging katulad sa larawan ng kanyang Anak, upang siya ang maging panganay sa maraming magkakapatid; at yaong mga itinalaga niya ay kanya namang tinawag at ang mga tinawag niya ay itinuring niyang ganap; at ang mga itinuring na ganap ay niluwalhati din naman niya."'' — [[Sulat sa mga taga-Roma|Roma]] 8:29–30}} {{quote|''"Tayo'y itinalaga sa pagkukupkop upang maging kanyang mga anak sa pamamagitan ni Jesu-Cristo, ayon sa kabutihan ng kanyang kalooban."'' — [[Sulat sa mga taga-Efeso|Efeso]] 1:5}} Mayroon ding pagbanggit ng moral na kalayaan sa mga tinatawag ngayong '[[Deuterokanoniko|Deuterokanonical]]' na akda na ginagamit ng [[Simbahang Ortodokso ng Silangan|Simbahang Ortodokso]] at Katolika. Sa [[Sirac]] 15 sinasabi: {{quote|''"Huwag mong sisihin ang Panginoon dahil sa iyong kasalanan, hindi niya gagawin ang kanyang kinamumuhian. Huwag mong sabihing iniligaw ka niya. Hindi niya kailangan ang tulong ng mga imbi sa pagsasakatuparan ng kanyang mga panukala. Namumuhi ang Panginoon sa lahat ng uri ng kasalanan; ang may paggalang sa kanya ay hindi naaakit ng anumang uri ng kabuktutan. Sa pasimula pa, nang lalangin niya ang tao, ginawa na niya itong malaya na pumili ng kanyang nais. Kung gusto mo, masusunod mo ang utos ng Panginoon, ikaw ang magpapasya kung magiging tapat ka sa kanya o hindi. Naglagay siya sa harapan mo ng tubig at ng apoy, kunin mo ang iyong magustuhan. Makakapili ka ng alinman sa dalawa: buhay o kamatayan, ang iyong mapili ang siya mong patutunguhan. Dakila ang Karunungan at kapangyarihan ng Panginoon; nakikita niya ang lahat ng bagay. Nalalaman niya ang lahat ng ginagawa ng bawat tao, at kinakalinga niya ang mga may takot sa kanya. Kailanma'y wala siyang inutusang magpakasama, o pinahintulutang magkasala."'' — Ben Sira 15:11-20}} Ang tiyak na kahulugan ng mga talatang ito ay pinagtalunan ng mga teologo sa Kristiyanismo sa buong kasaysayan. Sa makabagong panahon, ang mga teologo ng Simbahang Romano Katoliko ay karaniwang yumayakap sa kaisipan ng malayang kalooban, subalit sa pangkalahatan, hindi ito itinuturing na umiiral nang hiwalay o salungat sa grasya. Ayon sa Simbahang Romano Katoliko, "Sa Diyos, ang lahat ng sandali ng panahon ay kasalukuyan sa kanilang kagyat na anyo. Kaya, kapag itinatag Niya ang Kanyang walang hanggang plano ng 'predestinasyon,' isinasama Niya rito ang malayang tugon ng bawat tao sa Kanyang grasya."<ref>Katesismo ng Simbahang Romano Katoliko, seksyon 600</ref> Itinataguyod ng Katesismo ng Simbahang Romano Katoliko na "Ang kalayaan ay ang kapangyarihang nakaugat sa katuwiran at kalooban."<ref>{{cite web |title=1731 |url=https://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s1c1a3.htm |access-date=21 Abril 2012 |work=Catechism of the Catholic Church |language=en}}</ref> Dagdag pa rito, "Nilikha ng Diyos ang tao bilang isang makatuwirang nilalang, na iginagawad sa kanya ang dangal ng pagiging isang persona na makapagsisimula at makapagpapatnubay ng kanyang sariling mga gawa. Ipinagkaloob ng Diyos na ang tao ay 'maiwan sa kamay ng sarili niyang payo,' upang siya, ayon sa sariling kagustuhan, ay hanapin ang kanyang Lumikha at malayang makamit ang ganap at pinagpalang kasakdalan sa pamamagitan ng pagkapit sa Kanya."<ref>{{cite web |title=1730 |url=https://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s1c1a3.htm |access-date=21 Abril 2012 |work=Catechism of the Catholic Church |language=en}}</ref> Nagtatapos ang seksiyon sa pagtalakay sa gampanin ng grasya: "Sa pamamagitan ng paggawa ng grasya, tinuturuan tayo ng [[Espiritu Santo]] sa espirituwal na kalayaan upang tayo'y maging mga malayang katuwang sa Kanyang gawain sa Simbahan at sa sanlibutan."<ref>{{cite web |title=1742 |url=https://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s1c1a3.htm |access-date=21 Abril 2012 |work=Catechism of the Catholic Church |language=en}}</ref> ==== Pananaw ng mga akademiko ==== Ang pinagkaisahang pananaw ng mga iskolar na nakatuon sa pag-aaral ng malayang kalooban sa [[Sinaunang panahon|sinaunang daigdig]] ay na ang [[Bibliya]] ay hindi tahasang tumatalakay sa malayang kalooban.<ref name="tomblackson.com">{{cite book |last1=Frede |first1=Michael |url=https://www.tomblackson.com/Ancient_topic_2/free_will.pdf |title=A Free Will: Origins of the Notion in Ancient Thought |publisher=University of California Press |year=2011 |isbn=978-0-520-26848-7 |editor-last1=Long |editor-first1=A.A. |publication-place=Berkeley |page=103 |language=en |chapter=7. An Early Christian View on a Free Will: Origen |quote=The answer to the first question seems relatively easy. The Christians got their notion of a free will from Platonism and, most of all, from Stoicism. |access-date=2022-12-03 |editor-last2=Sedley |editor-first2=David |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128025814/https://www.tomblackson.com/Ancient_topic_2/free_will.pdf |archive-date=2022-01-28 |url-status=dead}}</ref><ref name="k643">{{cite book |last=Linjamaa |first=Paul |url=https://brill.com/display/book/9789004407763/BP000012.xml |title=The Ethics of The Tripartite Tractate (NHC I, 5): A Study of Determinism and Early Christian Philosophy of Ethics |date=7 Hunyo 2019 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-40775-6 |page=119 |language=en |doi=10.1163/9789004407763_005 |quote=The notion of free will is not discussed explicitly in the New and Old Testament. Nor are the technical terms used associated with the discourse on free will.}}</ref><ref name="p295">{{cite book |last=Karamanolis |first=George |url=https://books.google.com/books?id=91cmEAAAQBAJ&pg=PT148 |title=The Philosophy of Early Christianity |publisher=Taylor & Francis |year=2021 |isbn=978-0-429-62823-8 |series=Ancient Philosophies |volume=4 |page=unpaginated |language=en |quote=Scripture not only lacks a discussion of all the important issues in this area but also lacks the relevant terminology, which early Christians employ in their writings. |access-date=28 June 2024}}</ref> Ayon sa nangungunang iskolar sa paksang ito hinggil sa malayang kalooban noong sinaunang panahon, si Michael Frede, napansin niya na "ang kalayaan at malayang kalooban ay hindi matatagpuan alinman sa [[Septuagint|Septuaginta]] o sa [[Bagong Tipan]] at marahil ay nagmula sa mga Kristiyano sa pamamagitan ng Estoisismo."<ref>{{Cite journal |title=Review of: A Free Will: Origins of the Notion in Ancient Thought. Sather Classical Lectures 68 |url=https://bmcr.brynmawr.edu/2011/2011.10.24/ |journal=Bryn Mawr Classical Review |language=en}}</ref> Isinulat ni Frede na hindi niya natagpuan sa Bagong Tipan o sa Griyegong [[Lumang Tipan]] ang wika ng malayang kalooban, ni ang anumang palagay hinggil dito.<ref name="tomblackson.com" /> Ayon kay Frede, tiyak na binuo ng mga ama ng unang Simbahan ang kanilang [[doktrina]] ng malayang kalooban mula sa mga [[pagano]].<ref name="tomblackson.com" /> Isa pang iskolar mula sa Oxford, si Dr. Alister McGrath, ay lubos na sumasang-ayon kay Frede: "Ang terminong 'malayang kalooban' ay hindi makikita sa Bibliya, kundi nagmula sa Estoisismo. Ipinakilala ito sa Kristiyanismong Kanluranin ng teologong si Tertuliano noong [[Ika-2 dantaon|ikalawang]] [[Ika-2 dantaon|dantaon]]."<ref>Alister McGrath, Christian Theology, 351. (sa Ingles)</ref> Samantala, ayon sa dalubhasa sa mga sulat ni San Pablo na si Troels Engberg-Pedersen, "Matibay na pinaniniwalaan ni Pablo ang banal na pagtatakda (''divine determination'') bilang isang likas na bahagi ng kabuuang pagkaunawa niya sa Diyos."<ref>Troels Engberg-Pedersen, ''Fate, Providence and Free Will: Philosophy and Religion in Dialogue in the Early Imperial Age'' (2020) (sa Ingles)</ref> === '''Hudaismo''' === [[File:Flickr_-_USCapitol_-_Maimonides_(1135-1204).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flickr_-_USCapitol_-_Maimonides_(1135-1204).jpg|thumb|188x188px|''Bas-relief'' ni Maimonides sa [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Estados Unidos|Kapulungan ng mga Kinatawan ng]] [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Estados Unidos|Estados Unidos]]]] Sa kaisipang [[Mga Hudyo|Hudyo]], ang konsepto ng "malayang kalooban" ({{Langx|he|בחירה חפשית|translit=bechirah chofshit}}; {{Lang|he|בחירה}}, {{Transliteration|he|bechirah}}) ay pansaligan. Ang pinakamaikling paglalahad ay mula kay [[Maimonides]], sa dalawang bahaging paliwanag, kung saan tinukoy ang kalayaan ng kalooban ng tao bilang bahagi ng disenyo ng Diyos sa sansinukob: # Ipinaliwanag ni Maimonides<ref>Rambam Teshuvah 5:4 (sa Ebreo)</ref> na dapat may malayang kalooban ang tao (lalo na sa pagpili sa mabuti o masama), sapagkat kung wala ito, magiging walang kahulugan ang mga kautusan ng mga [[propeta]], hindi kailangan ang [[Torah]] at ''Mitzvot'' ("mga utos"), at hindi maisasakatuparan ang katarungan. # Kasabay nito, kinikilala ni Maimonides&nbsp;– at iba pang palaisip&nbsp;– ang paradoksong lilitaw batay sa (i) kinikilala ng Hudaismo ang kabuuang kaalaman ng Diyos, at (ii) ang likas na katangian ng Banal na probidensya ayon sa [[Hudaismo]]. (Sa katunayan, ang problema ay maaaring sumalubong sa iba pang isyu sa [[pilosopiyang Hudyo]].) === Islam === Sa [[Islam]], ang isyung teolohikal ay karaniwang hindi kung paano pagsasamahin ang malayang kalooban sa kaalaman ng Diyos, kundi sa ''jabr'' ng Diyos, o banal na kapangyarihan ng utos. Bumuo si al-Ash'ari ng anyo ng kompatibilismi na tinatawag na "akwisisyon" o "dalawahang-ahensya", kung saan parehong pinagtibay ang malayang kalooban ng tao at ''jabr'' ng Diyos, na naging pundasyon ng dominanteng posisyon ng Ash'ari.<ref>{{Cite book |last=Watt |first=Montgomery |title=Free-Will and Predestination in Early Islam |publisher=Luzac & Co. |year=1948 |location=London |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wolfson |first=Harry |title=The Philosophy of Kalam |url=https://archive.org/details/philosophyofkala0000wolf |publisher=Harvard University Press |year=1976 |language=en}}</ref> Sa [[Shia Islam]], ang pag-unawa ng Ash'ari sa mas mataas na balanse patungo sa predestinasyon ay kinukwestiyon ng karamihan sa mga teologo.<ref>{{cite web |title=Man and His Destiny |url=http://www.al-islam.org/mananddestiny/3.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415173216/http://www.al-islam.org/mananddestiny/3.htm |archive-date=2012-04-15 |access-date=2010-11-21 |publisher=Al-islam.org |language=en}}</ref> Ang malayang kalooban, ayon sa doktrina ng Islam, ay pangunahing batayan ng pananagutan ng tao sa kanyang mga aksyon sa buong buhay. Ang mga aksyon na ginawa sa pamamagitan ng malayang kalooban ay binibilang sa Araw ng Paghuhukom sapagkat sariling kilos ito ng tao; gayunpaman, ang malayang kalooban ay nagaganap sa pahintulot ng Diyos.<ref>{{cite book |last=Tosun |first=Ender |url=http://www.islamicinformationcenter.info/understandingislam.pdf |title=Guide to Understanding Islam |year=2012 |isbn=978-605-63198-1-5 |location=Istanbul |page=209 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528093600/http://www.islamicinformationcenter.info/understandingislam.pdf |archive-date=2013-05-28 |url-status=live}}</ref> Sa kabaligtaran, ang Mu'tazila, kilala bilang paaralang rasyonalista ng Islam, ay may pananaw na kabaligtaran ng Ash'arite at iba pang teolohiya ng Islam sa pagtingin sa malayang kalooban at katarungan ng Diyos.<ref>{{Cite web |title=Ash'ariyya and Mu'tazila - Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila/v-1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803001911/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila/v-1 |archive-date=2024-08-03 |access-date=2024-12-18 |website=www.rep.routledge.com |language=en}}</ref> Dahil may doktrina ang Mu'tazila na nagbibigay-diin sa katarunang ng Diyos (''<nowiki/>'Adl'').<ref>{{Cite book |last=al-Asadābādī |first=ʻAbd al-Jabbār ibn Aḥmad |url=https://books.google.com/books?id=_PilAQAACAAJ |title=Sharḥ al-uṣūl al-khamsah |date=1965 |publisher=Maktabat wahbah |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20241220041523/https://books.google.co.id/books/about/Sharh_al_usul_al_khamsah.html%3Fid%3D_PilAQAACAAJ%26redir_esc%3Dy |archive-date=December 20, 2024 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mu'tazilah {{!}} History, Doctrine, & Meaning {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Mutazilah |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180621175819/https://www.britannica.com/topic/Mutazilah |archive-date=2018-06-21 |access-date=2024-12-18 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Para sa Mu'tazila, ang tao mismo ang lumilikha ng kanilang kalooban at kilos, kaya ang aksyon at kilos ng tao ay hindi tadhana lamang na pinapatnubayan ng Diyos at hindi kinakailangang may pahintulot ng Diyos. Sa Mu'tazila, ang tao mismo ay naglalapat ng malayang kalooban sa kanilang aksyon at pag-uugali sa pamamagitan ng utak at [[Sistemang nerbiyos|sistema ng nerbiyos]].<ref>{{Cite journal |last=Seyithan |first=C. A. N. |date=2021 |title=An Anatomic and Physiologic Analysis of the Discussions on the Locus of Human Power Among the Schools of Kalām |url=https://philpapers.org/rec/SEYAAA |url-status=live |journal=Kader |language=en |volume=19 |issue=2 |pages=631–644 |doi=10.18317/kaderdergi.971440 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219192534/https://philpapers.org/rec/SEYAAA |archive-date=2024-12-19 |access-date=2024-12-18 |doi-access=free}}</ref><ref>Cengiz, Yunus, [https://nazariyat.org/content/5-sayilar/8-cilt-4-sayi-2/2-m0056/m_cengiz.pdf “Two Competing Approaches in the Mu‘tazilite View of the Human Being: The Traditions of Abu al-Hudhayl and al-Nazzam"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240815054102/https://nazariyat.org/content/5-sayilar/8-cilt-4-sayi-2/2-m0056/m_cengiz.pdf|date=2024-08-15}}, Nazariyat Journal for the History of Islamic Philosophy and Sciences 4/2 (Mayo 2018): 57-7 (sa Ingles)</ref> Sa ganitong paraan, ginagarantiya nito ang katarungan ng Diyos sa paghuhukom sa bawat tao sa Araw ng Paghuhukom.<ref>{{Cite journal |last=Allison |first=George |title=Between Justice and Judgment: An Analysis of Free Will in Mu'tazilism |url=https://keep.lib.asu.edu/items/131053 |url-status=dead |journal=Arizona State University Library |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123161116/https://keep.lib.asu.edu/items/131053 |archive-date=2025-01-23 |access-date=2024-12-18}}</ref> === Iba pa === Ipinahayag ng pilosopong si [[Søren Kierkegaard]] na ang banal na pagkamakapangyarihan sa lahat ay hindi maaaring ihiwalay sa kabutihang banal. Bilang isang tunay na makapangyarihan at mabuting nilalang, maaaring likhain ng Diyos ang mga nilalang na may tunay na kalayaan laban sa Kanya. Higit pa rito, kusang gagawin ito ng Diyos sapagkat "ang pinakadakilang kabutihan… na maaaring gawin para sa isang nilalang, na higit sa anumang bagay na maaaring gawin para rito, ay ang maging tunay na malaya."<ref>Kierkegaard, Søren. (1848) ''Journals and Papers'', vol. III. Muling nilimbag sa Indiana University Press, Bloomington, 1967–78. (sa Ingles)</ref> Ang pagtatanggol sa kalayaan ng kalooban ni Alvin Plantinga ay isang makabagong pagpapalawig ng paksang ito, na nagpapakita kung paanong ang Diyos, kalayaan ng kalooban, at kasamaan ay maaaring magkatugma.<ref>Mackie, J.L. (1955) "Evil and Omnipotence", ''Mind'', new series, vol. 64, pp. 200–12. (sa Ingles)</ref> May ilang pilosopo na sumusunod kay [[William ng Ockham]] sa paniniwalang ang pangangailangan at posibilidad ay natutukoy ayon sa isang tiyak na sandali ng panahon at sa isang takdang kalagayang empirikal. Dahil dito, ang isang bagay na posibleng mangyari ayon sa pananaw ng isang tagamasid ay maaaring ituring na kinakailangan mula sa pananaw ng isang may ganap na kaalaman (omnisiyente).<ref name="ockham">Ockham, William. Predestination, God's Knowledge, and Future Contingents, maagang ika-14 dantao, salin nina Marilyn McCord Adams at Norman Kretzmann 1982, Hackett, esp pp. 46–47 (sa Ingles)</ref> Mayroon ding mga pilosopong sumusunod kay [[Philo|Philo ng Alejandria]], isang pilosopong kilala sa kanyang antroposentrismo, sa paniniwalang ang kalayaan ng kalooban ay katangian ng kaluluwa ng tao, kaya ang mga hayop na hindi tao ay walang ganitong kalayaan.<ref>H.A. Wolfson, ''Philo'', 1947 Harvard University Press; Religious Philosophy, 1961 Harvard University Press; and "St. Augustine and the Pelagian Controversy" sa Pilosopiyang Panrelihiyon (sa Ingles)</ref> == Mga sanggunian == === Mga sipi === {{Reflist}} === Bibliograpiya === * Hawking, Stephen, and Mlodinow, Leonard, ''The Grand Design'', New York, Bantam Books, 2010. (sa INgles) * Horst, Steven (2011), [https://web.archive.org/web/20150427115321/http://www.themontrealreview.com/2009/Freedom-and-the-laws-of-nature.php ''Laws, Mind, and Free Will.''] (MIT Press) {{ISBN|0-262-01525-0}} (sa Ingles) * [https://web.archive.org/web/20171011231645/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=41 Sri Aurobindo about freedom and free will](PDF) (sa Ingles) * {{cite journal|last1=Cave|first1=Stephen|title=There's No Such Thing as Free Will|journal=The Atlantic|date=Hunyo 2016|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2016/06/theres-no-such-thing-as-free-will/480750/|language=en}} == Karagdagang pagbabasa == {{div col}} * Dennett, Daniel C. (2003). ''Freedom Evolves''. New York: Viking Press {{ISBN|0-670-03186-0}} (sa Ingles) * Epstein J.M. (1999). ''Agent Based Models and Generative Social Science.'' Complexity, IV (5). (sa Ingles) * Gazzaniga, M. & Steven, M.S. (2004) Free Will in the 21st Century: A Discussion of Neuroscience and Law, in Garland, B. (pat.) ''Neuroscience and the Law: Brain, Mind and the Scales of Justice'', New York: Dana Press, {{ISBN|1-932594-04-3}}, pp.&nbsp;51–70. (sa Ingles) * Gleick, James, "The Fate of Free Will" (review of Kevin J. Mitchell, ''Free Agents: How Evolution Gave Us Free Will'', Princeton University Press, 2023, 333 pp.), ''The New York Review of Books'', vol. LXXI, no. 1 (18 Enero 2024), pp. 27–28, 30. (sa Ingles) "Agency is what distinguishes us from machines. For biological creatures, [[reason]] and purpose come from acting in the world and experiencing the consequences. [[Artificial intelligence]]s – disembodied, strangers to blood, sweat, and tears – have no occasion for that." (p. 30.) * {{cite journal | last1 = Goodenough | first1 = O.R. | year = 2004 | title = Responsibility and punishment | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society B | volume = 359 | issue = 1451| pages = 1805–09 | doi = 10.1098/rstb.2004.1548 | pmid = 15590621 | pmc = 1693460 |language=en}} * {{cite journal | last1 = Harnad | first1 = Stevan | year = 1982 | title = Consciousness: An Afterthought | url = http://cogprints.org/1570/ | journal = Cognition and Brain Theory | volume = 5 | pages = 29–47|language=en }} * {{cite journal | last1 = Harnad | first1 = Stevan | year = 2001 | title = No Easy Way Out | url = http://cogprints.org/1624/ | journal = The Sciences | volume = 41 | issue = 2| pages = 36–42 | doi = 10.1002/j.2326-1951.2001.tb03561.x | url-access = subscription |language=en}} * Harnad, Stevan (2009) The Explanatory Gap #''[http://philpapers.org/ PhilPapers]'' (sa Ingles) * Harris, Sam. 2012. ''Free Will''. Free Press. {{ISBN|978-1-4516-8340-0}} (sa Ingles) * Hofstadter, Douglas. (2007) ''I Am A Strange Loop.'' Basic Books. {{ISBN|978-0-465-03078-1}} (sa Ingles) * Kane, Robert (1998). ''The Significance of Free Will.'' New York: Oxford University Press {{ISBN|0-19-512656-4}} (sa Ingles) * Lawhead, William F. (2005). ''The Philosophical Journey: An Interactive Approach.'' McGraw-Hill Humanities/Social Sciences/Languages {{ISBN|0-07-296355-7}}. (sa Ingles) * Libet, Benjamin; Anthony Freeman; and Keith Sutherland, mga pat. (1999). ''The Volitional Brain: Towards a Neuroscience of Free Will''. Exeter, UK: Imprint Academic. Mga [[sanaysay]] ng mga siyentipiko at pilosopo. (sa Ingles) * Muhm, Myriam (2004). Abolito il libero arbitrio&nbsp;– Colloquio con Wolf Singer. ''L'Espresso'' 19.08.2004 [https://web.archive.org/web/20060516090209/http://www.larchivio.org/xoom/myriam-singer.htm larchivio.org] (sa Ingles) * Nowak A., Vallacher R.R., Tesser A., Borkowski W. (2000). Society of Self: The emergence of collective properties in self-structure. ''Psychological Review.'' 107 (sa Ingles) * Riskin, Jessica, "Turtles All the Way Up" (pagsusuri ni Robert M. Sapolsky, ''Determined: A Science of Life Without Free Will'', Penguin Press, 2023, 511 pp.), ''The New York Review of Books'', bol. LXXII, blg. 2 (13 Pebrero 2025), pp. 23–25. The reviewer, Riskin, writes: "[[Science]] can't prove there's no free will [Sapolsky's thesis is that there is no free will] because the question of free will is not a scientific question but a philosophical one. To misrepresent it as a scientific question is a prime example of scientism – of extending the claims of science beyond its bounds." (p. 25.) (sa Ingles) * {{Cite book |last=Sapolsky |first=Robert M. |title=Determined: A Science of Life Without Free Will |url=https://archive.org/details/determinedscienc0000sapo |publisher=Penguin Press |location=New York |year=2023 |isbn=978-0-5255-6097-5|language=en}} * [[Arthur Schopenhauer|Schopenhauer, Arthur]] (1839). ''On the Freedom of the Will.'', Oxford: Basil Blackwell {{ISBN|0-631-14552-4}}. (sa Ingles) * {{cite book | last=Stapp | first=Henry P. | title=Quantum theory and free will : how mental intentions translate into bodily actions | publication-place=Cham, Switzerland |publisher=Springer| date=2017 | isbn=978-3-319-58301-3 | oclc=991595874 | language=en}}}} * Tosun, Ender (2020). [http://www.islamicinformationcenter.info/fwp.pdf Free Will Under the Light of the Quran], {{ISBN|978-605-63198-2-2}} (sa Ingles) * Van Inwagen, Peter (1986). ''An Essay on Free Will.'' New York: Oxford University Press {{ISBN|0-19-824924-1}}. (sa Ingles) * Velmans, Max (2003) ''How Could Conscious Experiences Affect Brains?'' Exeter: Imprint Academic {{ISBN|0-907845-39-8}}. (sa Ingles) * Dick Swaab, Wij Zijn Ons Brein, Publishing Centre, 2010. {{ISBN|978-90-254-3522-6}} (sa Ingles) * {{Cite book|url=https://zodml.org/sites/default/files/%5bDaniel_M._Wegner%5d_The_Illusion_of_Conscious_Will.pdf|title=The Illusion of Conscious Will|last=Wegener|first=Daniel Merton|publisher=MIT Press|year=2002|isbn=978-0-262-23222-7|access-date=2018-12-12|archive-date=2018-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212162904/https://zodml.org/sites/default/files/%5bDaniel_M._Wegner%5d_The_Illusion_of_Conscious_Will.pdf|url-status=dead|language=en}} * Williams, Clifford (1980). ''Free Will and Determinism: A Dialogue''. Indianapolis: Hackett Publishing Company (sa Ingles) * John Baer, James C. Kaufman, Roy F. Baumeister (2008). ''Are We Free? Psychology and Free Will''. Oxford University Press, New York {{ISBN|0-19-518963-9}} (sa Ingles) * George Musser, "Is the Cosmos Random? ([[Albert Einstein|Einstein]]'s assertion that God does not play dice with the universe has been misinterpreted)", ''Scientific American'', bol. 313, blg. 3 (Setyembre 2015), pp.&nbsp;88–93. (sa Ingles) {{div col end}} == Mga panlabas na link == * {{Cite SEP|freewill|Free Will|Timothy O’Connor, Christopher Franklin}} * {{Cite IEP|url-id=freewill|title=Free Will|author=Kevin Timpe}} * {{Cite IEP|url-id=freewi-m|title=FMedieval Theories of Free Will|author=Colleen McClusky}} * {{Commons category-inline|Free will|Malayang kalooban}} * {{Wikiquote-inline|Free will|Malayang kalooban}} {{Philosophy topics}} {{authority control}} [[Kategorya:Teolohiya]] [[Kategorya:Etika]] [[Kategorya:Kausalidad]] [[Kategorya:Malayang kalooban]] [[Kategorya:Metapisika]] [[Kategorya:Pilosopiya ng relihiyon]] [[Kategorya:Pilosopiya ng buhay]] [[Kategorya:Mga pangunahing paksa]] 6zrq1fted85m7r3whsnzmp3vqm44qhw Para sa Hopeless Romantic 0 245032 2228058 2128914 2026-09-23T09:35:01Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228058 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | image = | caption = Theatrical movie poster | name = Para sa Hopeless Romantic | director = Andoy Ranay | based_on = ''Para sa Hopeless Romantic'' ni Marcelo Santos III | producer = [[Charo Santos-Concio]] <br/> Malou N. Santos <br/> Vic Del Rosario Jr | music =Myke Salomon | cinematography =Pao Orendain | story = | screenplay =Mel Mendoza-Del Rosario <br/> Mary Rose Colindres | writer = Marcelo Santos III<ref name="author">{{cite web|url=http://www.wattpad.com/user/marcelosantosiii |title=Marcelo Santos III |work=[[Wattpad]] |accessdate=May 16, 2015}}</ref> <br>(nobela) | editing =Carlo Francisco Manatad | starring = {{unbulleted list|[[James Reid]]|[[Nadine Lustre]]|Julia Barretto|Iñigo Pascual}} | studio = [[Star Cinema]] <br/> [[Viva Films]] | distributor = Star Cinema <br/> Viva Films | released = {{Film date|2015|05|13}} | country = [[Pilipinas]] | language = {{unbulleted list|Ingles|Filipino}} | runtime = | budget = | gross = Php 50,819,669 ($1,141,502)<ref name=BOM>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/intl/?id=_fPARASAHOPELESSRO01&country=PH&wk=2015W20&id=_fPARASAHOPELESSRO01&p=.htm |title=PHILIPPINES Weekend Box Office: Para sa Hopeless Romantic |work=Box Office Mojo |accessdate=19 Mar 2016}}</ref> <!-- Please do not change the total gross unless it says so on Box Office Mojo or has a trustful source in the internet. Furthermore, if you change the number, also update the access date and in the Box-Office section on this article --> }} Ang '''''Para sa Hopeless Romantic''''' ay isang Pilipinong pelikulang romantikong pangkabataan batay sa pinakamabiling romantikong nobela na may katulad na pamagat ni Marcelo Santos III. Ang pelikula'y sa direksiyon ni Andoy Ranay, at pinangungunahan nina [[James Reid]], [[Nadine Lustre]], Julia Barretto at Iñigo Pascual. Ito ay pinamahalaan ng [[Viva Films]] at [[Star Cinema]] at inilabas noong 13 Mayo 2015, sa mga sinehan sa buong bansa. == Buod == Inisip ni Becca (Nadine Lustre) na nasa kanya na ang lahat ng nais niya sa buhay, hanggang sa isang araw ay nakipaghiwalay sa kanya ang kasintahan niyang si Nikko (James Reid). Mula roon, nagsimulang bumagsak ang lahat ng mga pangarap niya. Upang makabangon, nagsimula siyang sumulat ng kuwento tungkol kay Ryan (Iñigo Pascual), isang estudyanteng may lihim na pagtingin sa kanyang kaklaseng si Maria (Julia Barretto). Subalit bago pa man niya masabi ang tunay niyang nararamdaman, naaksidente siya at nakoma. Matagpuan kaya ng apat ang "masayang katapusan" (''happy ending'') ng kani-kanilang mga kuwento na kanilang inaasam? == Mga tauhan == === Mga pangunahing tauhan === * [[Nadine Lustre]] bilang Rebecca "Becca" Del Mundo * [[James Reid]] bilang Nikko John Borja * Julia Barretto bilang Maria * Iñigo Pascual bilang Ryan === Mga katuwang na tauhan === * Aj Muhlach bilang RJ * Shy Carlos bilang Jackie Reyes * [[Jackie Lou Blanco]] bilang ina ni Nikko * [[Teresa Loyzaga]] bilang ina ni Becca * Lander Vera Perez bilang ama ni Becca * [[Cherie Gil]] bilang guro sa Accounting * [[Paul Jake Castillo]] bilang Manedyer * Donnalyn Bartolome * Issa Pressman bilang dating kaklase ni Becca * Arvic Rivero * Jourdaine Castillo bilang Faye (dating kasintahan ni Nikko) == Paglalabas == Nabago nang ilang ulit ang nakatakdang petsa ng paglalabas ng pelikula. Orihinal itong nakatakdang ipalabas noong Enero 2015, pagkatapos ay nausog ito patungong Marso 2015. Sa huli'y nagpasiya ang [[Star Cinema]] na baguhin ang nakatakdang petsa at ipinalabas ito sa wakas noong 13 Mayo 2015. == Pagtanggap sa pelikula == === Pagsusuri ng mga kritiko === Nakatanggap ang ''Para sa Hopeless Romantic'' ng magkakaibang puna mula sa mga kritiko ng mga pelikula. Tinawag ni Oggs Cruz ng [[Rappler]] ang pelikula bilang "disente, hindi mapanakit, at tunay na mapang-unawa," at tinukoy na ang pelikula'y hindi gaanong masalimuot at tunay na nakaangkla sa realidad, na siyang nagbibigay-kaibhan sa ibang romantikong pelikula. Ayon kay Cruz, "Marahil ang pinakakapansin-pansing bagay hinggil sa ''Para sa Hopeless Romantic'' ay ang pakiramdam nito na tunay na sumasalamin sa realidad. Habang ang ibang romantikong pelikula'y tila nakakahon sa isang alternatibong Pilipinas kung saan lahat ay makulay at masigla, at nagbibigay sa mga tauhan nila ng mga dahilan upang ituon ang sarili sa pag-ibig sa halip na sa ibang bagay, ang pelikula ni Ranay ay nakalapat sa mundong higit na pamilyar at nararamdaman.<ref name=RAP>{{cite web|last1=Cruz|first1=Oggs|title='Para Sa Hopeless Romantic’ Review: Decent, harmless and perceptive|url=http://www.rappler.com/entertainment/news/93328-para-sa-hopeless-romantic-review-james-reid-nadine-lustre-jadine|website=Rappler|accessdate=30 May 2015}}</ref> Pinuri rin ni Cruz ang pagganap ng pangunahing aktres na si Nadine Lustre, na pumansin sa pagiging taos-puso nito sa pagganap kay Becca, na nagsabing "Nagagawa ni Lustre na pagalawin ang karakter na taglay ang tila walang-saysay niyang paghihirap. Namimighati siya dahil hindi niya magawang makabangon, na umaabot sa puntong lumilikha siya ng mga mabalasik na mga kuwento hinggil sa kawalang-halaga ng pag-ibig. Nananangis siya nang taos-puso at may mataas na pagpupunyagi, at humahagikgik siya nang may kasiglahan nang nakaharap niya ang pagkakataong makahanap ng bagong pag-ibig sa pamamagitan ng nabuong usapan sa upuan."<ref name="RAP"/> Samantala, nagbigay naman si Philbert Ortiz-Dy ng Click the City ng mabagsik na puna sa pelikula, na nagsabing ang ''Para sa Hopeless Romantic'' ay tunay na walang pag-asa.<ref name="CTC">{{cite web|url=http://www.clickthecity.com/movies/a/25975/movie-review-para-sa-hopeless-romantic-is-mainly-hopeless|title=''Para Sa Hopeless Romantic'' is Mainly Hopeless|author=Philber Ortiz-Dy|date=May 14, 2015|work=Click the City|accessdate=May 15, 2015}}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Dagdag pa niya, "At ganun na nga, ang kuwento'y tungkol lamang sa paghihintay sa dalawang tao para magkabalikan, kahit na hindi naman talaga malinaw kung bakit nga ba dapat maging sila. Walang gaanong dahilan upang abangan ang resulta nito. Hindi rin gaanong namuhunan ang pelikula sa kanilang kasiyahan bilang magkapareha. Ginamit ng pelikula ang tadhana upang mailayo ito sa kakulangan ng aktuwal na pag-usad ng istorya."<ref name="CTC" /> Dagdag na tweet pa ni Dy, ang pelikula ay "walang pag-asa, oo, romantiko, hindi." === Sa takilya === Ayon kay Rod Magaru, ang pelikula ay malaki ang kinita na ipinrodyus ng Viva at itinaguyod ng Star Cinema,<ref name="RM">{{cite web|url=http://rodmagaru.com/2015/05/18/movie-hopeless-romantic-is-one-of-star-viva-lowest-opening-box-office|title='(MOVIE) "Hopeless Romantic" is one of Star-Viva’s lowest Opening Box Office'|author=Rod Magaru}}</ref> na kumita ng ₱8 milyon sa unang araw nito ayon sa ''tweet'' ni Mico del Rosario ng Star Cinema Ad Promo. Sa dalawang linggong pagpapalabas ng pelikula'y kumita ito ng mahigit ₱50 milyon o $1.14 milyon sa takilya, ayon sa Box Office Mojo.<ref name=BOM/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga kawing panlabas == *{{IMDb title|4680278|Para sa Hopeless Romantic}} *[http://starcinema.abs-cbn.com/movies/para-sa-hopeless-romantic ''Para sa Hopeless Romantic''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126065542/http://starcinema.abs-cbn.com/movies/para-sa-hopeless-romantic |date=2015-11-26 }} sa [[Star Cinema|Kabatiran ng Star Cinema]] [[Kategorya:Pelikulang Pilipino]] [[Kategorya:Mga pelikula mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pelikula ng 2015]] syp3eapzjv6a7lpheu8cgaehq7d0opj Li (apelyido) 0 246128 2227783 1873996 2026-09-22T21:25:33Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227783 wikitext text/x-wiki Ang '''Li''' ay ang romanisasyong [[Pinyin]] at [[Wade-Giles]] (binabaybay na '''Lí''', '''Lǐ''', or '''Lì''' kapag ginamitan ng diyakritikong pangtono ng Pinyin) ng maraming natatanging [[apelyidong Tsino]] na isinulat sa iba't ibang titik na Tsino. Ang [[Li (apelyido 李)|Li (李)]] ang pinaka-pangkaraniwan sa mga iyon na ginagamit ng halos 93 milyong katao sa Tsina,<ref name="xinhua">{{cite news |url=http://news.xinhuanet.com/edu/2013-04/15/c_124579209.htm |script-title=zh:最新版百家姓排行榜出炉：王姓成中国第一大姓 |trans_title=Latest surname ranking: Wang is the number one surname in China |newspaper=[[Xinhua News Agency]] |language=Chinese |date=2013-04-15 |accessdate=2013-11-21 |archive-date=2013-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520075419/http://news.xinhuanet.com/edu/2013-04/15/c_124579209.htm |url-status=dead }}</ref> at ng higit 100 milyong katao sa buong mundo.<ref>{{cite web |url=http://enjoy.eastday.com/e/20130529/u1a7424158.html |script-title=zh:李姓起源 |trans_title=Origin of the Li surname |publisher=Eastday |language=Chinese |date=2013-05-29 |accessdate=2013-11-20 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303203207/http://enjoy.eastday.com/e/20130529/u1a7424158.html |url-status=dead }}</ref> Iyon din ang [[Tala ng mga pangkaraniwang apelyidong Tsino|pangalawang pinaka-pangkaraniwang apelyidong Tsino]] sa sumunod lang sa [[Wang (apelyido)|Wang]].<ref name="xinhua"/> Sa paggamit lang ng [[alpabetong Latin]] sa iba mga wika ay hindi agad matutukoy ang mga kaibahan sa iba't ibang mga apelyidong Tsino na inilalarawan ang apelyidong Li. ==Tala ng mga apelyidong romanisado bilang "Li" o "Lee"== *[[Li (apelyido 李)|Lǐ 李]] (ikatlong tono), [[Tala ng mga pangkaraniwang apelyidong Tsino|ang ikalawang pinaka-pangkaraniwang apelyido]] sa [[Tsina]], na ginagamit ng halos 100 milyong katao sa buong mundo. Nangangahulugang "siruwelas" (''plum'') ang karakter ng naturang apelyido. Karaniwan itong binabaybay bilang '''Lee''' sa [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Taiwan]], at iba pang pamayanang Tsino sa ibayong-dagat. Binibigkas iyon bilang "Lei" sa [[Kantones]]. In [[Vietnam|Biyetnam]], binabaybay iyon bilang "Lý", na hindi dapat ikalito sa "Lê". *[[Li (apelyido 理)|Lǐ 理]] (ikatlong tono), ang unang tunay na anyo ng Lǐ (李), na ngayon ay bibihira na lang. Nangangahulugang "dahilan" o "hatol" ang naturang karakter. *[[Lí (apelyido)|Lí 黎]] (ikalawang tono), ang ika-84 na pinaka-pangkaraniwang apelyido sa Tsina. "Lai" ang romanisayon sa Kantones. Nangangahulugang "madilim" ang naturang karakter. *[[Li (apelyido 栗)|Lì 栗]] (ika-apat na tono), ang ika-249 na pinaka-pangkaraniwang apelyido sa Tsina. "Leut" ang romanisayon sa Kantones. Nangangahulugang "kastanyas" ang naturang karakter. *[[Li (apelyido 利)|Lì 利]] (ika-apat na tono), ang ika-299 ang naturang karakter Nangangahulugang "pakinabang", "kita" (''income""), or "tubo" (''interest'') ang naturang karakter. *[[Li (apelyido 厉)|Lì 厲/厉]] (ika-apat na tono). "Lai" ang romanisayon sa Kantones. Nangangahulugang "mahigpit" (''strict'') or "malala" (''severe'') ang naturang karakter. *[[Li (apelyido 郦)|Lì 酈/郦]] (ika-apat na tono). "Lik" ang romanisayon sa Kantones. Ginagamit lang ang karakter sa mga pangngalang pantangi at walang ibang kahulugan. *[[Li (apelyido 莉)|Lì 莉]] (ika-apat na tono), isang bihirang apelyido ng mga [[Hui people|Hui]]. Nangangahulugang "sampagita" o "kampupot" ang naturang apelyido. ==Mga kaugnay na apelyido== *[[Lee (apelyidong Koreano)]]: isang pangkaraniwang apelyidong Koreano na hinango mula sa [[Li (apelyido 李)|Lǐ 李]]. *[[Lý (pangalang Biyetnamita)]]: isang pangkaraniwang apelyidong Biyetnamita na hinango mula sa [[Li (apelyido 李)|Lǐ 李]]. *[[Lê (surname)]]: a common Vietnamese surname derived from [[Lí (surname)|Lí 黎]]. ==Sanggunian== {{reflist}} {{Usbong}} [[Kategorya:Mga apelyido]] [[Kategorya:Mga apelyidong Tsino]] 8wdovhkoepzrfuyqop12gnr8pt92wi6 Unibersidad ng New Hampshire 0 249519 2227815 1723793 2026-09-22T23:36:18Z Aubreyjanev 159817 Nagdagdag ng impormasyon na may sanggunian 2227815 wikitext text/x-wiki Ang '''Unibersidad ng Nuwebo Hampshire '''o''' Unibersidad ng New Hampshire''' ('''UNH''') (Ingles: ''University of New Hampshire'') ay isang pampublikong unibersidad sa pananaliksik ng Unibersidad ng Nuwebo Hampshire Sistema (USNH), sa [[Estados Unidos]]. Ang Durham campus, na binubuo ng anim na mga kolehiyo, ay matatagpuan sa ang tabing-dagat na rehiyon ng estado. Ang ikapitong kolehiyo, ang Unibersidad ng Nuwebo Hampshire sa Manchester, ay sumasakop sa university campus sa [[Manchester, Bagong Hampshire|Manchester]], ang pinakamalaking lungsod ng estado. Ang Paaralan ng Batas, na kilala bilang ang Franklin Pierce Law Center hanggang 2010, ay matatagpuan sa [[Concord, Bagong Hampshire|Concord]], ang kabisera ng estado. Ang Unibersidad ay itinatag at nainkorpora noong 1866, bilang isang lupa grant na kolehiyo sa Hanover na may koneksyon sa Kolehiyo ng College. Noong 1893, inilipat ang sa Durham. Ang unibersidad ay kinikilala bilang #1 na unibersidad sa New England pagdating sa abot-kaya na edukasyon<ref>{{Cite web |title=Facts & Figures |url=https://www.unh.edu/about/facts-figures |access-date=2026-09-22 |website=University of New Hampshire |language=en}}</ref>. [[Talaksan:Morrill_Hall,_UNH.jpg|right|thumb|Morrill Hall c. 1920]] [[Talaksan:Durham_NH_001.jpg|thumb|Pettee Hall c. 2005]] == Akademya == Ang University of New Hampshire ay ang punong barko ng Sistema ng Unibersidad ng New Hampshire. UNH ay binubuo ng labing-isang [[Dalubhasaan|mga kolehiyo]] at nagtapos paaralan, nag-aalok ng 2,000 mga kurso sa higit sa 100 mga majors. Ang walong kolehiyo ng UNH ay ang mga: * College of [[Inhenyeriya|Engineering]] at Physical Sciences (CEPS) * College of Liberal Arts (COLA) * College of Life Sciences and Agriculture (COLSA)<br> * Thompson School of [[Aplikadong agham|Applied]] Science (TSAS) * College of Health and Human Services (CHHS) * Unibersidad ng Nuwebo Hampshire sa Manchester (UNHM) * UNH Graduate School * Peter T. Paul College of Business and Economics (PCBE), dating kilala bilang Whittemore School of Business and Economics (WSBE) * School of Law * Carsey School of Public Policy * School of Marine Science at Ocean Engineering == Pananaliksik == Ang university ay inuri bilang isa sa mga "RU/H: Unibersidad sa Pananaliksik (mataas na aktibidad ng pananaliksik)" ng Carnegie Classification of Institutions of Higher Education. {{coord|format=dms|display=title}} {{Stub|Edukasyon}} [[Kategorya:Flagship na unibersidad sa Estados Unidos]] n9jt0ss3jsxm5c63mi2l7evhpdxg7qb Nathan Hartono 0 251070 2227967 2205585 2026-09-23T04:39:55Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227967 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chinese-language singer and actor | name = Nathan Hartono | gender = male | image = | image_size = | landscape = | alt = | caption = | background = solo_singer | chinesename = 向洋 | tradchinesename = | simpchinesename = | pinyinchinesename = Xiàng Yáng | bopomofochinesename = ㄒㄧㄤˋㄧㄤˊ | jyutpingchinesename = Hoeng3 Joeng4 | yalechinesename = | pojchinesename = Hiàng Iâng | vietnamesename = | birth_name = Nathaniel Hartono | ethnicity = | origin = | birth_date = {{birth date and age|1991|07|26}} | birth_place = [[Singapore|Singgapur]] | nationality = | othername = Nathaniel Xiang | occupation = mang-aawit | genre = | instrument = | voicetype = | label = {{flat list| * Aquarius Musikindo * Yellow Music * [[Warner Music Group|Warner Music Singapore]] }} | agentcompany = | yearsactive = | associatedact = | spouse = | partner = | children = | parents = | siblings = Norman Hartono, Nydia Hartono | ancestry = | influences = | influenced = | education = | alma mater = | website = | alias = | signature = | signature_size = | signature_alt = | currentmembers = | pastmembers = | hongkongfilmwards = | goldenbauhiniaawards = | hkfcsawards = | asianfilmawards = | goldenhorseawards = | huabiaoawards = | goldenroosterawards = | hundredflowersawards = | goldeneagleawards = | flyingapsarasawards = | rthktop10goldsongsawards= | goldenmelodyawards = | mtvasiaawards = | ntsawards = | chinamusicawards = | goldenbellawards = | tvbanniversaryawards = | magnoliaawards = | asiantvawards = | rainbowawards = | awards = }} Si '''Nathaniel Hartono''' ('''Nathaniel Xiang'''), higit na kilala bilang '''Nathan Hartono''' ay isang mang-aawit at aktor mula sa [[Singapore|Singgapur]]. Nag-''debut'' si Hartono bilang mang-aawit matapos manalo sa ''Teenage Icon'' noong 2005 at naglabas ng kaniyang ''debut album'' na ''LET ME SING! Life, Love and All That Jazz'' noong 2006.<ref>{{cite web|url=http://www.lollipop.com.sg/content/celebrity-chow-singapore-born-singer-actor-nathan-hartono|title=Celebrity Chow with Singapore-born singer-actor Nathan Hartono|publisher=Lollipop SG|date=July 18, 2014|accessdate=April 2, 2016|archive-date=April 14, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414124900/http://www.lollipop.com.sg/content/celebrity-chow-singapore-born-singer-actor-nathan-hartono|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414124900/http://www.lollipop.com.sg/content/celebrity-chow-singapore-born-singer-actor-nathan-hartono |date=Abril 14, 2016 }}</ref> Nakipag-sapalaran din si Hartono sa pag-arte at itinampok sa kaniyang kauna-unahang seryeng pantelebisyong ''[[Halfworlds]]'' noong 2015.<ref>{{cite web|url=http://www.todayonline.com/entertainment/music/nathan-hartono-turns-loverboy-halfworlds|title=Nathan Hartono turns loverboy for Halfworlds|publisher=[[Today (Singapore newspaper)|Today]]|date=December 26, 2015|access-date=Disyembre 28, 2016|archive-date=Abril 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200403115730/https://www.todayonline.com/entertainment/music/nathan-hartono-turns-loverboy-halfworlds|url-status=dead}}</ref> Siya rin ang ''first runner-up'' sa unang ''season'' ng ''[[Sing! China]]''. ==Kasibulan== Ipinanganak si Hartono sa Singgapur sa mga Tsinong Indones na magulang. Mayroon siyang nakatatandang kuya na si Norman Hartono, at nakakabatang kapatid na babae na si Nydia Hartono. Ang kaniyang ama, si Thomas Hartono, ay isang nangangasiwang direktor sa PT Anandini Vimala, habang ang kaniyang ina, si Jocelyn Tjioe, ang senyoryang pangalawang pangulo ng Tung Lok group na naka-base sa Singgapur, na itinatag ng kaniyang lolo.<ref>{{cite web|first1=Marie|last1=Wee|url=http://sg.asiatatler.com/society/power-pairings-part-4-treasuring-time-together|title=Power Pairings, Part 4: Treasuring Time Together|publisher=Singapore Tatler|date=March 7, 2013|accessdate=April 2, 2016}}</ref> Nakapagtapos si Hartono ng kaniyang edukasyong paaralang primarya sa [[Nanyang Primary School]] at nagpatuloy sa [[Anglo-Chinese School (Barker Road)]] para sa kaniyang sekondaryang edukasyon bago siya nakapagtapos sa [[Anglo-Chinese Junior College]].<ref name=Hartono>{{cite web|url=http://hturtdekan.wordpress.com/2008/09/15/up-close-and-personal-with-nathan-hartono/|title=Close up and personal with Nathan Hartono|publisher=Hturdekan|date=September 9, 2008}}</ref> Noong 2009, na-konskripto siya sa [[Singapore Armed Forces|Hukbong Lakas ng Singgapur]] para sa pambansang paglilingkod.<ref name=asiaone2007>{{cite web|first1=Kenny|last1=Chee|url=http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Showbiz/Story/A1Story20090908-166310.html|title=Teen jazz sensation Nathan Hartono is looking forward to NS|publisher=[[AsiaOne]]|date=September 8, 2009|accessdate=April 2, 2016|archive-date=Marso 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318061617/http://news.asiaone.com/News/Latest+News/Showbiz/Story/A1Story20090908-166310.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160318061617/http://news.asiaone.com/News/Latest+News/Showbiz/Story/A1Story20090908-166310.html |date=Marso 18, 2016 }}</ref> Pagkatapos ay nag-aral siya sa prestihyosong [[Berklee College of Music]] na nangunguna sa Produksyon at Inhenyeriyang Musika sa Boston, at pansamantalang huminto sa pag-aaral simula pa noong 2014.<ref>{{cite web|last1=Hon|first1=Jing Yi|url=http://www.todayonline.com/entertainment/music/nathan-hartono-and-his-fat-kid-syndrome|title=Nathan Hartono and his "fat kid syndrome"|publisher=[[Today (Singapore newspaper)|Today]]|date=May 30, 2015|accessdate=April 2, 2016|archive-date=Abril 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200403115843/https://www.todayonline.com/entertainment/music/nathan-hartono-and-his-fat-kid-syndrome|url-status=dead}}</ref> Nabanggit din ni Hartono na kung paano siya na-impluwensyahan ni [[Frank Sinatra]].<ref>{{cite web|first1=Kenneth|last1=Lam|url=http://theurbanwire.com/2007/08/the-email-interview-nathan-hartono/|title=The Email Interview: Nathan Hartono|publisher=Theurbanwire.com|date=August 13, 2007|access-date=Disyembre 28, 2016|archive-date=Mayo 3, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503114130/http://theurbanwire.com/2007/08/the-email-interview-nathan-hartono/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160503114130/http://theurbanwire.com/2007/08/the-email-interview-nathan-hartono/ |date=Mayo 3, 2016 }}</ref> ==Karera== ===2005-2009: Teenage Icon at pagsimula sa himigan=== Matapos manalo ni Hartono noong 2005 sa ''Teenage Icon'', nag-''debut'' siyang mang-aawit at inilabas niya ang kaniyang unang album na ''LET ME SING! Life, Love and All That Jazz'' noong 2006 na binubuo ng 11 awitin. Itinampok ang album niyang iyon bilang numero uno sa Jazz Chart ng HMV sa loob ng dalawang linggo pagkatapos ng pagkakalabas niyon.<ref name=asiaone2007 /> Noong 2007, nagtanghal si Hartono sa [[Mosaic Music Festival]]<ref>{{cite web|url=http://www.mosaicmusicfestival.com/lr-brightyoungthings1.html|title=MOSAIC Music Festival 2007 • 9 - 18 Mar 07|publisher=Mosaic Music Festival|date=March 18, 2007|access-date=Disyembre 28, 2016|archive-date=Hulyo 15, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090715171854/http://www.mosaicmusicfestival.com/lr-brightyoungthings1.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090715171854/http://www.mosaicmusicfestival.com/lr-brightyoungthings1.html |date=Hulyo 15, 2009 }}</ref> at inilabas ang kaniyang ikalawang album na ''Feeling Good with Nathan Hartono'' na isinaplaka sa mismong sandaling iyon sa kaniyang mga ''sold-out'' na palabas noong Hunyo ng parehong taon sa [[Esplanade – Theatres on the Bay|Esplanade]]. Mayroong 12 awitin ang album na iyon, na kasama sa karamihan sa mga awit na itinanghal ni Hartono, kabilang ang "[[Raindrops Keep Fallin' on My Head]]", "[[Everybody's Changing]]", "[[Moody's Mood for Love]]", at "[[Seven Nation Army]]" sa kaniyang mga konsyerto.<ref>{{cite web|url=http://theurbanwire.com/2007/10/feeling-good-with-nathan-hartono-2/|title=Feeling Good with Nathan Hartono|publisher=The UrbanWire|date=October 2007|accessdate=April 2, 2016|archive-date=Abril 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200403115806/https://www.theurbanwire.com/2007/10/feeling-good-with-nathan-hartono-2/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403115806/https://www.theurbanwire.com/2007/10/feeling-good-with-nathan-hartono-2/ |date=Abril 3, 2020 }}</ref> ==Talang-awit (Diskograpiya)== ===''Studio albums''=== {| class="wikitable" style="width:630px" |- !Album !align="center" width="300px"|Tala |- |''LET ME SING! Life, Love and All That Jazz''<ref>{{cite web|url=http://www.worldcat.org/title/let-me-sing-life-love-all-that-jazz/oclc/73566352|title=Let me sing! : life, love & all that jazz (Musical CD, 2006)|publisher=WorldCat|accessdate=April 2, 2016}}</ref> *Inilabas: Enero 1, 2006 *Tatak: Yellow Music |style="font-size: 85%;"|{{hidden|'''Tala'''| # Life Is Good # Thinking of You # Look at Us # Pure Imagination # My Crush # Reminiscing # Haven't We Met # Easy # I Will / Here, There And Everywhere (Medley) # Thinking of You (Jazz-it-up version) # Let Me Sing!}} |- |''Feeling Good with Nathan Hartono''<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/feeling-good-mw0001441320|title=Feeling Good|publisher=All Music|accessdate=April 2, 2016}}</ref> *Inilabas: 2007 *Tatak: Yellow Music |style="font-size: 85%;"|{{hidden|'''Tala'''| # Rock With You # Haven't We Met # Everybody's Changing # Seven Nation Army # You Make Feel So Young # Moody's Mood For Love # Raindrops Keep Falling on My Head # Daydream # Sir Duke # Life Is Good # My First, My Last, My Everything # If It's Magic}} |- |''Realise''<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/sg/album/realise/id1140130561|title=Realise|publisher=[[iTunes]]|accessdate=October 25, 2016|archive-date=Oktubre 25, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025115929/https://itunes.apple.com/sg/album/realise/id1140130561|url-status=dead}}</ref> *Inilabas: January 1, 2009 *Tatak: Yellow Music |style="font-size: 85%;"|{{hidden|'''Tala'''| # Stay # Life Is Good # Thinking of You # Look at Us # Pure Imagination # My Crush # Reminiscing # Haven't We Met # Easy # Medley: I Will / Here There Everywhere # Thinking of You (Jazz It Up Version) # Let Me Sing (Live) # Rock with You (Live) # Haven't We Met (Live) # Everybody's Changing (Live) # Seven Nation Army (Live) # You Make Me Feel So Young (Live) # Moody's Mood For Love (Live) # Raindrops Keep Falling on My Head (Live) # Daydream (Live) # Sir Duke (Live) # Life Is Good (Live) # My First, My Last, My Everything (Live) # If It's Magic (Live)}} |} ===EPs=== {| class="wikitable" style="width:630px" |- !Album !align="center" width="300px"|Tala |- |''Nathan Hartono''<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/sg/album/nathan-hartono-ep/id575509615|title=Nathan Hartono|publisher=[[iTunes]]|accessdate=October 25, 2016}}</ref> *Inilabas: Setyembre 1, 2012 *Tatak: Nathan Hartono |style="font-size: 85%;"|{{hidden|'''Tala'''| # Take Me Home # Life of a Superhero # The Right Ones # There Is Much More to This # Weight of Her Love}} |} ===Sensilyo=== {| class="wikitable" style="width:630px" |- !Album !align="center" width="300px"|Tala |- |''Terlanjur Sayang'' *Inilabas: Agosto 15, 2011 *Tatak: Aquarius Musikindo |style="font-size: 85%;"|{{hidden|'''Tala'''| # Terlanjur Sayang}} |- |''I'll Be Home For Christmas'' *Inilabas: Disyembre 20, 2012 *Tatak: Aquarius Musikindo |style="font-size: 85%;"|{{hidden|'''Tala'''| # I'll Be Home For Christmas}} |- |''Layu Sebelum Berkembang''<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/sg/album/layu-sebelum-berkembang-single/id589698916|title=Layu Sebelum Berkembang|publisher=[[iTunes]]|accessdate=October 25, 2016}}</ref> *Inilabas: December 20, 2012 *Tatak: Aquarius Musikindo |style="font-size: 85%;"|{{hidden|'''Tala'''| # Layu Sebelum Berkembang }} |- |''Thinkin Bout Love'' *Inilabas: Hulyo 5, 2013 *Tatak: Nathan Hartono |style="font-size: 85%;"|{{hidden|'''Tala'''| # Thinkin Bout Love}} |- |''Pasti Ada Jawabnya'' *Inilabas: Marso 5, 2015 *Tatak: Aquarius Musikindo |style="font-size: 85%;"|{{hidden|'''Tala'''| # Pasti Ada Jawabnya}} |- |''Electricity''<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/sg/album/electricity-single/id1134046330|title=Electricity|publisher=[[iTunes]]|accessdate=October 25, 2016}}</ref> *Inilabas: July 22, 2016 *Tatak: Nathan Hartono |style="font-size: 85%;"|{{hidden|'''Tala'''| # Electricity}} |} ===''Soundtracks''=== {| class="wikitable" style="width:630px" |- !Album !align="center" width="300px"|Tala |- |"Layu Sebelum Berkembang" *Official soundtrack para sa Indonesian feature film na ''Langit Ke 7'' *Inilabas: 2012 *Tatak: Aquarius Musikindo |style="font-size: 85%;"|{{hidden|'''Track listing'''| # Layu Sebelum Berkembang }} |} ==Talang Palabas (Pilmograpiya)== ===Seryeng Pantelebisyon=== {| class="wikitable" style="width:630px" ! width=10|Taon ! Pamagat ! Ginampanan ! Network |- | 2015 || align=center | ''[[Halfworlds]]'' || align=center | Coki || align=center | [[HBO Asia]] |} ==Sanggunian== {{reflist|2}} ==Kawing Panlabas== *{{official website|http://www.aquarius-musikindo.com/artist/detail/9698/Nathan-Hartono}} at Aquarius Musikindo *{{official website|http://www.musicmovement.com.sg/index.php/nathan-hartono}} at Music & Movement *{{official website|http://nathandothartono.tumblr.com/}} *{{facebook|Nathan-Hartono}} *{{twitter|NathanHartono}} *{{instagram|nathanhartono}} *[https://www.youtube.com/user/nathanhartono91 Nathan Hartono's channel] on [[YouTube]] {{Usbong}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1991]] [[Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Singgapur]] 2ob9q9zaqtoece2gmvde0ebw77ugciw Pag-Uusig sa mga Muslim sa Myanmar 0 254004 2227982 2219867 2026-09-23T06:46:32Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227982 wikitext text/x-wiki Ang [[Myanmar]] ay karamihang isang kamamayananang naniniwala sa pananampalatayang Buddhism. Ang mga Muslim sa Myanmar ay ang mga kaapu-apuhang mga dayuhang Muslim mula sa [[India]] (kabilang ang kung ano ang ngayo'y [[Bangladesh]]) at [[Tsina|China]] (ang ninuno ng mga Muslim na taga-China sa Myanmar ay dumating mula sa lalawigang [[Yunnan]]), pati na rin ang mga kaapu-apuhan ng mas maagang [[Arabe|Arabo]] at ang kinikilala Kamein at ang mga Rohingya, na nakipagkasal-kasalan sa mga lokal na katutubo ng Myanmar. Ayon sa Human Rights Watch ang pamahalaang Myanmar ay tinanggihan ng pagkamamamayan sa anumang mga Rohingya na hindi maaaring patunayan ang kanilang mga ninuno na nanirahan sa bansa bago 1823, ang simula ng pananakop ng mga kung ano ngayong Rakhine (kilala rin bilang ''Arakan'').<ref>Human Rights Watch, "The government could have stopped this", August 2012, pg. 5, http://www.hrw.org/sites/default/files/reports/burma0812webwcover_0.pdf</ref> == Kasaysayan == Ang mga [[Muslim]] ay nakatira sa [[Burma]] mula noong ika-11 siglo CE. Ang unang Muslim na dokumentado sa Burmese kasaysayan (naitala sa ''Hmannan Yazawin'' o ''Glass Palasyo Salaysay'') ay Byat Wi sa panahon ng paghari ng Mon, isang Hari ng Thaton, na humigit kumulang nasa 1050 CE.<ref>Pe Maung Tin and G. H. Luce, ''The Glass Palace Chronicle of the Kings of Burma'', Rangoon University Press, Rangoon, Burma, January 1960</ref> Ang dalawang anak ng Byat Wi, ang kapatid na lalaki Byat Ta, na kilala bilang Shwe Byin kapatid na lalaki, ay pinapatay bilang mga anak sa alinman dahil sa kanilang pananampalatayang [[Islam]], o dahil sila ay tumanggi sa sapilitang paggawa.<ref>Yegar, Moshe ''The Muslims of Burma: a Study of a Minority Group'', Otto Harrassowitz, Wiesbaden, 1972; p. 2, paragraph 3</ref> Ito ay malinaw na nakatala sa Salaysay ng Glass Palace ng Hari ng Burma na sila ay hindi na pinagkatiwalaan.<ref>Pe Maung Tin and G. H. Luce, ''The Glass Palace Chronicle of the Kings of Burma'' p. 83 paragraph 3, lines 2&3</ref> sa isang panahon ng digmaan, si Hari Kyansittha ay nagpadala ng isang mangangaso bilang isang mamamaril na nakatago upang pumatay nang pataksil sa kanya.<ref>Yegar ''Muslims''; p. 2, lines 1&2</ref><ref>Pe Maung Tin and G. H. Luce, ''The Glass Palace Chronicle of the Kings of Burma'', p. 103, paragraph 3</ref> === Pre-modernong pag-uusig === Ang Haring Burmese na si Bayinnaung (1550-1581 CE) ay nagpapataw ng paghihigpit sa kanyang mga aliping Muslim, ngunit hindi totoong pag-uusig.<ref>Yegar ''Muslims''; p. 10, lines 11&12</ref> Sa 1559 CE, pagkatapos mapanakop ang Bago (Pegu), pinagbawalan ni Bayinnaung ang mga aklat ukol sa mga seremonyang pagpatay, at sa gayon ay nagbabawal sa mga Muslim mula sa pag-ubos ng mga halal ng mga kambing at manok. Siya rin ang nagpabawal [[Eid al-Adha|sa Eid al-Adha]] at Qurbani, tungkol sa pagpatay ng mga hayop sa pangalan ng relihiyon bilang isang malupit na custom.<ref>Yegar ''Muslims''; p. 10, lines 10-16</ref><ref>Hmanan Yazawin (The Glass Palace Chronicle) Vol II p.312</ref> Sa ika-17 siglo, ang mga Muslim na taga-India na nakatira sa Arakan ay pinapatay, na nagbibigay ng mga mapanganib at totoong pag-uusig. Ang mga Muslim ay nagkaroon ng kahusayan sa Shah Shuja, na tumakas sa India matapos mawala ang Mughal digmaan ng pagsusunud-sunod. Sa una, ang Arakan pirata Sandathudama (1652-1687 CE) na ang lokal na tulisang-dagat ng Chittagong at Arakan, pinapayagan Shuja at ang kanyang mga tagasunod upang manirahan doon. Ngunit isang hindi pagkakaunawaan lumitaw sa pagitan ng Sandatudama at Shuja, at Shuja unsuccessfully tinangka upang maghimagsik. Sandathudama pinatay ang karamihan ng Shuja ay mga tagasunod, kahit Shuja ang kanyang sarili escaped ang patayan.<ref>Yegar ''Muslims''; p. 21, paragraph 2; pp. 22-24.</ref><ref>Colonel Ba Shin, ''Coming of Islam to Burma down to 1700&nbsp;CE'', Lecture at the Asia History Congress.</ref><ref>H. R. Spearman, ''British Burma Gazetteer'' (Rangoon, 1880); I, pp. 293-294.</ref><ref>Hall, ''History of South East Asia'', pp. 33-341.</ref><ref>Desai, ''A Pageant of Burmese History'', pp. 61-63.</ref><ref>Harvey, G. E. “The fate of Shah Shuja”, 1661, ''JBRS'', XII (Aug 1922) pp. 107-112.</ref><ref>{{Cite book|title=The Peacock Throne: The Drama of Mogul India – Waldemar Hansen – Google Books|url=https://books.google.com/books?id=AV--abKg9GEC&pg=PA318&lpg=PA318&dq=Gulrukh+Banu&source=bl&ots=iI-jQ2IE3e&sig=Pl9_DYbWfN7JSzzOuEt4j6L4Oes&hl=en&sa=X&ei=iwQQUIC2H6iYmQWCpoGQCQ&ved=0CDkQ6AEwAQ#v=onepage&q=Gulrukh%20Banu&f=false|publisher=Books.google.co.in|access-date=10 March 2014}}</ref> Hari Alaungpaya (1752-1760) ipinagbabawal sa mga Muslim mula sa pagsasanay ang Islamic paraan ng pagpatay ng mga baka.<ref>Yegar ''Muslims''; p. 10, line 21</ref> Hari Bodawpaya (1782-1819) naaresto ng apat na kilalang mga Burmese Muslim Imams mula Myedu at pinatay ang mga ito sa Ava, ang kabisera, pagkatapos sila ay tumangging kumain ng baboy.<ref name="Yegar p. 12">Yegar ''Muslims''; p. 12, paragraph 3</ref> Ayon sa Myedu Muslim at Burma sa mga Muslim na bersyon, Bodawpaya mamaya apologized para sa mga killings at kinikilala ang mga Imams bilang mga banal.<ref>Siddiq Khan, M., “Captain George Sorrel’s Mission to the court of Amarapura, 1793-4", ''Journal of the Asiatic Society of Pakistan'' (Dacca); II (1957), pp. 132-140</ref> === Panunungkulang British === Bilang ng 1921, ang populasyon ng mga Muslim sa Burma ay sa paligid 500,000.<ref>Yegar ''Muslims''; p. 29 paragraph 1 and footnote 1; p. 31 lines 1, 2, 11</ref> sa Panahon ng British panuntunan, Burmese Muslim ay nakita bilang "Indian", pati na ang karamihan ng mga Indians nakatira sa Burma ay mga Muslim, kahit na ang mga Burmese Muslim ay iba ' t-ibang mula sa Indian Muslim. Kaya, ang mga Burmese ang mga Muslim, Hindu Muslim at Hindu Hindus ay sama-sama na kilala bilang "kala". Ang terminong "Kala" pahapyaw na isinasalin sa itim at ginamit bilang racially nakakasira paraan upang ilarawan ang mga ito.<ref name="Maurice Collis, Trials in Burma">Collis, Maurice, ''Trials in Burma''</ref> Pagkatapos ng ikalawang Digmaang pandaigdig, nagkaroon ng isang mabilis na pagtaas sa mga anti-Indian sentiments.<ref>Yegar ''Muslims''; p. 32</ref> Mayroong ilang mga dahilan ng anti-Indian at anti-Muslim na mga sentiments sa Burma. Sa Indya, maraming mga Buddhists ay inuusig sa pamamagitan ng [[Imperyong Mughal|Mughal empire]]. Nagkaroon ng makabuluhang trabaho kumpetisyon sa pagitan ng mga Indian sa mga migrante, na ay handa na upang gawin ang mga hindi kanais-nais na mga trabaho para sa mababa ang kita, at ang mga katutubong Burmese. Ang [[Matinding Depresyon|Great Depression]] intensified kumpetisyon na ito, nagpapalubha anti-Indian kuru-kuro.<ref>Yegar ''Muslims''; p.111, paragraph 4, lines 8-15; p. 27, paragraph 4, lines 5-7; p. 31, paragraph 2; p. 32, paragraph 4</ref> Sa 1930, anti-Indian pagra-riot ay sparked sa pamamagitan ng isang labour isyu sa [[Yangon]] port. Pagkatapos ng Indian manggagawa sa port nagpunta sa protesta, ang British kumpanya Stevedores sinubukan upang masira ang mga protesta sa pamamagitan ng pagkuha ng mga Burmese ang mga manggagawa. Napagtatanto gusto nila mawala ang kanilang mga trabaho, ang Indian manggagawa ibinalik sa trabaho, at Stevedores pagkatapos ay inilatag-off ang mga kamakailan-lamang na tinanggap Burmese mga manggagawa. Ang Burmese manggagawa blamed Indian manggagawa para sa kanilang mga pagkawala ng mga trabaho, at isang kagulo sinira out. Sa port, ng hindi bababa sa 200 Indian manggagawa ay massacred at dumped sa ilog. Isa pang 2,000 ang nasugatan. Awtoridad fired sa armadong rioters na tumangging upang ilapag ang kanilang mga armas, sa ilalim ng Seksyon 144&nbsp;ng Kriminal Code Pamamaraan. Ang pagra-riot mabilis na kumalat sa buong Burma, pag-target sa mga Indians at ang mga Muslim.<ref name="SciencePo">{{Cite web|last=Renaud|first=Egreteau|date=19 October 2009|title=Burma (Myanmar) 1930-2007|url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/printpdf/2864|access-date=19 March 2017|publisher=Mass Violence and Resistance - Research Network|archive-date=24 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824062153/http://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/printpdf/2864|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824062153/http://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/printpdf/2864 |date=24 Agosto 2017 }}</ref> Sa 1938, anti-Muslim na mga pagra-riot muli sinira ang out sa Burma. Moshe Yegar writes na ang pagra-riot ay fanned sa pamamagitan ng anti-British at makabayan sentiments, ngunit disguised bilang anti-Muslim kaya bilang hindi upang makapukaw ng isang tugon sa pamamagitan ng mga British. Gayunpaman, ang British pamahalaan ay tumugon sa pagra-riot at demonstrations. Ang pagtatalo laban sa mga Muslim at ang mga Briton ay humantong sa pamamagitan ng Burmese mga pahayagan.<ref>Democratic Voice of Burma, Media conference ( 19–20 July, Oslo) Burmese Media: Past, present and future by U Thaung (Mirror/Kyae Mon news paper Retired Chief Editor)</ref><ref>Yegar ''Muslims''; p. 32, paragraph 4; p. 36, paragraph 1, lines 6, 7, 8, 9, 11, 12, 14, 15</ref> Isa pang kaguluhan na nagsimula pagkatapos ng isang pamilihan basag-ulo sa pagitan ng Indians at Burmese. Sa panahon ng "Burma para sa Burmese" kampanya, isang marahas na demonstrasyon na naganap sa Surti Palengke, isang Muslim area.<ref>Yegar ''Muslims''; p. 36, paragraph 3.</ref> Kapag ang pulis, na ay ethnically Indian, sinubukan upang masira up ang demonstration, tatlong monghe ay nasugatan. Mga larawan ng mga monks na nasugatan sa pamamagitan ng ethnically Indian policemen ay circulated sa pamamagitan ng Burmese mga pahayagan, kagalit-galit pagra-riot.<ref>Yegar ''Muslims''; p. 36, paragraph 4; p. 37 lines 1, 2</ref> sa mga Muslim na mga katangian, kabilang ang mga tindahan at mga bahay ay dambong. Ayon sa opisyal na pinagkukunan, 204 mga Muslim ay namatay at mahigit sa 1,000 ay nasugatan. 113 moske ay nasira.<ref name="Yegar37">Yegar ''Muslims''; p. 37, paragraph 2.</ref> Sa ika-22&nbsp;ng setyembre 1938, ang British Gobernador-set up ang Pagtatanong Komite upang siyasatin ang mga pagra-riot.<ref>Yegar ''Muslims''; p. 38, line 1</ref> ang mga Ito ay tinutukoy na ang kawalang-kasiyahan ay sanhi ng pagkasira sa sociopolitical at pang-ekonomiyang mga kondisyon ng Burmese.<ref>Yegar ''Muslims''; p. 38, paragraph 2</ref> ang ulat na Ito mismo ay ginamit upang mag-udyok kasektahan sa pamamagitan ng Burmese mga pahayagan.<ref>Yegar ''Muslims''; p. 38, paragraph 2, lines 12-14</ref> === Panunungkulang Japan === Sa panahon [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ng ikalawang Digmaang PANDAIGDIG]], ang mga Hapon pumasa madali sa pamamagitan ng ang mga lugar sa ilalim ng Rohingyas.<ref>{{Cite book|author=Kurt Jonassohn|year=1999|title=Genocide and gross human rights violations: in comparative perspective|url=https://books.google.com/books?id=jIxCUXI38zcC&pg=PA263&dq=rohingya+japanese&hl=en&ei=kASlTamKAdGi0gHRyaHlCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CCwQ6AEwAQ#v=onepage&q=rohingya%20japanese&f=false|page=263|publisher=Transaction Publishers|isbn=0-7658-0417-4|isbn=0-7658-0417-4|access-date=12 April 2011}}</ref><ref>{{Cite book|author=Howard Adelman|year=2008|title=Protracted displacement in Asia: no place to call home|url=https://books.google.com/books?id=oyzfkz1gcVsC&pg=PA86&dq=rohingya+japanese&hl=en&ei=kASlTamKAdGi0gHRyaHlCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDEQ6AEwAg#v=onepage&q=rohingya%20japanese&f=false|page=86|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=0-7546-7238-7|isbn=0-7546-7238-7|access-date=12 April 2011}}</ref><ref>{{Cite book|author=Human Rights Watch (Organization)|year=2000|title=Burma/Bangladesh: Burmese refugees in Bangladesh: still no durable solution|url=https://books.google.com/books?id=gIOFAAAAMAAJ&q=Independence,+and+Rohingya+Flight+In+1942,+Japanese+forces+invaded+Burma+and+during+the+British+retreat+communal++22000+refugees&dq=Independence,+and+Rohingya+Flight+In+1942,+Japanese+forces+invaded+Burma+and+during+the+British+retreat+communal++22000+refugees&hl=en&ei=XCClTZbrE4TUgQfZqoSdCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCoQ6AEwAA|page=6|publisher=Human Rights Watch|access-date=12 April 2011}}</ref> Bagsak, 40,000 Rohingyas kalaunan ay tumakas sa Chittagong pagkatapos ng paulit-ulit massacres sa pamamagitan ng ang mga Burmese at mga pwersang Hapones.<ref>{{Cite book|year=1993|title=Asian profile, Volume 21|url=https://books.google.com/books?id=tdMtAQAAIAAJ&q=The+Burmans,+in+collaboration+with+the+Japanese,+massacred+many+Rohingyas+and+kicked+out+40000+refugees+to+Chittagong.11+In+the+post-colonial+period,+in+between+l959+and+l978,+there+were+multiple+major+Burmese+military+operations&dq=The+Burmans,+in+collaboration+with+the+Japanese,+massacred+many+Rohingyas+and+kicked+out+40000+refugees+to+Chittagong.11+In+the+post-colonial+period,+in+between+l959+and+l978,+there+were+multiple+major+Burmese+military+operations&hl=en&ei=wASlTYSFE4630QG25PWGCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC4Q6AEwAA|page=312|publisher=Asian Research Service|access-date=12 April 2011}}</ref> === Mga Muslim sa ilalim ng General Ne Win === Kapag General [[Ne Win]] ang dumating sa kapangyarihan sa 1962, ang katayuan ng mga Muslim ay nagbago. Halimbawa, ang mga Muslim ay pinatalsik mula sa hukbo. Ang mas maka-diyos ng mga Muslim na komunidad na hiwalay ang kanilang sarili mula sa karamihan ng Buddhist nahaharap sa mas higit na paghihirap kaysa sa mga na integrated at tapos na ang kanilang pagtalima ng ang batas ng islam.<ref name="irrawaddy.org">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.irrawaddy.org/aviewer.asp?a=5380&z=102 |access-date=2017-04-06 |archive-date=2006-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061127183834/http://www.irrawaddy.org/aviewer.asp?a=5380&z=102 |url-status=dead }}</ref> Ang anti-Buddhist ng mga pagkilos ng ang mga [[Taliban]] sa Afghanistan (ang pagkawasak ng Buddhas ng Bamiyan) ay ginagamit din bilang isang dahilan upang magsagawa ng karahasan laban sa mga Muslim sa Burma sa pamamagitan ng Buddhist mobs. Human Rights Watch ang mga ulat na nagkaroon ng tumataas pag-igting sa pagitan ng mga Buddhist at Muslim na komunidad sa Taungoo para sa mga linggo bago ito erupted sa karahasan sa gitna ng Mayo 2001. Buddhist monghe demanded na ang mga Hantha Moske sa Taungoo nawasak sa "paghihiganti" para sa ang pagkawasak ng mga Buddhas ng Bamiyan.<ref>{{Cite web|title=Taungoo Violence (May 2001): Crackdown on Burmese Muslims (Human Rights Watch Briefing Paper, July 2002)|url=http://hrw.org/backgrounder/asia/burma-bck4.htm#P103_22688|access-date=10 March 2014|publisher=Hrw.org}}</ref> Kalayaan sa relihiyon para sa mga Muslim ay nabawasan. Pagmamanman at kontrol ng Islam undermines ang libreng exchange ng mga pananaw at mga ideya na nauugnay sa mga relihiyon na gawain.<ref>{{Cite web|title=Burma|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2001/5581.htm|access-date=10 March 2014|publisher=State.gov}}</ref> ang mga Accusations ng "terorismo" ay ginawa laban sa mga Muslim sa mga organisasyon tulad ng ang Lahat ng Burma sa mga Muslim Union.<ref name="irrawaddy.org"/> Malawak na ito ay kinatakutan na ang pag-uusig ng mga Muslim sa Burma ay maaaring mang-upat sa Islamic pagkasobra sa bansa. sa Maraming mga Muslim na sumali sa armadong paglaban ng mga grupo na pakikipaglaban para sa mas malawak na kalayaan sa Burma.<ref>[http://www.khrg.org/khrg2002/khrg0202.html] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312172250/http://www.khrg.org/khrg2002/khrg0202.html|date=12 March 2007}}</ref> === 1997 Paghihimagsik na Mandalay === Mga pangkat na panlahi igting ay lumago sa pagitan ng mga Buddhists at mga Muslim sa panahon ng pagkukumpuni ng isang Buddha rebulto. Ang tanso Buddha rebulto sa Maha Myatmuni pagoda, na orihinal na mula sa Arakan, dinala sa Mandalay sa pamamagitan ng Hari Bodawpaya sa 1784 ay renovated sa pamamagitan ng ang mga awtoridad. Ang Mahamyat Muni rebulto ay nasira bukas, nag-iiwan ng isang nakanganga butas sa rebulto, at sa pangkalahatan ito ay ituring na ang rehimen ay naghahanap para sa mga ang Padamya Myetshin, isang maalamat ruby na tinitiyak ang tagumpay sa digmaan sa mga taong nagtataglay nito.<ref>Houtman, Gustaaf.</ref> Sa 16 Marso 1997, sa Mandalay, ang isang nagkakagulong mga tao ng 1,000-1,500 Buddhist monghe at iba pa ay sumigaw ng anti-Muslim na mga slogans bilang sila ay naka-target sa moske, mga tindahan-bahay, at mga sasakyan na ay sa paligid ng moske para sa pagkawasak. Looting, ang pagsunog ng mga relihiyosong mga libro, mga gawa ng kalapastanganan, at vandalizing mga Muslim na pag-aari ng mga establishments ay karaniwan din. Hindi bababa sa tatlong mga tao ay namatay at sa paligid ng 100 mga monghe naaresto. Ang pagkabagabag sa Mandalay di-umano ' y nagsimula matapos ang mga ulat ng isang tangkang panggagahasa ng isang batang babae sa pamamagitan ng Muslim na lalaki.<ref>{{Cite web|date=20 June 2012|title=Riots In Burmese History|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-805050|access-date=20 March 2017|publisher=CNN|quote=On 16 March 1997 beginning at about 3:30 p.m. a mob of 1,000-1,500 Buddhist monks and others shouted anti-Muslim slogans. They targeted the mosques first for attack, followed by Muslim shop-houses and transportation vehicles in the vicinity of mosques, damaging, destroying, looting, and trampling, burning religious books, committing acts of sacrilege. The area where the acts of damage, destruction, and lootings were committed was Kaingdan, Mandalay. The unrest in Mandalay allegedly began after reports of an attempted rape of a girl by Muslim men. At least three people were killed and around 100 monks arrested.|archive-date=20 Marso 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320145445/http://ireport.cnn.com/docs/DOC-805050|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170320145445/http://ireport.cnn.com/docs/DOC-805050 |date=20 Marso 2017 }}</ref> Burma BuddhistYouth Wing asserts na ang mga opisyal na ginawa ang panggagahasa kuwento upang masakop up ang mga protesta sa loob ng custodial pagkamatay ng 16 na mga monghe. Ang militar ay tinanggihan ang mga Youths' paghahabol, na nagpapahayag na ang kabagabagan ay isang pamulitka motivated pagtatangka upang stall Burma ang entry sa [[Samahan ng mga Bansa sa Timog-Silangang Asya|ASEAN]].<ref name="UMD">{{Cite web|date=10 January 2007|title=Chronology for Rohingya (Arakanese) in Burma|url=http://www.mar.umd.edu/chronology.asp?groupId=77501|access-date=20 March 2017|publisher=The University of Maryland}}</ref> Pag-atake sa pamamagitan ng mga Buddhist monks kumalat sa pagkatapos ay ang kabisera ng Myanmar, [[Yangon|Rangoon]] pati na rin sa gitnang bayan ng Pegu, Prome, at Toungoo. Ang isang curfew ay nananatiling sa lakas sa Mandalay hanggang sa ngayon at ang hukbo ay patrols ang mga kalye sa maraming mga lungsod. Sa Mandalay nag-iisa, 18 moske ay nawasak at ang mga Muslim na pag-aari sa mga negosyo at mga ari-arian vandalized. Mga kopya ng [[Qur'an|Koran]] ay nasunog. Ang military junta na pinasiyahan sa Myanmar naka-isang bulag mata sa ang disturbances tulad ng daan-daan ng mga monks ay hindi tumigil mula sa ransacking moske. === Himagsikang Nagtatanggi ng mga Muslim sa Taungoo Noong 2001 === Sa 2001, ''Myo Pyauk Hmar Soe Kyauk Sa Yar'' (o) ''Ang Takot ng Pagkawala ng Isang Lahi'' at maraming iba pang mga anti-Muslim na mga polyeto ay malawak na ipinamamahagi sa pamamagitan ng mga monghe. Maraming mga Muslim ang pakiramdam na ito exacerbated ang anti-Muslim na mga damdamin na ay provoked sa pamamagitan ng ang pagkawasak ng Buddhas ng Bamiyan sa Afghanistan.<ref>Crackdown on Burmese Muslims, July 2002 http://hrw.org/backgrounder/asia/burmese_muslims.pdf</ref> Noong 15 Mayo 2001, anti-Muslim na mga riots nasira out sa Taungoo, Pegu division, na nagreresulta sa pagkamatay ng tungkol sa 200 mga Muslim, sa ang pagkawasak ng 11 mga moske at ang pagse-set naglalagablab ng higit sa 400 na mga bahay. Sa Mayo 15, ang unang araw ng anti-Muslim na mga uprisings, tungkol sa 20 mga Muslim na nagdarasal sa Han Tha moske ay namatay at ang ilan ay pinalo sa kamatayan sa pamamagitan ng pro-junta pwersa. Sa 17 Mayo, Lt. Pangkalahatang Manalo Myint, Sekretarya Walang. 3&nbsp;ng SPDC at deputy Tahanan at mga Relihiyosong ministro, dumating sa Taungoo at curfew ay ipapataw doon hanggang hulyo 12, 2001.<ref>Burma Net News:16 July 2001 http://www.burmalibrary.org/reg.burma/archives/200107/msg00034.html</ref> Buddhist monghe demanded na ang mga sinaunang Han Tha Moske sa Taungoo nawasak sa paghihiganti para sa ang pagkawasak sa Bamiyan.<ref name="hrw.org">Crackdown on Burmese Muslims, Human Rights Watch Briefing Paper http://hrw.org/backgrounder/asia/burma-bck4.htm</ref> Noong 18 Mayo, ang Han Tha moske at Taungoo Railway station moske ay razed sa lupa sa pamamagitan ng bulldozers pag-aari sa pamamagitan ng ang SPDC junta. Ang mga moske sa Taungoo nanatiling sarado ang bilang ng Mayo 2002. Ang mga muslim ay sapilitang upang sumamba sa kanilang mga tahanan. Ang mga lokal na lider ng mga Muslim magreklamo na ang mga ito ay pa rin ginigipit. Matapos ang karahasan, maraming mga lokal na mga Muslim inilipat ang layo mula sa Taungoo sa mga kalapit na bayan at sa bilang malayo bilang Yangon. Pagkatapos ng dalawang araw ng karahasan ng mga militar stepped sa at ang karahasan agad natapos. === 2012 Rakhine ng karahasan/paghihimagsik === Mula noong hunyo 2012, ng hindi bababa sa 166 mga Muslim at Rakhine ay naipatay sa mga taong may pangkatin karahasan sa estado.<ref>[http://www.myanmar.com/newspaper/nlm/index.html] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120824010149/http://www.myanmar.com/newspaper/nlm/index.html|date=24 August 2012}}</ref><ref>[http://www.mofa.gov.mm/pressrelease/Press_Release_Rakhine_State_Affairs_Webversion%2821-08-12%29.pdf] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013140104/http://www.mofa.gov.mm/pressrelease/Press_Release_Rakhine_State_Affairs_Webversion%2821-08-12%29.pdf|date=13 October 2012}}</ref><ref>{{Cite web|date=22 August 2012|title=Myanmar gov't refutes accusations of religious persecution, discrimination in Rakhine incident – Xinhua &#124; English.news.cn|url=http://news.xinhuanet.com/english/world/2012-08/22/c_131800457.htm|access-date=10 March 2014|publisher=News.xinhuanet.com|archive-date=21 Nobiyembre 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121121011305/http://news.xinhuanet.com/english/world/2012-08/22/c_131800457.htm|url-status=dead}}</ref> === 2013 Himagsikang Tutol sa mga Muslim sa gitnang Burma === Mula noong Marso 2013, pagra-riot ay maluwag up sa iba ' t-ibang mga lungsod sa central at silangang Burma. Ang karahasan ay coincided sa ang mag-alsa ng 969 Kilusan na kung saan ay isang Buddhist makabayan kilusan laban sa pag-agos ng Islam sa ayon sa kaugalian Buddhist Burma. Na humantong sa pamamagitan ng Sayadaw U Wirathu, "969" ay na-claim na siya/sila ay hindi pumukaw sa pag-atake laban sa mga Muslim na komunidad, bagaman ang ilang mga tao na tinatawag na sa kanya ''ang mga Buddhist Bin Laden"''.<ref>{{Cite news|date=13 July 2013|newspaper=The Telegraph|title=Burma's 'bin Laden of Buddhism'|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/burmamyanmar/10177815/Burmas-bin-Laden-of-Buddhism.html|access-date=25 May 2015}}</ref> Sa isang bukas na sulat, U Wirathu pag-angkin na siya itinuturing na ang parehong mga Beech{{Linawin|date=December 2015}} at photographer na may mabuting pakikitungo, at na siya "ay maaaring makita ang panlilinlang at makilala ang kanyang mga matatamis na salita para sa lahat ng mga tao alang-alang." Sa sulat, siya inaangkin na siya ay may paggalang sa ang Western media, ngunit na ang ORAS reporter misinterpreted kanyang mapayapang intensyon. "Ang aking pangangaral ay hindi nasusunog sa galit bilang sabihin mo," U Wirathu sabi sa Beech sa kanyang buksan ang sulat. Siya napupunta sa upang sabihin na siya ay "patawarin ang mga hindi pagkakaunawaan" kung siya ay nais na gawin ang isang tungkol sa-mukha sa mga artikulo. Gayunpaman, ang karamihan sa kanyang mga pampublikong speeches focus sa paghihiganti laban sa mga Muslim para sa panghihimasok sa bansa.<ref>[http://www.mizzima.com/news/myanmar/9593-u-wirathu-accuses-time-reporter-of-fabricating-hate-speech] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629034258/http://www.mizzima.com/news/myanmar/9593-u-wirathu-accuses-time-reporter-of-fabricating-hate-speech|date=29 June 2013}}</ref> Michael Jerryson, may-akda ng ilang mga libro mabigat na kritikal ng Budismo tradisyonal na mapayapang perception, nakasaad na, "Ang mga Burmese Buddhist monghe ay hindi maaaring magkaroon ng pinasimulan ang karahasan ngunit sila ay sumakay ang mga wave at nagsimulang mag-udyok ng higit pa. Habang ang ideals ng Buddhist canonical na mga teksto i-promote ang kapayapaan at pasipismo, mga pagkakaiba sa pagitan ng katotohanan at mga utos madaling umunlad sa mga oras ng panlipunan, pampulitika at pang-ekonomiyang kawalan ng kapanatagan, tulad ng Myanmar ay kasalukuyang transition sa demokrasya."<ref>{{Cite web|work=IRINnews|title=Analysis: How to reverse Buddhism’s radical turn in Southeast Asia?|url=http://m.irinnews.org/Report/98423/Analysis-How-to-reverse-Buddhism-s-radical-turn-in-Southeast-Asia#.UqYO6PRDvTo|access-date=30 November 2014|archive-date=12 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212171215/http://m.irinnews.org/Report/98423/Analysis-How-to-reverse-Buddhism-s-radical-turn-in-Southeast-Asia#.UqYO6PRDvTo|url-status=dead}}</ref> === Paghihimagsik sa Mandalay sa 2014 === Sa hulyo sa isang Facebook post na lumitaw ng isang Buddhist babae na raped, parang sa pamamagitan ng isang Muslim na lalaki. Sa paghihiganti ng galit, mapaghiganti nagkakagulong mga tao ng mga 300 mga tao na nagsimula ibinabato ng mga bato at brick sa isang [[tsaa]] stall. Ang nagkakagulong mga tao ang nagpunta sa sa pag-atake sa mga Muslim na mga tindahan at mga sasakyan at sigaw slogans sa mga Muslim na mga lugar ng tirahan.<ref>{{Cite web|work=International Business Times UK|title=Wirathu's 'Buddhist Woman Raped' Facebook Post Stokes Anti-Muslim Violence in Mandalay|url=http://www.ibtimes.co.uk/wirathus-buddhist-woman-raped-facebook-post-stokes-anti-muslim-violence-mandalay-1455069|access-date=30 November 2014}}</ref> Dalawang lalaki — isang Buddhist at isa sa mga Muslim — ay namatay.<ref name="channelnewsasia">{{Cite web|title=Curfew imposed in Myanmar's second-largest city after riots – Channel NewsAsia|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705040123/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/curfew-imposed-in-myanmar/1232870.html\|url\-status = dead|url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/curfew-imposed-in-myanmar/1232870.html|access-date=2 December 2014|archive-date=2014-07-05}}</ref><ref name="MandalayCurfew">{{Cite news|title=Curfew imposed in Myanmar as gang violence escalates|url=http://www.myanmarnews.net/index.php/sid/223558097/scat/c3891022f175b678/ht/Curfew-imposed-in-Myanmar-as-gang-violence-escalates|publisher=''Myanmar News. Net''|access-date=7 July 2014|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201857/http://www.myanmarnews.net/index.php/sid/223558097/scat/c3891022f175b678/ht/Curfew-imposed-in-Myanmar-as-gang-violence-escalates|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714201857/http://www.myanmarnews.net/index.php/sid/223558097/scat/c3891022f175b678/ht/Curfew-imposed-in-Myanmar-as-gang-violence-escalates |date=14 Hulyo 2014 }}</ref> ng Halos isang dosenang mga tao ay nasugatan.<ref>{{Cite web|date=2 July 2014|title=Anti-Muslim Riots Turn Deadly in Myanmar’s Mandalay City|url=http://www.rfa.org/english/news/myanmar/riot-07022014164236.html|access-date=21 March 2017|publisher=Radio Free Asia|quote=Anti-Muslim riots in Myanmar’s second largest city Mandalay have left two people dead and about a dozen wounded, and motor vehicles and shops ablaze, according to eyewitnesses Wednesday, in the latest communal violence to hit the predominantly Buddhist country.|archive-date=22 Marso 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322111813/http://www.rfa.org/english/news/myanmar/riot-07022014164236.html|url-status=dead}}</ref> ang Isang curfew ay ipapataw sa hulyo 3. === Pagsusunog sa mga Mosque sa 2016 === Sa hunyo, isang nagkakagulong mga tao buwag isang moske sa Bago Rehiyon, tungkol sa 60&nbsp;km hilagang-silangan ng ang kabisera Yangon.<ref name="AlJazeera">{{Cite web|date=2 July 2016|title=Mob burns down mosque in Myanmar|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/07/mob-burns-mosque-myanmar-160702100230049.html|access-date=17 January 2017|publisher=Al Jazeera}}</ref> Sa hulyo, ang mga pulis ay iniulat na maging pagguguwardiya ang village ng Hpakant sa Kachin estado, pagkatapos ng hindi pagtupad upang ihinto ang mga Buddhist villagers sa pagtatakda ng mga moske nasusunog.<ref>{{Cite web|date=3 July 2016|work=The New York Times|title=Mob Burns Down Mosque in Myanmar; U.N Urges Action on Attacks|url=https://www.nytimes.com/2016/07/03/world/asia/mob-burns-down-mosque-in-myanmar-un-urges-action-on-attacks.html|access-date=17 January 2017}}</ref> sa ilang sandali pagkatapos, ang isang pangkat ng mga tao na sisirain ang isang moske sa sentro ng Myanmar sa isang hindi pagkakaunawaan sa paglipas ng kanyang construction. === Pag-uusig sa mga Rohingya sa 2016 === Sa huli 2016, ang Myanmar sa mga pwersang militar at mga taong naniniwala sa pagka labis Buddhists nagsimula ang isang pangunahing crackdown sa mga Rohingya Muslim sa mga bansa sa kanlurang rehiyon ng Rakhine Estado. Ang crackdown ay bilang tugon sa pag-atake sa mga hangganan pulis kampo sa pamamagitan ng unidentified insurgents,<ref>{{Cite news|date=10 October 2016|newspaper=[[The Guardian]]|title=Myanmar says nine police killed by insurgents on Bangladesh border|url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/10/myanmar-nine-police-killed-insurgents-bangladesh-border}}</ref> at ay nagresulta sa malawak na-scale [[Karapatang pantao|sa mga karapatang pantao]] paglabag sa mga kamay ng mga pwersa ng seguridad, kabilang ang mga extrajudicial killings, gang rapes, arsons, at iba pang mga brutalities.<ref name="Lady-CNN">{{Cite web|author=James Griffiths|date=25 November 2016|work=CNN|title=Is The Lady listening? Aung San Suu Kyi accused of ignoring Myanmar's Muslims|url=http://edition.cnn.com/2016/11/17/asia/myanmar-rohingya-aung-san-suu-kyi/|publisher=[[Cable News Network]]}}</ref><ref name="ethnic-cleansing">{{Cite news|date=24 November 2016|newspaper=The Guardian|title=Myanmar seeking ethnic cleansing, says UN official as Rohingya flee persecution|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/24/rohingya-flee-to-bangladesh-to-escape-myanmar-military-strikes}}</ref><ref>{{Cite news|date=21 November 2016|newspaper=[[International Business Times]]|title=New wave of destruction sees 1,250 houses destroyed in Myanmar's Rohingya villages|url=http://www.ibtimes.co.uk/new-wave-destruction-sees-1250-houses-destroyed-myanmars-rohingya-villages-1592582|access-date=9 December 2016}}</ref> Ang militar na crackdown sa mga Rohingya na iginuhit pintas mula sa iba ' t ibang quarters kabilang ang [[Mga Nagkakaisang Bansa|United Nations]], human rights group na Amnesty International, ang US Kagawaran ng Estado, at ang mga pamahalaan ng Malaysia.<ref name="Aljazeera-humanity">{{Cite news|date=19 December 2016|newspaper=Al Jazeera|title=Rohingya abuse may be crimes against humanity: Amnesty|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/12/rohingya-crimes-humanity-amnesty-161219045655733.html}}</ref><ref>{{Cite news|author=Oliver Holmes|date=19 December 2016|newspaper=The Guardian|title=Myanmar's Rohingya campaign 'may be crime against humanity'|url=https://www.theguardian.com/world/2016/dec/19/myanmars-rohingya-campaign-may-be-against-humanity}}</ref><ref name="NYT-Callous">{{Cite news|author=Nick Cumming-Bruce|date=16 December 2016|newspaper=[[The New York Times]]|title=Myanmar ‘Callous’ Toward Anti-Rohingya Violence, U.N. Says|url=https://www.nytimes.com/2016/12/16/world/asia/myanmar-rohingya-violence-united-nations.html}}</ref><ref>{{Cite web|date=16 December 2016|work=[[BBC]]|title=UN condemns Myanmar over plight of Rohingya|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-38345006}}</ref><ref>{{Cite news|author=Associated Press|date=4 December 2016|newspaper=[[Firstpost]]|title='Enough is enough': Malaysian PM Najib Razak asks Aung San Suu Kyi to prevent Rohingya violence|url=http://www.firstpost.com/world/enough-is-enough-malaysian-pm-najib-razak-asks-aung-san-suu-kyi-to-prevent-rohingya-violence-3138748.html|access-date=12 December 2016}}</ref> Ang mga [[de facto]] na mga pinuno ng pamahalaan [[Aung San Suu Kyi]] ay lalo na nai-criticized para sa kanyang hindi pagkibo at katahimikan sa paglipas ng ang isyu na ito at para sa hindi paggawa ng magkano upang maiwasan ang mga pang-aabuso ng militar.<ref>{{Cite web|author=Kevin Ponniah|date=5 December 2016|work=[[BBC]]|title=Who will help Myanmar's Rohingya?|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-38168917}}</ref> == Paglabag sa karapatang pantao laban sa mga Rohingya == === Pagpapahiwatig === [[Talaksan:Map of Rohingya people in Rakhine State.png|thumb|487x487px|Rohingya sa Rakhine]] Ang mga Rohingya Muslim ay ang pinaka-inuusig na minorya sa daigidig. Ayon sa Amnesty International, ang mga Rohingya Muslim ang mga taong patuloy na nagdurusa dahil sa paglabag ng [[Karapatang pantao|mga karapatang pantao]] sa ilalim ng Burmese junta noong 1978, at marami pa rin ang tumatakas sa kalapit na [[Bangladesh]] dahil dito.<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18921960], Muslims in Burma's Rakhine state 'abused' – Amnesty, 20 July 2012</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8605669.stm], Desperate Plight of Burma's Rohingya people, 4 June 2010</ref> Gayunpaman, ang katotohanan ay ang mga Rohingya ay pinahihirapan nang matagalan bago ang 1978. Sila ay tumira sa [[Myanmar]] nang matagal ngunit ang mga alitan sa karamihang Buddhist ng Myanmar ay sanhi ng diskriminasyon at panliligalig. Mga kaso ng panggagahasa, labis na pagpapahirap, arbitrary detention, at karahasan laban sa mga Rohingya, na may maraming mga insidente ng mga opisyal mismong nananakit sa mga Rohingya. Ang mga may kasalanan ay hindi lamang nakakulong sa mga lokal na populasyon, kundi pati na rin isinasama sa mga awtoridad at mambabatas. Muling lumitaw ang mga alitan noong 2012, nang aniyang may tatlong Rohingyang lalaki ay nahatulan ng paggagahasa sa lokal na babaeng Rakhine Buddhist, na kung saan na humantong sa bakbakang noong 2012.<ref>[http://www.ibtimes.co.uk/death-sentences-muslims-accused-rape-murder-sparked-353800], Myanmar: Three Muslims Sentenced to Death for Rape and Murder of Buddhist Woman, 19 June 2012</ref> sa kasalukuyan ay may higit sa isang milyong mga Rohingyang naninirahan sa Myanmar, gayunpaman, sistematikong pang-aapi ay humantong sa isang pagtaas sa paglilipat mula sa bansa. Sa unang bahagi ng 2015 lang, may 25,000 pagpapakupkop laban-naghahanap, na binubuo ng mga Rohingya at mga taga-Bangladesh, na nanglayag mula sa Rakhine upang humingi ng kanlungan sa mga kalapit na bansa.<ref>{{cite magazine|title=The Rohingyas: The most persecuted people on Earth?|url=http://www.economist.com/news/asia/21654124-myanmars-muslim-minority-have-been-attacked-impunity-stripped-vote-and-driven|magazine=[[The Economist]]|date=13 June 2015}}</ref> Karamihan ng pagpapakupkop ay nangyari sa iba pang mga Timog-Silangang Asyang bansa tulad ng [[Thailand|Taylandiya]], ngunit din sa [[Malaysia]] at [[Indonesia]], na kung saan ay humihigit ang mga Muslim na bansa. Matindi ang alisan dahil sa pag-uusig at pangmalawakang karahasan, tulad ng sa 2012, 1978 at 1992, na may maraming mga nag-aalisang Rohingya sa pagiging mahirap at ibinukod. Ang mga ito ay madalas na hindi kinikilala at hindi protektado bilang mga refugee, at dahil dito, sila ay nakatira sa matinding kahirapan, at gumagawa na lang ng iligal na trabaho dahil mahina sila laban sa pagsasamantala.<ref>[http://www.equalrightstrust.org/ertdocumentbank/Equal%20Only%20in%20Name%20-%20Malaysia%20-%20Full%20Report.pdf], The Equal Rights Trust & Mahidol University ''Equal Only in Name: The Human Rights of Stateless Rohingya in Malaysia'' at [13].</ref> === Balangkas na Sumasang-ayon sa Batas === Ang mga Rohingya ay tinanggihan pagkamamamayang Burmese dahil ang Batas Pagkamamamayang Burmese ng 1982 (1982 Citizenship Act) ay nagsasaad nito.<ref name="rohingya">{{Cite news|author=Jonathan Head|date=5 February 2009|title=What drive the Rohingya to sea?|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7872635.stm|publisher=BBC|access-date=29 July 2012}}</ref> Ang Pamahalaan ng Myanmar ay nang-angkin sa mga Rohingya bilang mga ilegal na imigrante na dumating sa panahon ng British kolonyal, at ay katutubong taga-Bengali.<ref>[https://www.hrw.org/reports/2000/malaysia/maybr008-01.htm], Human Rights Watch Report on Malaysia (2000).</ref> Ang mga Rohingyang pinapayagang manatili sa Myanmar ay itinuturing na mamamayang dayuhan at hindi ang mga opisyal na mamamayan. Sila ay hindi pinapayagan na maglakbay nang walang opisyal na pahintulot na kinakailangan upang lumagda ng isang pangako na hindi magkaroon ng higit sa dalawang mga anak, kahit na ang batas ay hindi mahigpit na ipinapatupad. Maraming mga Rohingya ay hindi maaaring magkaroon ng kanilang kapanganakan nakarehistro, kaya nagiging [[Kawalan ng estado|taong walang-estado]] sila mula sa sandali na sila ay ipinanganak. Noong 1995, ang Pamahalaan ng Myanmar ay tumugon sa mga wikang opisyal ng presyon sa pamamagitan ng issuing ng mga pangunahing pagkakakilanlan, na kung saan ay hindi banggitin ang maydala ng lugar ng kapanganakan.<ref>[http://www.fmreview.org/sites/fmr/files/FMRdownloads/en/FMRpdfs/FMR32/11-13.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908012511/http://www.fmreview.org/sites/fmr/files/FMRdownloads/en/FMRpdfs/FMR32/11-13.pdf |date=2017-09-08 }}, Chris Lewa ''North Arakan: An Open Prison for the Rohingya in Burma'' FMR 32 at [11].</ref> Nang walang tamang pagkakakilanlan at mga dokumento, ang mga Rohingya ang mga tao ay opisyal na stateless na walang proteksyon ng estado at ang kanilang mga paggalaw ay malubhang pinaghihigpitan. Bilang isang resulta, sila ay sapilitang upang manirahan sa iskuwater kampo at slums. === Pagtitipong Sandaigdigan === Myanmar, kung hindi man ay kilala bilang Burma sa oras, ay isa ng ang 48 mga bansa na bumoto para sa ang pag-aampon ng Universal Declaration of Human Rights (UDHR) sa pamamagitan ng United Nations General Assembly noong 1948.<ref>https://web.archive.org/web/20130927221000/http://unyearbook.un.org/1948-49YUN/1948-49_P1_CH5.pdf [Yearbook of the United Nations 1948–1949 at [535] Archived from the original (PDF) on September 27, 2013.</ref> Artikulo 2&nbsp;ng UDHR na estado na "ang Lahat ng tao ay karapat-dapat sa lahat ng karapatan at kalayaang nakalahad sa Pahayag na ito, nang walang pagtatangi ng anumang uri ng pagtatangi, gaya ng lahi, kulay, kasarian, wika, relihiyon, pampulitika o iba pang opinyon, pinagmulang bansa o lipunan, ari-arian, kapanganakan o iba pang katayuan." <ref>[http://www.un.org/en/universal-declaration-human-rights/] Universal Declaration of Human Rights, art. 2.</ref> Gayundin, Artikulo 5&nbsp;ng UDHR na ipinapahayag na "Walang isa ay dapat na sumailalim sa labis na pagpapahirap o malupit, hindi makatao o nakalalait na pakikitungo sa parusa." <ref>[http://www.un.org/en/universal-declaration-human-rights/], Universal Declaration of Human Rights, art. 5.</ref> Gayunpaman, ang United Nations Convention laban sa labis na Pagpapahirap na kung saan ay naglalayong upang maiwasan ang mga labis na pagpapahirap at iba pang mga gawa ng malupit, hindi makatao, o nakalalait na pakikitungo sa parusa, sa paligid ng mundo, ay hindi pa naka-sign o ratified sa pamamagitan ng Myanmar, tulad ng 2016.<ref>[http://www.ohchr.org/EN/ProfessionalInterest/Pages/CAT.aspx], United Nations Convention against Torture.</ref> Sa karagdagan, Myanmar ay din hindi isang partido sa Convention na may kaugnayan sa Katayuan ng Stateless Tao, na kung saan ay naglalayong upang protektahan ang stateless mga indibidwal<ref>[http://www.unhcr.org/3bbb25729.html], Convention relating to the Status of Stateless Persons.</ref> o ang Internasyonal na Tipan sa Sibil at politikal na mga Karapatan (ICCPR) na naglalayong upang matiyak na ang mga Estado paggalang sa mga indibidwal na mga sibil at pulitikal na karapatan, na kung saan kabilang ang ngunit hindi limitado sa, ang karapatan sa buhay at kalayaan ng relihiyon.<ref>[https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=IND&mtdsg_no=IV-4&chapter=4&lang=en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170408174039/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=IND&mtdsg_no=IV-4&chapter=4&lang=en |date=2017-04-08 }}, Signatories of International Covenant on Civil and Political Rights.</ref><ref>[http://www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/ccpr.aspx], International Covenant on Civil and Political Rights.</ref> Na ang pagiging sinabi, ang isang bilang ng mga internasyonal na treaties ay ratified o sinang-ayunan ng Myanmar, lalo na ang Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women (CEDAW) at ang Kombensyon sa mga Karapatan ng Bata (UNCRC), sa ika-2&nbsp;ng hulyo 1997 at 15 hulyo 1991 ayon sa pagkakabanggit.<ref>[https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=IV-8&chapter=4&lang=en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906035454/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=IV-8&chapter=4&lang=en |date=2015-09-06 }}, Signatories of Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women.</ref><ref>[https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=IND&mtdsg_no=IV-11&chapter=4&lang=en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171003124707/https://treaties.un.org/pages/ViewDetails.aspx?src=IND&mtdsg_no=IV-11&chapter=4&lang=en |date=2017-10-03 }}, Signatories of Convention on the Rights of the Child.</ref> Doon ay mabagal ngunit positibong developments sa mga nakaraang taon. Halimbawa, Myanmar-sign (ngunit hindi ratified) ang Internasyonal na Tipan sa pang-Ekonomiya, Panlipunan at Kultural na mga Karapatan (ICESCR), na kung saan pinoprotektahan ang mga karapatan sa edukasyon, karapatan sa kalusugan, at ang karapatan sa isang sapat na pamantayan ng pamumuhay, sa hulyo 16, 2015.<ref>[https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=IV-3&chapter=4&lang=en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120917040858/http://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=IV-3&chapter=4&lang=en |date=2012-09-17 }}, Signatories of the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights.</ref> === Universal Periodic Review === Ang Universal Periodic Review (UPR) ay isang mekanismo ng [[Mga Nagkakaisang Bansa|United Nations]] (UN) na mga review ng human rights records ng lahat ng UN member States. Ito ay isang natatanging proseso na ay nagtangka sa pamamagitan ng Human Rights Council, na kung saan ay nagbibigay-daan sa bawat Estado upang makilala ang mga pangunahing lugar ng mga isyu sa karapatang pantao na ay nagkaroon ng pag-unlad sa bansa, at din upang makilala ang mga karagdagang mga hakbang at pagsisikap na dadalhin upang matugunan ang kanilang mga internasyonal na obligasyon. Bilang isang miyembro ng UN, Myanmar ay nagpapasalamat upang maging kasangkot sa ang UPR proseso. Noong disyembre 23, 2015, isang Ulat ng Nagtatrabaho Grupo sa UPR sa Myanmar ay tumingin sa ang kasalukuyang sitwasyon karapatang pantao sa Myanmar at ng nabanggit na ang mga Pamahalaan ng Myanmar ay ginawa ng positibong paglago sa pampulitika, pang-administratibo, panlipunan at panghukuman reporma.<ref>[https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G15/290/35/PDF/G1529035.pdf?OpenElement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170629103355/https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G15/290/35/PDF/G1529035.pdf?OpenElement |date=2017-06-29 }}, Report of the Working Group on the Universal Periodic Review (Myanmar), 23 December 2015</ref> Gayunman, maraming mga Estado, tulad ng [[Sweden]], [[Suwisa|Switzerland]], [[Turkiya|Turkey]], [[United Kingdom]], nagpahayag ng pag-aalala tungkol sa, sa gitna ng iba pang mga bagay, paglabag sa karapatang pantao laban sa mga Rohingya, bilang doon ay pa rin magkano ang higit pang mga kuwarto para sa pagpapabuti sa lugar na ito. Halimbawa, [[Barein|Bahrain]] ipinahayag alalahanin tungkol sa etniko paglilinis at diskriminasyon laban sa mga Rohingya Muslim sa Rakhine Estado. Ito ay nabanggit din sa ulat na ang mga etniko mga karapatan sa proteksyon ng batas ng 2015 ay palawakin ang mga karapatan ng lahat ng mga etniko minorities sa Myanmar. Gayunpaman, ang Pamahalaan ng Myanmar reiterated ang kanilang paninindigan na walang komunidad na minorya sa Myanmar sa ilalim ng pangalan ng "Rohingya". Gayunman, ang mga resulta ng 2012 Rakhine Estado karahasan na humantong sa ang pagbuo ng isang Komisyon ng Pagtatanong, na kung saan ay inirerekomenda na ang isang sentral na komite-set up para sa ang pagpapatupad ng katatagan at pag-unlad. Simula noon, ang Pamahalaan ay ibinigay makatao pag-access, tulad ng pagkain, tubig at mga serbisyo sa edukasyon, sa mga displaced mga tao sa paligid Rakhine Estado. Sa karagdagan, ang isang proyekto para sa pagkamamamayan na pag-verify ay inilunsad, na kung saan nabigyan ng 900 displaced mga tao citizenships. Ang Ulat ay concluded sa pamamagitan ng iba ' t-ibang mga rekomendasyon mula sa mga miyembro Unidos, na may maraming ng mga Estado na nagmumungkahi na ang Myanmar pagtibayin iba pang mga pangunahing karapatang pantao treaties na ito ay hindi isang partido sa at upang higit pang mapahusay ang kanilang mga internasyonal na mga obligasyon patungo sa Rohingya. === Paglabag sa karapatang pantao === Sa kabila ng Myanmar pangako sa ilang mga internasyonal na mga convention, ang mga domestic mga batas malubhang oppresses iba ' t-ibang mga grupo ng minorya, lalo na ang mga Rohingya. Ang 1982 Pagkamamamayan Batas ay kumakatawan sa sistemikong diskriminasyon sa isang patakaran sa antas ng Pamahalaan ng Myanmar, na kung saan lantaran na denies ang mga Rohingya access sa mga pangunahing karapatang pantao tulad ng, pag-access sa edukasyon, trabaho, pag-aasawa, pag-aanak at kalayaan ng pagkilos.<ref name="burmacampaign.org.uk">[http://burmacampaign.org.uk/media/International-investigation-urgently-needed-into-human-rights-abuses-against-the-Rohingya.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022141157/http://burmacampaign.org.uk/media/International-investigation-urgently-needed-into-human-rights-abuses-against-the-Rohingya.pdf |date=2016-10-22 }}, A Briefing by Burmese Rohingya Organisation UK (January 2015).</ref> Rohingya ay din sumailalim sa routine sapilitang paggawa. Karaniwan, ang mga Rohingya isang tao ay magkakaroon upang bigyan up ng isang araw sa isang linggo upang gumana sa militar o ng gobyerno ang mga proyekto, at isang gabi para sa mga nagbabantay duty. Ang mga Rohingya nawalan din ng maraming ng maaararong lupa, na kung saan ay hamig sa pamamagitan ng militar upang ibigay sa Buddhist mga settlers mula sa ibang lugar sa Myanmar.{{Sfn|Crisis Group|2014|p=19}} Ang mga kilusan ng mga Rohingya ang mga tao ay mahigpit na limitado sa mga lamang ng ilang mga nakapalibot na lugar at sa gayon, isang travel pass ay kinakailangan.<ref name="fmreview.org">[http://www.fmreview.org/sites/fmr/files/FMRdownloads/en/FMRpdfs/FMR32/11-13.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908012511/http://www.fmreview.org/sites/fmr/files/FMRdownloads/en/FMRpdfs/FMR32/11-13.pdf |date=2017-09-08 }} Chris Lewa ''North Arakan: An Open Prison for the Rohingya in Burma'' FMR 32 at [12].</ref> Kung sila maglakbay nang walang pahintulot o manatiling lubhang matagal ang oras na pinahihintulutan sa kanilang mga paglalakbay pumasa, ang mga ito ay bukas sa pagiging prosecuted at maaaring kahit na makatanggap ng bilangguan pangungusap. Gayundin, sila ay tinanggihan entry pabalik sa kanilang village at ay napipilitang mabuhay ang layo mula sa kanilang mga pamilya. Kahit na sa panahon ng kagipitan, mayroon sila upang mag-aplay para sa isang paglalakbay sa pumasa, na kung saan ay kumakatawan sa isang malubhang paglabag sa mga karapatan ng Kalayaan ng pagkilos. Ang kalidad ng edukasyon at pangangalaga sa kalusugan sa Rakhine ay hindi maunlad at hindi sapat na, kumpara sa iba pang mga bahagi ng Myanmar. Sa kabila ng ito, ang mga Rohingya malubhang kakulangan ng mga pangunahing pag-access sa mga serbisyo at sa karagdagan, ang mga internasyonal na makatao ahensiya ay hindi pinapayagan upang sanayin ang mga Muslim sa kalusugan ng mga manggagawa. Bilang isang resulta, ang mga pamantayan ng kalusugan ay malubhang kulang sa panahon at ang kamangmangan rate sa gitna ng mga Rohingyas ay mataas na, tinatayang nasa 80%.<ref>[http://www.fmreview.org/sites/fmr/files/FMRdownloads/en/FMRpdfs/FMR32/11-13.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908012511/http://www.fmreview.org/sites/fmr/files/FMRdownloads/en/FMRpdfs/FMR32/11-13.pdf |date=2017-09-08 }} Chris Lewa ''North Arakan: An Open Prison for the Rohingya in Burma'' FMR 32 at [13].</ref> May mga lumalaking mga alalahanin na ang isang [[pagpatay ng lahi]] ay nagaganap laban sa mga Rohingya sa Myanmar. Pananaliksik tapos na sa pamamagitan ng mga iskolar sa Yale Law School natagpuan ng mga empirical na katibayan na ang mga Rohingya kasaysayan pinagdudusahan malubhang at paulit-ulit na mga karapatang pantao mga pang-aabuso, at mga pagkilos na ito ay nadagdagan sa dalas sa mga nakaraang taon.<ref>[http://www.fortifyrights.org/downloads/Yale_Persecution_of_the_Rohingya_October_2015.pdf], Yale Law School Report ''Persecution of the Rohingya Muslims: Is Genocide Occurring in Myanmar's Rakhine State?''</ref> Dahil sa 2012, ang mga kondisyon ng pamumuhay at mga karapatang pantao mga pang-aabuso ay may worsened sa ulat ng pagpugot ng ulo, stabbings, killings, beatings, mass arrests at mga nayon at mga kapitbahayan pag-burn mo sa lupa, gayunpaman, doon ay nananatiling isang kawalan ng katarungan at pananagutan ng Pamahalaan ng Myanmar, sa gayon ay kumakatawan sa kabiguan ng estado proteksyon. Bilang ng 2005, ang UNHCR ay tumutulong sa pagpapabalik sa sariling bayan ng mga Rohingya mula sa Bangladesh, ngunit ang mga paratang ng mga karapatang pantao mga pang-aabuso sa mga refugee mga kampo ay nanganganib sa pagsisikap na ito.<ref>{{Cite web|date=21 May 2005|title=UNHCR threatens to wind up Bangladesh operations|url=http://www.newagebd.com/2005/may/21/front.html#9|access-date=25 April 2007|publisher=New Age BDNEWS, Dhaka|archive-date=25 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090425140346/http://www.newagebd.com/2005/may/21/front.html#9|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425140346/http://www.newagebd.com/2005/may/21/front.html#9 |date=25 Abril 2009 }}</ref> sa Kabila ng mga naunang mga pagsisikap sa pamamagitan ng UN, ang malawak na karamihan ng mga refugee na Rohingya ay nanatili sa Bangladesh, hindi upang bumalik dahil sa ang rehimen sa Myanmar. Ngayon harapin nila ang mga problema sa Bangladesh kung saan hindi sila makatanggap ng suporta mula sa pamahalaan.<ref>{{Cite web|title=Burmese exiles in desperate conditions|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/7019882.stm|access-date=30 November 2014}}</ref> Kakulangan ng suporta mula sa mga Bangladeshi Pamahalaan at gayundin sa mga karapatang pantao mga pang-aabuso sa Bangladeshi refugee mga kampo ay humantong sa maraming mga pagpapakupkop laban-naghahanap upang ipagsapalaran ang kanilang buhay at sa paglalakbay sa karagdagang timog sa mga iba pang Timog-silangan Asian bansa. Ang mass paglalabasan sa 2015 ay may na humantong sa isang pang-internasyonal na makatao krisis dahil sa ang sinadya pagtanggi at di-umano ' y kawalan ng kakayahan ng mga mag-host ng mga Estado sa Timog-silangang Asya upang mapaunlakan ang malawak na bilang ng pagpapakupkop laban-naghahanap.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2015/may/14/migrant-crisis-south-east-asia-rohingya-malaysia-thailand], The Guardian ''South-east Asia faces its own migrant crisis as states play 'human ping-pong'' (14 May 2015).</ref> ang Karamihan ng mga ito ay din sumailalim sa [[Pangangalakal ng tao|trafficking ng tao]] sa pamamagitan ng organisadong krimen group operating sa Thailand at Malaysia. Ang mga traffickers samantalahin ng pagpapakupkop laban-naghahanap ng' pagkawalang-taros sa pamamagitan ng paggamit ng mga ito para sa pera, na may maraming ng kanilang mga biktima na pinalo, ibenta, o pumatay kung sila o ang kanilang mga pamilya ay hindi sumunod sa kanilang mga pangangailangan.<ref>[http://edition.cnn.com/2016/03/31/asia/myanmar-rohingya-camp/], CNN Report ''Myanmar's shame: Living inside Rohingya ghettos'' (1 April 2016).</ref> Ang 2015 Rohingya refugee krisis na naka-highlight ang mga bahid ng [[Samahan ng mga Bansa sa Timog-Silangang Asya|ASEAN]] community sa pagtugon sa mga humanitarian crises, pati na ang mga tugon mula sa mga bansang iyon ay hindi sapat at maantala.<ref>[http://thediplomat.com/2015/06/aseans-response-to-rohingya-crisis-falls-short/], The Diplomat ''ASEAN's Response to Rohingya Crisis Falls Short'' (2 June 2015).</ref> Paglabag sa karapatang pantao laban sa mga Rohingya ay hindi lamang nakakulong sa Myanmar at Bangladesh. Ang katayuan ng mga Rohingya ay hindi nakikilalang sa pinaka-Timog-silangan Asian bansa. Kahit na hindi sila makatanggap ng parehong pang-uusig sa mga bansa tulad ng Malaysia at Thailand, kaysa sa Myanmar, ang mga ito ay sumailalim sa mga pagbubukod at kahirapan. Mayroong humigit-kumulang 111,000 refugee makikita sa siyam na mga kampo kasama ang Thai-Myanmar hangganan. Nagkaroon ng mga singil na grupo ng mga ito ay naipadala na at towed out sa bukas na dagat mula sa Thailand, at ang natitira doon. Sa pebrero 2009, doon ay katibayan ng Thai army pagkuha sa hila ng isang boatload ng 190 mga refugee na Rohingya out sa dagat. Isang grupo ng mga refugees rescued sa pamamagitan ng mga awtoridad ng Indonesian din sa pebrero 2009 sinabi napakasakit na kuwento ng pagiging nakunan at pinalo sa pamamagitan ng ang Thai militar, at pagkatapos ay ang inabandunang sa bukas na dagat. Sa pamamagitan ng dulo ng pebrero, nagkaroon ng mga ulat na ng isang pangkat ng limang mga bangka ay towed out sa bukas na dagat, kung saan apat na mga bangka sank sa isang bagyo, at ang isa ay hugasan up sa baybayin. Sa pebrero 12, 2009 Thailand prime minister [[Abhisit Vejjajiva]] sinabi doon ay mga "ilang mga pagkakataon" sa kung saan Rohingya ay hunhon out sa dagat.<blockquote>"May mga pagtatangka, tingin ko, upang ipaalam sa mga tao na sumama sa agos sa iba pang mga baybayin. [...] kapag ang mga kasanayan na ito ay mangyari, ito ay tapos na sa pag-unawa na mayroong sapat na pagkain at tubig na ibinigay. [...] Ito ay hindi malinaw na ang trabaho na ito ay [...] ngunit kung ako ay ang katibayan kung sino ang eksaktong ay ito ako ay dalhin ang mga ito sa account." <ref>{{Cite web|author=Dan Rivers CNN|title=Thai PM admits boat people pushed out to sea – CNN.com|url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/02/12/thailand.refugees.admission/index.html|access-date=10 March 2014|publisher=Edition.cnn.com}}</ref></blockquote>Oktubre 2015, Al Jazeera's Mausisa Unit ay may natuklasan kung ano ang halaga sa malakas na katibayan ng isang [[pagpatay ng lahi]] coordinated sa pamamagitan ng ang [[Myanmar]] ng pamahalaan laban sa mga Rohingya. Batay sa maraming mga evidences, ang imbestigasyon concluded na ang Myanmar ng mga ahente ng gobyerno ay kasangkot sa nagti-trigger ng anti-Muslim na mga pagra-riot. Isang opisyal ng militar na dokumento na nagpapakita ng paggamit ng ilang mga paraan, kabilang ang mga na mapoot na salita at ang pagkuha ng mga thugs upang pukawin ang galit. Ang pagsisiyasat stressed na sa kaso ng mga Rohingya, at Rakhine Estado, na maaaring halaga sa krimen ng pagpatay ng lahi, ng ilang ng ang pinaka-makapangyarihang mga tao sa bansa ay dapat na makatwirang magiging paksa ng isang pang-internasyonal na pagsisiyasat sa mga situasyon na ito ng Rakhine Estado.<ref>{{Cite web|title=Exclusive: 'Strong evidence' of genocide in Myanmar|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/10/exclusive-strong-evidence-genocide-myanmar-151024190547465.html|access-date=2016-08-22}}</ref> === Tugong Sandaigdigan === May ay isang kakulangan ng pakikipagtulungan sa pagitan ng Thailand, Malaysia at Indonesia, na may patungkol sa ang mga Rohingya krisis. Sa Mayo 2015, ang bilang ng maraming mga bilang 8,000 Rohingya "mga tao sa bangka" ay pinaniniwalaan na maiiwan tayo sa aalug-alog ng bangka sa dagat, na may maliit na pagkain at masama sa kalusugan kondisyon, at ay kaliwa sa kulungan bilang ng mga bansa tumanggi ang mga bangka sa dock.<ref>[https://www.hrw.org/news/2015/05/14/southeast-asia-end-rohingya-boat-pushbacks], Human Rights News ''Southeast Asia: End Rohingya Boat Pushbacks'' (14 May 2015).</ref> ang mga Kritiko na inakusahan South-east Asian pamahalaan ng paglalaro ng "human ping-pong" sa pamamagitan ng tinatanggihan ng pahintulot para sa mga refugee mga bangka sa lupa at sa halip, itulak ang mga ito pabalik out sa dagat sa direksyon ng iba pang mga bansa.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/malaysia/11596731/Malaysia-detains-more-than-a-thousand-Bangladeshi-and-Rohingya-refugees-after-rescue.html], The Telegraph ''Malaysia detains more than a thousand Bangladeshi and Rohingya refugees after rescue'' (11 May 2015).</ref> Kahit na sa iba ' t-ibang beses sa nakalipas na mga bansa ng flight ay ang pagtanggap ng mga refugee na Rohingya, karamihan sa kanila ay hindi naka-sign o ratified ang Convention na may kaugnayan sa Katayuan ng mga Refugee (1951 Refugee Convention) at ang mga Convention na may kaugnayan sa Katayuan ng Stateless Tao, kaya ang mga karapatan ng mga tao Rohingya bilang refugee ay hindi maaaring natiyak.<ref>[http://www.equalrightstrust.org/ertdocumentbank/Equal%20Only%20in%20Name%20-%20Malaysia%20-%20Full%20Report.pdf] The Equal Rights Trust & Mahidol University ''Equal Only in Name: The Human Rights of Stateless Rohingya in Malaysia'' at [18].</ref> Paglabag sa karapatang pantao na patuloy na nagaganap sa Malaysia at Thailand, na may kaunti hanggang sa walang proteksyon mula sa pamahalaan. Walang epektibong mekanismo sa mga bansa para sa proteksyon ng mga refugee na Rohingya. Sa halip, immigration crackdowns ay karaniwang at Rohingya bangka ang mga tao ay madalas na deportado sa labas ng mga bansang ito, ang mga bumabagsak na biktima sa pang-aalipin sa halip.<ref>North arakan article at 13</ref> Dahil sa kakulangan ng tamang dokumentasyon, maraming mga Rohingya ay umaasa sa smugglers at mga human traffickers upang tumakas ang mga ito mula sa pag-uusig sa Myanmar. Nagkaroon ng mga ulat na ang mga awtoridad sa Thailand at Malaysia na magkaroon ng mga koneksyon at mga kurbatang sa organisadong human-trafficking sa mga grupo at bilang isang resulta, ang karamihan ng mga Rohingya ay ibinebenta sa ang bonded labor at huwag makatanggap ng proteksyon bilang mga refugee.<ref>[http://www.equalrightstrust.org/ertdocumentbank/Equal%20Only%20in%20Name%20-%20Malaysia%20-%20Full%20Report.pdf] The Equal Rights Trust & Mahidol University ''Equal Only in Name: The Human Rights of Stateless Rohingya in Malaysia'' at [20]</ref> Noong pebrero 2009, maraming mga refugee na Rohingya ay nakatulong sa pamamagitan ng Acehnese [[Mandaragat|sailors]] sa [[Kipot ng Malaka|Kipot ng Malacca]], pagkatapos ng 21 araw sa dagat.<ref>{{Cite web|title=Kompas – VirtualNEWSPAPER|url=http://epaper.kompas.com/|access-date=10 March 2014|publisher=Epaper.kompas.com|archive-date=20 Hunyo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620111958/http://epaper.kompas.com/|url-status=dead}}</ref> sa kasamaang-Palad, ang tugon na ito mula sa ang mga awtoridad ng Indonesian ay hindi pare-pareho, na may maraming mga Rohingyas hindi pa rin tinanggap sa hangganan. Ang mga pamahalaan ng mga bansa, lalo na sa Malaysia at Indonesia, kumuha ng isang lalo na hardline diskarte sa mga refugee na dumarating sa pamamagitan ng bangka, ngunit sa isang mas mapagpasunod diskarte na kung sila ay nakarehistro sa pamamagitan ng ang UNHCR at dumating sa pamamagitan ng naaangkop na paraan. Ito ay tinatayang na ang Malaysia ay kasalukuyang hanggang sa 150,000 mga Rohingya sa loob ng teritoryo nito.<ref>[http://www.refugeesinternational.org/reports/2015/11/17/malaysia-rohingya-refugees-hope-for-little-and-receive-less] Refugees International ''Malaysia: Rohingya Refugees Hope For Little and Receive Less'' (17 November 2015)</ref> Rasheduzzaman, propesor ng mga internasyonal na relasyon sa Dhaka University, sinabi ng mga repormista pangangasiwa ng Myanmar ay sinabi na maging demokratikong; gayunman, doon ay walang mga palatandaan na ang diskarte sa mga Rohingya ay makita ang isang pagpapabuti sa lalong madaling panahon. Sa katunayan, kahit na ang pagsalungat democratic tagapanguna Aung San Suu Kyi, na ay itinatago sa ilalim ng aresto sa bahay para sa halos 15&nbsp;ng 21 taon mula 1989 hanggang 2010, ay tahimik na sa mga ito. Ito ay nagpapahiwatig na ang makatao krisis sa Rohingya isyu na nakikita ng mundo ngayon ay maaaring magkaroon ng walang katapusan sa paningin.<ref>{{Cite web|last1=Habib|last2=Palma|first1=Walid Bin|first2=Porimol|title=Rohingyas are the easy prey of human trafficking|url=http://www.thedailystar.net/frontpage/rohingyas-the-easy-prey-80514|access-date=27 May 2015|publisher=The Daily Star}}</ref> Sa pebrero 3, 2017, ang UN human rights office di-umano ' y na ang Myanmar militar ay mahaba ay nakikibahagi sa isang brutal na panggagahasa at etniko hugas kampanya laban sa mga bansa ng mga Rohingya Muslim.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.swissinfo.ch/eng/myanmar-army-killed-and-raped-in-rohingya-ethnic-cleansing---u-n-/42933748/ |access-date=2017-04-06 |archive-date=2017-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706110456/http://www.swissinfo.ch/eng/myanmar-army-killed-and-raped-in-rohingya-ethnic-cleansing---u-n-/42933748/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706110456/http://www.swissinfo.ch/eng/myanmar-army-killed-and-raped-in-rohingya-ethnic-cleansing---u-n-/42933748/ |date=2017-07-06 }}</ref> Sa pebrero 6, 2017, isang US Kagawaran ng Estado tagapagsalita nakasaad na ang US ay "malalim ang gusot" sa pamamagitan ng UN ang mga paratang at urged ang pamahalaan ng Myanmar upang gawin ang mga napag-alaman sineseryoso, ngunit na ang mga ito ay din pa rin sa pag-aaral kung paano tumpak ang mga ulat ay at ay hindi dumating sa anumang konklusyon.<ref>http://www.reuters.com/article/us-myanmar-rohingya-usa-idUSKBN15L2GJ?feedType=RSS&feedName=worldNewsOn</ref> Sa pebrero 8, 2017, Pope Francis opisyal na nahatulan ang pamahalaan ng Myanmar sa paggamot ng mga Rohingya Muslim at urged ang mga Muslim sa bansa na "mabuhay hanggang sa kanilang pananampalataya."<ref>http://www.independent.co.uk/news/world/asia/pope-francis-burma-myanmar-rohingya-muslims-genocide-claims-un-report-latest-a7568496.html</ref> == Tingnan din == * Islam sa Myanmar * 969 Kilusan * Rohingya paghihimagsik sa Western Myanmar * 2016-17 Hilagang Rakhine Estado clashes == Mga sanggunian == {{reflist|30em}} [[Kategorya:Politika ng Myanmar]] 619xcszjaaaiuqxuezie5tinnv2ul4w Krisis sa Marawi 0 256776 2227767 2167697 2026-09-22T19:51:11Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227767 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Labanan sa Marawi | width = | partof = [[Gulo sa mga Moro]], [[Kampanya laban sa iligal na droga sa Pilipinas|Digmaan laban sa droga sa Pilipinas]]<ref>{{cite news|url=http://www.cnbc.com/2017/06/18/marawi-siege-is-related-to-dutertes-drug-war-says-finance-chief.html|title=Battle in southern Philippines is related to Duterte's drug war, says finance chief}}</ref> at [[Digmaang Pangterorismo|Digmaan laban sa terorismo]] | image = [[File:Bombing on Marawi City.jpg|225px]] | caption = Larawan ng isang nasusunog na gusali kung saan binomba ng [[Hukbong Himpapawid ng Pilipinas]]. | date = ika-23 ng Mayo – 23 Oktubre 2017<br>(5 buwan) | place = [[Marawi]], [[Lanao del Sur]], [[Pilipinas]] | coordinates = {{coord|8.0106|124.2977|region:PH}} | map_type = Pilipinas | map_relief = | latitude = 8.0106 | longitude = 124.2977 | map_size = | map_marksize = | map_caption = Ang kinaroroonan ng Marawi sa Pilipinas | map_label = | territory = Nabawi ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas ang lungsod ng Marawi sa 23 Oktubre 2017. | result = | status = Wagi ang pamahalaan ng Pilipinas<ref>{{cite web|url=http://newsinfo.inquirer.net/939974/breaking-dnd-delfin-lorenzana-marawi-city-siege-finish-isis-maute|title=BREAKING: Lorenzana says Marawi City siege is over|first=Divina Suson and Allan Nawal, Frances G.|last=Mangosing|website=Newsinfo.inquirer.net|accessdate=25 Oktubre 2017}}</ref> * [[Batas militar]], inihayag sa buong [[Mindanao]] hanggang ika-31 ng Disyembre, 2017.<ref>{{Cite news|url=http://news.abs-cbn.com/news/05/24/17/read-proclamation-of-martial-law-in-mindanao|title=READ: Proclamation of martial law in Mindanao|last=News|first=ABS-CBN|work=ABS-CBN News|access-date=15 Hulyo 2017|language=Ingles}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.rappler.com/nation/176345-congress-extend-martial-law-december|title=Congress extends martial law to December 31|work=Rappler|access-date=2017-07-22|language=Ingles}}</ref> Muling ipinalawig hanggang ika-31 ng Disyembre, 2018.<ref>{{Cite web|url=http://www.gmanetwork.com/news/news/nation/636416/senate-votes-14-4-approving-mindanao-martial-law-extension-for-one-year/story/|title=Martial Law extended until December 31, 2018|last=|first=|date=Disyembre 13, 2017|website=GMA News|archive-url=|archive-date=|access-date=Disyembre 13, 2017}}</ref> Ipinalawig pang muli hanggang ika-31 ng Disyembre, 2019. * Si Isnilon Hapilon, ang pinuno ng Abu Sayyaf at ang ''emir'' ng Islamikong Estado sa Timog-silangang Asya, ay napatay ng militar. * Pagkabigo ng mga militante na makapagtatag ng panlalawigang teritoryo ng Islamikong Estado (''wilayat''). * Kinumpirmang patay na ang lahat ng pitong magkakapatid na Maute.<ref name=MT>{{cite news|url=http://www.manilatimes.net/7-maute-brothers-confirmed-dead/366928/|title=7 Maute brothers confirmed dead|publisher=The Manila Times|access-date=2017-12-20|archive-date=2017-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20171221011414/http://www.manilatimes.net/7-maute-brothers-confirmed-dead/366928/|url-status=dead}}</ref> | combatants_header = | combatant1 = '''{{flag|Pilipinas}}''' ---- '''Sinusuportahan ng:''' * {{flagicon image|MNLF flag.svg}} [[Moro National Liberation Front|Pambansang Kilusang Pagpapalaya sa mga Moro]] * {{flagicon image|Flag of the Moro Islamic Liberation Front.svg}} [[Moro Islamic Liberation Front|Islamikong Kilusang Pagpapalaya sa mga Moro]] (sa mga pagpapalikas at kawanggawang operasyon)<ref>http://news.abs-cbn.com/news/05/31/17/duterte-milf-create-peace-corridor-in-marawi</ref> * {{flag|Estados Unidos}} (kasangkapang pangmilitar at tulong teknikal)<ref>{{Cite news|url=http://www.rappler.com/nation/172105-us-technical-assistance-ph-troops-marawi|title=U.S. provides 'technical assistance' to troops in Marawi - AFP|agency=Rappler|date=6 Hunyo 2017|accessdate=7 Hunyo 2017}}</ref><ref>https://www.voanews.com/a/embassy-us-forces-help-fight-militants-in-marawi/3894841.html</ref> * {{flag|Australya}} (tulong sa intelihensya)<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-philippines-militants-australia-idUSKBN19D2TU|title=Australia to send spy planes to help Philippines fight militants|date=23 Hunyo 13:41:10 UTC 2017|work=Reuters|access-date=25 Hunyo 2017}}</ref> * {{flag|Tsina}} (kasangkapang pangmilitar)<ref>{{Cite web |title=Duterte thanks China for firearms, ammo vs Mautes |url=http://cnnphilippines.com/news/2017/06/29/Duterte-thanks-China-for-military-aid-vs-Mautes.html |access-date=2017-07-10 |archive-date=2017-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120013240/http://cnnphilippines.com/news/2017/06/29/Duterte-thanks-China-for-military-aid-vs-Mautes.html |url-status=dead }}</ref> | combatant2 = {{flagicon image|Islamic State flag.svg}} '''[[Islamikong Estado|Islamikong Estado ng Irak at ang Levant]]''' (lalawigan sa Silangang Asya)<ref>{{cite news|url=https://www.rappler.com/thought-leaders/173037-maute-group-rise-family-terrorism|title=The Maute Group and rise of family terrorism|first=Rommel C.|last=Banaloi|date=15 Hunyo 2017|publisher=Rappler}}</ref> | commander1 ={{flagicon image|Flag of the Philippines.svg}} '''[[Rodrigo Duterte]]'''<br> {{small|(Pangulo ng Pilipinas)}}<br> {{flagicon image|Flag of the Philippines.svg}} [[Delfin Lorenzana]]<br> {{flagicon image|Flag of the Philippines.svg}} [[Eduardo Año]]<br> {{flagicon image|Flag of the Philippines.svg}} [[Ronald dela Rosa]] | commander2 = {{flagicon image|Islamic State flag.svg}} [[Isnilon Totoni Hapilon|'''Isnilon Hapilon''']] †<br> {{small|(pinuno ng Abu Sayyaf)}}<br> {{flagicon image|Islamic State flag.svg}} [[Omar Maute]] †<br> {{flagicon image|Islamic State flag.svg}} [[Abdullah Maute]] †<ref>{{Cite web |url=http://cnnphilippines.com/news/2017/10/16/Maute-Marawi-Isnilon-Hapilon-Omar-Maute-dead.html |title='Terrorists will crumble': Military kills Isnilon Hapilon, Omar Maute |access-date=2017-10-23 |archive-date=2017-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017192155/http://cnnphilippines.com/news/2017/10/16/Maute-Marawi-Isnilon-Hapilon-Omar-Maute-dead.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.france24.com/en/20171016-philippine-troops-kill-two-militant-leaders-allied-islamic-state-marawi-Mindanao Philippine troops kill two militant leaders allied to IS group]</ref><br> {{flagicon image|Islamic State flag.svg}} Mahmud Ahmad {{small|(Representanteng kumander; itinuring na patay)}}<ref>http://www.straitstimes.com/asia/se-asia/philippines-says-big-possibility-key-malaysian-militant-mahmud-ahmad-killed-in-marawi</ref><ref name="dead or alive">{{cite web|url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/malaysia-s-most-wanted-terrorist-mahmud-ahmad-marawi-9318124|title=Dead or alive? Hunt is on in Marawi for Malaysia's most wanted terrorist|author=Amy Chew|publisher=Channel NewsAsia|date=17 Oktubre 2017|accessdate=17 Oktubre 2017|archive-date=17 Oktubre 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017124953/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/malaysia-s-most-wanted-terrorist-mahmud-ahmad-marawi-9318124|url-status=dead}}</ref><br>{{flagicon image|Islamic State flag.svg}} Amin Bacu {{small|(Nakatataas na kumander; itinuring na patay)}}<ref>http://www.gmanetwork.com/news/news/regions/630535/malaysian-bandit-leader-amin-bacu-believed-killed-in-final-clashes-in-marawi/story/</ref><ref name="now leading">{{cite web|url=http://www.gmanetwork.com/news/news/regions/630302/malaysian-now-leading-maute-isis-bandits-still-in-marawi-source-says/story/|title=Malaysian now leading Maute-ISIS bandits still in Marawi, source says|publisher=GMA News|date=21 Oktubre 2017|accessdate=21 Oktubre 2017}}</ref> | units1 = {{flagicon image|Flag of the Armed Forces of the Philippines.svg}} [[Sandatahang Lakas ng Pilipinas]] * {{flagicon image|Flag of the Philippine Army.svg}} [[Hukbong Katihan ng Pilipinas]] ** [[Unang Sangay ng Hukbong Lakad (Pilipinas)|Dibisyong Tabak]] ** Mekanisadong Sangay ng Hukbong Lakad *{{Flagicon image|Flag of the Philippine Navy.png}} [[Hukbong Dagat ng Pilipinas]] ** [[Natatanging Pangkat sa mga Operasyon ng Hukbong Dagat]] * {{Flagicon image|Flag of the Philippine Marine Corps.png}} [[Hukbong Kawal Pandagat ng Pilipinas]] ** Ika-1 Brigadang Kawal Pandagat ** Ika-7 Batalyong Papalapag ng Kawal Pandagat ** [[Hukbong Mapagmatyag na Batalyon|Natatanging Pangkat sa mga Operasyon ng Kawal Pandagat]] * {{flagicon image|Flag of the Philippine Air Force.svg}} [[Hukbong Himpapawid ng Pilipinas]] ** [[File:15th Strike Wing Insignia.jpg|20px]] [[Ika-15 Strike Wing, Hukbong Himpapawid ng Pilipinas|Ika-15 Strike Wing]] ** Ika-7 Taktikal na Iskwadrong Mandirigma * {{flagicon image|Flag of the Philippine Coast Guard.png}} [[Tanod Baybayin ng Pilipinas]] [[File:Philippine National Police seal.svg|15px]] [[Pambansang Pulisya ng Pilipinas]] * [[File:Saf.svg|15px]] [[Espesyal na Kilos Hukbo]] * [[File:Philippine National Police Maritime Group logo.png|15px]] [[Pangkat Pandagat ng PNP]] ---- {{flagicon|Estados Unidos}} [[Mga natatanging hukbong pang-operasyon ng Estados Unidos]] (tulong teknikal)<ref>{{cite news|title=Philippine military confirms US forces providing support against militants allied to Islamic State|url=http://www.cnbc.com/2017/06/10/u-s-special-forces-helping-philippines-troops-in-battle-against-militants-allied-to-islamic-state.html|accessdate=10 Hunyo 2017|work=CNBC|agency=Reuters|date=10 Hunyo 2017}}</ref> | units2 = {{flagicon image|Islamic State flag.svg}} [[Pangkat ng Maute]]<br>{{flagicon image|Islamic State flag.svg}} [[Abu Sayyaf]]<br> {{flagicon image|Islamic State flag.svg}} [[Mga Lumalaban para sa Kalayaan ng Islamikong Bangsamoro]]<ref name="church">{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2017/06/islamic-state-video-shows-destruction-of-church-in-marawi.php|title=Islamic State video shows destruction of church in Marawi|author=Caleb Weiss|work=[[Long War Journal]]|date=5 Hunyo 2017|accessdate=7 Hunyo 2017}}</ref> | units3 = | strength1 = higit 3,000 sundalo (Hunyo)<ref>https://www.thestar.com/news/world/2017/06/01/philippine-airstrike-accidentally-kills-11-soldiers-in-besieged-city-marawi.html</ref><br> 6,500 sundalo (Setyembre)<ref>[http://newsinfo.inquirer.net/933845/marawi-siege-will-be-over-in-3-days-lorenzana-tells-house-panel Marawi siege will be over in 3 days, Lorenzana tells House panel]</ref> | strength2 = higit 1,000 bandido (pagtataya)<ref>[http://newsinfo.inquirer.net/937303/more-slain-maute-abu-men-recovered-from-battle-zone More slain Maute, Abu men recovered from battle zone]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.benarnews.org/english/news/philippine/reinforcements-slain-08282017125005.html |title=10 Militant Reinforcements Slain in Marawi as Troops Advance |access-date=2017-09-29 |archive-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170920004539/http://www.benarnews.org/english/news/philippine/reinforcements-slain-08282017125005.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|author=Camille Diola |url=http://www.philstar.com/headlines/2017/06/01/1705725/revising-estimates-dnd-says-500-militants-involved-marawi |title=Revising estimates, DND says 500 militants involved in Marawi |newspaper=The Phiippine Star |date=1 Hunyo 2017 |accessdate=1 Hunyo 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tribune.net.ph/headlines/marawi-debacle-a-failure-of-intelligence-dnd|title=Marawi debacle a failure of intelligence — DND|date=25 Hulyo 2017|access-date=27 Hulyo 2017|archive-date=27 Hulyo 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170727122507/http://www.tribune.net.ph/headlines/marawi-debacle-a-failure-of-intelligence-dnd|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|author=Jon Emont and Felipe Villamor |url=https://www.nytimes.com/2017/07/20/world/asia/philippines-isis-marawi-duterte.html?mcubz=0 |title=ISIS’ Core Helps Fund Militants in Philippines, Report Says |newspaper=The New York Times |date=20 Hulyo 2017 |accessdate=20 Hulyo 2017}}</ref> |casualties1 = 168 ang namatay,<ref name="final30">{{cite web|url=http://abcnews.go.com/International/wireStory/filipino-troops-battling-final-30-linked-gunmen-50641224|title=Filipino troops battling final 30 IS-linked gunmen in Marawi|publisher=Associated Press|date=22 Oktubre 2017|accessdate=22 Oktubre 2017}}</ref> 1,400 ang sugatan<ref name="603terrorists">{{Cite web |title=AFP report on Marawi death toll: 603 terrorists, 130 soldiers, 45 civilians |url=http://www.businessmirror.com.ph/afp-report-on-marawi-death-toll-603-terrorists130-soldiers-45-civilians/ |access-date=2017-08-30 |archive-date=2017-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830095038/http://www.businessmirror.com.ph/afp-report-on-marawi-death-toll-603-terrorists130-soldiers-45-civilians/ |url-status=dead }}</ref> | casualties2 = 978 ang napatay,<ref name="wipeout">{{cite web|url=http://www.manilatimes.net/islamic-freedom-fighters-abu-sayyaf-next-maute-wipeout-defense-chief/358410/|title=Islamic freedom fighters, Abu Sayyaf next after Maute ‘wipeout’ — defense chief|publisher=The Manila Times|date=24 Oktubre 2017|accessdate=22 Oktubre 2017|archive-date=24 Oktubre 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171024135007/http://www.manilatimes.net/islamic-freedom-fighters-abu-sayyaf-next-maute-wipeout-defense-chief/358410/|url-status=dead}}</ref><ref name="Defensesecretary">{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2017-10/23/c_136699744.htm|title=Philippine defense secretary declares end of combat operations in Marawi|date=23 Oktubre 2017|publisher=Xinhua News Agency|accessdate=23 Oktubre 2017|archive-date=23 Oktubre 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023084324/http://news.xinhuanet.com/english/2017-10/23/c_136699744.htm|url-status=dead}}</ref><br> 12 ang nahuli<ref name="2Maute">[http://www.philstar.com/nation/2017/08/01/1723587/2-maute-terrorists-arrested-after-fleeing-marawi 2 Maute terrorists arrested after fleeing Marawi]</ref><ref name="backfoot">{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-philippines-militants-idUSKBN18Z0KP|title=Philippines says Islamist fighters on back foot in besieged city|date=8 Hunyo 2017|publisher=|accessdate=10 Hunyo 2017|via=Reuters}}</ref> | casualties3 = 87 sibilyan ang namatay (kabilang ang 40 namatay dahil sa sakit)<ref name="anothercivilian">{{Cite web |url=http://cnnphilippines.com/news/2017/09/07/civilian-dies-stray-bullet-marawi.html |title=Another civilian dies from stray bullet in Marawi |access-date=2017-09-13 |archive-date=2017-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916030326/http://cnnphilippines.com/news/2017/09/07/civilian-dies-stray-bullet-marawi.html |url-status=dead }}</ref><ref name="takenout">{{cite web|title=Duterte: “That war in Marawi will continue until the last terrorist is taken out”|url=http://www.mindanews.com/top-stories/2017/07/duterte-that-war-in-marawi-will-continue-until-the-last-terrorist-is-taken-out/|newspaper=Minda News|date=2 Hulyo 2017|accessdate=2 Hulyo 2017|archive-date=2 Hulyo 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702113125/http://www.mindanews.com/top-stories/2017/07/duterte-that-war-in-marawi-will-continue-until-the-last-terrorist-is-taken-out/|url-status=dead}}</ref><ref name="counting">{{cite web|title=Counting the dead in Marawi: of 384, at least 50 civilian deaths confirmed|url=http://www.mindanews.com/top-stories/2017/06/counting-the-dead-in-marawi-of-384-at-least-50-civilian-deaths-confirmed/|newspaper=Minda News|date=21 Hunyo 2017|accessdate=21 Hunyo 2017|archive-date=21 Hunyo 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621201005/http://www.mindanews.com/top-stories/2017/06/counting-the-dead-in-marawi-of-384-at-least-50-civilian-deaths-confirmed/|url-status=dead}}</ref><ref name="breaches">[http://news.abs-cbn.com/news/06/07/17/marawi-crisis-death-toll-breaches-200 Marawi crisis death toll breaches 200]</ref><ref>http://www.theaustralian.com.au/news/latest-news/16-bodies-found-after-marawi-fighting/news-story/883d253a3bbbf05c4ff30ffc73b7b3ec</ref><ref>{{cite web|url=http://www.intelligencerpost.com/19-civilians-killed-85000-displaced-philippines-continues-battle-islamist-militants-mindanao/|title=19 Civilians Killed, 85,000 Displaced as Philippines Continues to Battle Islamist Militants in Mindanao|publisher=IntelligencerPost|date=29 Mayo 2017|access-date=2017-05-30|archive-date=2017-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170529142216/http://www.intelligencerpost.com/19-civilians-killed-85000-displaced-philippines-continues-battle-islamist-militants-mindanao/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2017/05/29/2000-trapped-in-marawi-fighting/|title=2,000 trapped in Marawi fighting|date=28 Mayo 2017|website=BorneoPost Online - Borneo , Malaysia, Sarawak Daily News|accessdate=28 Mayo 2017}}</ref><br> Halos 1.1 milyong sibilyan ang kinailangang lumikas<ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.sg/mindanao-crisis-filipino-senator-asks-dutertes-ministers-not-disregard-constitution-10644|title=Mindanao crisis: Filipino senator asks Duterte's ministers not to disregard Constitution|publisher=International Business Times Singapore|date=29 Mayo 2017|author=Tarrazona, Noel}}</ref> }} [[File:Marawi lake.jpg|thumb|Ang Marawi, kung saan pinangyarihan ang krisis.]] Ang '''Krisis sa Marawi''',<ref>{{Cite web|url=http://newsinfo.inquirer.net/tag/marawi-crisis|title=Marawi crisis {{!}} The latest from Inquirer News|website=newsinfo.inquirer.net|language=Ingles|access-date=15 Hulyo 2017}}</ref> tinatawag ding '''Labanan sa Marawi''',<ref>{{cite web|url=http://www.rappler.com/nation/170935-marawi-clash-special-coverage |title=Marawi Clash: Special coverage |publisher=[[Rappler]] |date=25 Mayo 2017 |accessdate=26 Mayo 2017}}</ref> o '''Pagkubkob sa Marawi''',<ref>{{cite web|url=http://news.abs-cbn.com/news/06/02/17/marawi-city-siege-death-toll-reaches-175|title=Marawi City siege death toll reaches 175|last=Placido|first=Dharel|date=2 Hunyo 2017|website=ABS-CBN News|archive-url=https://web.archive.org/web/20170607193326/http://news.abs-cbn.com/news/06/02/17/marawi-city-siege-death-toll-reaches-175|archive-date=7 Hunyo 2017|access-date=7 Hunyo 2017}}</ref> ay ang limang buwang itinagal na bakbakan sa [[Marawi]] sa pagitan ng [[Sandatahang Lakas ng Pilipinas|puwersa]] ng [[Pilipinas|Pamahalaan ng Pilipinas]] at ang mga kaakibat na militante ng [[Islamikong Estado|Islamikong Estado ng Irak at ang Levant]], kabilang ang mga pangkat ng [[Pangkat ng Maute|Maute]] at [[Abu Sayyaf]] na nagsimula noong 23 Mayo 2017.<ref name="crisis1">{{cite web|url=http://www.philstar.com/headlines/2017/05/25/1703153/marawi-crisis-what-we-know-so-far |title=Marawi crisis: What we know so far |publisher=[[The Philippine Star]] |date=25 Mayo 2017 |accessdate=25 Mayo 2017}}</ref> Ang labanang ito ay naging pinakamahabang [[digmaan]] sa [[pook na urbano]] sa makabagong kasaysayan ng Pilipinas.<ref name="longest urban war">{{cite web|url=http://newsinfo.inquirer.net/939202/marawi-war-maute-terrorism-duterte-isnilon-hapilon-is-islamic-state|title=Marawi: City destroyed in Philippines’ longest urban war|publisher=Inquirer News|date=19 Oktubre 2017|accessdate=19 Oktubre 2017}}</ref> Inihayag ng pamahalaan ng Pilipinas na nagsimula ang mga pag-atake nang inilunsad nila ang opensiba sa lungsod upang hulihin si [[Isnilon Hapilon]] ng grupong Abu Sayyaf, pagkatapos makatanggap ng mga ulat na si Hapilon ay nasa lungsod, maaaring upang makipagkita sa mga militante ng pangkat ng Maute.<ref name="abs1">{{cite web|url=http://news.abs-cbn.com/focus/05/23/17/timeline-maute-attack-in-marawi-city |title=TIMELINE: Maute attack in Marawi City |publisher=[[ABS-CBN News]] |date=23 Mayo 2017 |accessdate=24 Mayo 2017}}</ref><ref name="notattack">{{cite news|last1=Morallo|first1=Audrey|title=AFP: Marawi clashes part of security operation, not terrorist attack|url=http://www.philstar.com/headlines/2017/05/23/1702885/afp-marawi-clashes-part-security-operation-not-terrorist-attack|accessdate=23 Mayo 2017|work=The Philippine Star|date=23 Mayo 2017}}</ref> Isang madugong bakbakan ang nagsimula nang ang puwersa ni Hapilon ay nagpaputok sa pinagsamang hukbo ng militar at pulis at nagpatawag ng dagdag na hukbo mula sa Maute, isang armadong pangkat na nanumpa ng pakikipag-alyansa sa Islamikong Estado at ang mga pinaniniwalaang responsable sa pagsabog sa [[lungsod ng Dabaw]] noong 2016, ayon sa mga tagapagsalita ng militar.<ref name="inq2">{{cite web|url=http://newsinfo.inquirer.net/898990/key-facts-about-a-tumultuous-tuesday-in-marawi-city |title=Key facts about a tumultuous Tuesday in Marawi City |publisher=[[Philippine Daily Inquirer]] |author=Nery, J. |date=24 Mayo 2017 |accessdate=24 Mayo 2017}}</ref> Nilusob ng mga bandidong Maute ang Kampo Ranao at inokupa ang ilang mga gusali sa lungsod, kasama ang Bulwagang Panlungsod ng Marawi, [[Pamantasang Estatal ng Mindanao|Pamantasang Estado ng Mindanao]], isang ospital at bilibid.<ref name="inq2"/> Inokupa rin ng pangkat ang pangunahing kalsada at sinunog ang Simbahan ni Santa Maria, Paaralang Ninoy Aquino, at Kolehiyo ng Dansalan na pinangangasiwaan ng United Church of Christ in the Philippines (Nagkakaisang Simbahan ni Kristo sa Pilipinas) o UCCP.<ref>{{cite web|title=UCCP Statement on the Burning of Dansalan College|url=http://www.globalministries.org/uccp_statement_on_the_burning_of_dansalan_college|accessdate=25 Mayo 2017}}</ref> Sinalakay rin ng pangkat ang Katedral ng Marawi at binihag ang isang pari, pati ang ilang mga nagsimba.<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/05/mindanao-churchgoers-hostage-marawi-siege-170524085829461.html |title=Mindanao: Churchgoers 'taken hostage' amid Marawi siege |publisher=[[Al Jazeera]] |date=24 Mayo 2017 |accessdate=28 Mayo 2017}}</ref> Noong 26 Mayo 2017, kinumpirma ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas na ang mga dayuhang terorista ay lumalaban kasama ang Maute sa Marawi at ang kanilang pangunahing layunin ay magtaas ng watawat ng Islamikong Estado sa Kapitolyong Panlalawigan ng Lanao del Sur at magpahayag ng ''wilayat'' o panlalawigang teritoryo ng Islamikong Estado sa Lanao del Sur.<ref name="padilla">{{cite web |url=http://thestandard.com.ph/news/national/237668/afp-foreign-terrorists-are-fighting-alongside-maute-group-in-marawi.html |title=AFP: Foreign terrorists are fighting alongside Maute group in Marawi |publisher=The Standard (Philippines) |4=The Standard |author=Lim, A. |date=26 Mayo 2017 |accessdate=26 Mayo 2017 |archive-date=22 Enero 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180122195839/http://thestandard.com.ph/news/national/237668/afp-foreign-terrorists-are-fighting-alongside-maute-group-in-marawi.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gmanetwork.com/news/news/nation/612374/maute-plans-to-raise-isis-flags-at-lanao-capitol-marawi-city-hall-to-declare-wilayat/story/ |title=Maute plans to raise ISIS flags at Lanao capitol, Marawi city hall to declare ‘wilayat’ |publisher=[[GMA Network]] |date=27 Mayo 2017 |accessdate=28 Mayo 2017}}</ref> Noong 17 Oktubre 2017, isang araw matapos ang pagkamatay ng mga pinuno ng mga militante na sina [[Omar Maute]] at [[Isnilon Hapilon]], inihayag ni Pangulong Duterte na malaya na ang Marawi. Gayunpaman, ang Brigadyer-Heneral na si Restituto Padilla, tagapagsalita ng militar, inihayag naman na ilan sa mga militante ay nananatili at ang mga operasyon ay magpapatuloy hanggang sa sila'y mapuksa.<ref>[http://www.aljazeera.com/news/2017/10/duterte-marawi-liberated-isil-linked-fighters-171017071213300.html Duterte: Marawi 'liberated' from ISIL-linked fighters]</ref> Limang araw ang nakalipas, ika-23&nbsp;ng Oktubre, inanunsyo ng [[Kagawaran ng Tanggulang Pambansa (Pilipinas)|Kalihim ng Tanggulang Pambansa]] na si [[Delfin Lorenzana]] na ang limang buwang bakbakan laban sa mga terorista sa Marawi ay nagtapos na.<ref>http://www.abc.net.au/news/2017-10-23/philippines-troops-find-dozens-dead-as-warawi-siege-ends/9077096</ref> ==Sa likod ng pangyayari== ===Pangkalahatan=== Nakapagtatag ang [[pangkat ng Maute]] ng matibay na tanggulan sa [[Lanao del Sur]] mula Pebrero 2016 at ang sinisi sa pambobomba sa lungsod ng Dabaw at sa dalawang pagsalakay sa [[Butig, Lanao del Sur]], isang bayang matatagpuan sa timog ng Marawi, noong 2016.<ref name="mautegrp">{{cite web|url=http://www.rappler.com/newsbreak/iq/170772-fast-facts-maute-group |title=FAST FACTS: What you should know about the Maute Group |publisher=[[Rappler]] |author=Francisco, K. |date=24 Mayo 2017 |accessdate=26 Mayo 2017}}</ref> Mula noong itinatag ang pangkat noong 2013, minaliit ng pamahalaan ng Pilipinas ang banta ng Islamikong Estado sa Pilipinas.<ref>{{cite web|url=http://globalnation.inquirer.net/111463/aquino-downplays-isis-threat-in-ph |title=Aquino downplays ISIS threat in PH |work=[[Philippine Daily Inquirer]] |author=Esguerra, C.V. |date=21 Setyembre 2014 |accessdate=27 Mayo 2017}}</ref> Kasunod ng bakbakan sa Butig noong Pebrero 2016 laban sa mga Maute, itinanggi ni noo'y Pangulong [[Benigno Aquino III]] na maaaring may presensya ang Islamikong Estado sa bansa. Sinabi niyang ang mga nasa likod ng pagsalakay ay mga mersenaryong nais lamang makilala ng teroristang pangkat na nakabatay sa [[Gitnang Silangan]].<ref>{{cite web |url=http://www.manilatimes.net/no-isis-in-mindanao-aquino/249460/ |title=No ISIS in Mindanao – Aquino |publisher=[[The Manila Times]] |date=9 Marso 2016 |accessdate=27 Marso 2017 |archive-date=13 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313074641/http://www.manilatimes.net/no-isis-in-mindanao-aquino/249460/ |url-status=dead }}</ref> Ang pangkat ng [[Abu Sayyaf]], na sinisi sa mga nakamamatay na pambobomba at pandurukot sa nakaraan, ay iniulat rin na nanumpa ng pakikipagalyansa sa kilusan ng Islamikong Estado mula pa noong 2014.<ref>{{cite web|url=http://www.rappler.com/nation/65199-abu-sayyaf-leader-oath-isis |title=Senior Abu Sayyaf leader swears oath to ISIS |publisher=[[Rappler]] |author=Ressa, M.A. |date=4 Agosto 2014 |accessdate=30 Mayo 2017}}</ref> Isa sa mga pinuno nito na si [[Isnilon Hapilon]], ay kabilang sa mga "most wanted" na terorista ng Kagawaran ng Estado ng Estados Unidos na may pabuyang aabot sa $5 milyon para sa kanyang pagkahuli.<ref name="crisis1"/> Kasunod ng pagdukot at pagpugot ng ulo sa negosyanteng taga-Canada na si [[John Ridsdel]] noong Abril 2016, isiniwalat ni Aquino na nakatanggap siya ng mga banta sa buhay mula sa pangkat, at binalak rin ng Abu Sayyaf na dukutin ang kanyang kapatid na si [[Kris Aquino]] at si pambansang kamao [[Manny Pacquiao]].<ref name="abuaquino2">{{cite web |url=http://cnnphilippines.com/news/2016/04/27/Abu-Sayyaf-vs.-PH-Aquino-government.html |title=Aquino says he was a target of the Abu Sayyaf, but Malacañang refuses to give details |publisher=CNN |author=Santos, E.P. |date=28 Abril 2016 |accessdate=30 Mayo 2017 |archive-date=14 Abril 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200414013241/https://cnnphilippines.com/news/2016/04/27/Abu-Sayyaf-vs.-PH-Aquino-government.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://globalnation.inquirer.net/139047/aquino-canadians-killers-also-plotted-to-kidnap-pacquiao |title=Aquino: Abu Sayyaf also plotted to kidnap Pacquiao, Kris |work=[[Philippine Daily Inquirer]] |date=27 Abril 2016 |accessdate=30 Mayo 2017}}</ref> Kinilala rin ni Aquino si Hapilon na ang sa likod ng mga pagtatangkang palitan ng relihiyon at isanib sa kanila ang mga bilanggo sa [[New Bilibid Prison]] at simulan ang planong pambobomba sa [[Kalakhang Maynila]] na sinabi niyang "bahagi ng kanilang pagsusumikap na makakuha ng pabor sa Islamikong Estado."<ref name="abuaquino1">{{cite web|url=http://www.gmanetwork.com/news/news/nation/564217/pnoy-abu-sayyaf-plotted-to-kidnap-kris-pacquiao/story/ |title=PNoy: Abu Sayyaf plotted to kidnap Kris, Pacquiao |publisher=[[GMA News]] |author=Alvarez, K.C. |date=27 Abril 2016 |accessdate=30 Mayo 2017}}</ref> Noong Nobyembre 2016, kinumpirma ni Pangulong [[Rodrigo Duterte]] ang ugnayan ng Maute sa Islamikong Estado kahit na inihayag pa rin ng militar na ang Islamikong Estado ay hindi nakapagtatag ng mga ugnayan sa Pilipinas.<ref name="mautegrp"/> Sa gitna ng mabagsik na bakbakan sa Butig noong 30 Nobyembre 2016, si Duterte ay nagiwan ng babala sa pangkat ng Maute: "Ayaw ko makipag-away sa inyo. Ayaw ko makipag-patayan, ngunit pakiusap, huwag niyo akong pilitin. Hindi ako maaaring maglakbay rito buwan-buwan para lang makipag-usap, at pagtalikod ko patayan nanaman. Ayaw ko nang magbanggit pa nang kung anuman, ngunit pakiusap, huwag niyo akong pilitin."<ref name="tvpatroldonotforcemyhand">{{cite news|title=TV Patrol: Duterte, may banta sa Maute group|url=https://www.youtube.com/watch?v=UtijJX9oV0o|publisher=ABS-CBN News|date=30 Nobyembre 2016}}</ref><ref name="gmanewsdonotforcemyhand">{{cite news|last1=Macas|first1=Trisha|title=Duterte to Maute group: Do not force my hand into war|url=http://www.gmanetwork.com/news/news/nation/590723/duterte-to-maute-group-do-not-force-my-hand-into-war/story/|publisher=GMA News|date=30 Nobyembre 2016}}</ref> Noong ika-2&nbsp;ng Disyembre 2016, pagkatapos mabawi ng militar ang Butig, ang mga umuurong na Maute ay iniulat na nagiwan ng sulat na nagbabantang pupugutan ng ulo sina Duterte at ang militar.<ref name="gma01">{{cite web|url=http://www.gmanetwork.com/news/news/regions/590941/in-parting-message-maute-fighters-threaten-to-behead-military-duterte/story/ |title=In parting message, Maute fighters threaten to behead military, Duterte |publisher=[[GMA Network]] |author=Dioquino, R.J. |date=2 Disyembre 2016 |accessdate=26 Mayo 2017}}</ref> Noong ika-12&nbsp;ng Disyembre 2016, sa isang talumpati bago mag-hapunan sa Wallace Business Forum, nangahas si Duterte sa mga Maute na lusubin ang Marawi, sinabing: "Dahil nagbanta sila (Maute) na bumaba mula sa bundok upang sakupin ang Marawi? Gawin niyo. Hihintayin namin kayo roon. Walang problema."<ref name="dutertedared">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=yaUJlocIi3c|title=Duterte dared Maute group to attack Marawi in December 2016 speech|date=25 Mayo 2017|publisher=[[ABS-CBN News]]}}</ref><ref name="dutertechallengertvmalacanang">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=rIJpTjsXDCs|title=Wallace Business Forum Dinner with President Rodrigo Roa Duterte 12/12/2016|date=12 Disyembre 2016|publisher=RTVMalacanang}}</ref> Mula Abril hanggang Mayo 2017, nagkaroon ng labanan sa pagitan ng mga puwersa ng pamahalaan ng Pilipinas at Abu Sayyaf sa [[Inabanga, Bohol|Inabanga]], [[Bohol]] dahil sa mga natanggap na ulat na balak mandukot ng banyaga ang pangkat na nagdulot ng pagkamatay ng tatlong sundalo.<ref name="abs6">{{cite web|url=http://news.abs-cbn.com/news/05/26/17/3-more-civilians-killed-more-wounded-as-marawi-clashes-continue |title=Several killed as Abu Sayyaf, military clash in Bohol |publisher=[[ABS-CBN News]] |author1=[[Agence France-Presse]] |author2=Zambrano, C. |date=11 Abril 2017 |accessdate=27 Mayo 2017}}</ref> ===Pasimula sa labanan=== Inihayag ng [[Sandatahang Lakas ng Pilipinas]] na ang labanan sa Marawi ay dahil sa isinagawang operasyon ng militar sa koordinasyon ng [[Pambansang Pulisya ng Pilipinas|Pambansang Pulisya]], taliwas sa mga naunang ulat na ang labanan ay sinimulan ng mga militante. Nakatanggap ng mga ulat ang mga puwersa ng pamahalaan na ang isang pangkat ng mga mandirigmang Abu Sayyaf na pinamumunuan ni Isnilon Hapilon ay nasa Marawi upang maaaring makipagkita sa pangkat ng Maute.<ref name="notattack"/> Ayon kay Rolando Bautista, pinuno ng Dibisyong Tabak ng [[Hukbong Katihan ng Pilipinas|Hukbong Katihan]], nakatanggap sila ng mga ulat na sasakupin ng mga lokal na teroristang pangkat ang Marawi dalawa hanggang tatlong linggo bago ang pagsisimula ng mga sagupaan.<ref name="hapilon1">{{cite web|url=http://www.rappler.com/newsbreak/in-depth/171245-marawi-crisis-isis-plan-bautista |title=How a military raid triggered Marawi attacks |publisher=[[Rappler]] |author=Fonbuena, C. |date=29 Mayo 2017 |accessdate=30 Mayo 2017}}</ref> Habang ang pinagsamang militar at pulis ay nagsagawa ng pagsosona sa Marawi upang patunayan ang impormasyon na ang mga kahina-hinalang tao, kasama sina [[Omar at Abdullah Maute]], ay nagsasama-sama sa pook, sila ang nakita sa halip na si Isnilon Hapilon, ang pinuno ng [[Abu Sayyaf]] na unang naiulat na nakapagtatag ng direktang ugnayan sa [[Islamikong Estado]] at kamakailang inilipat ang kanyang base sa mga lalawigan ng Lanao.<ref name="hapilon1"/> Iminungkahi rin ng intelihensya ng militar na ang pangkat ni Hapilon sa Abu Sayyaf ay may ugnayan na sa [[Pangkat ng Maute|Maute]] at iba pang mga lokal na teroristang pangkat na nanumpa ng pakikipagalyansa sa Islamikong Estado. Ayon sa Sandatahang Lakas, itong "pagkakaisa" ng mga hukbo ay ang ikatlo sa apat na hakbang na kinakailangang makumpleto ng mga pangkat na nais makasali sa Islamikong Estado. Ang ikaapat na hakbang ay ang pagtatatag ng ''wilayat'' o teritoryo nang si Hapilon ay naunang iniulat na itinalaga bilang ''[[emir]]'' ng mga puwersa ng Islamikong Estado sa Pilipinas.<ref name="hapilon1"/><ref>{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/06/islamic-state-details-activity-in-the-philippines.php|title=Islamic State details activity in the Philippines - The Long War Journal|publisher=}}</ref> Ang Kagawaran ng Katarungan ng Estados Unidos ay inilista si Hapilon bilang isa sa mga "most wanted" na terorista sa daigdig na may pabuya nang aabot sa $5 milyon para sa kanyang pagkahuli.<ref name="crisis1"/> Iniulat ng mga residente ng Marawi ang pagdating ng isang armadong pangkat sa kanilang lugar at pagkatapos na beripikahin ng Sandatahang Lakas ang impormasyon, naglunsad ng militar ng isang oplang surhikal upang mahuli si Hapilon.<ref name="notattack"/> ==Pagtugon ng pamahalaan== [[File:Duterte briefing of 2nd Mechanized Infantry Brigade in Iligan May 26 Marawi crisis.jpg|thumb|Pagtatalumpati ni Pangulong Duterte sa [[Iligan]] kaugnay sa nangyayaring krisis sa Marawi.]] [[File:Talk to Troops at 4th Infantry Division HQ 6.jpg|thumb|Nakipagkita si Duterte sa mga sundalo ng ika-4 na Sangay ng Hukbong Lakad sa himpilan nito kaugnay sa krisis.]] Kasunod ng pag-atake, inihayag na ni [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] [[Rodrigo Duterte]] ang [[batas militar]] sa [[Mindanao]], ika-10&nbsp;ng gabi ng 23 Mayo 2017 (oras sa Pilipinas). Nakasaad sa [[Saligang Batas ng Pilipinas|Saligang Batas ng 1987]], ang batas militar ay magtatagal nang 60 araw. Nagpasya na rin si Pangulong Duterte na ikliin ang kanyang diplomatikong pagbisita sa [[Rusya]].<ref name="martiallaw">{{cite news|last1=Morales|first1=Yvette|title=Duterte declares martial law in Mindanao|url=http://cnnphilippines.com/news/2017/05/24/Duterte-declares-martial-law-in-Mindanao.html|accessdate=24 Mayo 2017|work=CNN Philippines|date=24 Mayo 2017|archive-date=13 Hulyo 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713053823/http://cnnphilippines.com/news/2017/05/24/Duterte-declares-martial-law-in-Mindanao.html|url-status=dead}}</ref> Si [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|Pangalawang Pangulong]] [[Leni Robredo]] ay nanawagan ng pagkakaisa habang ang mga puwersa ng pamahalaan ay nagpapatuloy na lumalaban sa mga teroristang pangkat sa Marawi.<ref>{{cite news|url=http://news.abs-cbn.com/news/05/24/17/leni-calls-for-unity-amid-marawi-siege|title=Leni calls for unity amid Marawi siege|date=24 Mayo 2017|accessdate=24 Mayo 2017|publisher=ABS-CBN News}}</ref> Sinimulan rin niya ang pagsasagawa ng mga pagabuloy at pinamunuan ang pagbibigay ng tulong para sa mga biktima.<ref name="robredocallsdonations">{{cite news|last1=Adel|first1=Rosette|title=Robredo calls for donation for Marawi attack victims|url=http://www.philstar.com/headlines/2017/05/24/1703144/robredo-calls-donation-marawi-attack-victims|publisher=Philippine Star|date=24 Mayo 2017}}</ref><ref name="groupscalldonations">{{cite news|title=Groups call for donations for crisis-hit Marawi|url=http://www.rappler.com/move-ph/170756-groups-call-donations-relief-operations-marawi|publisher=[[Rappler]]|date=24 Mayo 2017}}</ref><ref name="robredoreliefoperations">{{cite news|title=Robredo orders relief operations amid Marawi clashes|url=http://www.rappler.com/nation/170757-robredo-lawmakers-marawi-clashes-mindanao-martial-law|publisher=[[Rappler]]|date=24 Mayo 2017}}</ref> Ilang mga tsekpoynt ang isinagawa noong Linggo, 28 Mayo 2017, sa buong Kamaynilaan. Isang mensaheng pangkaligtasan na inisyu ay nagsasabi sa mga mamamayan ng mga posibleng tsekpoynt sa [[Kalakhang Maynila]].<ref>{{cite news|url=https://newsinfo.inquirer.net/900336/us-embassy-advises-citizens-of-possible-checkpoints-in-metro-manila|accessdate=29 Mayo 2017|publisher=Philippine Daily Inquirer}}</ref> Inilunsad ng [[Kagawaran ng Edukasyon (Pilipinas)|Kagawaran ng Edukasyon]] ang programang "Brigada for Marawi" (Brigada para sa Marawi) upang tulungan ang mga lumikas na guro at mag-aaral mula sa Marawi. Bilang bahagi ng programa, nanawagan ang kagawaran ng mga abuloy mula sa publiko, sinubaybayan ang mga guro at mag-aaral at naglaan ng tulong sikolohikal sa mga naapektadong mga guro.<ref name="deped">{{cite news|last1=Hernandez|first1=Zen|title=DepEd calls for donations for displaced Marawi students|url=http://news.abs-cbn.com/news/06/16/17/deped-calls-for-donations-for-displaced-marawi-students|accessdate=16 Hunyo 2017|work=ABS-CBN News|date=16 Hunyo 2017}}</ref> Ang [[Kagawaran ng Kagalingang Panlipunan at Pagpapaunlad (Pilipinas)|Kagawaran ng Kagalingang Panlipunan at Pagpapaunlad]] ay nangakong maglalaan ng tulong na [[Piso ng Pilipinas|₱1 libo]] sa bawat apektadong pamilya. Ito ay upang ipagdiriwang pa rin ng mga Muslim ang [[Ramadan]].<ref>{{cite news|last1=De Vera-Ruiz|first1=Ellalyn|title=DSWD to give one-time cash aid to families displaced due to Marawi crisis|url=http://news.mb.com.ph/2017/06/11/dswd-to-give-one-time-cash-aid-to-families-displaced-due-to-marawi-crisis/|accessdate=16 Hunyo 2017|publisher=Manila Bulletin|date=11 Hunyo 2017|archive-date=11 Hulyo 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711100243/http://news.mb.com.ph/2017/06/11/dswd-to-give-one-time-cash-aid-to-families-displaced-due-to-marawi-crisis/|url-status=dead}}</ref> ==Mga namatay== [[File:Wake of soldiers who died in friendly fire marawi crisis.jpg|thumb|Labi ng mga sundalong namatay sa labanan.]] Ang mga naiulat na namatay ay ang mga sumusunod: * 978 bandido ang napatay (kabilang ang 13 dayuhan)<ref name="exceed500">[http://www.china.org.cn/world/Off_the_Wire/2017-08/01/content_41329439.htm Terrorists killed in Philippine Marawi conflict exceed 500]</ref><ref>{{cite web|title=Body of Singaporean fighter recovered in Marawi: Philippine joint task force|url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/body-of-singaporean-fighter-recovered-in-marawi-philippine-joint-9002626|newspaper=Channel NewsAsia|date=5 Hulyo 2017|accessdate=5 Hulyo 2017|archive-date=7 Hulyo 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707004826/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/body-of-singaporean-fighter-recovered-in-marawi-philippine-joint-9002626|url-status=dead}}</ref><ref name="financier">{{cite web|title=Philippines: Malaysian financier believed killed in siege|url=http://www.dailyastorian.com/philippines-malaysian-financier-believed-killed-in-siege-da-ap-webfeeds-news-nation-world97ebf224de2940e696bc6c76ce48286e|newspaper=The Daily Astorian|date=23 Hunyo 2017|accessdate=23 Hunyo 2017}}{{Dead link|date=Pebrero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="242Maute">[http://www.gmanetwork.com/news/news/nation/614958/242-maute-group-members-killed-in-marawi-afp/story/ 242 Maute group members killed in Marawi —AFP]</ref><ref name="202militants">[http://newsinfo.inquirer.net/905016/5-policemen-5-civilians-rescued-in-marawi]</ref><ref name="191militants">http://www.pna.gov.ph/articles/994771</ref><ref name="breaches">[http://news.abs-cbn.com/news/06/07/17/marawi-crisis-death-toll-breaches-200 Marawi crisis death toll breaches 200]</ref><ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2017/05/30/asia/philippines-marawi-isis-hapilon/index.html |title=Philippines launches air strikes in bid to retake ISIS-occupied city |publisher=CNN |date=30 Mayo 2017 |accessdate=30 Mayo 2017}}</ref><ref name="mb.com.ph">{{cite web|url=http://news.mb.com.ph/2017/05/28/afp-61-maute-members-already-killed|title=AFP: 61 Maute members already killed|website=Manila Bulletin News|accessdate=28 Mayo 2017|archive-date=28 Mayo 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170528122306/http://news.mb.com.ph/2017/05/28/afp-61-maute-members-already-killed/|url-status=dead}}</ref><ref name="mbcasualties">{{cite news|last1=Wakefield|first1=Francis|title=31 Maute terrorists, 6 soldiers killed in ongoing military operations in Marawi City|url=http://news.mb.com.ph/2017/05/26/31-maute-terrorists-6-soldiers-killed-in-ongoing-military-operations-in-marawi-city/|accessdate=26 Mayo 2017|publisher=[[Manila Bulletin]]|date=26 Mayo 2017|archive-date=26 Mayo 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170526005129/http://news.mb.com.ph/2017/05/26/31-maute-terrorists-6-soldiers-killed-in-ongoing-military-operations-in-marawi-city/|url-status=dead}}</ref><ref>https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/philippines-forces-hit-militants-civilians-wave-white-flags/2017/05/27/791d7b5a-4295-11e7-b29f-f40ffced2ddb_story.html?utm_term=.d133cf167e1c{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|last1=Cupin|first1=Bea|title=6 foreigners among terrorists killed in Marawi – AFP|url=http://www.rappler.com/nation/171025-foreign-fighters-maute-marawi|accessdate=26 Mayo 2017|publisher=[[Rappler]]|date=26 Mayo 2017|ref=rappler6foreigners}}</ref><ref name="Archive copy">{{Cite web |url=http://news.mb.com.ph/2017/05/28/afp-61-maute-members-already-killed/ |title=Archive copy |access-date=2017-05-28 |archive-date=2017-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170528122306/http://news.mb.com.ph/2017/05/28/afp-61-maute-members-already-killed/ |url-status=dead }}</ref> * 168 sundalo at pulis ang namatay (12 sa mga sundalo ang namatay sanhi ng sumablay na pagbomba mula sa himpapawid)<ref name="mbcasualties" /><ref name="holdingout">[http://aa.com.tr/en/asia-pacific/terrorists-holding-out-70-days-into-philippine-battle/873247 Terrorists holding out 70 days into Philippine battle]</ref><ref name="at85">[http://newsinfo.inquirer.net/911749/afp-death-toll-now-at-85-in-marawi-dnd-chief-cites-many-injuries AFP death toll now at 85 in Marawi; DND chief cites many injuries]</ref><ref name="82govt">{{cite web|url=http://www.rappler.com/nation/174358-death-toll-marawi-clashes-june-30|title=Marawi death toll: 82 gov't troops killed, 39 civilians slain|first=|last=|date=1 Hulyo 2017|website=Rappler|accessdate=1 Hulyo 2017}}</ref><ref>http://www.gmanetwork.com/news/news/regions/613984/13-marines-killed-40-hurt-in-16-hour-clash-with-maute-members/story/</ref><ref name="cnnphilauthoritiesroundup">{{cite news|last1=Tesiorna|first1=Ben|title=Authorities round up 250 persons of interest in Davao|url=http://cnnphilippines.com/regional/2017/05/25/authorities-250-persons-of-interest-davao.html|accessdate=25 Mayo 2017|publisher=CNN Philippines|date=25 Mayo 2017|archive-date=22 Hulyo 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722120141/http://cnnphilippines.com/regional/2017/05/25/authorities-250-persons-of-interest-davao.html|url-status=dead}}</ref><ref name="APFilipinoTroops">{{cite news|last1=Cerojano|title=Filipino troops, gunships fight militants in southern city|url=http://www.nydailynews.com/newswires/news/world/filipino-troops-gunships-fight-militants-southern-city-article-1.3194427|agency=The Associated Press|publisher=NY Daily News|date=25 Mayo 2017|access-date=27 Mayo 2017|archive-date=26 Mayo 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170526053538/http://www.nydailynews.com/newswires/news/world/filipino-troops-gunships-fight-militants-southern-city-article-1.3194427|url-status=dead}}</ref><ref name="Archive copy"/><ref name="inquirercopkilled">{{cite news|last1=Fernandez|first1=Edwin|title=Cop killed in Marawi attack had dreams of becoming a lawyer|url=https://newsinfo.inquirer.net/899344/cop-killed-in-marawi-attack-had-dreams-of-becoming-a-lawyer|accessdate=25 Mayo 2017|publisher=[[Philippine Daily Inquirer]]|date=25 Mayo 2017}}</ref><ref name="inquirerdutertemisinformed">{{cite news|last1=Alconaba|first1=Nico|title=Duterte Misinformed? Town police chief not beheaded. says: ‘Am still alive’|url=https://newsinfo.inquirer.net/899751/town-police-chief-not-beheaded|accessdate=26 Mayo 2017|publisher=[[Philippine Daily Inquirer]]|date=26 Mayo 2017}}</ref> * 87 sibilyan ang namatay (kabilang ang 40 namatay dahil sa sakit)<ref name="counting">{{cite web|title=Counting the dead in Marawi: of 384, at least 50 civilian deaths confirmed|url=http://www.mindanews.com/top-stories/2017/06/counting-the-dead-in-marawi-of-384-at-least-50-civilian-deaths-confirmed/|newspaper=Minda News|date=21 Hunyo 2017|accessdate=21 Hunyo 2017|archive-date=21 Hunyo 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621201005/http://www.mindanews.com/top-stories/2017/06/counting-the-dead-in-marawi-of-384-at-least-50-civilian-deaths-confirmed/|url-status=dead}}</ref><ref name="82govt"/><ref name="abs2civilians">{{cite news|last1=Gagalac|first1=Ron|title=At least 2 civilians dead in Marawi attack|url=http://news.abs-cbn.com/news/05/24/17/at-least-2-civilians-dead-in-marawi-attack|accessdate=26 Mayo 2017|publisher=[[ABS-CBN News]]|date=24 Mayo 2017}}</ref><ref name="abs3morecivilians">{{cite news|last1=Gagalac|first1=Ron|title=3 more civilians killed, more wounded as Marawi clashes continue|url=http://news.abs-cbn.com/news/05/26/17/3-more-civilians-killed-more-wounded-as-marawi-clashes-continue|publisher=ABS-CBN News|date=26 Mayo 2017}}</ref> * higit 1,400 tropa ng pamahalaan ang sugatan<ref name="counting"/><ref name="at852">[http://www.pna.gov.ph/articles/1001218 Wounded troops in Marawi City tiff now at 852]</ref> Ang hepe ng pulisya ng [[Malabang, Lanao del Sur|Malabang]] na si Romeo Enriquez, ay ang kinilala ni Rodrigo Duterte na ang pulis na pinugutan ng ulo, sa kanyang talumpati bilang isa sa mga pagbabatay para sa kanyang pagpapahayag ng batas militar, ngunit makalipas ay nahanap si Enriquez na buhay pa pala.<ref name="inquirerdutertemisinformed" /><ref name="abspolicechiefbeheaded">{{cite news|title=Duterte: Maute terrorists beheaded local police chief|url=http://news.abs-cbn.com/news/05/24/17/duterte-maute-terrorists-beheaded-local-police-chief|agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[ABS-CBN News]]|date=25 Mayo 2017}}</ref><ref name="wapopolicechiefstillalive">{{cite news|last1=Rauhala|first1=Emily|title=In declaring martial law, Duterte cited the beheading of a police chief — who is still alive|url=https://www.washingtonpost.com/world/duterte-justified-martial-law-over-the-beheading-of-a-police-chief--who-is-still-alive/2017/05/26/b6f0a9f2-41d7-11e7-9851-b95c40075207_story.html?utm_term=.09e9bfb52c0b|publisher=[[The Washington Post]]|date=26 Mayo 2017}}</ref><ref name="apforeignfighters">{{cite news|title=The Latest: Foreign fighters among militants in Philippines|url=http://hosted2.ap.org/APDEFAULT/3d281c11a96b4ad082fe88aa0db04305/Article_2017-05-26-AS--Philippines-Muslim%20Militants-The%20Latest/id-0bf30e66892e4dde8e198523c0bcdb17|publisher=[[Associated Press]]|date=26 Mayo 2017}}</ref> Ang napatay na pulis ay makalipas kinilala na nang tama ng Pambansang Pulisya sa [[Awtonomong Rehiyon sa Muslim Mindanao]] bilang si Senior Inspector Freddie Solar, isang dating hepe ng pulisya ng Malabang at kasapi ng Yunit Kontra Droga ng pulis panlalawigan ng Lanao del Sur.<ref>{{cite web|url=http://news.abs-cbn.com/news/05/27/17/police-chief-thought-to-have-been-beheaded-says-it-wasnt-him |title=Police chief thought to have been beheaded says it wasn't him |publisher=[[ABS-CBN News]] |author1=Andong, L.M.L. |author2=Arevalo, R. |date=27 Mayo 2017 |accessdate=28 Mayo 2017}}</ref> Bukod sa mga namatay, halos nasira ang buong Marawi sa itinuturing na bilang pinakamabigat na labanan sa Pilipinas mula noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]].<ref name="eco">{{cite news|title=Winning the war with IS in the Philippines, but losing the peace|url=https://www.economist.com/news/asia/21725287-army-close-recapturing-militant-infested-provincial-capital-winning-war|accessdate=22 Hulyo 2017|work=[[The Economist]]|date=20 Hulyo 2017}}</ref> '''Pagkamatay ng mga nagsilikas dahil sa mga sakit''' Ayon sa ulat ng [[Kagawaran ng Kalusugan (Pilipinas)|Kagawaran ng Kalusugan]] noong ika-16&nbsp;ng Hunyo, 'di hihigit sa 40 lumikas, na nanatili sa labas ng mga "evacuation center", ay namatay sa pagkauhaw. Habang ang 19 na iba pa ay binawian ng buhay dahil sa kumalat na mga sakit na sanhi ng pananatili sa masisikip na mga kampo ng paglilikas.<ref name="59Marawi">{{cite web|url=http://aa.com.tr/en/asia-pacific/philippines-59-marawi-city-evacuees-die-of-diseases/842956|title=Philippines: 59 Marawi city evacuees die of diseases|publisher=Anadolu Agency|date=16 Hunyo 2017}}</ref><ref name="nofailure">{{cite web|title=‘No failure of intelligence in Marawi’|url=http://www.philstar.com/headlines/2017/06/18/1711130/no-failure-intelligence-marawi|newspaper=The Philippine Star|date=18 Hunyo 2017 |accessdate=18 Hunyo 2017}}</ref> Itong ulat ay itinama ng Kalihim ng Kagawaran ng Kalusugan na si Paulyn Ubial bilang 4 lamang sa mga lumikas ang namatay dahil sa pagkauhaw, sa halip na 40.<ref>{{Cite news|url=http://news.abs-cbn.com/news/06/19/17/ubial-denies-deaths-of-59-marawi-evacuees|title=Ubial denies deaths of 59 Marawi evacuees|last=News|first=ABS-CBN|work=ABS-CBN News|access-date=2017-07-22|language=Ingles}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.gmanetwork.com/news/news/nation/614930/ubial-denies-reports-59-marawi-refugees-have-died-in-evacuation-centers/story/|title=Ubial denies reports 59 Marawi refugees have died in evacuation centers|work=GMA News Online|access-date=2017-07-22|language=Ingles}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.pna.gov.ph/articles/995959|title=DOH denies citing 59 evacuees from Marawi died of various illnesses|access-date=2017-07-22|language=Ingles|archive-date=2017-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619235524/http://www.pna.gov.ph/articles/995959|url-status=dead}}</ref> ==Reaksyon== ===Social media=== [[File:PNP Advisory on Marawi crisis.jpg|thumb|Ang paalala ng Pambansang Pulisya ng Pilipinas (PNP) kaugnay sa paggamit ng social media na may kinalaman sa krisis sa Marawi.]] Ang mga reaksyon ukol sa pagpapahayag ng batas militar ay halo sa social media.<ref name="rappler3">{{cite web|url=http://www.rappler.com/technology/social-media/170749-martial-law-mindanao-netizens-reactions |title=Netizens terrified or trusting of martial law in Mindanao |publisher=Rappler.com |date=2017-05-14 |accessdate=2017-05-25}}</ref> Bumuhos ang dasal sa social media sa gitna ng mga ulat ng pagsakop at panununog ng Maute sa mga pampubliko at pampribadong pasilidad sa Marawi, hapon ng Martes kasama ang hashtag na #PrayForMarawi (Dasal para sa Marawi) na naging trending sa social media.<ref>{{cite news|url=http://cnnphilippines.com/news/2017/05/24/PrayforMarawi-trends-on-social-media.html|title=#PrayForMarawi trends on social media|accessdate=24 Mayo 2017|date=24 Mayo 2017|publisher=CNN Philippines|archive-date=31 Disyembre 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171231235207/http://cnnphilippines.com/news/2017/05/24/PrayforMarawi-trends-on-social-media.html|url-status=dead}}</ref> Sa gitna ng mga hindi kumpirmadong ulat ng pagpupugot ng ulo at pandurukot, ang tagapagsalita ng Pambansang Pulisya na si Dionardo Carlos ay nakiusap sa mga mamamayan na limitahan ang "sa kung anong nalalaman nila, nakikita nila" sa paggawa ng mga post na may kinalaman sa nangyayari ngayon sa Marawi sa social media.<ref>{{cite news|url=http://www.rappler.com/nation/170789-pnp-marawi-social-media|title=PNP: Limit Marawi posts to 'what you know, what you see'|author=Cupin, Bea|publisher=[[Rappler]]|date=24 Mayo 2017|accessdate=24 Mayo 2017}}</ref> Ilang mga Pilipinong personalidad ang naglahad ng kanilang mga reaksyon sa nagpapatuloy na labanan sa pagitan ng mga puwersa ng pamahalaan at Maute sa Mindanao. Ilang mga sikat rin ang nanawagan ng pagkakaisa sa kabila ng pagkakaiba-iba sa alyansang pulitikal.<ref>{{cite web|last1=Nelz|first1=Jay Nelz|title=Pinoy Celebrities React To Ongoing Marawi City Clash|url=https://philnews.ph/2017/05/24/pinoy-celebrities-react-ongoing-marawi-city-clash/|website=Philippine News|publisher=PhilNews.ph|accessdate=25 Mayo 2017|date=24 Mayo 2017}}</ref> ===Ibang bansa=== * {{Flag|Tsina}}: Ang tagapagsalita ng Ministrong Pandaigdigan ng Tsina na si Lu Kang ay nagpahayag ng malaking suporta ng kanyang bansa para sa mga puwersa ng pamahalaan ng Pilipinas at sinabi na "ang terorismo ay ang karaniwang kalaban ng sangkatauhan. Nauunawaan at sinusuportahan ng Tsina ang pamahalaan ng Pilipinas sa pagsugpo sa terorismo." Dagdag ni Kang, "naniniwala kami na sa ilalim ng pamumuno ni Pangulong Duterte, maipapanatili ng pamahalaan ng Pilipinas ang seguridad at katatagan sa rehiyon ng Mindanao."<ref>{{cite web|url=http://www.pna.gov.ph/articles/990747 |title=PHL's crackdown on terrorism gets China's support |publisher=[[Philippine News Agency]] |author=Musico, J.F. |date=25 Mayo 2017 |accessdate=26 Mayo 2017}}</ref> * {{Flag|Malaysia}}: Agad na sinimulan ng Malaysia na higpitan ang hangganan nito sa Pilipinas pagkatapos inihayag ng pangulo ang batas militar. Ang Inspektor-Heneral ng Pulisya na si Khalid Abu Bakar sinabi na sila'y “nag-iingat, at laging alisto sa kung anong nangyayari sa kalapit na Pilipinas”.<ref>{{cite web|url=http://m.todayonline.com/world/asia/malaysia-tighten-borders-after-duterte-announces-martial-law-report|title=Malaysia to tighten borders after Duterte announces martial law: Report|publisher=Today Online|date=25 Mayo 2017|accessdate=25 Mayo 2017|archive-date=29 Mayo 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170529034231/http://m.todayonline.com/world/asia/malaysia-tighten-borders-after-duterte-announces-martial-law-report|url-status=dead}}</ref> Ang Punong Ministro ng Malaysia na si [[Najib Razak]] ay inanunsiyo rin na ang kanyang pamahalaan ay aalok ng suporta sa mga hukbo ng Pilipinas.<ref>{{cite news|last1=Mateo|first1=Janvic|title=Malaysia offers help in Philippines fight vs terrorists|url=http://www.philstar.com/headlines/2017/05/28/1704321/malaysia-offers-help-philippines-fight-vs-terrorists|accessdate=28 Mayo 2017|work=[[The Philippine Star]]|date=28 Mayo 2017}}</ref> * {{Flag|Rusya}}: Si Pangulong [[Vladimir Putin]] ay nagpaabot ng kanyang pakikiramay sa mga biktima ng pag-atake sa Marawi matapos iklian ni Pangulong Duterte ang kanyang pagbisita sa [[Moscow]]. Sa kanilang pagpupulong sa Kremlin, sinabi ni Putin kay Duterte na "ako at ang aking mga kasamahan ay lubos na nauunawaan na kailangan mong umalis upang bumalik sa iyong bayan" at inihayag na sana'y ang gulo "ay malulutas sa lalong madaling panahon at sa kaunting mga nasawi lamang."<ref name="putin">{{cite web|url=http://www.gmanetwork.com/news/news/nation/611943/putin-condoles-with-marawi-clash-victims/story/ |title=Putin condoles with Marawi clash victims |publisher=[[GMA News]] |author=Macas, T. |date=24 Mayo 2017 |accessdate=24 Mayo 2017}}</ref> * {{Flag|Nagkakaisang Kaharian}}: Binalaan ng pamahalaan ng Britanya ang kanilang mga mamamayan na iwasang bumiyahe sa kanlurang Mindanao, kasama na ang Marawi kung saan nagpapatuloy pa rin ang labanan sa pagitan ng militar at Maute.<ref>{{cite web|url=http://news.abs-cbn.com/news/05/24/17/uk-warns-vs-travel-to-marawi-city-rest-of-western-mindanao |title=UK warns vs travel to Marawi City, rest of western Mindanao &#124; ABS-CBN News |publisher=News.abs-cbn.com |date=2017-05-24 |accessdate=2017-05-25}}</ref> * {{Flag|Estados Unidos}}: Ang Kalihim sa Pahayagan ng [[White House]] na si [[Sean Spicer]] ay naglabas ng pahayag na kinokondena ang "kamakailang karahasang kagagawan ng isang pangkat ng teroristang may kaugnayan sa Islamikong Estado sa katimugang Pilipinas" at sinabing, "itong mga duwag na terorista ay pumatay ng mga Pilipinong alagad ng batas at nilalagay sa kapahamakan ang buhay ng mga inosenteng mamamayan." Tiniyak ng White House sa Pilipinas ang suporta nito sa mga pagsusumikap laban sa terorismo at sinabing, "ang Estados Unidos ay ipinagmamalaking kakampi ang Pilipinas, at ipagpapatuloy ang pakikipagtulungan sa Pilipinas upang i-adres ang mga banta sa kapayapaan at kaligtasan ng ating mga bansa."<ref>{{cite web|url=http://news.abs-cbn.com/news/05/25/17/us-assures-ph-of-support-as-clashes-continue-in-marawi |title=U.S. assures PH of support as clashes continue in Marawi |publisher=[[ABS-CBN News]] |date=25 Mayo 2017 |accessdate=26 Mayo 2017}}</ref> ==Tingnan rin== *[[2013 Krisis sa Lungsod ng Zamboanga]] *[[Digmaang Pangterorismo]] *[[Islamikong terorismo sa Pilipinas]] *[[Islamismo]] ==Mga sanggunian== {{Reflist}} ==Mga kawing panlabas== *{{Commons-inline|Category:Marawi crisis|krisis sa Marawi}} *[http://pia.gov.ph/mindanaohour Oras Mindanao] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170603040553/http://pia.gov.ph/mindanaohour |date=2017-06-03 }} ng [[Kawanihan sa Impormasyon ng Pilipinas]] [[Kategorya:Insidente ng terorismo sa Pilipinas noong 2017]] [[Kategorya:Terorismo sa Pilipinas]] c43j2wztzkiyw6vwumaqvdmte9ftkq1 Lupercal 0 259740 2227800 2090958 2026-09-22T22:35:22Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227800 wikitext text/x-wiki Ang '''Lupercal''' (mula sa salitang [[Wikang Latin|Latin]] na ''lupa'' na nangangahulugang ''[[Lobong kulay-abo|babaeng lobo]]'') ay isang [[kuweba]] sa paanan ng katimugang gilid ng [[Burol ng Palatino]] sa [[Roma]], sa pagitan ng [[Templo ni Apollo Palatinus]] at ng [[Basilica di Sant'Anastasia al Palatino]]. Sa [[Pagtatatag ng Roma|alamat ng pagtatatag ng Roma]], natagpuan sina [[Romulus at Remus]] ng isang [[babaeng lobo]] na nagpasuso sa kanila hanggang sa inampon sila ng pastol na si [[Faustulus]]. Kalaunan, ang mga pari ng Lupercus ay nagdiwang doon ng ilang seremoniya ng [[Lupercalia]] (o ang sinaunang pagdiriwang Romano ng [[pagpapadalisay]] at [[pertilidad]]), mula sa mga unang araw ng Lungsod hanggang sa taong 494 P.K., nang winakasan ni [[Papa Gelasio I]] ang gawi. Noong Enero 2007, ipinahayag ni arkeologong Irene Iacopi na maaaring natuklas niya ang maalamat na kuweba sa ilalim ng mga tira ng bahay ni [[Augustus]] sa Palatine. Nagkataong ang mga arkeologo ay nakatuklas ng kuwebang 15-metro ang lalim habang nagsasagawa ng pagpapanumbalik sa ng humihinang palasyo.<ref name="Valsecchi">{{cite news | first = Maria Cristina | last = Valsecchi | url = http://news.nationalgeographic.com/news/2007/01/070126-rome-palatine.html | title = Sacred Cave of Rome's Founders Discovered, Archaeologists Say | work = National Geographic News | publisher = [[National Geographic Society|National Geographic]] | date = 26 Enero 2007 | accessdate = 20 Nobyembre 2007 | archive-date = 30 Enero 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070130144937/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/01/070126-rome-palatine.html | url-status = dead }}</ref><ref>[http://terraeantiqvae.blogia.com/2007/112001-descubren-la-cueva-donde-romulo-y-remo-fueron-amamantados-por-la-loba.php "Descubren la cueva donde Rómulo y Remo fueron amamantados por la loba"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090316103857/http://terraeantiqvae.blogia.com/2007/112001-descubren-la-cueva-donde-romulo-y-remo-fueron-amamantados-por-la-loba.php |date=16 Marso 2009 }}</ref> Noong Nobyembre 20, 2007, inilabas ang unang hanay ng mga retratong nagpapakita ng kaha (''vault'') ng kuweba na tinatakpan ng mga makukulay na [[mosaic]], batong pumita at [[kabibe]]. Ang gitna ng kisame ay tinatampok ng larawan ng isang puting agila, ang simbolo ng [[Imperyong Romano]] noong paghahari ni Augustus, ang unang emperador ng Roma. Hanggang sa ngayon, hinahanap pa rin ng mga arkeologo ang pasukan ng groto.<ref name="Jaggard">{{cite news | first = Victoria | last = Jaggard | authorlink = | url = http://news.nationalgeographic.com/news/2007/11/071120-rome-grotto.html | title = Photo in the News: Grotto of Rome's Founders Revealed | work = National Geographic News | publisher = National Geographic | date = 20 November 2007 | accessdate = 21 November 2007 | archive-date = 21 Nobiyembre 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071121132109/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/11/071120-rome-grotto.html | url-status = dead }}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{stub}} [[Kategorya:Lungsod ng Roma]] ih20pesn62nmrbx9jiqt2b20v6qt87q Felis 0 263236 2227881 2224634 2026-09-23T01:48:36Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2227881 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | name = ''Felis'' | fossil_range = [[Messinian]] – [[Holocene]] {{Fossilrange|7|0}} | image = Wildkatze MGH.jpg | image_caption = ''[[Felis silvestris]]'' | taxon = Felis | authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]] | subdivision_ranks = Species | subdivision = *''[[Felis bieti]]'' *''[[Felis catus]]'' *''[[Felis chaus]]'' *''[[Felis lybica]]'' *''[[Felis margarita]]'' *''[[Felis nigripes]]'' *''[[Felis silvestris]]'' *''[[Felis attica]]'' [[Ekstinsiyon|†]] *''[[Felis lunensis]]'' [[Ekstinsiyon|†]] | range_map = Felis range.png | range_map_caption = }} Ang '''''Felis''''' ay isang genus ng maliit at katamtaman ang laki ng uri ng pusa na katutubong sa karamihan ng [[Aprika]] at timog ng 60° latitude sa [[Europa]] at [[Asya]] sa [[Indochina]]. Kasama rin sa genus na ito ang ''domestic cat''. Ang pinakamaliit na ''Felis'' species ay ang ''black-footed cat'' na may ulo at haba ng katawan mula 38 hanggang 42 cm (15 hanggang 17 in). Ang pinakamalaking ay ang ''jungle cat'' na may ulo at haba ng katawan mula 62 hanggang 76 cm (24 hanggang 30 sa). Ang Felis species ay naninirahan sa malawak na hanay ng iba't ibang tirahan, mula sa lupain hanggang sa disyerto, at sa pangkalahatan ay hinahayaan ang mga maliliit na [[rodent]], mga [[ibon]] at iba pang maliliit na hayop, depende sa kanilang lokal na kapaligiran. == Mga species == {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item (concat("''[[", ?taxonname, "]]''") as ?taxonLink) (concat("[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=", ?msw, " Mammal Species of the World]") as ?mswLink) WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q16521 ; wdt:P105 wd:Q7432 ; wdt:P171* wd:Q228283 ; wdt:P225 ?taxonname . optional { ?item wdt:P959 ?msw . } } |columns=P18:Larawan,?taxonLink:Species,P1843:Ibang tawag,?mswLink:MSW |section= |min_section=3 |sort=P225 |links=text |thumb=128 |autolist=fallback }} {| class='wikitable sortable' ! Larawan ! Species ! Ibang tawag ! MSW |- | | ''[[Felis affinis]]'' | | |- | | ''[[Felis agrius]]'' | | |- | | ''[[Felis aurata]]'' | | |- | | ''[[Felis aztecus]]'' | | |- | | ''[[Felis badia]]'' | | |- | | ''[[Felis bangsi]]'' | | |- | | ''[[Felis bengalensis]]'' | | |- | [[Talaksan:Chinese Mountain Cat (Felis Bieti) in XiNing Wild Zoo 2.jpg|center|128px]] | ''[[Felis bieti]]'' | es:Gato de Biet<br/>es:Gato del Desierto de China<br/>fr:Chat de Biet<br/>en:Chinese alpine steppe cat<br/>en:Chinese desert cat<br/>en:Chinese mountain cat<br/>en:Chinese steppe cat<br/>en:grass cat<br/>de:Graukatze<br/>zh:Q8514猫<br/>zh:荒漠猫 | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000030 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Felis bituminosa]]'' | | |- | [[Talaksan:PSM V51 D522 Felis bracatta from southern brazil.png|center|128px]] | ''[[Felis braccata]]'' | | |- | | ''[[Felis brachyrhyncha]]'' | | |- | | ''[[Felis brachyura]]'' | | |- | | ''[[Felis cafra]]'' | | |- | | ''[[Felis californica]]'' | | |- | | ''[[Felis caligata]]'' | | |- | | ''[[Felis capensis]]'' | | |- | | ''[[Felis caracal]]'' | | |- | | ''[[Felis catolynx]]'' | | |- | [[Talaksan:Cat November 2010-1a.jpg|center|128px]] | ''[[Felis catus]]'' | zh-tw:貓<br/>fi:kissa<br/>en:cat<br/>nb:huskatt<br/>syl:ꠝꠦꠇꠥꠞ<br/>ar:الضَيْوَن<br/>ar:السِّنَّور البرّي<br/>ar:القط البرِّي<br/>ro:Pisică sălbatică<br/>su:ucing<br/>sl:domača mačka<br/>ru:кошка<br/>nl:huiskat | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000031 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Felis centralis]]'' | | |- | | ''[[Felis charltonii]]'' | | |- | [[Talaksan:FelisChausMunsiari1.jpg|center|128px]] | ''[[Felis chaus]]'' | en:Jungle cat<br/>es:Gato de la Jungla<br/>es:Gato de los Pantanos<br/>fr:Chat de jungle<br/>fr:Chat des Marais<br/>en:Jungle Cat<br/>en:Reed Cat<br/>en:Swamp Cat<br/>de:Rohrkatze<br/>en:jungle cat<br/>fr:Chat des marais<br/>es:Gato de los pantanos<br/>es:Gato de la jungla<br/>zh:丛林猫<br/>ast:gatu la xungla<br/>sl:džungelska mačka<br/>sl:močvirski ris | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000032 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Felis chinensis]]'' | | |- | | ''[[Felis colocola]]'' | | |- | | ''[[Felis concolor]]'' | | |- | | ''[[Felis constantina]]'' | | |- | | ''[[Felis coryi]]'' | | |- | | ''[[Felis couguar]]'' | | |- | | ''[[Felis daemon]]'' | | |- | | ''[[Felis daggetti]]'' | | |- | | ''[[Felis discolor]]'' | | |- | | ''[[Felis dominicanorum]]'' | | |- | | ''[[Felis eira]]'' | | |- | | ''[[Felis elegans]]'' | nl:langstaart tijgerkat | |- | | ''[[Felis emiliae]]'' | | |- | [[Talaksan:Prionailurus bengalensis euptilurus (9413725653).jpg|center|128px]] | ''[[Felis euptilura]]'' | | |- | | ''[[Felis fasciatus]]'' | | |- | | ''[[Felis fearonii]]'' | | |- | | ''[[Felis fearonis]]'' | | |- | | ''[[Felis garleppi]]'' | | |- | | ''[[Felis glaucula]]'' | | |- | [[Talaksan:Zoological researches in Java, and the neighbouring islands BHL47293086.jpg|center|128px]] | ''[[Felis gracilis]]'' | | |- | | ''[[Felis grampia]]'' | | |- | | ''[[Felis guigna]]'' | | |- | | ''[[Felis guttata]]'' | | |- | | ''[[Felis haussa]]'' | | |- | | ''[[Felis hawveri]]'' | | |- | | ''[[Felis herschelii]]'' | | |- | | ''[[Felis hippolestes]]'' | | |- | | ''[[Felis improcera]]'' | | |- | | ''[[Felis ingrami]]'' | | |- | | ''[[Felis insularis]]'' | | |- | | ''[[Felis jacobita]]'' | | |- | | ''[[Felis jaguarundi]]'' | | |- | [[Talaksan:Zoological researches in Java, and the neighbouring islands BHL47293381.jpg|center|128px]] | ''[[Felis javanensis]]'' | | |- | [[Talaksan:Die Säugthiere in Abbildungen nach der Natur, mit Beschreibungen (Plate CV) (8557363792).jpg|center|128px]] | ''[[Felis jubata]]'' | | |- | | ''[[Felis lanea]]'' | | |- | | ''[[Felis leo]]'' | | |- | | ''[[Felis leopardalis]]'' | | |- | | ''[[Felis leopardus]]'' | | |- | [[Talaksan:Felis silvestris lybica 1.jpg|center|128px]] | ''[[Felis lybica]]'' | zh:野猫<br/>ro:Pisică sălbatică africană<br/>nl:Afrikaanse wilde kat | |- | | ''[[Felis lynx]]'' | nl:lynx<br/>fr:lynx boréal<br/>en:lynx, eurasian lynx<br/>de:Eurasiatischer Luchs<br/>sl:evrazijski ris | |- | | ''[[Felis maculata]]'' | | |- | | ''[[Felis manchurica]]'' | | |- | | ''[[Felis manul]]'' | en:Pallas’s Cat<br/>en:Manul<br/>de:Manul | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000043 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:SandCat12.jpg|center|128px]] | ''[[Felis margarita]]'' | en:Sand cat<br/>es:Gato de las Arenas<br/>es:Gato del Sahara<br/>fr:Chat des sables<br/>en:Sand Cat<br/>en:Sand Dune Cat<br/>de:Sandkatze<br/>de:Wüstenkatze<br/>ast:gatu'l sable<br/>ro:Pisică de deșert<br/>ro:Pisică de nisip<br/>ro:Pisică de barcană | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000047 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Felis marmorata]]'' | | |- | | ''[[Felis megabalica]]'' | | |- | | ''[[Felis mexicana]]'' | | |- | | ''[[Felis mexicana]]'' | | |- | | ''[[Felis mexicana]]'' | | |- | | ''[[Felis mexicana]]'' | | |- | | ''[[Felis moormensis]]'' | nl:bruine tijgerkat | |- | | ''[[Felis nebulosa]]'' | | |- | | ''[[Felis neglecta]]'' | | |- | | ''[[Felis nepalensis]]'' | | |- | | ''[[Felis nigra]]'' | | |- | [[Talaksan:Zoo Wuppertal Schwarzfusskatze.jpg|center|128px]] | ''[[Felis nigripes]]'' | en:Black-footed cat<br/>es:Gato de Pies Negros<br/>es:Gato Patinegro<br/>fr:Chat à pieds noirs<br/>en:Black-footed Cat<br/>en:Small-spotted Cat<br/>de:Schwarzfußkatze<br/>ro:Pisică cu picioare negre | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000054 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Felis ocreata]]'' | | |- | | ''[[Felis olympus]]'' | | |- | | ''[[Felis onca]]'' | | |- | | ''[[Felis oregonensis]]'' | | |- | | ''[[Felis ornata]]'' | | |- | [[Talaksan:Leopardus pajeros Werner.JPG|center|128px]] | ''[[Felis pajeros]]'' | | |- | | ''[[Felis pardalis]]'' | | |- | | ''[[Felis pardina]]'' | | |- | | ''[[Felis pardinoides]]'' | | |- | | ''[[Felis pardochrous]]'' | | |- | | ''[[Felis pardoides]]'' | | |- | | ''[[Felis pardus]]'' | | |- | | ''[[Felis patagonica]]'' | | |- | | ''[[Felis pennsylvanica]]'' | | |- | | ''[[Felis pirrensis]]'' | | |- | | ''[[Felis planiceps]]'' | | |- | | ''[[Felis pulchella]]'' | | |- | | ''[[Felis puma]]'' | | |- | | ''[[Felis ricketti]]'' | | |- | | ''[[Felis rubiginosa]]'' | | |- | | ''[[Felis rubiginosus]]'' | | |- | | ''[[Felis rufa]]'' | | |- | | ''[[Felis rutilus]]'' | | |- | | ''[[Felis senegalensis]]'' | | |- | [[Talaksan:Die Säugthiere in Abbildungen nach der Natur, mit Beschreibungen (Plate CVIII) (8557366038).jpg|center|128px]] | ''[[Felis serval]]'' | | |- | | ''[[Felis servalina]]'' | | |- | [[Talaksan:Felis silvestris silvestris Luc Viatour.jpg|center|128px]] | ''[[Felis silvestris]]'' | es:Gato Montés<br/>es:Gato Silvestre<br/>fr:Chat sauvage<br/>en:wild cat<br/>de:Wildkatze<br/>cs:kočka divoká<br/>nl:wilde kat<br/>fr:chat sauvage, chat sauvage deurope, chat forestier<br/>zh:野猫<br/>ast:algaire<br/>ast:gatu algaire<br/>ast:gatona rabiada<br/>sl:divja mačka<br/>zh:草原斑猫<br/>ro:Pisică sălbatică europeană<br/>hu:vadmacska<br/>en:European wildcat | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000057 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Felis sp.]]'' | | |- | [[Talaksan:Zoological researches in Java, and the neighbouring islands BHL47293080.jpg|center|128px]] | ''[[Felis sumatrana]]'' | | |- | | ''[[Felis tartessia]]'' | | |- | | ''[[Felis temminckii]]'' | | |- | | ''[[Felis tenasserimensis]]'' | | |- | | ''[[Felis tigrina]]'' | | |- | | ''[[Felis tigris]]'' | | |- | | ''[[Felis togoensis]]'' | | |- | | ''[[Felis uncia]]'' | | |- | | ''[[Felis undata]]'' | | |- | | ''[[Felis venatica]]'' | | |- | | ''[[Felis villosa]]'' | | |- | | ''[[Felis viverrinus]]'' | | |- | | ''[[Felis wagati]]'' | | |- | | ''[[Felis weidii]]'' | | |- | | ''[[Felis yagouaroundi]]'' | | |} {{Wikidata list end}} {{stub}} [[kategorya:Felis|*]] [[kategorya:Felidae]] jy4xuinovfnsr1l6q2ieti4jcd5c7gh Kris Wu 0 275101 2227766 2169022 2026-09-22T19:50:36Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227766 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Chris Wu}} {{Infobox Chinese-language singer and actor | chinesename = 吴亦凡 | pinyinchinesename = Wú Yìfán | name = Kris Wu | birth_name = 李嘉恒 <br/>Lǐ Jiāhéng<ref name=birth>{{cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm6806246/bio|title=Kris Wu|work=[[Internet Movie Database]]}}</ref> | background = solo_singer | image = Kris Wu at the Hallyu Star Street on March 2014 02.jpg | image_size = | caption = Kris Wu at the Hallyu Star Street in March 2014 | birth_date = {{birth date and age|mf=yes|1990|11|6}} | birth_place = [[Guangzhou]], Guangdong, {{PRC}} | origin = {{CAN}} | nationality = Canadian<ref name=birth /> | alias = | occupation = {{hlist|[[Actor]]|[[Singer-songwriter]]|[[Rapper]]|[[Model (person)|Model]]}} | genre = {{hlist|[[C-pop]]|[[K-pop]]|[[Hip hop music|Hip-hop]]|[[Contemporary R&B|R&B]]}} | label = {{hlist|[[S.M. Entertainment]]|{{nowrap|Kris Wu Studio}}|{{nowrap|[[Creative Artists Agency]]}}}} | associatedact = {{hlist|[[Exo (band)|EXO]]|[[Exo (band)|EXO-M]]|[[SM Town]]}} | height = | website = |gender=male}} {{Infobox Chinese|child= | name1 = Wu Yifan | t = 吳亦凡 | s = 吴亦凡 | p = Wú Yìfán | altname = Li Jiaheng | t2 = 李嘉恆 | s2 = 李嘉恒 | p2 = Lǐ Jiāhéng }} {{Chinese name |[[Wu (surname)|Wu]]}} {{Contains Chinese text}} Si '''Kris Wu''' ({{zh|t=吳亦凡|s=吴亦凡|p=Wú Yìfán}}, pag-pronounced na {{IPAc-cmn|u|2|-|i|4|f|an|4}}, {{respell|OO|_|EE|fawn}}, ipinanganak noong Nobyembre 6, 1990) ay isang aktor mula sa [[Tsina]] na dating miyembro ng grupong [[Exo]] mula 2012 hanggang 2014. Siya rin ay aktibo bilang isang solo artist at aktor sa Tsina at siya ay ibinida sa mga pelikulang #1 box office hits tulad ng ''[[Mr. Six (pelikula)|Mr. Six]]'' (2015) at ''[[Journey to the West: The Demons Strike Back]]'' (2017), na naging mga highest grossing na mga pelikula ng Tsina. Ang unang pelikula niya sa [[Hollywood]] ay ang ''[[XXX: The Return of Xander Cage|xXx: The Return of Xander Cage]]'' (2017). ==Kamusmusan== Si Wu ay ipinanganak bilang Li Jiaheng ({{zh|c=李嘉恒|p=Lǐ Jiāhéng|}}); ang kanyang legal na pangalang Intsik ay pinalitan ng ulit sa Wu Yi Fan ({{zh|s=吴亦凡|t=吴亦凡|p=Wú Yìfán}}). Siya ay ipinanganak at lumaki sa [[Guangzhou]], [[Guangdong]]. Sa edad na 10, lumipat siya sa [[Vancouver]], [[British Columbia]], Canada, kasama ang kanyang ina. Bumalik siya sa Tsina sa edad na 11 at nag-aral sa [[:zh: 廣州市第七中學|Guangzhou No. 7 Middle School]] para sa isang maikling panahon, pagkatapos ay bumalik siya sa Vancouver, kung saan siya pumasok sa [[Point Grey Secondary School]] at [[Sir Winston Churchill Secondary School (Vancouver)|Sir Winston Churchill Secondary School]]. Sa edad na 18, si Wu ay nag-attend para sa Canadian ''Global Auditions'' ng [[S.M. Entertainment]], na kung saan ito na-held sa [[Vancouver]]. Pagkatapos siyng nagpasa sa auditions, siya ay pumunta ng [[Timog Korea]] noong January 2008 at naging isang trainee ng isang kompanya. ==Karera== ===[[Exo]] (2012-2014)=== ===Pagsasabak sa pag-arte (2015-kasalukuyan)=== Siya rin ay bumida sa pelikulang ''[[Mr. Six (pelikula)|Mr. Six]]'', na naka bilang sa [[Venice Film Festival]]. Ang pelikulang ito ay isang box-office hit, naghahalaga raw ito ng US$137 milyong at naging isa sa mga highest-grossing films sa Tsina. Noong Enero 2017, ginawa ni Wu ang kanyang US debut film sa [[D. J. Caruso]] na ''[[XXX: Return of Xander Cage|XXx: Return of Xander Cage]]''.<ref name=":5">{{cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201602101328380227906_2|work=[[The Korea Herald]]|date=February 10, 2016|title=Kris Wu to star in Hollywood flick}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.flickeringmyth.com/2016/12/kris-wus-nicks-gets-an-xxx-return-of-xander-cage-character-trailer/|title=Kris Wu’s Nicks gets an xXx: Return of Xander Cage character trailer|website=Flickering Myth|date=January 19, 2016|access-date=Disyembre 11, 2018|archive-date=Mayo 2, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502055200/https://www.flickeringmyth.com/2016/12/kris-wus-nicks-gets-an-xxx-return-of-xander-cage-character-trailer/|url-status=dead}}</ref> Inilabas niya ang nag-iisang "Juice", na nagtatampok ng [[Vin Diesel]] sa video ng musika, bilang bahagi ng soundtrack noong Enero 19.<ref>{{Cite news|url=http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/7661740/kris-wu-juice-video-vin-diesel-xxx-soundtrack-premiere|title=Kris Wu & Vin Diesel 'Pull Up and Flex' in 'Juice' for 'xXx: Return of Xander Cage': Exclusive Video Premiere|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=February 22, 2017}}</ref> Pagkatapos ay nakipaglaro si Wu sa pelikula ni [[Stephen Chow]], ''[[Paglalakbay sa Kanluran: Ang Mga Demonyo ay Bumalik]]'', gumanap bilang [[Tang Sanzang]].<ref name=":6">{{cite web|title='Journey' sequel's producer stands by star Kris Wu|url=http://usa.chinadaily.com.cn/culture/2016-12/26/content_27773992.htm|website=[[China Daily]]|date=December 26, 2016|access-date=Disyembre 11, 2018|archive-date=Marso 20, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320144713/http://usa.chinadaily.com.cn/culture/2016-12/26/content_27773992.htm|url-status=dead}}</ref> Noong Hulyo 2017, bumida si Wu sa science-fiction film ni [[Luc Besson]] na ''[[Valerian and the City of a Thousand Planets]]''.<ref name=":7">{{cite web |url=http://www.china.org.cn/arts/2015-12/17/content_37336485.htm|title=Luc Besson sets Kris Wu to star in 'Valerian'|website=[[China Internet Information Center]]|accessdate= December 15, 2015}}</ref> ==Pilmograpiya== {{main article|Pilmograpiya ni Kris Wu}} ===Pelikula=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col"| Year ! scope="col"| Title ! scope="col"| Chinese title ! scope="col"| Role ! scope="col"| Notes ! scope="col" | Ref. |- | rowspan="2" | 2015 | ''[[Somewhere Only We Know (film)|Somewhere Only We Know]]'' | 有一个地方只有我们知道 | Ze Yang | |{{fact}} |- | ''[[Mr. Six (pelikula)|Mr. Six]]'' | 老炮儿 | Xiao Fei | |{{fact}} |- | rowspan="4" | 2016 | ''[[The Mermaid (2016 film)|The Mermaid]]'' | 美人鱼 |Long Jianfei | Cameo |<ref name=":2">{{cite news|url=http://ent.sina.com.cn/m/c/2015-01-15/doc-iavxeafs0041208.shtml|title=《美人鱼》邓超杀青亲亲星爷 吴亦凡加盟|date=January 15, 2015|website=[[Sina Corp|Sina]]}}</ref> |- |''[[So Young 2: Never Gone]]'' | 致青春2：原来你还在这里 |Cheng Zheng | |{{fact}} |- | ''[[Sweet Sixteen (2016 film)|Sweet Sixteen]]'' | 夏有乔木，雅望天堂 | Xia Mu | |{{fact}} |- | ''[[L.O.R.D: Legend of Ravaging Dynasties]]'' | 爵迹 | Yin Chen | |{{fact}} |- | rowspan="4" | 2017 | ''[[XXX: Return of Xander Cage]]'' | 极限特工3：终极回归 | Harvard "Nicks" Zhou | |<ref name=":5" /> |- | ''[[Journey to the West: The Demons Strike Back]]'' | 西遊伏妖篇 | [[Xuanzang (Paglalakbay sa Kanluran)|Tang Sanzang]] | |<ref name=":6" /> |- | ''[[Valerian and the City of a Thousand Planets]]'' | 星际特工 | Captain Neza | |<ref name=":7" /> |- | ''[[Europe Raiders]]'' | 欧洲攻略 |Le Qi | |{{fact}} |- |2018 |[[L.O.R.D: Legend of Ravaging Dynasties 2]] |爵跡2：冷血狂宴 |Yin Chen | |<ref>{{cite web|url=http://games.sina.com.cn/g/g/2018-05-09/haichqy7395402.shtml|title=郭敬明《爵迹2》电影海报公布 吴亦凡、范冰冰亮相}}</ref> |- |TBA |[[Blossoms (film)|''Blossoms'']] |繁花 | | |<ref>{{cite web|url=http://ent.sina.com.cn/m/c/2017-04-18/doc-ifyeimqy2499604.shtml|title=吴亦凡将出演王家卫新片《繁花》 否认演《扶摇》|work=[[Sina Corp|Sina]]|date=April 18, 2017}}</ref> |} ===Telebisyon=== {| class="wikitable" |- ! width=10|Year ! Title ! Chinese title ! Role ! Network ! Notes ! Ref. |- |2015 |''[[Challenger's Alliance]]'' |挑战者联盟 |rowspan=2|Fixed Cast |[[Zhejiang TV]] | | |- |rowspan=2|2017 |''[[72 Floors of Mystery]]'' |七十二层奇楼 |[[Hunan TV]] | | |- |''[[The Rap of China]]'' |中国有嘻哈 | Producer |[[iQiyi]] | | |- |2018 |''[[The Next Top Bang]]'' |中国梦之声·下一站传奇 |Fixed Cast |[[Dragon TV]] | | |} ==Diskograpiya== {{main article|Diskograpiya ni Kris Wu}} {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" rowspan="2" style="width:18em;" | Title ! scope="col" rowspan="2" | Year ! scope="col" colspan="2" | Peak chart positions ! scope="col" rowspan="2" | Album |- !scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"| [[Billboard charts|CHN<br><small>V<br>Chart</small>]]<br><ref name="ChinaVChart">{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/china-v-chart|title=China V Chart|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=2017-12-26|archive-date=2016-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128065111/http://www.billboard.com/charts/china-v-chart|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2016-12-03|title=July|last=|first=|date=November 23, 2016|website=|publisher=|access-date=|archive-date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206002936/http://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2016-12-03|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2017-01-07|title=Baby|last=|first=|date=December 28, 2016|website=|publisher=|access-date=|archive-date=2018-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180317140606/https://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2017-01-07|url-status=dead}}</ref> ! scope="col" | QQ Streaming |- | "Say Yes"<br /><small>(with [[Jessica Jung|Jessica]] and [[Krystal Jung|Krystal]])</small> |rowspan="3"| 2014 |— |— | ''[[Make Your Move (film)|Make Your Move (Original Motion Picture Soundtrack)]]'' |- | "Time Boils The Rain (时间煮雨)" |— |— | ''[[Tiny Times 3|Tiny Times 3 OST]]'' |- | "There is a Place (有一个地方)"<ref name="吴亦凡首度创作 新歌《有一个地方》首发">{{cite web|url=http://ent.sina.com.cn/y/yneidi/2014-11-06/doc-icczmvum9628121.shtml|title=吴亦凡首度创作 新歌《有一个地方》首发|work=[[Sina Corp|Sina]]|date=November 6, 2014|language=Chinese}}</ref> |— |— | ''[[Somewhere Only We Know (film)|Somewhere Only We Know OST]]'' |- |"Bad Girl"<ref name="Sina">{{Cite web|url=http://english.sina.com/2015/1113/864577.html|title=Singer-actor Kris Wu releases "Bad Girl" music video|work=[[Sina Corp|Sina]]|access-date=February 17, 2017}}</ref> | rowspan="2" |2015 |— |13 |{{N/A|Non-album single}} |- |"Greenhouse Girl (花房姑娘)" |— |34 |[[Mr. Six (film)|''Mr. Six OST'']] |- |"From Now On (从此以后)" | rowspan="4" |2016 |— |9 | ''[[Sweet Sixteen (2016 film)|Sweet Sixteen OST]]'' |- |"July"<ref name="prnewswire.com">{{Cite news|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/asian-megastar-kris-wu-english-single-july-premiered-in-the-us-300359208.html|title=Asian Megastar Kris Wu English Single "July" Premiered in the US|website=PR Newswire|access-date=February 22, 2017}}</ref> |2 |5 |{{N/A|Non-album single}} |- |"Sword like a Dream (刀剑如梦)" |— |46 |''World of Sword OST'' |- |"Good Kid (乖乖)"<br /><small>(with [[Tan Jing]])</small><ref name="china.org.cn">{{cite web|url=http://www.china.org.cn/arts/2016-12r/21/content_39956733_4.htm|title=Kris Wu, Tan Jing sing for 'Journey to the West 2'|website=[[China Internet Information Center]]|accessdate=January 16, 2017}}{{Dead link|date=Pebrero 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |12 |24 |[[Journey to the West: Conquering the Demons 2|''Journey to the West: Conquering the Demons 2 OST'']] |- |"Juice" |rowspan=4|2017 |— |— |''[[XXX: Return of Xander Cage|XXX: Return of Xander Cage (Original Motion Picture Soundtrack)]]'' |- | "6"<ref name="sbs.com.au">{{cite web|url=http://www.sbs.com.au/popasia/blog/2017/07/26/kris-wu-drops-surprise-new-single-6-and-it-lit|title=Kris Wu drops surprise new single '6' (and it is LIT)|date=July 26, 2017|work=SBS}}</ref> |— |242 | rowspan="3" {{N/A|Non-album singles}} |- |"I Choose the Road (我选择的路)" |— |6 |- |"Deserve"<br /><small>(featuring [[Travis Scott]])</small> |— |1 |- | colspan="5" style="text-align:center; font-size:8pt;" | "—" denotes releases that did not chart or were not released in that region. |} {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" rowspan="2" style="width:18em;" | Title ! scope="col" rowspan="2" | Year ! scope="col" colspan="5" | Peak chart positions ! scope="col" rowspan="2" | Album |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"| [[Billboard charts|China<br><small>V]]<br><ref name="ChinaVChart"/> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"| QQ<br>Streaming<br />{{Citation needed|date=June 2018}} ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"| [[Billboard Hot 100|US]]<br><ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/music/kris-wu/chart-history/hot-100|title=Kris Wu – Chart History: Hot 100|work=Billboard|accessdate=May 30, 2018}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"| [[Hot R&B/Hip-Hop Songs|US<br>R&B/<br>HH]]<br /><ref name="US-R&B/HH-singles">{{cite web |url=https://www.billboard.com/music/kris-wu/chart-history/r-b-hip-hop-songs|title=Kris Wu – Chart History: R&B/Hip-Hop Songs |work=Billboard |accessdate=February 23, 2018}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"| R&B/Hip-Hop Digital</small><br /><ref>{{cite web|title=Kris Wu Chart History (R&B/Hip-Hop Digital Songs)|url=https://www.billboard.com/music/kris-wu/chart-history/r-and-b-hip-hop-digital-song-sales|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|publisher=[[Nielsen Business Media]]|accessdate=February 23, 2018}}</ref> |- ! scope="row"| "Say Yes"<br /><small>(with [[Jessica Jung|Jessica]] and [[Krystal Jung|Krystal]])</small> |rowspan="3"| 2014 | — || — || — || — || — | ''[[Make Your Move (film)|Make Your Move (Original Motion Picture Soundtrack)]]'' |- ! scope="row"| "Time Boils The Rain (时间煮雨)" | — || — || — || — || — | ''[[Tiny Times 3|Tiny Times 3 OST]]'' |- ! scope="row"| "There is a Place (有一个地方)"<ref name="吴亦凡首度创作 新歌《有一个地方》首发"/> | — || — || — || — || — | ''[[Somewhere Only We Know (film)|Somewhere Only We Know OST]]'' |- ! scope="row"| "Bad Girl"<ref name="Sina"/> | rowspan="2" |2015 | 7 || 13 || — || — || — |{{N/A|Non-album single}} |- ! scope="row"| "Greenhouse Girl (花房姑娘)" | 3 || 34 || — || — || — |[[Mr. Six (film)|''Mr. Six OST'']] |- ! scope="row"| "From Now On (从此以后)" | rowspan="4" |2016 | 4 || 9 || — || — || — | ''[[Sweet Sixteen (2016 film)|Sweet Sixteen OST]]'' |- ! scope="row"| "July"<ref name="prnewswire.com"/> | 2 || 5 || — || — || — |{{N/A|Non-album single}} |- ! scope="row"| "Sword like a Dream (刀剑如梦)" | — || 46 || — || — || — |''World of Sword OST'' |- ! scope="row"| "Good Kid (乖乖)"<br /><small>(with [[Tan Jing]])</small><ref name="china.org.cn"/> | 12 || 24 || — || — || — |[[Journey to the West: Conquering the Demons 2|''Journey to the West: Conquering the Demons 2 OST'']] |- ! scope="row"| "Juice" | rowspan="6" |2017 | — || — || — || — || — |''[[XXX: Return of Xander Cage|XXX: Return of Xander Cage (Original Motion Picture Soundtrack)]]'' |- ! scope="row"| "6"<ref name="sbs.com.au"/> | — || 242 || — || — || — | rowspan="2" {{N/A|Non-album singles}} |- ! scope="row"| "I Choose the Road (我选择的路)" | — || 6 || — || — || — |- ! scope="row"| "Deserve"<br /><small>(featuring [[Travis Scott]])</small> | — || 1 || —{{efn-ua|"Deserve" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number four on the [[Bubbling Under Hot 100 Singles]] chart.<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/music/kris-wu/chart-history/bubbling-under-hot-100/|title=Kris Wu Chart History: Bubbling Under Hot 100|work=Billboard|accessdate=May 30, 2018}}}</ref>}} || 4 || 12 | ''Antares'' |- ! scope="row"| "Miss You (想你)"<br /><small>(featuring [[Zhao Liying]])</small> | — || — || — || — || — | rowspan="2" {{N/A|Non-album singles}} |- ! scope="row"| "B.M." | 11 || — || — || — || 15<br /><ref>{{cite web|url=https://hiphopdx.com/news/id.45434/title.hip-hop-single-sales-kodak-blacks-codeine-dreaming-featuring-lil-wayne-debuts-at-3|title=Hip Hop Single Sales: Kodak Black's "Codeine Dreaming" Featuring Lil Wayne Debuts At #3|publisher=HipHopDX|date=December 10, 2017|accessdate=February 23, 2018|archive-date=Pebrero 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224114046/https://hiphopdx.com/news/id.45434/title.hip-hop-single-sales-kodak-blacks-codeine-dreaming-featuring-lil-wayne-debuts-at-3|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| "Like That" | 2018 | 7 || — || 73 || 37 || 4 | ''Antares''{{fact}} |- | colspan="8" style="text-align:center; font-size:8pt;" | "—" denotes releases that did not chart or were not released in that region. |} '''Mga tala''' {{notelist-ua}} == Mga Parangal at Nominasyon == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Year ! Award ! Category ! Nominated work ! Result !Ref. |- | rowspan=2|2014 |Esquire Man At His Best Awards 2014 |Newcomer of the Year |rowspan="3" {{NA}} |rowspan="3" {{won}} |{{fact}} |- | Sohu Fashion Awards | Asian Fashion Icon of the Year | |- | rowspan="6" | 2015 | Sina 15th Anniversary | Outstanding Youth Award |<ref>{{cite web|author=|url=http://video.sina.com.cn/p/ent/s/m/2015-04-12/235464828971.html?wm=3049_0012_a111&from=qudao|title=杰出青年吴亦凡首次长篇演讲 忆成长之路|work=[[Sina Corp|Sina]]|accessdate=February 16, 2017|language=Chinese}}</ref> |- |22nd [[Beijing College Student Film Festival]] |Best New Actor |rowspan="3"| ''[[Somewhere Only We Know (film)|Somewhere Only We Know]]'' |{{nom}} | |- |rowspan="2"| 3rd China International Film Festival London | Best New Actor |{{won}} |{{fact}} |- | Best Actor | {{nominated}} | |- |Asian Influence Awards |Most Influential Male God |rowspan="3" {{NA}} |rowspan="15" {{won}} |<ref>{{cite web|author=|url=http://ent.qq.com/a/20151104/003449.htm|title=2015亚洲影响力东方盛典 吴亦凡封"男神"|work=[[Tencent]]|accessdate=February 16, 2017|language=Chinese|archive-date=Pebrero 17, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217181222/http://ent.qq.com/a/20151104/003449.htm|url-status=dead}}</ref> |- |NetEase Attitude Awards |Idol With Most Attitude on the Silver Screen |<ref>{{cite web|author=|url=http://ent.163.com/15/1230/18/BC3PLNEQ00034VSU.html|title=吴亦凡获网易vivo有态度盛典最有态度银幕偶像|work=[[NetEase]]|accessdate=February 16, 2017|language=Chinese}}</ref> |- | rowspan="9" |2016 |rowspan="2" |Sina Weibo Awards |Weibo King |rowspan=2|<ref name="weibo">{{Cite web|url=http://english.sina.com/entertainment/2016/0107/879717.html|title=Zhao Liying and Wu Yifan crowned at Weibo Night 2015|date=January 8, 2016|work=[[Sina Corp|Sina]]}}</ref> |- |Strong New Actor |rowspan="2" | ''[[Mr. Six (film)|Mr. Six]]'' |- |GMIC X Annual Awards |Mainland China Actor of the Year ||<ref name="gmic">{{Cite web|url=https://sg.style.yahoo.com/kris-wu-wins-gmics-mainland-china-actor-085300622.html|title=Kris Wu wins GMIC's Mainland China Actor of the Year|date=May 4, 2016|website=[[Yahoo!]]}}</ref> |- | 19th [[Shanghai International Film Festival]] | Newcomer with the Most Media Attention | ''[[Sweet Sixteen (2016 film)|Sweet Sixteen]]'' |<ref name=shanghai /> |- | rowspan="1" |Fresh Asia Awards |Most Influential Male Singer of the Year | "Bad Girl" | <ref>{{cite web|author=|url=http://ent.sina.com.cn/y/yneidi/2016-09-27/doc-ifxwevmc5690402.shtml|title=吴亦凡获年度最具影响力男歌手|work=[[Sina Corp|Sina]]|accessdate=February 16, 2017|language=Chinese}}</ref> |- |29th Tokyo International Film Festival<br />Gold Crane Awards Ceremony (TIFFJAPAN) |Best Actor |''[[Sweet Sixteen (2016 film)|Sweet Sixteen]]'' |<ref name=gold /> |- | rowspan="2" |The 10th Migu Music Awards |Most Popular Male Singer of the Year (China) |{{N/A}} |rowspan=2|<ref>{{cite web|author=|url=http://fun.youth.cn/yl24xs/201612/t20161204_8913265.htm|title=吴亦凡凭借歌曲《July》 获最受欢迎和十大金曲奖|work=Youth.cn|accessdate=February 16, 2017|language=Chinese|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216213644/http://fun.youth.cn/yl24xs/201612/t20161204_8913265.htm|archive-date=February 16, 2017|dead-url=yes|df=mdy-all}}</ref> |- |Top 10 Songs of the Year |"July" |- |Tencent Entertainment White Paper |Celebrity of the Year |{{N/A}} |<ref>{{cite web|author=|url=http://ent.qq.com/a/20161228/035878.htm|title=2016腾讯娱乐白皮书发布 吴亦凡获年度之星|work=[[Tencent]]|accessdate=February 16, 2017|language=Chinese|archive-date=Pebrero 17, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217175710/http://ent.qq.com/a/20161228/035878.htm|url-status=dead}}</ref> |- |2017 |8th [[Golden Broom Awards]] |Most Disappointing Actor |Various |<ref>{{cite news|url=http://cnews.chinadaily.com.cn/2017-03/22/content_28640469.htm|title=中国电影金扫帚奖揭晓：吴亦凡景甜获封"影帝影后|trans-title=China's Golden Broom Awards reveals Kris Wu and Jing Tian as the most disappointing actors|newspaper=China Daily|date=March 22, 2017|language=zh|access-date=November 28, 2018|archive-date=November 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111005240/http://cnews.chinadaily.com.cn/2017-03/22/content_28640469.htm|url-status=dead}}</ref> |} == Silipin din == *[[Exo]] *[[Luhan|Lu Han]] *[[Tao (mang-aawit)|Z.Tao]] == Mga sanggunian == {{Reflist|30em}} ==Malayang pagbabasa== == Mga kawing panlabas == {{Commons category|Kris Wu}} *{{IMDb name|6806246}} {{Authority control}} {{Forbes China Celebrity 100}} {{Exo}} {{DEFAULTSORT:Wu, Kris}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1990]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Tsina]] [[Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Tsina]] [[Kategorya:Mga modelo]] {{stub}} 2p2l6qes9j5vb9lewgeci8nm6pqocyc Park Chanyeol 0 275465 2228060 2134668 2026-09-23T09:36:04Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228060 wikitext text/x-wiki {{Good article}}{{Korean name|Park}} {{Infobox person/Wikidata}} Si '''Park Chan-yeol''' (ipinanganak 27 Nobyembre 1992),<ref>{{Cite web | title = EXO-K: My name is 찬열, 백현 | trans-title = EXO-K: My name is Chanyeol | author = Hwang Hyo-jin | work = TenAsia | date = 1 Mayo 2012 | accessdate = 28 Hunyo 2016 | url = http://tenasia.hankyung.com/archives/14269 | language = Koreano | archive-date = 12 Mayo 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140512061505/http://tenasia.hankyung.com/archives/14269 | url-status = dead }}</ref> mas kilala sa simpleng pangalan na '''Chanyeol''', ay isang nararap, mang-aawit, manunulat ng awitin, artista at modelo mula sa [[Timog Korea]]. Una siyang lumabas noong 2012 bilang kasapi ng Timog Koreano-Tsinong pangkat na puro lalaki na [[Exo]] at ang sub-yunit nito na Exo-K. Maliban sa mga aktibidad niya sa pangkat, bumida si Chanyeol sa iba't ibang palabas sa telebisyon at pelikula tulad ng  ''So I Married an Anti-fan'' (2016), at ''Secret Queen Makers'' (2018). ==Kamusmusan== Si Park Chanyeol ay ipinanganak sa [[Seoul]], Timog Korea. Siya ay pumasok sa Mataas na Paaralan ng Hyundai sa Apgujeong-dong, [[Seoul]]. Siya ay may nakakabatang kapatid na babae na si Park Yoo-ra, na kasalukuyang isang mamamahayag sa Timog Koreanong sistemang pantelebisyon na YTN,<ref>{{Cite news|url=http://entertain.naver.com/read?oid=117&aid=0002746591|title=[단독] 'EXO 찬열 친누나' 박유라 아나운서, YTN 앵커 합격|access-date=2017-06-08|language=Koreano}}</ref> at dati sa [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]]. Pagkatapos ng panonood ng ''[[School of Rock]]'' sa paaralang elementarya, naging interesado si Chanyeol sa musika at kaagad niyang nagsimulang maglaro ng mga drums.<ref>{{Cite web|url=http://www.koreaboo.com/interactive/11-things-you-never-knew-about-exos-talented-musician-chanyeol/|title=11 Things You Never Knew About EXO's Talented Musician Chanyeol|date=2015-12-07|website=Koreaboo|language=Ingles|access-date=2016-05-09}}</ref> Nais ni Chanyeol na maging isang mang-aawit pagkatapos makinig sa ''Unconditional Kismet'' ni [[Yoo Young-jin]].<ref>{{Cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201605191535345261562_2|title=[V Report Plus] EXO pick favorite songs|website=kpopherald.koreaherald.com|access-date=2016-05-19}}</ref> Si Chanyeol ay nagbanggit ng [[Jason Mraz]] at [[Eminem]] bilang kanyang pinakamalaking impluwensya, bagaman siya ay isang tagahanga ng rock bands tulad ng [[Muse]], [[Green Day]], [[Nirvana (band)|Nirvana]], at [[X-Japan]] sa gitnang paaralan.<ref name="cnewsen">{{cite news | work=Newsen | url=http://www.newsen.com/news_view.php?uid=201205081059091002 | title=EXO-K's Chanyeol likes to smile | date=2012-05-08 | accessdate=2013-07-03 | language=Koreano}}</ref> Si Chanyeol ay naging isang trainee sa ilalim ng [[SM Entertainment]] matapos manalo sa pangalawang lugar sa 2008 Smart Model Contest. Habang nagsasanay sa ilalim ng S.M., sinimulan niyang i-focus ang kanyang pag-rapping. Bago ang kanyang debut, nakipagkita si Chanyeol sa [[TVXQ]] "HaHaHa Song" at "Genie' ng [[Girls Generation]] noong 2008 at 2010 ayon sa pagkakabanggit. ==Karera== {{main article|Exo}} ===2015-kasalukuyan: Pagsabak sa pag-arte at pagsusulat ng kanta=== [[Image:Chanyeol at Lotte Family Festival in October 2016 02.jpg|left|thumb|240x240px|Si Chanyeol sa stage noong ''Lotte Festival'' 2016]] Noong Abril 2015, ginawa ni Chanyeol ang kanyang malaking debut screen na may suporta sa papel na ginagampanan ng South Korean film na ''[[Salut d'Amour (pelikula)|Salut d'Amour]]'', na naglagda ng [[Park Geun-hyung]] at [[Youn Yuh-jung]].<ref>{{Cite news|url=http://tenasia.hankyung.com/archives/456339|title={{!}} 엑소(EXO) 찬열, 스크린 데뷔작 '장수상회'서 어떤 모습?텐아시아|date=2015-03-02|work=Ten Asia|access-date=2017-06-08|language=Koreano|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023101032/http://tenasia.hankyung.com/archives/456339|url-status=dead}}</ref> Sa bandang huli ay naka-star siya bilang lalaki sa tabi ng artista [[Moon Ga-young]] at mga kapwa miyembro ng Exo sa web-drama ''[[Exo Next Door]]''.<ref>{{Cite news|url=http://tenasia.hankyung.com/archives/523104|title={{!}} '우리 옆집에 엑소가 산다' 찬열, 문가영 기억 되살리기 위해 고군분투 "여섯 살 때부터"텐아시아|date=2015-05-12|work=텐아시아|access-date=2017-06-08|language=Koreano|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023101033/http://tenasia.hankyung.com/archives/523104|url-status=dead}}</ref> ==Personal na buhay== Kasama ng mga ka-grupo niya sa EXO na sina [[Suho]] at Baekhyun, pumapasok siya ay ''Kyung Hee Cyber University'' at kumuha siya ng mga klaseng ''online'' para sa Kagawaran ng Kultura at Sining ng Pamamahala ng Negosyo.<ref>{{Cite web|url=http://mnews.joins.com/article/16192356|title="수호·백현·찬열 사이버대 재학 中…문화예술경영 배운다". 중앙일보|language=Koreano|access-date=|date=27 Enero 2016|archive-date=20 Pebrero 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170220012834/http://mnews.joins.com/article/16192356|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170220012834/http://mnews.joins.com/article/16192356 |date=20 Pebrero 2017 }}</ref> Si Chanyeol ay pumapasok sa isang paaralang graduweyt sa Unibersidad ng Inha kung saan nag-aral siya ng kursong [[disenyong interyor]].<ref>{{Cite web|url=http://m.insight.co.kr/newsRead.php?ArtNo=108601|title="바쁜 와중에 대학원 '팀플' 참여해 스벅 커피 쏜 엑소 찬열"|language=Koreano|access-date=|date=8 Hunyo 2017}}</ref> ==Diskograpiya== === Mga kanta === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! rowspan="3" | Pamagat ! rowspan="3" | Taon ! colspan="6" | Pinakamataas na natamong posisyon ! rowspan="3" | Benta<br><small>(DL)</small> ! rowspan="3" | Album |- ! style="width:4em;font-size:75%" rowspan="2" |KOR<br>Gaon<br><ref>* {{cite web|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=30&hitYear=2014&termGbn=week|title=''Bad Girl'' (2014)|date=2016-12-16|language=Koreano}} * {{cite web|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=47&hitYear=2015&termGbn=week|title=''Don't Make Money'' (2015)|date=2016-12-16|language=Koreano}} * {{cite web|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=22&hitYear=2016&termGbn=week|title=''If We Love Again'' (2016)|date=2016-12-16|language=Koreano}} * {{cite web|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=50&hitYear=2016&termGbn=week|title=''Stay With Me'' (2016)|last=|first=|date=2016-12-17|publisher=Gaon|accessdate=|language=Koreano}} * {{cite web|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=08&hitYear=2017&termGbn=week|title=''Let Me Love You'' (2017)|date=2017-02-25|publisher=Gaon|accessdate=|language=Koreano}} * {{cite web|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=37&hitYear=2018&termGbn=week|title=''We Young'' (2017)|date=2018-09-15|publisher=Gaon|accessdate=20 Setyembre 2018|language=Koreano}} </ref> ! colspan="2" |TSI ! style="width:4em;font-size:75%" rowspan="2" |MAL<br><ref>{{cite web |title=Recording Industry Association of Malaysia: RIM Charts |url=http://www.rim.org.my/main/index.php?option=com_content&task=view&id=47&Itemid=118 |website=Billboard.com |accessdate=16 Marso 2017 |language=Ingles |archive-date=16 Marso 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170316114016/http://www.rim.org.my/main/index.php?option=com_content&task=view&id=47&Itemid=118 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170316114016/http://www.rim.org.my/main/index.php?option=com_content&task=view&id=47&Itemid=118 |date=16 Marso 2017 }} *{{cite web|title=RIM Charts: Stay With Me|url=http://www.rim.org.my/main/images/stories/RIM/chart/7_i_dm.pdf|language=Ingles|access-date=2018-11-09|archive-date=2018-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180720225350/http://www.rim.org.my/main/images/stories/RIM/chart/7_i_dm.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180720225350/http://www.rim.org.my/main/images/stories/RIM/chart/7_i_dm.pdf |date=2018-07-20 }}</ref> ! style="width:4em;font-size:75%" rowspan="2" |PIL<br><ref>{{cite web|url=http://billboard.ph/billboardph-hot-100/|title=BillboardPH Hot 100|date=12 Hunyo 2017|publisher=Billboard Philippines|language=Ingles|accessdate=12 Hunyo 2017}} * {{cite web|url=http://billboard.ph/billboardph-hot-100-june-19/|title=Stay With Me|last=|first=|date=19 Hunyo 2017|website=|archive-url=|archive-date=|language=Ingles}}</ref> ! style="width:4em;font-size:75%" rowspan="2" |Estados Unidos /<br>Mundo<br><ref name=":1">Billboard World Digital Song Sales: *{{Cite web|url=http://www.billboard.com/biz/charts/2016-12-24/world-digital-songs|title=Stay With Me|website=Billboard|access-date=2016-07-16|language=Ingles|archive-date=2018-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506071133/https://www.billboard.com/biz/charts/2016-12-24/world-digital-songs|url-status=dead}}</ref> |- ! style="width:4em;font-size:75%" |V Chart<br><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2016-07-02|title=''I Hate You'' (2016)|date=2016-12-16|access-date=2018-11-09|archive-date=2016-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109121309/http://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2016-07-02|url-status=dead}}</ref> ! style="width:4em;font-size:75%" |[[:zh:阿里音乐|Alibaba]]<br><ref>Charted songs: * {{cite web|url=http://www.xiami.com/chart/week/c/20160822|title=I Hate You|last=|first=|date=Agosto 21–28, 2016|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=|language=Tsino}} * {{cite web|url=http://www.xiami.com/chart/week/c/20161205|title=Stay With Me|last=|first=|date=Disyembre 4–11, 2016|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=|language=Tsino}} * {{cite web|url=http://www.xiami.com/chart/week/c/20160822|title=Let Me Love You|last=|first=|date=Pebrero 19–26, 2017|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=|language=Tsino}} </ref> |- ! colspan="10" |Bilang nangungunang mang-aawit |- ! scope="row" | "Delight" |2014 | — ||colspan="2" {{N/a}} || — || {{N/a}} || — | * KOR: 12,096<ref name="Week1">{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=01&hitYear=2015&termGbn=week|website=Gaon Music Chart|title=2015년 01주차 Download Chart|trans-title=1st Week of 2015 Download Chart|accessdate=17 Hunyo 2016|language=Koreano}}</ref> |''Exology Chapter 1: The Lost Planet'' |- ! scope="row" | "Youngstreet" |2015 |—||—||—||—||—||— |— |''Lee Gook Joo’s Young Street Logo Song'' |- ! colspan="10" |Mga kolaborasyon |- ! scope="row" | "If We Love Again" {{small|(kasama si [[Chen]])}} |2016 | 38 || — || {{N/a}} || — || rowspan="2" {{N/a}} || — | *KOR: 47,208<ref name=":3">{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=22&hitYear=2016&termGbn=week|title=Gaon Download Chart, Week 22 – 2016|website=Gaon Music Chart|publisher=Korea Music Content Industry Association|accessdate=2016-06-03|language=Koreano}}</ref> |''Two Yoo Project Sugar Man'' ''Part 32'' |- ! scope="row" | "Let Me Love You" {{small|(kasama si Junggigo)}} |2017 | 16 || — || 67 || — || — | * KOR: 117,194+<ref>Pinagsamang benta ng "Let Me Love You": * {{Cite web|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=08&hitYear=2017&termGbn=week|title=2017 Gaon Download Chart – Week 8|website=Gaon Chart|publisher=KMCIA|access-date=2017-03-02|language=Koreano}} * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=09&hitYear=2017&termGbn=week|title=2017년 09주차 Download Chart (see #53)|website=Gaon Chart|publisher=KMCIA|accessdate=8 Marso 2017|language=Koreano}} * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=10&hitYear=2017&termGbn=week|title=2017년 10주차 Download Chart (see #96)|website=Gaon Chart|publisher=KMCIA|accessdate=11 Nobyembre 2017|language=Koreano}}</ref> |''Across the Universe'' |- ! scope="row" | "We Young" {{small|(kasama si [[Sehun]])}} |2018 | 72 || colspan=6 | ''I-aanunsyo pa'' |''Station X 0'' |- ! colspan="10" |Bilang tinampok na mang-aawit |- ! scope="row" | "Bad Girl" {{small|([[Henry Lau|Henry]] tinatampok si Chanyeol)}} | rowspan="2" |2014 | 75 || rowspan="2" {{N/a}} || rowspan="4" {{N/a}} || — || rowspan="5" {{N/a}} || — | *KOR: 27,192<ref>{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=30&hitYear=2014&termGbn=week|title=Gaon Download Chart – Week 30|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|language=Koreano}}</ref> |''Fantastic'' |- ! scope="row" | "Rewind" {{small|(Zhou Mi tinatampok si Chanyeol)}} | — || — || 5 |{{N/a}} |''Rewind'' |- ! scope="row" | "Don't Make Money" {{small|(Heize tinatampok si Chanyeol)}} |2015 | 43 || — || — || — | * KOR: 60,192<ref name=":2">Pinagsamang benta para sa "Don't Make Money": * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=46&hitYear=2015&termGbn=week|title=Gaon Download Chart, November 1-7, 2015 (see #52)|website=Gaon Music Chart|publisher=Korea Music Content Industry Association|accessdate=13 Nobyembre 2015|language=Koreano}} * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=47&hitYear=2015&termGbn=week|title=Gaon Download Chart, November 8-14, 2015 (see #31)|website=Gaon Music Chart|publisher=Korea Music Content Industry Association|accessdate=23 Nobyembre 2015|language=Koreano}}</ref> |''Unpretty Rapstar 2 Semi-final Part 1'' |- ! scope="row" | "Confession" {{small|([[Yesung]] tinatampok si Chanyeol)}} | rowspan="2" |2016 | 133 || — || — || — | * KOR: 21,890<ref>Mga sanggunian ng benta para sa for "Confession": * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?pageNo=4&nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=04&hitYear=2016&termGbn=month|title=South Korean Gaon Chart: Online download – April 2016|publisher=Korea Music Content Industry Association|work=Gaon Chart|accessdate=12 Agosto 2016|language=Koreano}}</ref> |''Here I Am'' |- ! scope="row" | "Freal Luv" {{small|([[Far East Movement]] at [[Marshmello]]<br>tinatampok si Chanyeol at Tinashe)}} |—{{efn|Nag-tsart ang "Freal Luv" sa numero anim sa Gaon International Digital Chart.<ref>{{cite web|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?serviceGbn=ALL&termGbn=week&hitYear=2016&targetTime=42&nationGbn=E|title=''Freal Luv'' (2016)|date=2016-12-16}}</ref>|group=upper-alpha|language=Koreano}} |— || — || — || — | * KOR: 22,665<ref>Pinagsamang benta pra sa "Freal Luv": *{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=42&hitYear=2016&termGbn=week|title=Gaon Download Chart – Week 42|last=|first=|date=2016-10-20|website=gaonchart.co.kr|publisher=Gaon Chart|access-date=|language=Koreano}} *{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?serviceGbn=S1020&termGbn=week&hitYear=2016&targetTime=43&nationGbn=E|title=Gaon Download Chart – Week 43|last=|first=|date=2016-10-27|website=gaonchart.co.kr|publisher=Gaon Chart|access-date=|language=Koreano}}</ref> |''Identity'' |- ! colspan="10" |Soundtrack appearances |- ! scope="row" | "Last Hunter" | rowspan="3" |2016 | — || — ||{{N/a}} || — | rowspan="2" {{N/a}} || — |rowspan="2" {{N/a}} |''Law of the Jungle OST'' |- ! scope="row" | "I Hate You" {{small|(kasama si Yuan Shanshan)}} | — || 11 || 62 || — || — |''So I Married an Anti-fan OST'' |- ! scope="row" | "Stay with Me"<br>{{small|(kasama si Punch)}} | 3 || — || 22 || 12 || 9 || 3 | *KOR: 1,792,463+<ref>Pinagsamang benta para sa "Stay with Me": *{{cite web|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=12&hitYear=2016&termGbn=month|title=Gaon Download Chart – Month 12|last=|first=|date=|website=gaonchart.co.kr|publisher=|access-date=2017-01-05|language=Koreano}} *{{cite web|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&hitYear=2017&termGbn=year|title=Gaon Download Chart – Year 2017|last=|first=|date=|website=gaonchart.co.kr|publisher=|access-date=2018-01-12|language=Koreano}}</ref> |''Guardian: The Lonely and Great God'' ''OST'' |- | colspan="10" style="font-size:9pt; |<small>"—" pinapahiwatig ang mga nilabas na hindi nag-tsart o hindi nilabas sa rehiyon na iyon.<br>Mga tanda: Ang Alibaba Music Chart ay unang nilabas noong 31 Hulyo 2016.<br>Ang China V Chart ng ''Billboard'' ay unang lumabas noong Nobyembre, 2015.<br>Unang lumabas ang Philippine Hot 100 ng ''Billboard'' noong 12 Hunyo 2017.</small> |} ''' Mga tanda ''' {{Notelist-ua}} === Pagsulat ng awit === Ito ang mga sinulat na awitin ni Chanyeol.<ref>{{Cite web|url=https://www.komca.or.kr/srch2/srch_01_popup_mem_right.jsp?S_MB_CD=10010334|title=KOMCA - 10010334 (박찬열)|website=KOMCA|access-date=28 Marso 2018}}</ref> {| class="wikitable" !Taon !Awit !Album !Mga titik !Musika |- | rowspan="2" |2014 |"Run" |''Overdose'' | rowspan="2" | {{Y}} | rowspan="3" | {{N}} |- |"Rewind" <small>(Bersyong Koreano)</small> |''Rewind'' |- | rowspan="5" |2015 |"Promise" <small>(Bersyong Koreano)</small> |''Love Me Right'' |{{Y}} <small>(kasama si Chen)</small> |- |"Young Street" |''Lee Gook Joo’s Young Street'' | rowspan="3" | {{Y}} | rowspan="2" | {{Y}} |- |"Last Hunter" |''Law of the Jungle in Brunei'' |- |"Don't Make Money" |''Unpretty Rapstar 2 Semi-final Part 1'' | rowspan="8" | {{N}} |- |"Lightsaber" |''Sing For You'' |{{Y}} <small>(kasama sina MQ, Jung Ju-hee)</small> |- | rowspan="3" |2016 |"Heaven" |''Ex'AcT'' |{{Y}} <small>(kasama si Min Yeon-jae)</small> |- |"Do It Together" |''Exo Planet 3 – The Exo'rdium'' |{{Y}} |- |"Freal Luv" |''Identity'' |{{Y}} |- | rowspan="3" |2017 |"Ko Ko Bop" | rowspan="2" |''The War'' |{{Y}} <small>(kasama sina Chen, Baekhyun, JQ, Hyun Ji-won)</small> |- |"Chill" |{{Y}} <small>(kasama si Seo Ji-eum)</small> |- |"Sweet Lies" |''The Power of Music'' |{{Y}} <small>(kasama si G.Soul)</small> |} ==Pilmograpiya== ===Pelikula=== {| class="wikitable plainrowheaders" ! style="width:12em;" | Pamagat ! Taon ! Ginampanan ! Mga tanda |- ! scope=row | ''Salut d'Amour'' | 2015 | Min-sung | Suportang pagganap |- ! scope=row | ''So I Married an Anti-fan'' | 2016 | Hoo Joon | Pangunahing pagganap |} ===Dramang pantelebisyon=== {| class="wikitable plainrowheaders" ! style="width:12em;" | Pamagat ! Taon ! Himpilan ! Ginampanan ! Mga tanda |- ! scope=row | ''High Kick!'' | 2008 | [[KBS2]] | Mag-aaral sa mataas na paaralan | Ekstra; kabanata 71 |- ! scope=row | ''To The Beautiful You'' | 2012 | [[Seoul Broadcasting System|SBS]] | Kanyang sarili | Kameyo; kabanata 2 |- ! scope=row | ''Royal Villa'' | 2013 | [[jTBC]] | Kanyang sarili | Kameyo; kabanata 2 |- ! scope=row | ''Exo Next Door'' | 2015 | Naver TV Cast | Chanyeol | Pangunahing pagganap |- ! scope=row | ''Missing 9'' | 2017 | [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] | Lee Yeol | Suportang pagganap |- !scope=row|''Memories of the Alhambra'' |rowspan=2|2018 |tvN |Jung Se-joo |Suportang pagganap |- !scope=row|''Secret Queen Makers'' |Naver TV Cast |Chanyeol |Nangungunang pagganap |} ===Seryeng pantelebisyon=== {| class="wikitable plainrowheaders" ! style="width:12em;" | Pamagat ! Taon ! Himpilan ! Ginampanan ! Tanda |- ! scope=row | ''Law of the Jungle'' | rowspan=2 | 2014 | [[Seoul Broadcasting System|SBS]] | Umuulit na pagganap | Mga kabanata 90-94 |- ! scope=row | ''Roommate'' | SBS | Pangunahing pagganap |''Season'' 1 |- ! scope=row | ''Law of the Jungle'' | 2015 | SBS | Umuulit na pagganap | Mga kabanata 175-177 |- ! scope=row | ''Master Key'' | 2017 | SBS | Umuulit na pagganap | Kabanata 4 |- ! scope=row | ''Salty Tour'' | 2018 | tvN | Umuulit na pagganap | Mga kabanata 25-30 |} ===Mga musikang bidyo=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! Pamagat ! Taon ! Sanggunian |- ! scope=row | "1-4-3 (I Love You)" {{small|(Bersyong akustika; [[Henry Lau]] tinatampok si Chanyeol)}} | 2013 | <ref>{{Citation|last=SMTOWN|title=Henry 헨리 '1-4-3 (I Love You)' Acoustic Version with CHANYEOL of EXO|date=2013-08-17|url=https://www.youtube.com/watch?v=lPjmOR-Nckw|accessdate=31 Oktubre 2018|language=Koreano}}</ref> |- ! scope=row | "Rewind" {{small|(Zhou Mi tinatampok si Chanyeol)}} | 2014 | <ref>{{Citation|last=SMTOWN|title=ZHOUMI 조미 'Rewind (feat. 찬열 of EXO)' MV|date=2014-10-30|url=https://www.youtube.com/watch?v=dNT6UBDYjoQ|accessdate=31 Oktubre 2018|language=Koreano}}</ref> |- ! scope=row | "I Hate You" {{small|(with Yuan Shanshan)}} | rowspan="3" | 2016 | |- ! scope="row" | "Freal Luv" {{small|([[Far East Movement]] & [[Marshmello]] tinatampok si Chanyeol & Tinashe)}} | <ref>{{Citation|last=Spinnin' Records|title=Far East Movement x Marshmello - Freal Luv ft. Chanyeol & Tinashe (Official Music Video)|date=2016-10-14|url=https://www.youtube.com/watch?v=BWDqy0zZAsY|accessdate=31 Oktubre 2018|language=Ingles}}</ref> |- ! scope="row" | "Stay With Me" {{small|(kasama si Punch)}} | <ref>{{Citation|last=Stone Music Entertainment|title=[도깨비 OST Part 1] 찬열, 펀치 (CHANYEOL, PUNCH) - Stay With Me MV|date=2016-12-02|url=https://www.youtube.com/watch?v=pcKR0LPwoYs|accessdate=31 Oktubre 2018|language=Koreano}}</ref> |- ! scope="row" | "We Young" {{small|(kasama si [[Sehun]])}} | 2018 | <ref>{{Citation|last=SMTOWN|title=[STATION X 0] 찬열 (CHANYEOL) X 세훈 (SEHUN) 'We Young' MV|date=2018-09-14|url=https://www.youtube.com/watch?v=3EgY4Arwv9E|accessdate=31 Oktubre 2018|language=Koreano}}</ref> |- | colspan="3" | Bisitang paglabas |- ! scope="row" | "빛" {{small|(''remake''; H.O.T.)}} | 2014 | <ref>{{Citation|last=Mnet K-POP|title=Mnet [EXO 902014] 찬열이 재해석한 EXO 902014버전 H.O.T.-빛 M/V|date=2014-08-15|url=https://www.youtube.com/watch?v=Jy-duVOOIvA|accessdate=31 Oktubre 2018|language=Koreano}}</ref> |} ==Mga parangal at nominasyon== {| class="wikitable" |- ! Taon ! Parangal ! Kategorya ! Gawa na nomina ! Resulta !Sanggunian |- | rowspan="2" |2015 | rowspan="2" |''8th'' ''Korea Drama Awards'' | Pinakamahusay na Bagong Aktor | rowspan="2" |''Exo Next Door'' | {{won}} | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|url=http://starin.edaily.co.kr/news/NewsRead.edy?SCD=EA31&newsid=01610486609531280&DCD=A10102|title=[2015 KDA]김수현 눈물의 대상 `2년 연속 수상`|last=포털|first=Ⓒ 함께 만들고 함께 즐기는 엔터테인먼트|last2=무단전재|first2='이데일리 스타in'-|date=2015-10-09|website=starin|access-date=2017-06-08|last3=금지|first3=재배포|language=Koreano|archive-date=2017-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170308222712/http://starin.edaily.co.kr/news/NewsRead.edy?SCD=EA31&newsid=01610486609531280&DCD=A10102|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170308222712/http://starin.edaily.co.kr/news/NewsRead.edy?SCD=EA31&newsid=01610486609531280&DCD=A10102 |date=2017-03-08 }}</ref> |- | Parangal sa Bituin ng [[Hallyu]] | {{won}} |- |2016 |''16th Top Chinese Music Awards<ref>{{Cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2016/04/exo-kangta-and-lee-soo-man-take-home-awards-at-the-16th-top-chinese-music-awards-nct-u-debuts-in-china|title=EXO, Kangta, and Lee Soo Man take home awards at the '16th Top Chinese Music Awards' + NCT U debuts in China {{!}} allkpop.com|website=www.allkpop.com|access-date=2016-04-10|language=Ingles}}</ref>'' |Pinakapopular na Banyagang Idolo |{{N/a}} |{{Won}} |<ref>{{Cite news|url=http://tenasia.hankyung.com/archives/916215|title={{!}} 이수만+강타+엑소+NCT U, 중국의 그래미 '음악 풍운방'을 휩쓴 SM텐아시아|date=2016-04-10|work=텐아시아|access-date=2017-06-08|language=Koreano|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023111347/http://tenasia.hankyung.com/archives/916215|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="5" |2017 | rowspan="2" |''5th YinYueTai VChart Awards'' |Pinakamahusay na Kolaborasyon {{small|(kasama si Yuan Shanshan)}} |''I Hate You'' |{{Won}} | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|url=http://vchart.yinyuetai.com/awards2017/honour|title=第五届音悦V榜年度盛典 – 音悦台|website=vchart.yinyuetai.com|access-date=2017-06-08|language=Tsino|archive-date=2017-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905051934/http://vchart.yinyuetai.com/awards2017/honour|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170417114849/http://vchart.yinyuetai.com/awards2017/honour |date=2017-04-17 }}</ref> |- |Pinakapopular na Artista <small>(Timog Korea)</small> |{{N/a}} |{{Won}} |- |''Asia Model Festival Awards'' |Popularidad na OST sa Asya <small>(kasama si Punch)</small> | rowspan="2" |''Stay With Me'' |{{Won}} |<ref>{{Cite news|url=http://news.mk.co.kr/newsRead.php?year=2017&no=424611|title=펀치, `2017 아시아모델 어워즈` 아시아 OST 인기상 수상|work=mk.co.kr|access-date=2017-07-07|language=Koreano}}</ref> |- |''19th Mnet Asian Music Awards'' | Pinakamahusay na OST |{{nom}} | |- |''9th Melon Music Awards'' |Pinakamataas na 10 |{{n/a}} |{{nom}} | |- |2018 |''13th KKBox Music Awards'' |Pinakamahusay na Koreanong Single ng Taon <small>(kasam si Punch)</small> |''Stay With Me'' |{{won}} |<ref>{{Cite web|url=https://star.ettoday.net/news/1123367|title=跪著聽！《鬼怪》原唱「燦烈、PUNCH合體」live版100%耳朵懷孕|accessdate=13 Mayo 2018|language=Tsino}}</ref> |} ==Mga sanggunian== {{Reflist|30em}} ==Mga nakakonekta== {{commons category}} *{{HanCinema person}} {{Exo}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Park, Chanyeol}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1992]] [[Kategorya:Mga miyembro ng grupong Exo]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Timog Korea]] [[Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Timog Korea]] 2q0fgucgwidzn2uyo6h1d6mdi96y29t Power (awitin ng Exo) 0 276616 2228089 2134674 2026-09-23T11:26:32Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228089 wikitext text/x-wiki Ang '''''Power''''' ay isang kanta na inawit ng grupong [[Exo|EXO]] para sa repackaged edition ng kanilang ika-apat na album na pinagamatang ''[[The War (album ng Exo)|The War: The Power of Music]]''.<ref>{{Cite news|url=http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/7949841/exo-the-war-power-teaser-videos-new-release|title=EXO Goes All Out Teasing Fans With Upcoming 'Power' Release|work=Billboard|access-date=2017-09-01}}</ref> Noong October 30, ang apag na remixes ng kanta ay inilabas para sa ''[[SM Station]]''. == Commercial performance == Ang kanta ay naging #2 sa [[Gaon Digital Chart|Gaon Digital]] and Download Chart pati rin bilang #3 sa [[Billboard (magazine)|''Billboard'']]'s [[Billboard charts|US World Digital Songs]].<ref name=":42">{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL|title=국내 대표 음악 차트 가온차트!|website=gaonchart.co.kr|access-date=2017-09-14}}</ref><ref name=":22">{{Cite web|url=http://www.billboard.com/biz/charts/2017-09-23/world-digital-songs|title=World Digital Song Sales : Sep 23, 2017 {{!}} Billboard Chart Archive|website=Billboard|language=en|access-date=2017-09-12|archive-date=2017-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929152628/http://www.billboard.com/biz/charts/2017-09-23/world-digital-songs|url-status=dead}}</ref> Noong September 14, ang kantang ''Power'' ay inirekord ng highest score ng ilang beses sa ''[[M Countdown]]'' ng 11,000 puntos, ginawa ng EXO bilang ang pinakaunang artista na maka-acheive ng perpektong iskor pagkatapos ng ilang system na inaayos noong 2015.<ref>{{Cite web|url=https://www.soompi.com/2017/09/14/watch-exo-takes-2nd-win-power-mcountdown-performances-gfriend/|title=Watch: EXO Takes 2nd Win For "Power" On "M!Countdown," Performances By GFRIEND, Lee Gikwang, And More {{!}} Soompi|website=www.soompi.com|language=en-US|access-date=2017-09-14|archive-date=2017-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914173146/https://www.soompi.com/2017/09/14/watch-exo-takes-2nd-win-power-mcountdown-performances-gfriend/|url-status=dead}}</ref> Ang parangal sa kanila ay itinuring isang pinaka-100 na pananalo sa ilang shows. Ang ''The War: The Power of Music'' ay umabot ng #1 sa [[iTunes]] sa ilang 41 na bansa, kabilang na ang [[Espanya]], [[Hapon]], [[Indonesia]], [[Russia]], [[Hong Kong]], [[Finland]], [[Denmark]], [[Poland]], [[Mexico]] at sa [[Malaysia]].<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.soompi.com/2017/09/14/exo-continues-soar-war-power-music-tops-gaons-combined-album-chart/|title=EXO Continues To Soar As "THE WAR: The Power Of Music" Tops Gaon's Combined Album Chart {{!}} Soompi|website=www.soompi.com|language=en-US|access-date=2017-09-14|archive-date=2017-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914110223/https://www.soompi.com/2017/09/14/exo-continues-soar-war-power-music-tops-gaons-combined-album-chart/|url-status=dead}}</ref> Ang album ay iginawad rin ito sa Top 10&nbsp;ng iTunes charts sa 67 na bansa, kabilang na ang [[Estados Unidos]], [[Canada]], [[Australia]], [[Britanya]], [[Pransya]] at [[Alemanya]].<ref>{{Cite news|url=http://entertain.naver.com/now/read?oid=109&aid=0003612801|title=역시 엑소 '파워'…전세계 아이튠즈 33개국 1위|access-date=2017-09-14|language=ko}}</ref> Samantala, ang album ay kabilang sa Xiami Music's K-pop charts.<ref name=":5" /> ==Remixes== Noong October 18, ito ay itinukoy na ito ay magkakaroon ng apat na remixes ng kanta ng mga DJs na si [[R3hab]], [[Dash Berlin]], IMLAY at SHAUN na ipapalabas para sa [[SM Station]] noong October 20.<ref>{{cite web|url=http://entertain.naver.com/now/read?oid=018&aid=0003947371|title=엑소 '파워' 리믹스 버전 20일 발표|website=Naver|date=October 18, 2017|accessdate=2017-10-18|language=ko}}</ref> Ang mga remixes ay digitally na ipapalabas sa October 20. ===Lista ng mga kanta=== {{Track listing | all_writing = | title1 = Power | note1 = [[R3hab|R3HAB]] Remix | length1 = 03:21 | title2 = Power | note2 = [[Dash Berlin]] Remix | length2 = 05:00 | title3 = Power | note3 = IMLAY Remix | length3 = 03:18 | title4 = Power | note4 = SHAUN Remix | length4 = 04:16 | title5 = | length5 = | title6 = | length6 = | title7 = | length7 = | title8 = | length8 = | title9 = | length9 = | title10 = | length10 = | title11 = | length11 = | title12 = | length12 = | title13 = | length13 = | title14 = | length14 = | title15 = | length15 = | title16 = | length16 = | title17 = | length17 = | title18 = | length18 = | title19 = | length19 = | title20 = | length20 = | total_length = 15:55 }} ==Tsart== ===Pang-linggong tsart=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col"| Chart (2017) ! scope="col"| Peak<br>position |- ! scope="row" | China V Chart (''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'')<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2017-09-23|title=Power on China V Chart|website=Billboard|date=September 23, 2017|accessdate=2017-09-13|archive-date=2017-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926221828/http://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2017-09-23|url-status=dead}}</ref> | 6 |- ! scope="row" | Japan (''[[Japan Hot 100]]'')<ref>{{cite web|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&year=2017&month=09&day=18|title=Billboard - Japan Hot 100|date=September 18, 2017|accessdate=2017-09-13}}</ref> | 70 |- ! scope="row"| Philippines ([[Philippine Hot 100]])<ref>{{cite web|url=http://billboard.ph/billboardph-hot-100-september-25/|title=BillboardPH Hot 100|work=[[Billboard Philippines]]|date=September 25, 2017|accessdate=September 25, 2017}}</ref> | 17 |- ! scope="row"| Philippines (BillboardPH Kpop Top 5)<ref>{{cite web|url=http://billboard.ph/billboardph-k-pop-top-5-september-29/|title=BillboardPH Kpop Top 5|work=[[Billboard Philippines]]|date=September 29, 2017|accessdate=September 29, 2017}}</ref> | 1 |- ! scope="row"| South Korea ([[Kpop Hot 100]])<ref>{{cite web|url=http://billboard.co.kr/index_subpage.html?mainwhat=1&subwhat=0&pchart_pos=9|title=Billboard Kpop Hot 100|work=[[Billboard Korea]]|date=September 11, 2017|accessdate=September 11, 2017|archive-date=6 Disyembre 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206150735/http://billboard.co.kr/index_subpage.html?mainwhat=1&subwhat=0&pchart_pos=9|url-status=dead}}</ref> | 1 |- ! scope="row" | South Korea ([[Gaon Digital Chart]])<ref name=":4">{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=36&hitYear=2017&termGbn=week|title=국내 대표 음악 차트 가온차트!|website=gaonchart.co.kr|access-date=2017-09-14}}</ref> |2 |- ! scope="row" | US Hot Singles Sales ([[Billboard charts|''Billboard'']])<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/biz/charts/hot-singles-sales|title=Billboard's Hot Singles Sales|website=Billboard|date=September 23, 2017|accessdate=2017-09-13|archive-date=2017-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921032822/http://www.billboard.com/biz/charts/hot-singles-sales|url-status=dead}}</ref> | 2 |- ! scope="row" | US World Digital Songs ([[Billboard charts|''Billboard'']])<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.billboard.com/biz/charts/2017-09-23/world-digital-songs|title=World Digital Song Sales : Sep 23, 2017 {{!}} Billboard Chart Archive|website=Billboard|language=en|access-date=2017-09-12|archive-date=2017-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929152628/http://www.billboard.com/biz/charts/2017-09-23/world-digital-songs|url-status=dead}}</ref> | 3 |} == Mga pamimili == {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! Region ! Sales |- ! scope="row" | South Korea ([[Gaon Digital Chart|Gaon]]) |333,157+<ref>Cumulative sales for "The War": * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?serviceGbn=S1020&termGbn=week&hitYear=2017&targetTime=36&nationGbn=T|title=2017 Gaon Download Chart - Week 36|last=|first=|date=|website=Gaon Music Chart|language=|archive-url=|archive-date=|accessdate=2017-09-14}} * {{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=37&hitYear=2017&termGbn=week|title=2017 Gaon Download Chart - Week 37|last=|first=|date=|website=Gaon Music Chart|archive-url=|archive-date=|access-date=2017-09-21}} * {{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=38&hitYear=2017&termGbn=week|title=2017 Gaon Download Chart - Week 38|last=|first=|date=|website=Gaon Music Chart|archive-url=|archive-date=|access-date=2017-09-28}} * {{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=39&hitYear=2017&termGbn=week|title=2017 Gaon Download Chart - Week 39|last=|first=|date=|website=Gaon Music Chart|archive-url=|archive-date=|access-date=2017-10-11}} * {{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=40&hitYear=2017&termGbn=week|title=2017 Gaon Download Chart - Week 40|last=|first=|date=|website=Gaon Music Chart|archive-url=|archive-date=|access-date=2017-10-21}} * {{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=41&hitYear=2017&termGbn=week|title=2017 Gaon Download Chart - Week 41|last=|first=|date=|website=Gaon Music Chart|archive-url=|archive-date=|access-date=2017-10-22}} * {{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=43&hitYear=2017&termGbn=week|title=2017 Gaon Download Chart - Week 43|last=|first=|date=|website=Gaon Music Chart|archive-url=|archive-date=|access-date=2017-11-03}} </ref> |- ! scope=row | United States ([[RIAA]]) | 2,000<ref> *{{cite web|url=http://www.billboard.com/biz/articles/7964866/bts-exo-nos-1-2-on-social-50-first-time-k-pop-rules-top-two|title="BTS & EXO Nos. 1 & 2 on Social 50, First Time K-Pop Rules Top Two"|first=Kevin|last=Rutherford|date=September 13, 2017|work=Billboard|publisher=Billboard|accessdate=September 13, 2017}} </ref> |} == Mga akoladya at nominasyon == {{main article|List of awards and nominations received by Exo}} {| width="75%" class="wikitable sortable" style="text-align:center" !Year !Award !Category !Result |- |2017 | rowspan="1" |19th [[Mnet Asian Music Awards]] |Best Music Video |{{nom}} |} == Mga parangal sa programang musika == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! style="width:200px;"| Program ! style="width:150px;"| Date |- |''[[Show Champion]]'' ([[MBC Music]]) |September 13, 2017 |- |''[[M Countdown]]'' ([[Mnet (TV channel)|Mnet]]) |September 14, 2017 |- |rowspan="2"| ''[[Music Bank (TV series)|Music Bank]]'' ([[Korean Broadcasting System|KBS]]) |September 15, 2017 |- |September 22, 2017 |- |''[[Inkigayo]]'' ([[Seoul Broadcasting System|SBS]]) |September 17, 2017 |} == Petsa ng pagpapalabas == {| class="wikitable plainrowheaders" !Region !Date !Format !Label |- ! scope="row" | [[South Korea]] | rowspan="2" | September 5, 2017 | rowspan="2" | [[Music download|Digital download]] | {{hlist|[[S.M. Entertainment]]|[[Genie Music]]}} |- ! scope="row" | Worldwide |S.M. Entertainment |} == Reperensya == {{reflist}} [[Kategorya:Mga awitin ng grupong Exo]] [[Kategorya:Mga awitin noong 2017]] {{stub|Musika|Korea}} aoml5avf94672fukk75nhzt7oq4lwhw Ko Ko Bop 0 276707 2227764 2147369 2026-09-22T19:33:03Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227764 wikitext text/x-wiki {{Infobox song | name = Ko Ko Bop | version = | cover = Ko Ko Bop logo.png | cover_size = | alt = | border = | caption = | type = | artist = [[Exo]] | album = [[The War (album)|The War]] | EP = | language = | English_title = | A-side = | B-side = | written = | published = | released = July 18, 2017 | recorded = 2017 | studio = | venue = | genre = {{hlist|[[K-pop]]|[[reggae fusion]]}} | length = 3:10 | label = [[S.M. Entertainment]] | writer = {{flatlist| * [[Chen (mang-aawit)|Kim Jong-dae]] * [[Park Chanyeol]] * [[Byun Baek-hyun]] * JQ * Hyun Ji-won}} | composer = | lyricist = | producer = Styalz Fuego | chronology = | prev_title = [[For Life (Exo song)|For Life]] | prev_year = 2016 | prev_version = | next_title = [[Power (kanta ng Exo)|Power]] | next_year = 2017 | next_version = | tracks = | misc = {{External music video|{{YouTube|IdssuxDdqKk|"Ko Ko Bop" (Korean Ver.)}} <br> {{YouTube|60hlfqSe4ZM|"Ko Ko Bop" (Chinese Ver.)}}}} }} Ang "'''Ko Ko Bop'''" ay isang awitin na inirekord ng [[Timog Korea]]nong grupong [[Exo]] para sa kanilang ikaapat na istudyo album na ''[[The War (album)|The War]]''. Inilabas ng [[S.M. Entertainment]] ang awitin sa [[Wikang Koreano|Koreano]] at [[Wikang Tsino|Tsino]]ng mga bersyon noong 18 Hulyo 2017. ==Tsart== {{col-begin}} {{col-2}} ===Pangaraw-araw ng tsart=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col"| Chart (2017) ! scope="col"| Peak<br>position |-<!-- Do NOT include charts from retailers like Alibaba or iTunes; this violates [[WP:CHART]]. --> ! scope="row" | China V Chart (''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'')<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2017-08-05|title=Ko Ko Bop on China V Chart|date=August 5, 2017|access-date=2018-01-06|archive-date=2017-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015171605/http://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2017-08-05|url-status=dead}}</ref> | 2 |- ! scope="row" | [[Japan Hot 100]] (''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'')<ref name=":4">{{cite web|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&year=2017&month=08&day=7|title= Billboard's Japan Hot 100|date=August 7, 2017|accessdate=2017-08-08}}</ref> | 39 |- ! scope="row"| Philippines ([[Philippine Hot 100]])<ref>{{cite web|url=http://billboard.ph/billboardph-hot-100-august-28/|title=BillboardPH Hot 100|work=[[Billboard Philippines]]|date=August 28, 2017|accessdate=August 28, 2017}}</ref> | 32 |- ! scope="row"| Philippines (BillboardPH Kpop Top 5)<ref>{{cite web|url=http://billboard.ph/billboardph-k-pop-top-5-september-22/|title=Billboard Kpop Top 5|work=[[Billboard Philippines]]|date=September 22, 2017|accessdate=September 22, 2017}}</ref> | 2 |- ! scope="row"| South Korea ([[Kpop Hot 100]])<ref>{{cite web|url=http://billboard.co.kr/index_subpage.html?mainwhat=1&subwhat=0&pchart_pos=6|title=Billboard Kpop Hot 100|work=[[Billboard Korea]]|date=July 12, 2017|accessdate=December 12, 2017|archive-date=6 Disyembre 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206142708/http://billboard.co.kr/index_subpage.html?mainwhat=1&subwhat=0&pchart_pos=6|url-status=dead}}</ref> | 1 |- ! scope="row" | South Korea ([[Gaon Digital Chart]])<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=29&hitYear=2017&termGbn=week|title=2017 Gaon Digital Chart - Week 29|last=|first=|date=July 16–22, 2017|website=|language=ko|archive-url=|archive-date=|accessdate=2017-08-08}}</ref> | 1 |- ! scope="row" | US World Digital Songs ([[Billboard charts|''Billboard'']])<ref name=":2">{{cite web|url=http://www.billboard.com/biz/charts/2017-08-05/world-digital-songs|title=Billboard's World Digital Songs|date=August 5, 2017|accessdate=2017-08-08|archive-date=2017-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015171615/http://www.billboard.com/biz/charts/2017-08-05/world-digital-songs|url-status=dead}}</ref> | 2 |} {{col-2}} ===Pang-buwang na tsart=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |- ! scope="col"| Chart (2017) ! scope="col"| Peak<br>position |- ! scope="row"| South Korean ([[Gaon Digital Chart]])<ref name="gaondigitalmonthly">{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=08&hitYear=2017&termGbn=month|title=Gaon Digital Chart – August, 2017|website=[[Gaon Music Chart]]|accessdate=2017-08-11|language=ko}}</ref> | 1 |} ===Pang-taong tsart=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |- ! scope="col"| Chart (2017) ! scope="col"| Peak<br>position |- ! scope="row"| South Korean ([[Gaon Digital Chart]])<ref name="gaondigitalyearly">{{cite web|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/total.gaon?serviceGbn=ALL|title=Gaon Digital Chart – Year 2017|website=[[Gaon Music Chart]]|accessdate=2018-01-12|language=ko}}</ref> | 14 |} {{col-end}} ==Pagbebenta== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! rowspan="2"| Region ! colspan="2"| Sales |- !Korean ver. !Chinese ver. |- ! scope="row"| South Korea ([[Gaon Digital Chart|Gaon]]) |<!-- Do NOT update sales figures if you cannot add a new URL to support the claim -->1,171,673+<ref>Cumulative sales for "Ko Ko Bop": * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=07&hitYear=2017&termGbn=month|title=Gaon Download Chart – July, 2017|website=Gaon Music Chart|accessdate=December 24, 2017}} * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=08&hitYear=2017&termGbn=month|title=Gaon Download Chart – August, 2017|website=Gaon Music Chart|accessdate=}} * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=09&hitYear=2017&termGbn=month|title=Gaon Download Chart – September, 2017|website=Gaon Music Chart|accessdate=}} * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=10&hitYear=2017&termGbn=month|title=Gaon Download Chart – October, 2017|website=Gaon Music Chart|accessdate=}} * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=11&hitYear=2017&termGbn=month|title=Gaon Download Chart – November, 2017|website=Gaon Music Chart|accessdate=}} * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=48&hitYear=2017&termGbn=week|title=2017 Gaon Download Chart – Week 48|website=Gaon Music Chart|accessdate=}} * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=49&hitYear=2017&termGbn=week|title=2017 Gaon Download Chart – Week 49|website=Gaon Music Chart|accessdate=}} * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=50&hitYear=2017&termGbn=week|title=2017 Gaon Download Chart – Week 50|website=Gaon Music Chart|accessdate=}} * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=51&hitYear=2017&termGbn=week|title=2017 Gaon Download Chart – Week 51|website=Gaon Music Chart|accessdate=}} </ref> |13,884<ref>{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?serviceGbn=S1020&termGbn=month&hitYear=2017&targetTime=07&nationGbn=E|title=Gaon International Download Chart - July, 2017|last=|first=|date=|website=Gaon Music Chart|accessdate=August 10, 2017}}</ref> |} == Mga parangal at nominasyon == {{main article|List of awards and nominations received by Exo}} {| width="75%" class="wikitable sortable" style="text-align:center" !Year !Award !Category !Result |- |rowspan="5"|2017 |rowspan="3"|[[2017 Mnet Asian Music Awards|19th]] [[Mnet Asian Music Awards]] |Best Dance Performance Male Group |{{Nom}} |- |Mwave Global Fans' Choice |{{Won}} |- |Qoo10 Song of the Year |{{Nom}} |- |rowspan="2"|9th [[Melon Music Awards]] |Best Male Dance |{{Won}} |- |Song of the Year |{{Nominated}} |} === Music program awards === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! style="width:200px;"| Program ! style="width:150px;"| Date |- | rowspan="2" |''[[Show Champion]]'' ([[MBC Music|MBC]]) |July 26, 2017 |- |August 2, 2017 |- |rowspan="3"| ''[[M Countdown]]'' ([[Mnet (TV channel)|Mnet]]) |July 27, 2017 |- |August 3, 2017 |- |August 10, 2017 |- |rowspan="2"| ''[[Music Bank (TV series)|Music Bank]]'' ([[Korean Broadcasting System|KBS]]) |July 28, 2017 |- |August 4, 2017 |- |rowspan="2"| ''[[Inkigayo]]'' ([[Seoul Broadcasting System|SBS]]) |July 30, 2017 |- |August 6, 2017 |- |rowspan="2"| ''[[Show! Music Core]]'' ([[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]]) |August 5, 2017 |- |August 12, 2017 |} == Petsa ng pagpapalabas == {| class="wikitable plainrowheaders" !Region !Date !Format !Label |- ! scope="row"| [[South Korea]] | rowspan="2"| July 18, 2017 | rowspan="2"| [[Music download|Digital download]] | {{hlist|[[S.M. Entertainment]]|[[Genie Music]]}} |- ! scope="row"| Worldwide |S.M. Entertainment |} ==Sanggunian== {{reflist|30em}} [[Kategorya:Mga awitin ng grupong Exo]] [[Kategorya:Mga awitin noong 2017]] {{stub|Musika|Korea}} 2khjempsq66dgon6163ekyhk1q985ne Lotto (awitin ng Exo) 0 276810 2227798 2147375 2026-09-22T22:20:26Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227798 wikitext text/x-wiki {{Infobox song | name = Lotto | version = | cover = Lotto logo.png | cover_size = | alt = | border = | caption = | type = | artist = [[Exo (band)|EXO]] | album = [[Ex'Act|Lotto]] | EP = | language = | English_title = | A-side = | B-side = | written = | published = | released = August 18, 2016 | recorded = 2016 | studio = | venue = | genre = [[K-pop]], [[Contemporary R&B|R&B]], [[synthpop]] | length = 03:09 | label = [[S.M. Entertainment]] | writer = {{hlist|JQ|Seolim|Jo Yoon-kyung|[[Jam Factory|Kim Min-ji]]}} | composer = | lyricist = | producer = [[LDN Noise]] | chronology = [[Exo (band)|EXO]] singles | prev_title = [[Monster (Exo song)|Monster]] | prev_year = 2016 | prev_version = | next_title = [[Dancing King (song)|Dancing King]] | next_year = 2016 | next_version = | tracks = | misc = {{External music video|{{YouTube|tbe3pe2BtwA|"Lotto" (Korean Ver.)}} <br> {{YouTube|y2q8ds3PwYwI|"Lotto" (Chinese Ver.)}}}} }} Ang "'''Lotto'''" ay isang kanta na inawit ng grupong [[Exo]] para sa repackaged na edisyon ng kanilang ikatlong album ''[[Ex'Act]]''. Ito ay inilabas noong 18 Agosto 2016. == Tsart == {{col-begin}} {{col-3}} ===Weekly charts=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |- !scope="col"|Chart (2016) !scope="col"|Peak<br>position |- !scope="row"|South Korea ([[Gaon Digital Chart]])<ref name="gaondigitalweekly">{{cite web|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=34&hitYear=2016&termGbn=week|title=2016 Gaon Digital Chart – Week 34|website=[[Gaon Music Chart]]|accessdate=2017-03-02|language=ko}}</ref> |2 |- !scope="row"|US World Digital Songs ([[Billboard charts|''Billboard'']])<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/biz/charts/2016-09-10/world-digital-songs|title=World Digital Songs: Sep 10, 2016 – Billboard Chart Archive|work=Billboard|publisher=Billboard|date=October 8, 2016|accessdate=2017-03-02|archive-date=2017-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170117055620/http://www.billboard.com/biz/charts/2016-09-10/world-digital-songs|url-status=dead}}</ref> |1 |} {{col-3}} ===Monthly charts=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |- ! scope="col"| Chart (2016) ! scope="col"| Peak<br>position |- ! scope="row"| South Korea ([[Gaon Digital Chart]])<ref name="gaondigitalmonthly">{{cite web|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=08&hitYear=2016&termGbn=month|title=Gaon Digital Chart – August, 2016|website=[[Gaon Music Chart]]|accessdate=2017-03-02|language=ko}}</ref> | 14 |} {{col-end}} == Mga pagbebenta == {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |- ! scope="col"| Region ! scope="col"|Sales |- ! scope="row"| South Korea ([[Gaon Digital Chart|Gaon]])<ref>Cumulative sales for "Lotto": * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=34&hitYear=2016&termGbn=week|title=2016 Gaon Download Chart – Week 34 (See #1)|publisher=Korea Music Content Industry Association|work=Gaon Chart|accessdate=August 27, 2016}} * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=35&hitYear=2016&termGbn=week|title=2016 Gaon Download Chart – Week 35 (See #9)|publisher=Korea Music Content Industry Association|work=Gaon Chart|accessdate=September 1, 2016}} * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?pageNo=1&nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=036&hitYear=2016&termGbn=week|title=2016 Gaon Download Chart – Week 36 (See #23)|publisher=Korea Music Content Industry Association|work=Gaon Chart|accessdate=October 6, 2016|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161009122938/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?pageNo=1&nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=036&hitYear=2016&termGbn=week|archivedate=October 9, 2016|df=}} * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?pageNo=1&nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=037&hitYear=2016&termGbn=week|title=2016 Gaon Download Chart – Week 37 (See #58)|publisher=Korea Music Content Industry Association|work=Gaon Chart|accessdate=October 6, 2016|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161009123839/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?pageNo=1&nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=037&hitYear=2016&termGbn=week|archivedate=October 9, 2016|df=}} * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?pageNo=1&nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=038&hitYear=2016&termGbn=week|title=2016 Gaon Download Chart – Week 38 (See #47)|publisher=Korea Music Content Industry Association|work=Gaon Chart|accessdate=October 6, 2016|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161009124200/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?pageNo=1&nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=038&hitYear=2016&termGbn=week|archivedate=October 9, 2016|df=}} * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?pageNo=1&nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=039&hitYear=2016&termGbn=week|title=2016 Gaon Download Chart – Week 39 (See #59)|publisher=Korea Music Content Industry Association|work=Gaon Chart|accessdate=October 6, 2016|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161009124755/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?pageNo=1&nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=039&hitYear=2016&termGbn=week|archivedate=October 9, 2016|df=}} * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?pageNo=1&nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=040&hitYear=2016&termGbn=week|title=2016 Gaon Download Chart – Week 40 (See #64)|publisher=Korea Music Content Industry Association|work=Gaon Chart|accessdate=October 6, 2016|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161009125046/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?pageNo=1&nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=040&hitYear=2016&termGbn=week|archivedate=October 9, 2016|df=}} * {{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=47&hitYear=2016&termGbn=week|title=2016 Gaon Download Chart – Week 47|last=|first=|date=|publisher=Korea Music Content Industry Association|work=Gaon Chart|accessdate=November 24, 2016}}</ref> | 433,633 |- ! scope=row | United States ([[RIAA]])<ref name="billboard">{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/7407964/exo-world-digital-songs-monster-exact|title=EXO Earns First No. 1 on World Digital Songs With 'Monster'|first=Jeff|last=Benjamin|date=June 14, 2016|work=Billboard|publisher=Prometheus Global Media|accessdate=June 14, 2016}}</ref> | 8,000 |} == Silipin din == * ''[[Ex'Act]] == Sanggunian == {{reflist|30em}} [[Kategorya:Mga awitin ng grupong Exo]] [[Kategorya:Mga awitin noong 2016]] {{stub|Musika|Korea}} 63anaerxcs8vge12sr4901159evk1aw Lu Han 0 276922 2227799 2136722 2026-09-22T22:22:26Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 10 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227799 wikitext text/x-wiki {{about|the singer|other uses|Luhan (paglilinaw)}} {{Chinese name|Lu}} {{Infobox person/Wikidata}} Si '''Lu Han''', na mas kinilala bilang si '''Luhan''', ay isang [[Tsina|Tsinong]] mang-aawit at aktor. Siya ay isa sa mga kasapi ng grupong [[Exo]] at ng [[Exo|EXO-M]], bago po siya umalis sa grupo noong Oktubre 2014.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://blogs.wsj.com/korearealtime/2014/10/10/exo-member-luhan-files-lawsuit-to-leave-k-pop-group/|title=EXO Member Luhan Files Lawsuit to Leave K-Pop Group|last=Lee|first=Min-Jeong|website=WSJ|access-date=17 Mayo 2016}}</ref> ==Kamusmusan== Si Lu Han ay ipinanganak noong 20 Abril 1990 sa [[Haidian District|Haidian]], [[Beijing]]. Nagtapos siya sa Beijing Shida Middle School at pumasok sa Beijing Haidian Foreign Language Shi Yan School bago umalis sa South Korea upang dumalo sa [[Yonsei University]] bilang isang estudyante ng palitan. Nag-aral siya sa Applied Music sa [[Seoul Institute of the Arts]]. Noong 2008, nag-audition si Lu Han para sa [[JYP Entertainment]] sa kanilang global audition sa China. Noong 2010, habang nag-aaral sa Seoul, siya ay na-scout habang nasa [[Myeong-dong]] ng isang kinatawan ng SM Entertainment na nagrekomenda na siya ay audition para sa kumpanya; pagkatapos nito ay naging isang trainee sa ilalim ng ahensiya. ==Karerang pangmusika== ===2011-2014: Exo=== {{main|Exo}} Kasama si [[Tao (mang-aawit)|Tao]], [[Chen (mang-aawit)|Chen]], at [[Kai (artista, ipinanganak 1994)|Kai]]'', unang nakita si Luhan sa kanyang unang pagganap sa telebisyon sa ''[[SBS Gayo Daejeon]]'' noong Disyembre 29, 2011. Kasunod ng paglitaw na ito, siya ang ikalawang miyembro ng Exo na opisyal na ipinakilala, bilang isa sa apat na miyembro ng Tsino at ang kanyang sub-grupo na Exo-M.<ref>{{cite web|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/2402/sm-reveals-new-exo-member-lu-han|title=SM Reveals New EXO Member, Lu Han|date=Disyembre 27, 2011|work=enewsWorld|access-date=2019-03-08|archive-date=2017-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017024816/http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/2402/sm-reveals-new-exo-member-lu-han|url-status=dead}}</ref> Noong 10 Oktubre 2014, nag-file si Luhan ng isang kaso laban sa SM Entertainment upang pawalang-bisa ang kanyang kontrata at epektibong iniwan ang Exo.<ref name=":0" /> ===2015-kasalukuyan: Solo debut at unang tour=== Si Luhan ay madalas na nag-ambag sa mga soundtrack ng mga pelikula na lumahok niya. Sinunggaban niya ang tema ng kanta para sa '' 20 Once Again '', na pinamagatang "Our Tomorrow". Ang video ng musika ng awit ay lumampas sa 1 milyong mga tanawin sa loob ng 47 minuto, na nagtatakda ng isang bagong rekord.<ref>{{cite web|url=http://ent.qq.com/a/20141203/046033.htm#p=1|title=鹿晗《重返20岁》MV播放量47分破百万 创纪新录|work=[[Tencent]]|accessdate=15 Pebrero 2017|archive-date=17 Pebrero 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217045446/http://ent.qq.com/a/20141203/046033.htm#p=1|url-status=dead}}</ref> Pagkatapos ay inilabas niya ang isang pag-awit ng "[[Tian mi mi]]" para sa pelikulang ''[[Comrades: Nearly a Love Story]]''. Sinabi ni Director [[Peter Chan]] na hiniling ni Luhan na lumahok dahil sa kanyang banayad at malinaw na tinig habang nadama niyang magiging epektibo ito sa pagpapahayag ng mga damdamin ng kanta.<ref>{{cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2015/02/luhan-lends-his-gentle-voice-for-remake-of-tian-mi-mi-for-the-ost-of-comrades-almost-a-love-story|title=Luhan lends his gentle voice for remake of 'Tian Mi Mi' for the OST of 'Comrades: Almost A Love Story'|work=[[Allkpop]]|date=2 Pebrero 2015|accessdate=3 Pebrero 2015}}</ref> Unang inihayag ni Luhan ang kanyang solo album noong Hulyo 2015, kung saan siya ay makikipagtulungan sa sikat na producer [[Djemba Djemba]]. Ito rin ang unang pagkakataon ng Djemba na gumagawa ng album para sa isang artistang Asyano. Sa parehong buwan, nakipagtulungan siya sa [[David Tao]] sa isang awit ng pag-bid para sa [[2022 Winter Olympics]] na ginanap sa Beijing.<ref>{{cite web|url=http://sports.qq.com/a/20150527/046819.htm|title=鹿晗献唱北京申办冬奥会歌曲 和陶喆合作圆梦|date=27 Mayo 2015|work=[[Tencent]]|access-date=14 Marso 2019|archive-date=20 Abril 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170420234858/http://sports.qq.com/a/20150527/046819.htm|url-status=dead}}</ref> Ang unang digital album ni Luhan na ''Reloaded I'' ay inilabas noong 10 Setyembre 2015 sa pamamagitan ng qq Music chart. Nagbenta ito ng 880,000 kopya sa unang araw, ang pinakamataas na naitalang numero ng pagbebenta sa unang araw ng opisyal na paglaya. ''Reloaded I'' ay umabot din sa mahigit isang milyong benta sa QQ Music, na nagtatakda ng record para sa pinakamabilis na mga digital na album na naibenta.<ref>{{cite web|url=http://www.taipeimain.com/luhan-reloaded-album/|title=LUHAN BREAKS RECORDS: DIGITAL ALBUM "RELOADED" OVER ONE MILLION SALES IN 5 DAYS|work=Taipei Main|date=19 Setyembre 2015|access-date=2019-03-14|archive-date=2017-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116170109/http://www.taipeimain.com/luhan-reloaded-album/|url-status=dead}}</ref> ==Sa likod ng media== Si Luhan ay tinawag ng mga banyagang media bilang Chinese counterpart ng sikat na pop star [[Justin Bieber]], dahil sa kanyang napakalaking katanyagan at dedikadong fandom sa China.<ref name=global>{{cite web|url=http://www.globaltimes.cn/content/1033316.shtml|title=‘Chinese Justin Bieber’ Lu Han has a great fan empire that supports him|date=2 Pebrero 2017|work=The Global Times|access-date=8 Marso 2019|archive-date=12 Oktubre 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191012221529/http://www.globaltimes.cn/content/1033316.shtml|url-status=dead}}</ref> Ang salitang "Luhan effect" ay ginamit upang ilarawan ang kanyang napakalaking impluwensya sa mga tagahanga.<ref>{{cite web|url=http://english.sina.com/ent/t/2017-04-20/detail-ifyepsea9665290.shtml|title=New TV drama ‘Fighter of the Destiny’ looks to take advantage of ‘the Lu Han effect’|date=20 Abril 2017|work=Sina}}</ref> ==Personal na buhay== Noong 8 Oktubre 2017, inihayag na ang Luhan ay may kaugnayan sa Chinese actress na si [[Guan Xiaotong]].<ref>{{cite web|url=http://tvdaily.asiae.co.kr/read.php3?aid=15074405321284222010|title=[단독] 엑소 출신 루한, '중국 국민딸' 관효동과 열애 고백|date=8 Oktubre 2017|work=TV Daily|language=Koreano|access-date=26 Marso 2019|archive-date=8 Oktubre 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008180928/http://tvdaily.asiae.co.kr/read.php3?aid=15074405321284222010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ent.sina.com.cn/s/m/2017-10-08/doc-ifymrqmq1012557.shtml|title=鹿晗关晓彤正式公开恋情：这是我的女朋友|date=8 Oktubre 2017|work=Sina}}</ref> ==Diskograpiya== {{See also|Diskograpiya ng Exo}} ===Mga studio albums=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" style="width:18em;"| Title ! scope="col" style="width:360px;"| Album details |- ! scope="row" rowspan="1"| <center>''Reloaded''</center> | * Released: December 22, 2015 * Label: LuHan Studio * Formats: [[Compact disc|CD]], [[Music download|Digital Download]] {{hidden|Track listing| # 有点儿意思 (That Good Good) # 超级冠军 (Football Gang) # 诺言 (Promises) # 致爱 (Your Song) # 勋章 (Medals) # 海底 (Deep) # 冒险时间 (Adventure Time) # Lu # 有点儿意思 (That Good Good Penthouse Penthouse Remix)) # 有点儿意思 (That Good Good (Squareloud Remix)) }} |} ===Mga extended plays=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" rowspan="2" style="width:18em;" | Title ! scope="col" rowspan="2" style="width:360px;" | Album details ! scope="col" colspan="1" | Peak chart positions ! scope="col" rowspan="2" style="width:200px;" | Sales ([[Music download|DL]]) |- !scope="col" style="width:6em;font-size:90%;"|[[QQ Music|CHN]]<br><ref name=ChinaChart>{{cite web|url=http://y.qq.com/m/client/ranklist/sell.html?g_f=h5share#type=day|title=Digital album best-sellers – Weekly}} *''Xplore'' – 2017 Week 1 (1/1-1/5) *''Reloaded II'' / ''Reloaded+''- 2017 Week 2 (1/6-1/12) *''Reloaded I''- 2017 Week 5 (1/27-2/2) *''Venture''- 2017 Week 8 (2/17-2/23) *''Imagination'' – 2017 Week 20 (5/12-5/18) *''I'' – 2017 Week 26 (6/23-6/29) </ref> |- ! scope="row" |''Reloaded I'' | * Released: September 14, 2015 * Label: LuHan Studio * Formats: Digital Download {{hidden|Track listing| # 《有点儿意思》（That Good Good） # 《冒险时间》（Adventure Time） # 《有点儿意思》（That Good Good Penthouse Penthouse Remix） # 《有点儿意思》（That Good Good Squareloud Remix） # 《有点儿意思》（That Good Good Instrumental Version） }} |16 | * CHN: 3,358,873<ref name="ReloadedSales">{{cite news|url=http://y.qq.com/live/luhan3/index.html?sid=&g_f=yqqjiaodian|title=QQ音乐数字专辑 – QQ音乐,音乐你的生活! (Reloaded+)|publisher=[[QQ Music]]|accessdate=January 1, 2019}}</ref> |- ! scope="row"|''Reloaded+'' | * Released: February 16, 2016 * Label: LuHan Studio * Formats: Digital Download {{hidden|Track listing| # 封印 (Excited) # 原动力 (The Inner Force) (Original Mix版) # 致爱 (Your Song) (吉他版) }} |10 | * CHN: 1,429,902<ref name="ReloadedSales"/> |} ===Mga single albums=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" rowspan="2" style="width:18em;"| Title ! scope="col" rowspan="2" style="width:360px;"| Album details ! scope="col" colspan="1" | Peak chart positions ! scope="col" rowspan="2" style="width:200px;"| Sales ([[Music download|DL]]) |- !scope="col" style="width:6em;font-size:90%;"|[[QQ Music|CHN]]<br><ref name=ChinaChart/> |- ! scope="row"|''Reloaded II'' | * Released: December 1, 2015 * Label: LuHan Studio * Formats: Digital Download {{hidden|Track listing| # 海底 (Deep) # Lu }} |9 | *CHN: 1,316,890+<ref>''Reloaded II'' sales in China: *{{cite news|url=http://y.qq.com/live/luhan2/index.html?sid=&fuin=&pid=&g_f=|title=Reloaded II QQ China|work=[[Tencent QQ|QQ Music]]|accessdate=2 Mayo 2018}}</ref> |- ! scope="row"|''Xperience'' | * Released: October 21, 2016 * Label: LuHan Studio * Formats: Digital Download {{hidden|Track listing| #某时某刻 (Catch Me When I Fall) # 某时某刻 (Catch Me When I Fall) (Inst.) }} |— |{{n/a}} |- ! scope="row"|''Xplore'' | * Released: December 27, 2016 * Label: LuHan Studio * Formats: Digital Download {{hidden|Track listing| #微白城市 (Winter Song) #Skin To Skin }} |2 | *CHN: 3,633,378+<ref>''Xplore'' sales in China's three major music platforms: *{{cite news|url=http://y.qq.com/msa/luhanxplore/index_new.html|title=Xplore QQ China|work=[[Tencent QQ|QQ Music]]|accessdate=2 Abril 2018}} *{{cite news|url=http://zhuanji.kugou.com/html/pc_commonchargeV2/index_62192.html?is_go=0&hreffrom=13|title=Xplore KuGou|work=[[KuGou]]|accessdate=2 Abril 2018}} *{{cite news|url=http://vip1.kuwo.cn/fans/fans/template/index.html?key=luhan20161225&fromSrc=19&catalog=yueku2016|title=Xplore Kuwo|work=Kuwo|accessdate=2 Abril 2018}}</ref> |- ! scope="row"|''Venture'' | * Released: February 21, 2017 * Label: LuHan Studio * Formats: Digital Download {{hidden|Track listing| #如果 (What If I Said) #敢 (Roleplay) }} |1 | *CHN: 2,565,478+<ref>''Venture'' sales in China's three major music platforms: *{{cite news|url=http://y.qq.com/msa/luhanventure/index_new.html|title=Venture QQ China|work=[[Tencent QQ|QQ Music]]|accessdate=2 Abril 2018}} *{{cite news|url=http://zhuanji.kugou.com/html/pc_commonchargeV2/index_68917.html?is_go=0&hreffrom=65|title=Venture KuGou|work=[[KuGou]]|accessdate=2 Abril 2018}} *{{cite news|url=http://vip1.kuwo.cn/fans/fans/template/index.html?key=luhan20170221&fromSrc=19&catalog=yueku2016|title=Venture Kuwo|work=Kuwo|accessdate=2 Abril 2018}}</ref> |- ! scope="row"|''Imagination'' | * Released: April 17, 2017 * Label: LuHan Studio * Formats: Digital Download {{Hidden|Track listing| # 时差 (On Call) # 夜行记 (Say it) }} | 1 | *CHN: 1,784,090+<ref>''Imagination'' sales in China's three major music platforms: *{{cite news|url=https://y.qq.com/n/yqq/album/00435a2s4YeuWb.html |title=Imagination QQ China|work=[[Tencent QQ|QQ Music]]|accessdate=2 Abril 2018}} *{{cite news|url=http://zhuanjistatic.kugou.com/html/pc_commonchargeV3/index_75581.html?is_go=0&hreffrom=65|title=Imagination KuGou|work=[[KuGou]]|accessdate=2 Abril 2018}} *{{cite news|url=http://vip1.kuwo.cn/fans/fans/template/index.html?key=luhan20170417&fromSrc=11&fromkw=share|title=Imagination Kuwo|work=Kuwo|accessdate=2 Abril 2018}}</ref> |- ! scope="row"|''I'' | * Released: June 27, 2017 * Label: LuHan Studio * Formats: Digital Download {{Hidden|Track listing| # Set it Off # On Fire }} | 1 | *CHN: 2,348,491+<ref>''I'' sales in China's three major music platforms: *{{cite news|url=http://y.qq.com/msa/luhani/index_new.html?g_f= |title=I QQ China|work=[[Tencent QQ|QQ Music]]|accessdate=2 Mayo 2018}} *{{cite news|url=http://zhuanjistatic.kugou.com/html/pc_commonchargeV3/index_83245.html?is_go=0&hreffrom=13|title=I KuGou|work=[[KuGou]]|accessdate=2 Mayo 2018}} *{{cite news|url=http://vip1.kuwo.cn/fans/fans/template/index.html?key=luhan20170623&fromSrc=19&catalog=yueku2016|title=I Kuwo|work=Kuwo|accessdate=2 Mayo 2018}}</ref> |} ===Mga awitin=== === Bilang lead artist === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! rowspan="2" scope="col" style="width:12em;" | Title ! rowspan="2" scope="col" | Year ! colspan="1" scope="col" | Peak chart positions ! rowspan="2" scope="col" | Album |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" | [[Billboard Charts|CHN<br><small>Billboard</small>]]<br><ref name="ChinaVChart">* {{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/china-v-chart|title=China V Chart|work=[[Billboard Charts|Billboard]]|access-date=2019-03-26|archive-date=2016-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128065111/http://www.billboard.com/charts/china-v-chart|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2015-11-28|title=Medals|work=[[Billboard Charts|Billboard]]|access-date=2019-03-26|archive-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506193349/http://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2015-11-28|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2015-12-19|title=Deep|publisher=Billboard|access-date=2019-03-26|archive-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506193354/http://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2015-12-19|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2016-01-23|title=The Inner Force|work=[[Billboard Charts|Billboard]]|access-date=2019-03-26|archive-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506193400/http://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2016-01-23|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2017-01-07|title=Let Me By Your Side|last=|first=|date=|publisher=|access-date=|work=[[Billboard Charts|Billboard]]|archive-date=2018-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180317140606/https://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2017-01-07|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2017-01-28|title=Winter Song|last=|first=|date=|publisher=|access-date=|work=[[Billboard Charts|Billboard]]|archive-date=2018-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180317140615/https://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2017-01-28|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2017-02-11|title=Skin To Skin|last=|first=|date=|publisher=|access-date=|work=[[Billboard Charts|Billboard]]|archive-date=2017-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309153738/http://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2017-02-11|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2017-03-11|title=What If I Said|last=|first=|date=|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20170302112857/http://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2017-03-11|archive-date=2017-03-02|access-date=|work=[[Billboard Charts|Billboard]]|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2017-03-18|title=Roleplay (Dance Ver.), Roleplay|last=|first=|date=|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330174438/https://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2017-03-18|archive-date=2019-03-30|access-date=|work=[[Billboard Charts|Billboard]]|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2017-05-06|title=On Call|last=|first=|date=|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329222812/https://www.billboard.com/charts/china-v-chart/2017-05-06|archive-date=2019-03-29|access-date=|work=[[Billboard Charts|Billboard]]|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | "That Good Good" | rowspan="6" | 2015 | — | ''Reloaded I'' |- ! scope="row" | "Your Song" | — | rowspan="4" | ''Reloaded'' |- ! scope="row" | "Football Gang" | — |- ! scope="row" | "Medals" | 1 |- ! scope="row" | "Promises" | — |- ! scope="row" | "Lu" | — | ''Reloaded II'' |- ! scope="row" | "Excited" | rowspan="4" | 2016 | 1 | ''Reloaded+'' |- ! scope="row" | "Catch Me When I Fall" | 2 |''Xperience'' |- ! scope="row" | "Winter Song" | 3 | rowspan="2" | ''Xplore'' |- ! scope="row" | "Skin To Skin" | 3 |- ! scope="row" |"What If I Said" | rowspan="6" | 2017 | 1 | rowspan="3" | ''Venture'' |- ! scope="row" | "Roleplay" (Dance Ver.) |1 |- ! scope="row" | "Roleplay" |2 |- ! scope="row" | "On Call" |3 |''Imagination'' |- !scope ="row" | "Set It Off" |1 | rowspan="2" | ''I'' |- !scope="row" | "On Fire" |3 |- ! scope="row" |"时间停了 (Time Stopped)" | rowspan="1" | 2018 | 2 | {{n/a|Non-album singles}} |- | colspan="4" style="font-size:90%" | <small>"—" denotes releases that did not chart or were not released in that region.</small> |} ===Mga palabas ng soundtrack=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! rowspan="2" scope="col" style="width:12em;" | Title ! rowspan="2" scope="col" | Year ! colspan="2" scope="col" | Peak chart positions ! rowspan="2" scope="col" | Album |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" | [[Baidu|CHN<br><small>Baidu Chart</small>]]<br><ref>Baidu Music Chart *{{cite web|url=http://music.baidu.com/top/new/week/2014-50|title=Our Tomorrow – Baidu Music Chart|publisher=Baidu Music Chart|language=Tsino|access-date=2019-03-26|archive-date=2017-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620020640/http://music.baidu.com/top/new/week/2014-50|url-status=dead}} *{{cite web|url=http://music.baidu.com/top/new/week/2016-28|title=Back to 17 – Baidu Music Chart (2016年28周)|publisher=Baidu Music Chart|language=Tsino|access-date=2019-03-26|archive-date=2017-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821090234/http://music.baidu.com/top/new/week/2016-28|url-status=dead}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" | [[Billboard Charts|CHN<br><small>Billboard V Chart</small>]]<br><ref name="ChinaVChart" /> |- ! scope="row" | "[[Dear My Family]]"<br>{{small|(as part of [[SM Town]])}} |2012 |— |— |''[[I AM.#Original film soundtrack|I AM. OST]]'' |- ! scope="row" | "Our Tomorrow" | 2014 | 1 || — | rowspan="2" | ''[[20 Once Again|20 Once Again OST]]'' |- ! scope="row" | "Love moving Forward" | rowspan="4" | 2015 | — || — |- ! scope="row" | "[[Tian Mi Mi (Luhan song)|Sweet Honey]]" | — || — | ''[[Comrades: Almost a Love Story|Comrades: Almost A Love Story OST]]'' |- ! scope="row" | "Medals" | — || 5 | ''[[The Witness (2015 Chinese film)|The Witness OST]]'' |- ! scope="row" | "Deep" | — || 3 | ''[[Kung Fu Panda 3|Kung Fu Panda 3 OST]]'' |- ! scope="row" | "The Inner Force" | rowspan="3" | 2016 | — || 2 | ''[[Star Wars: The Force Awakens (soundtrack)|Star Wars: The Force Awakens OST]]'' |- ! scope="row" | "Back to 17"<br><small>(with Back to School 2 cast)</small> | 2 || — | ''Back to School 2 OST'' |- ! scope="row" | "Let Me By Your Side" |— |3 |''[[See You Tomorrow (2016 film)|See You Tomorrow OST]]'' |- ! scope="row" | "Chasing Dream With Childlike Heart" | 2017 | — || — | ''[[Sky Hunter|Sky Hunter OST]]'' |- | colspan="5" style="text-align:center; font-size:8pt;" | "—" denotes releases that did not chart or were not released in that region. |} ===Iba pang mga pagpapakita=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" rowspan="2" style="width:12em;"| Title ! scope="col" rowspan="2" | Year ! scope="col" colspan="1" | Peak chart positions ! scope="col" rowspan="2" | Sales ! scope="col" rowspan="2" | Album |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"| [[Gaon Music Chart|KOR<br>{{small|Gaon Chart}}]]<br><ref>Gaon Digital Chart *{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?pageNo=3&nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=45&hitYear=2012&termGbn=week|title=Maxstep – 2012년 45주차 Digital Chart|work=Gaon Music Chart|publisher=Korea Music Content Industry Association|language=Koreano}}</ref> |- ! scope="row" | "[[Maxstep]]"<br>{{small|(as part of Younique Unit)}} |2012 | 228 | *KOR {{small|([[Music download|DL]])}}: 15,420+<ref>{{cite web|title=2012년 45주차 Download Chart (see #188)|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?pageNo=2&nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=45&hitYear=2012&termGbn=week|work=Gaon Music Chart|publisher=Korea Music Content Industry Association|language=Koreano}}</ref> | ''[[PYL Younique Volume 1]]'' |- !scope="row"| "Please Come to the Great Wall to Ski"<br>{{small|(with [[David Tao]])}} | 2015 | — | | {{n/a|Non-album releases}} |} ==Pilmograpiya== ===Pelikula=== {| class="wikitable" |- ! width=10|Year ! Title ! Role ! Notes |- | rowspan="3" | 2015 | ''[[20 Once Again]]'' | Xiang Qianjin | |- | ''[[12 Golden Ducks]]'' | K-pop dancer |Cameo |- | ''[[The Witness (2015 Chinese film)|The Witness]]'' | Lin Chong | Lead role |- | rowspan="3" | 2016 | ''[[Time Raiders]]'' | Wu Xie | Lead role |- | ''[[The Great Wall (pelikula)|The Great Wall]]'' | Peng Yong | |- | ''[[The Ferryman (2016 film)|See You Tomorrow]]'' | Ma Li (young) |Cameo |- |2017 |''[[The Founding of an Army]]'' |Deng Xiaoping |Cameo |- | 2019 |''Shanghai Fortress'' | Jiang Yang | |} ===Dramang pantelebisyon=== {| class="wikitable" |- ! width=10|Year ! Title ! Role ! Network ! Notes |- | rowspan="1"| 2017 | ''[[Fighter of the Destiny]]'' | Chen Changsheng | rowspan=2|[[Hunan TV]] | Lead role |- | 2018 | ''[[Sweet Combat]]'' | Ming Tian | Lead role |} ===Mga variety shows=== {| class="wikitable" |- ! width=10|Year ! Title ! Role ! Network ! Notes |- | 2015–2018 | ''[[Keep Running (seryeng pantelebisyon)|Keep Running]]'' | Cast member | [[Zhejiang Television]] | |- | 2018 | ''[[Hot Blood Dance Crew]]'' | Dance mentor | [[iQiyi]] | |} == Mga sanggunian == {{Reflist|30em}} == Mga kawing panlabas == {{Commons category}} {{Exo}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Lu Han}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1990]] [[Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Tsina]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Tsina]] [[Kategorya:Lu Han]] gbz53x65c3u67abesyiib6sjxaglgzl Marco Polo Ortigas Manila 0 277346 2227816 2060303 2026-09-22T23:40:38Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227816 wikitext text/x-wiki {{Infobox building |native_name=马尼拉奥迪加斯马哥孛罗酒店|native_name_lang=zh |coordinates={{coord|14|35|14.9|N|121|03|48.3|E|display=inline,title}} |location=[[Ortigas Center]], [[Pasig]], [[Pilipinas]] |owner=Xin Tian TI Development Corporation |start_date=October 2010 |height={{convert|180|m|ft|sp=us}} |cost={{Philippine peso|3 billion}} |architecture_firm=MOHRI, Architect & Associates |other_designers=GLYPH Design Studio {{small|(interior design)}} }} '''Marco Polo Ortigas Manila''' ({{Lang-zh}}) ay isang hotel sa [[Lundayang Ortigas|Ortigas Center]] sa [[Pasig]], [[Kalakhang Maynila|Metro Manila]], [[Pilipinas|Philippines]]. == Konstruksiyon == Noong Mayo 2012, ito ay iniulat na ang Unang SLP Holdings sa pamamagitan ng kanyang mga yunit, Xin Tian TI Development Corporation ay naka-sign isang kasunduan sa Marco Polo Hotel Group upang bumuo ng Marco Polo Ortigas Manila.<ref>{{Cite news|last=de la Pena|first=Zinnia|date=15 Mayo 2012|title=First SLP to build P3-billion Marco Polo Hotel|url=http://www.philstar.com/business/806702/first-slp-build-p3-billion-marco-polo-hotel|publisher=The Philippine Star|accessdate=11 Agosto 2016}}</ref> Ang groundbreaking ceremony para sa hotel na humantong sa pamamagitan ng Xin Tian TI Development Corporation at Marco Polo Hotels Group ay gaganapin noong Disyembre 10, 2010 na may pagkumpleto ng mga target na hanay sa 2nd Quarter ng 2014.<ref name="groundbreaking">{{Cite news|date=10 Disyembre 2010|work=Hospitality Net|title=Groundbreaking Ceremony Held for the Marco Polo Ortigas, Manila|url=http://www.hospitalitynet.org/news/4049437.html|accessdate=11 Agosto 2016}}</ref> Ang konstruksiyon ng mga otel ay nagsimula noong Oktubre 2010, ilang buwan nang mas maaga kaysa sa groundbreaking ceremony. Ang gastos ng proyekto hotel ay ₱3 billion. Pagkatapos Pangulong [[Benigno Aquino III]] na humantong sa ang engrandeng paglulunsad ng Marco Polo Ortigas Manila sa hulyo 9, 2014.<ref name="grandlaunch">{{Cite news|date=9 Hulyo 2014|work=Radio Television Malacañang|title=Marco Polo Ortigas Manila Grand Launch|url=http://rtvm.gov.ph/main/?p=22907|publisher=Presidential Broadcast Staff|accessdate=11 Agosto 2016|archive-date=2016-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816182841/http://rtvm.gov.ph/main/?p=22907|url-status=dead}}</ref> == Arkitektura at disenyo == Ang mga disenyo ng arkitektura ng mga gusali ng hotel ay tapos na sa pamamagitan ng Japan-based na kompanya MOHRI, Architect & Associates habang Ang panloob na disenyo ng hotel ay tapos na sa pamamagitan ng Canada-based na GLYPH Disenyo Studio.<ref>{{Cite news|last=Prieto-Valdes|first=Tessa|title=One of the world’s best Marco Polos opens|url=http://business.inquirer.net/168211/one-of-the-worlds-best-marco-polos-opens|publisher=Philippine Daily Inquirer|accessdate=11 Agosto 2016}}</ref> Ang mga gusali ay 41 kuwento mataas sa taas ng {{Convert|180|m|ft}}.<ref>{{Cite web|title=Marco Polo Hotel|url=http://www.emporis.com/buildings/1198080/marco-polo-hotel-pasig-philippines|accessdate=11 Agosto 2016|archive-date=21 Agosto 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821034115/http://www.emporis.com/buildings/1198080/marco-polo-hotel-pasig-philippines|url-status=dead}}</ref> == Mga tampok == Ang hotel ay may 316 na mga kuwarto at suite na may kasamang dalawang Continental Club na sahig. Dining Outlets na naka-host sa loob ng hotel ay Cucina, isang all-day dining restaurant, Lung Hin, ang isang Cantonese restaurant, Cafe Pronto, sa isang coffee venue at VU, isang sky bar at lounged sa 45th floor ng hotel.<ref>{{Cite web|title=Marco Polo Ortigas Manila - Overview|url=http://www.marcopolohotels.com/en/marco_polo/hotels/philippines/manila/marco_polo_manila/index.html|accessdate=11 Agosto 2016|publisher=Marco Polo Hotels|archive-date=18 Agosto 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818202325/http://www.marcopolohotels.com/en/marco_polo/hotels/philippines/manila/marco_polo_manila/index.html|url-status=dead}}</ref> Marco Polo Ortigas Manila ay naka-dub bilang ang unang "sky hotel" ibig sabihin ang hotel ng mga kuwarto at mga amenities ay matatagpuan sa top 20 na palapag ng gusali ng hotel.<ref>{{Cite news|last=Gacuma|first=Gil Jr.|date=26 Abril 2015|title=Discovering the Marco Polo Ortigas|url=http://www.philstar.com/travel-and-tourism/2015/04/26/1447820/discovering-marco-polo-ortigas|publisher=The Philippine Star|accessdate=11 Agosto 2016|archive-date=20 Septiyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920141802/http://www.philstar.com/travel-and-tourism/2015/04/26/1447820/discovering-marco-polo-ortigas|url-status=dead}}</ref> == Reception == Noong 2016, ang pamamahala ng Marco Polo Ortigas Hotel ay conferred sa 2015 Spirit of Marco Polo Best Guest Award Experience besting ang iba pang mga hotel na pinamamahalaang sa pamamagitan ng Marco Polo Hotel Group. Ang hotel ay ibinigay din ng isang 5-star award ng [[Kagawaran ng Turismo (Pilipinas)|Kagawaran ng Turismo]] sa parehong taon.<ref name="gets5star">{{Cite news|date=23 Hulyo 2016|work=InterAksyon.com|title=Marco Polo Ortigas gets 5-star status, Discovery Primea gives away gadgets|url=http://www.interaksyon.com/lifestyle/hotel-news-marco-polo-ortigas-gets-5-star-status-discovery-primea-gives-away-gadgets|accessdate=11 Agosto 2016|archive-date=2016-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160927225048/http://www.interaksyon.com/lifestyle/hotel-news-marco-polo-ortigas-gets-5-star-status-discovery-primea-gives-away-gadgets|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|date=27 April 2016|work=InterAksyon.com|title=Marco Polo Ortigas Manila bags 2016 Best Guest Experience Award|url=http://www.interaksyon.com/lifestyle/marco-polo-ortigas-manila-bags-2016-best-guest-experience-award|accessdate=11 Agosto 2016|archive-date=28 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428104934/http://www.interaksyon.com/lifestyle/marco-polo-ortigas-manila-bags-2016-best-guest-experience-award|url-status=dead}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} suv0mic30jqyoki71t2yfjv2nt1jitc Pamela Anderson 0 277358 2228042 2090584 2026-09-23T08:50:23Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228042 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:AV0A6273_Pamela_Anderson.jpg|thumb]] Si '''Pamela Denise Anderson''' (born July 1, 1967)<ref>[http://www.biography.com/people/pamela-anderson-9542470 A&E Biography]</ref><ref>[http://www.people.com/people/pamela_anderson/biography/ ''People''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160829075437/https://people.com/people/pamela_anderson/biography/ |date=2016-08-29 }}.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tvguide.com/celebrities/pamela-anderson/168778|title=Pamela Anderson Actor, Model, Producer|work=[[TV Guide]]|accessdate=November 11, 2016|archive-date=Septiyembre 10, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910064523/http://www.tvguide.com/celebrities/pamela-anderson/168778/|url-status=dead}}</ref> ay isang aktres at modelo. Si Anderson ay kilala sa mga role sa seryeng pantelebisyon na katulad na ''[[Home Improvement (TV series)|Home Improvement]]'', ''[[Baywatch]]'' at ''[[V.I.P. (TV series)|V.I.P.]]''. Siya ay nakikita sa mga pelikula katulad ng ''[[Raw Justice]]'' (1994), ''[[Barb Wire (film)|Barb Wire]]'' (1996) at ''[[Blonde and Blonder]]'' (2008). ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{authority control}} [[Kaurian:Mga artista sa Canada]] tidhgkiaewszl4dk677ziqy9ciqp59v Monster (kanta ng Exo) 0 277460 2227944 2147377 2026-09-23T03:45:05Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227944 wikitext text/x-wiki {{otheruses|Monster}} {{Infobox song | name = Monster | version = | cover = | cover_size = | alt = | border = | caption = | type = | artist = [[Exo (band)|Exo]] | album = [[Ex'Act]] | EP = | language = | English_title = | A-side = | B-side = | written = | published = | released = {{Start date|2016|6|09}} | recorded = | studio = | venue = | genre = {{hlist|[[K-pop]]|[[hardvapour]]|[[Contemporary R&B|R&B]]}} | length = 3:41 | label = [[S.M. Entertainment]] | writer = [[Kenzie (songwriter)|Kenzie]], [[LDN Noise]] | composer = | lyricist = | producer = LDN Noise | chronology = [[Exo (band)|Exo]] Korean and Chinese singles | prev_title = [[Lucky One (Exo song)|Lucky One]] | prev_year = 2016 | prev_version = | next_title = [[Lotto (awitin ng Exo)|Lotto]] | next_year = 2016 | next_version = | tracks = | misc = {{External music video|{{YouTube|KSH-FVVtTf0|"Monster" (Korean Ver.)}} <br> {{YouTube|zBD2dt7tRng|"Monster" (Chinese Ver.)}}}} }} Ang "'''Monster'''" ay isang kanta na inawit ng [[Timog Korea]]nong-[[Tsina|Tsinong]] grupong [[Exo]] para sa kanilang ikatlong studio album na ''[[Ex'Act]]''. Ito ay ipinalabas sa [[Koreano]]ng at [[Tsina|Tsino]]ng bersiyon ng [[S.M. Entertainment]] noong 9 Hunyo 2016 bilang ikalawang awitin ng album. ==Tsart== {{col-start}} {{col-2}} ===Pang-araw-araw na tsart=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! style="width:17em;" | Chart (2016) ! Peak<br>position |- ! scope=row | South Korea ([[Gaon Digital Chart]])<ref name="Gaon"/> | 1 |- ! scope=row | US World Digital Songs ([[Billboard charts|''Billboard'']])<ref name="billboard"/> | 1 |- ! scope=row | [[Japan Hot 100]] (''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'')<ref>{{cite web|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&year=2016&month=06&day=27|title=Billboard Japan Hot 100 – June 27, 2016|website=Billboard|accessdate=January 4, 2017}}</ref> | 9 |- ! scope=row | US Spotify Velocity (''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'')<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/7404707/exo/chart?f=2190|title=Billboard Spotify Velocity – July 2, 2016|website=Billboard|accessdate=July 2, 2016|archive-date=Hunyo 6, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606220617/http://www.billboard.com/artist/7404707/exo/chart?f=2190|url-status=dead}}</ref> | 20 |} {{col-2}} ===Pagkakataong tsart=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! style="width:17em;" | Chart (2016) ! Peak<br>position |- ! scope=row | South Korea ([[Gaon Digital Chart]])<ref>{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=2016&hitYear=2016&termGbn=year|title=Gaon Digital Chart – 2016|work=Gaon Chart |publisher=Korea Music Content Industry Association|accessdate=January 13, 2017}}</ref> | 60 |} {{col-end}} Mga mamimili== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! Region ! Sales |- ! scope=row | South Korea ([[Gaon Digital Chart|Gaon]])<ref>{{cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=2016&hitYear=2016&termGbn=year|title=Gaon Download Chart – 2016|work=Gaon Chart |publisher=Korea Music Content Industry Association|accessdate=January 13, 2017}}</ref> | 1,016,599 |- ! scope=row | United States ([[RIAA]])<ref name="billboard"/> | 15,000 |} == Mga akoladya == === Music program awards === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! style="width:200px;"| Program ! style="width:150px;"| Date |- |''[[Show Champion]]'' ([[MBC Music|MBC]]) |June 22, 2016 |- | rowspan="3" | ''[[M Countdown]]'' ([[Mnet (TV channel)|Mnet]]) |June 16, 2016 |- |June 23, 2016 |- |June 30, 2016 |- | rowspan="3" | ''[[Music Bank (TV series)|Music Bank]]'' ([[Korean Broadcasting System|KBS]]) |June 17, 2016 |- |June 24, 2016 |- |July 1, 2016 |- | rowspan="2" | ''[[Inkigayo]]'' ([[Seoul Broadcasting System|SBS]]) |June 19, 2016 |- |June 26, 2016 |} == Petsa ng pagpapalabas == {| class="wikitable plainrowheaders" !Region !Date !Format !Label |- ! scope="row"| [[South Korea]] | rowspan="2"| June 9, 2016 | rowspan="2"| {{hlist|[[Music download|Digital download]]|[[Streaming media|streaming]]}} | {{hlist|[[S.M. Entertainment]]|[[Genie Music]]}} |- ! scope="row"| Worldwide |S.M. Entertainment |} ==Silipin din== * ''[[Ex'Act]]'' ==Mga sanggunian== {{reflist|30em|refs= <ref name="Gaon">{{cite web|title=Gaon Digital Chart – Week 24, 2015 |url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=24&hitYear=2016&termGbn=week |website=Gaon Music Chart |publisher=Korea Music Content Industry Association |language=Koreano |accessdate=16 Hunyo 2016 |deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160702111730/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=24&hitYear=2016&termGbn=week |archivedate=2 Hunyo 2016 }}</ref> <ref name="billboard">{{cite news| last=Benjamin| first=Jeff| url=http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/7407964/exo-world-digital-songs-monster-exact| title=EXO Earns First No. 1 on World Digital Songs With 'Monster'| work=Billboard| publisher=Prometheus Global Media|date=14 Hunyo 2016|accessdate=4 Enero 2017}}</ref> }} [[Kategorya:Mga awitin ng grupong Exo]] [[Kategorya:Mga awitin noong 2016]] {{stub|Musika|Korea}} cjmyihufg01hjhs73luv4n6uyyaggmf Kingsman: The Golden Circle 0 277653 2227760 2089937 2026-09-22T19:25:13Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227760 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Kingsman: The Golden Circle | image = Kingsman_the_golden_circle_logo.png | caption = Logo ng pelikula | director = [[Matthew Vaughn]] | producer = {{plainlist| * Matthew Vaughn * David Reid * Adam Bohling }} | screenplay = {{plainlist| * [[Jane Goldman]] * Matthew Vaughn }} | based_on = {{ubl|{{based on|Characters|Jane Goldman<br />Matthew Vaughn}}|{{based on|''[[Kingsman (franchise)|Kingsman]]''|[[Mark Millar]]<br />[[Dave Gibbons]]}}}} | starring = {{Plainlist| * [[Colin Firth]] * [[Julianne Moore]] * [[Taron Egerton]] * [[Mark Strong]] * [[Halle Berry]] * [[Elton John]] * [[Channing Tatum]] * [[Jeff Bridges]] <!-- PER FILM POSTER BILLING BLOCK. PLEASE DO NOT CHANGE CAST LIST --> }} | music = {{Plainlist| * [[Henry Jackman]] * [[Matthew Margeson]] }} | cinematography = George Richmond | editing = Eddie Hamilton | studio = {{plainlist| * [[TSG Entertainment]] * [[Marv Films]] * Cloudy Productions }} | distributor = [[20th Century Fox]] | released = {{Film date|df=yes|2017|9|18|[[London]]|2017|9|20|United Kingdom|2017|9|22|United States}} | runtime = 141 minutes<!--Theatrical runtime: 140:49--><ref>{{cite web | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/kingsman-golden-circle-film | title=Kingsman: The Golden Circle (15) | work=[[British Board of Film Classification]] | accessdate=1 September 2017 | archive-date=26 Oktubre 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201026032834/https://www.bbfc.co.uk/releases/kingsman-golden-circle-film | url-status=dead}}</ref> | country = {{plainlist| * {{flagicon2|UK}} United Kingdom * {{flagicon2|US}} United States }} | language = English | budget = $104 million<ref>{{cite web | url=http://deadline.com/2017/09/kingsman-golden-circle-lego-ninjago-1202173819/ |title=September B.O. Booming To Near All-Time $700M Record As 'Kingsman: The Golden Circle' & 'Lego Ninjago' Enter Fall Fray|work=[[Deadline.com]] |date=20 September 2017|accessdate=20 September 2017}}</ref> | gross = $410.9 million<ref name=BOM>{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=kingsman2.htm |title=Kingsman: The Golden Circle (2017) |website=[[Box Office Mojo]]|accessdate=March 1, 2018}}</ref> }} Ang '''''Kingsman: The Golden Circle''''' ay isang [[pelkulang aksyon]] na ipinalabas noong 2017. Ito ay idinirek ni [[Matthew Vaughn]] at isinulat nina Vaughn at [[Jane Goldman]]. Ito ay isang sequel ng ''[[Kingsman: The Secret Service]]'' (2014), na naibase sa isang comic book. ==Buod== ==Mga Artista at Tauhan== ==Mga akoladya== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col"| Award ! scope="col"| Date of ceremony ! scope="col"| Category ! scope="col"| Recipient(s) and nominee(s) ! scope="col"| Result ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" | [[Saturn Awards]] | [[44th Saturn Awards|June 2018]] | [[Saturn Award for Best Action or Adventure Film|Best Action or Adventure Film]] | ''Kingsman: The Golden Circle'' | {{pending}} | style="text-align:center;"| <ref>{{cite web|url=https://variety.com/2018/film/news/saturn-awards-nominations-2018-black-panther-walking-dead-1202727752/|title=‘Black Panther,’ ‘Walking Dead’ Rule Saturn Awards Nominations|last=McNary|first=Dave|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=March 15, 2018|accessdate=March 15, 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6xwc1azco?url=http://variety.com/2018/film/news/saturn-awards-nominations-2018-black-panther-walking-dead-1202727752/|archivedate=March 15, 2018|deadurl=no|df=mdy-all}}</ref> |} == Mga sanggunian == {{Reflist|30em}} == Mga kawing panlabas == * [http://www.foxmovies.com/movies/kingsman-the-golden-circle Opisyal na website] * {{IMDb title|4649466}} [[Kategorya:Mga pelikula mula sa United Kingdom]] {{stub|Pelikula}} ch1flo8j3qn1ldq3qze6ss8je8ezx0m Peek-a-Boo (Red Velvet) 0 279662 2228067 2187853 2026-09-23T10:05:39Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228067 wikitext text/x-wiki {{about|the Red Velvet song|for other usage|Peek-a-Boo (paglilinaw)}} {{Infobox song | name = Peek-a-Boo | version = | cover = | cover_size = | alt = | border = | caption = | type = | artist = [[Red Velvet (banda)|Red Velvet]] | album = [[Perfect Velvet]] | EP = | language = | English_title = | A-side = | B-side = | written = | published = | released = {{Start date|2017|11|17}} | recorded = 2017; S.M. Studio | studio = | venue = | genre = [[Dance-pop]] | length = 3:09 | label = {{flatlist| * [[S.M. Entertainment]] * [[Genie Music]]}} | writer = {{flatlist| *Ludvig Evers *Jonatan Gusmark *[[Cazzi Opeia]] *Ellen Berg Tollbom *[[Kenzie (tagasulat ng awit)|Kenzie]]}} | composer = | lyricist = | producer = {{flatlist| *Moonshine *Cazzi Opeia *Ellen Berg Tollbom}} | chronology = [[Red Velvet (band)|Red Velvet]] singles | prev_title = Rebirth | prev_year = 2017 | prev_version = | next_title = Bad Boy | next_year = 2018 | next_version = | tracks = | misc = }} Ang "'''Peek-a-Boo'''" ({{Korean|hangul=피카부|rr=Pikabu}}) ay isang kanta na inirekord ng grupong [[Red Velvet (banda)|Red Velvet]] para sa kanilang ikalawang studio album, ''[[Perfect Velvet]]'' (2017). Inilarawan ito bilang isang up-tempo [[pop dance]] song na may mga elemento ng [[trop dance]], ang kantang ito ay isinulat ni [[Kenzie (tagasulat ng kanta)|Kenzie]] at ipinoprpdyus nina Moonshine, Ellen Berg Tollbom, at Swedish singer-songwriter na si [[Cazzi Opeia]]. Ito ay ipinalabas noong November 17, 2017 bilang lead single ng ''[[Perfect Velvet]]''. ==Likuran== Pagkatapos ng pagtatapos ng unang pag-promote para sa ''[[The Red Summer (EP)|The Red Summer]]'' at pambalot ng kanilang unang konsiyerto ''Red Room'' noong Agosto 2017, para sa kanilang ikatlong [[Pagbabalik (K-pop)|pagbabalik]] sa loob ng taon noong Oktubre 30. Ang pahayag ay pagkatapos ay nakumpirma mamaya sa araw na iyon sa pamamagitan ng kanilang home label [[SM Entertainment]].<ref>{{cite web|url=http://entertain.naver.com/read?oid=311&aid=0000789716 |accessdate=November 8, 2017 |author=Jeon Won |website=Naver |date=October 30, 2017|title=[단독] "'빨간맛' 히트 잇는다"…레드벨벳, 11월 컴백 확정|language=Korean}}</ref> Ipinahayag ng S.M. Entertainment ang pamagat ng bagong single sa grupo sa pamamagitan ng teaser kasama ang pamagat ng kanilang ikalawang full album, ''[[Perfect Velvet]]'' sa hatinggabi noong Nobyembre 8.<ref>{{cite web |url=http://www.munhwanews.com/news/articleView.html?idxno=86597&_adtbrdg=e#_adtReady |accessdate=November 8, 2017 |author=Lee Ji-hyun |website=Munhwa News |date=November 8, 2017 |title=[레드벨벳 컴백] 신곡 티저 공개, 피카부(Peekaboo)란 '까꿍놀이' 의미해 (영상) |language=Korean |archive-date=Nobiyembre 8, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108094823/http://www.munhwanews.com/news/articleView.html?idxno=86597&_adtbrdg=e#_adtReady |url-status=dead }}</ref> ==Komposisyon== ==Mga promotion== [[File:171202 멜론 뮤직 어워즈 레드벨벳 (3).jpg|thumb|right|[[Joy (mang-aawit)|Joy]] at ang iba pang mga miyembro ng Red Velvet ay ginanap ang awit sa [[Melon Music Awards]] noong 2 Disyembre 2017.]] ==Kritikal na reception== ==Commercial performance== ==Credits== Mga credits ng "Peek-a-Boo" inner lines<ref>{{cite AV media notes| title=[[Perfect Velvet]]| others=[[Red Velvet (band)|Red Velvet]]| publisher=[[S.M. Entertainment]]| language=ko| year=2017| type=booklet}}</ref> {{colbegin|2}} *[[S.M. Entertainment]] Co., Ltd.{{spaced ndash}}executive producer *[[Lee Soo-man]]{{spaced ndash}}producer *[[Kenzie (songwriter)|Kenzie]]{{spaced ndash}}vocal director *Lee Joo-hyung{{spaced ndash}}vocal director, pro tools operating *Lee Ji-hong (S.M. LYVIN Studio){{spaced ndash}}[[recording engineer]] *Lee Min-gyu (S.M. Big Shot Studio){{spaced ndash}}recording engineer, digital editing *Jung Eui-seok (S.M. Blue Cup Studio){{spaced ndash}}[[mixing engineer]] *Kenzie{{spaced ndash}}lyricist *Moonshine (Ludvig Evers & Jonatan Gusmark){{spaced ndash}}composer, arrangement *Ellen Berg Tollbom{{spaced ndash}}composer, arrangement *[[Cazzi Opeia]]{{spaced ndash}}composer, arrangement *[[Red Velvet (banda)|Red Velvet]]{{spaced ndash}}vocals **[[Irene (mang-aawit)|Irene]]{{spaced ndash}}vocals, background vocals **[[Kang Seul-gi|Seulgi]]{{spaced ndash}}vocals, background vocals **[[Wendy (mang-aawit)|Wendy]]{{spaced ndash}}vocals, background vocals **[[Joy (mang-aawit)|Joy]]{{spaced ndash}}vocals, background vocals **[[Yeri]]{{spaced ndash}}vocals, background vocals *Shin Agnes{{spaced ndash}}background vocals *Cazzi Opeia{{spaced ndash}}background vocals {{colend}} == Tsart == === Pang-lingguhang tsart === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" |- ! scope="col"| Chart (2017) ! scope="col"| Peak<br/>position |- ! scope="row"| Japan ([[Billboard Japan Hot 100]])<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.billboard-japan.com/charts/detail?a=hot100&year=2017&month=12&day=4|title=Billboard Japan Hot 100|website=Billboard|date=December 4, 2017|accessdate=2017-12-11}}</ref> |36 |- ! scope="row"| Philippines ([[Billboard Philippines|BillboardPH Hot 100]])<ref>{{cite web|url=http://billboard.ph/billboardph-hot-100-december-11/|title=Billboard Philippines Hot 100|website=Billboard|date=December 11, 2017|accessdate=2017-12-11}}</ref> |62 |- ! scope="row"| South Korea ([[Gaon Singles Chart|Gaon Digital Chart]])<ref>{{cite web|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=47&hitYear=2017&termGbn=week|title=2017 Gaon Digital Chart - Week 47|website=Gaon Music Chart| date=November 19-25, 2017|accessdate=2017-12-11}}</ref> |2 |- ! scope="row"| South Korea ([[Kpop Hot 100|Billboard K-pop Hot 100]]) |2 |- ! scope="row"| US World Digital Song (''[[Billboard charts|Billboard]]'')<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/biz/charts/2017-12-09/world-digital-songs|title=Billboard's World Digital Songs|website=Billboard|date=December 9, 2017|accessdate=2017-12-11|archive-date=2018-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180204125009/https://www.billboard.com/biz/charts/2017-12-09/world-digital-songs|url-status=dead}}</ref> |2 |} === Pang-buwanang tsart === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" |- ! scope="col"| Chart (2017) ! scope="col"| Peak<br/>position |- ! scope="row"| South Korea ([[Gaon Singles Chart|Gaon Digital Chart]])<ref>{{Cite web|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=12&hitYear=2017&termGbn=month|title=Gaon Monthly Digital Chart - December 2017|last=|first=|date=|website=gaonchart.co.kr|access-date=2018-01-11}}</ref> |7 |- |} ==Petsa ng pagpapalabas== {| class="wikitable" !Region !Date !Format !Label |- |South Korea | rowspan="2" |November 17, 2017 | rowspan="2" |[[Music download|Digital download]] |[[S.M. Entertainment]], [[Genie Music]] |- |Worldwide |S.M. Entertainment |} ==Sanggunian== {{reflist|30em}} == Kawing Panlabas == *{{YouTube|6uJf2IT2Zh8|"Peek-A-Boo"}} {{DEFAULTSORT:Peek-A-Boo}} [[Kategorya:Mga kanta ng Red Velvet (banda)]] gbunnnoz0lwxrvochjei93mu396pmjp Kingsman: The Secret Service 0 279668 2227761 2044178 2026-09-22T19:25:14Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227761 wikitext text/x-wiki {{redirect|The Secret Service (film)|other uses|Secret Service (disambiguation)}} {{Infobox film | name = Kingsman: The Secret Service | image = Kingsman. logo.svg | caption = Logo ng pelikula | director = [[Matthew Vaughn]] | producer = {{Plainlist| * Matthew Vaughn * David Reid * Adam Bohling }} | screenplay = {{Plainlist| * [[Jane Goldman]] * Matthew Vaughn }} | based_on = {{Based on|''[[Kingsman (franchise)|Kingsman]]''|[[Mark Millar]]<br />[[Dave Gibbons]]}} | starring = {{Plainlist| <!--- PER BILLING BLOCK ---> * [[Colin Firth]] * [[Samuel L. Jackson]] * [[Mark Strong]] * [[Taron Egerton]] * [[Michael Caine]] }} | music = {{Plainlist| * [[Henry Jackman]] * [[Matthew Margeson]] }} | cinematography = George Richmond | editing = {{Plainlist| * Eddie Hamilton * [[Jon Harris (director)|Jon Harris]] }} | production_companies = {{Plainlist| * [[Marv Films]] * Cloudy Productions * [[Shangri-La Entertainment]] * [[TSG Entertainment]] }} | distributor = [[20th Century Fox]] | released = {{Film date|df=y|2014|12|13|[[Butt-Numb-A-Thon]]|2015|01|29|United Kingdom|2015|2|13|United States}} | runtime = 129 minutes<!--Theatrical runtime: 128:34--><ref name=BBFC>{{cite web | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/kingsman-secret-service-film | title=''Kingsman: The Secret Service'' (15) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=19 December 2014 | accessdate=19 December 2014 | archive-date=3 Pebrero 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150203051421/http://www.bbfc.co.uk/releases/kingsman-secret-service-film | url-status=dead}}</ref> | country = {{Plain list| * United Kingdom * United States<ref>{{cite web|title=Kingsman: The Secret Service (2015)|url=http://explore.bfi.org.uk/54b99c407f89b|publisher=[[British Film Institute]]|accessdate=17 January 2015|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402205301/http://explore.bfi.org.uk/54b99c407f89b|url-status=dead}}</ref> }} | language = English | budget = {{ubl|$94 million (gross)<ref>{{Cite news|url=https://indd.adobe.com/view/87976431-f650-4be0-a9c3-392d676b5514|title=2015 Feature Film Study|last=FilmL.A.|first=|date=15 June 2016|work=|access-date=16 June 2016|via=|deadurl=yes|archiveurl=https://archive.today/20160704082640/https://indd.adobe.com/view/87976431-f650-4be0-a9c3-392d676b5514|archivedate=4 July 2016|df=dmy-all}}</ref>|$81 million (net)<ref name="BOM">{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=secretservice.htm |title=Kingsman: The Secret Service (2015) |website=Box Office Mojo |date= 1 March 2015 |accessdate=23 June 2015}}</ref>}} | gross = $414.4 million<ref name="BOM" /> }} Ang '''''Kingsman: The Secret Circle''''' ay isang [[pelikulang aksyon]] noong 2014<ref name=BBFC/><ref>{{cite news | last=Gettell | first=Oliver | url=http://www.latimes.com/entertainment/movies/moviesnow/la-et-mn-kingsman-the-secret-service-movie-reviews-critics-20150213-story.html | title='Kingsman: The Secret Service' shakes up spy genre, reviews say | work=[[Los Angeles Times]] | date=13 February 2015 | accessdate=13 October 2015 }}</ref> na idinirek ni [[Matthew Vaughn]]. ==Buod== Isang spy organization ang nagre-recruit ng isang promising street kid sa programa ng pagsasanay ng ahensya, habang ang isang pandaigdigang banta ay lumitaw mula sa isang baluktot na tech genius. ==Mga Artista at Tauhan== {{main|Lista ng mga karakter sa Kingsman}} * [[Colin Firth]] as Harry Hart / Galahad * [[Samuel L. Jackson]] as Richmond Valentine * [[Mark Strong]] as Merlin * [[Taron Egerton]] as Gary "Eggsy" Unwin * [[Michael Caine]] as Chester King / Arthur * [[Sophie Cookson]] as Roxanne "Roxy" Morton / Lancelot * [[Sofia Boutella]] as Gazelle * [[Samantha Womack]] as Michelle Unwin * [[Geoff Bell (actor)|Geoff Bell]] as Dean Baker * [[Edward Holcroft]] as Charles "Charlie" Hesketh * [[Mark Hamill]] as Professor James Arnold * [[Jack Davenport]] as James Spencer / Lancelot ==Sanggunian== {{Reflist|30em}} ==Kawing Panlabas== {{wikiquote}} * {{Official website|http://www.kingsmanmovie.com/}} * {{IMDb title|2802144|Kingsman: The Secret Service}} * {{tcmdb title|2006705|Kingsman: The Secret Service}} * {{mojo title|secretservice|Kingsman: The Secret Service}} * {{rotten-tomatoes|kingsman_the_secret_service|Kingsman: The Secret Service}} * {{metacritic film|kingsman-the-secret-service|Kingsman: The Secret Service}} * {{IMFDB title|Kingsman:_The_Secret_Service}} [[Kategorya:Mga pelikula ng 2014]] [[Kategorya:Mga pelikula ng 20th Century Fox]] [[Kategorya:Mga pelikula mula sa United Kingdom]] {{stub|Pelikula}} 7vria74d8i4nn4e1cecemcz52ug9k3t Olga Buzova 0 279848 2227975 2094502 2026-09-23T05:58:23Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227975 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Olga Buzova<br/>Ольга Бузова | image = Ольга Бузова на прессволе (2) на Big Love Show 2018 в СПб.jpg | image_size = | alt = | caption = Buzova in 2018 | birth_name = Olga Igorevna Buzova<br/>Ольга Игоревна Бузова | birth_date = {{birth date and age|1986|01|20|mf=y}} | birth_place = [[San Petersburgo]], [[Rusya]] | death_date = | death_place = | alma_mater = San Petersburgo Pambansang Unibersidad | nationality = Ruso | other_names = | known_for = | occupation = Personalidad sa telebisyon, modelo at mang-aawit | years_active = 2008–kasalukuyan | spouse = Dmitri Tarasov (Hunyo 26, 2012 – Disyembre 30, 2016) | children = | partner = | website = }} Si ''' Olga Igorevna Buzova ''' ({{lang-ru|Ольга Игоревна Бузова}}; ipinanganak noon [[Enero 20]], [[1986]] sa [[San Petersburgo]]) ay isang [[Rusya]]ng personalidad sa telebisyon,<ref>{{Cite web |title=Мониторинг СМИ: ТНТ |url=http://www.tnt-tv.ru/business/monitoring/2007-02-01-2/ |access-date=2018-04-27 |archive-date=2008-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080421134528/http://www.tnt-tv.ru/business/monitoring/2007-02-01-2/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421134528/http://www.tnt-tv.ru/business/monitoring/2007-02-01-2/ |date=2008-04-21 }}</ref><ref>[http://www.yuga.ru/news/66021/ Роман с Бузовой на радио «Попса»<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> mang-aawit.<ref>{{Cite web|url = http://www.kp.ru/daily/25673.4/833717/|title = Ольга Бузова стала певицей|last = правда»|first = АО ИД «Комсомольская|website = АО ИД «Комсомольская правда»|access-date = 2016-03-12}}</ref> ==Talambuhay== Buzova ay ipinanganak Enero 20, 1986 sa San Petersburgo, Rusya. Siya ay pinaka-kilala sa paglitaw sa show na ''Dom-2''.<ref>{{Cite web|title = Ольга Бузова продемонстрировала идеальную фигуру во время горячих танцев. ВИДЕО|url = http://ren.tv/novosti/2015-09-27/olga-buzova-prodemonstrirovala-idealnuyu-figuru-vo-vremya-goryachih-tancev-video|website = РЕН ТВ|access-date = 2016-01-14}}</ref> ==Personal na buhay== Mula Hunyo 26, 2012 hanggang Disyembre 30, 2016 si Buzova ay kasal sa manlalaro ng football Dmitri Tarasov.<ref>{{Cite web|title = Ольга Бузова и Дмитрий Тарасов переезжают в деревню. Фото их нового дома за 100 миллионов - 12 октября 2015 / Новости Тюмени и Тюменской области - Наша Газета|url = http://ng72.ru/dosug/view/12-10-2015-olga-buzova-i-dmitriy-tarasov-pereezjayut-v-derevnyu-foto-ih-novogo-doma-za-100-millionov-12-oktyabrya-2015|website = ng72.ru|access-date = 2016-01-14|archive-date = 2015-12-05|archive-url = https://web.archive.org/web/20151205133828/http://ng72.ru/dosug/view/12-10-2015-olga-buzova-i-dmitriy-tarasov-pereezjayut-v-derevnyu-foto-ih-novogo-doma-za-100-millionov-12-oktyabrya-2015|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151205133828/http://ng72.ru/dosug/view/12-10-2015-olga-buzova-i-dmitriy-tarasov-pereezjayut-v-derevnyu-foto-ih-novogo-doma-za-100-millionov-12-oktyabrya-2015 |date=2015-12-05 }}</ref> === Mga Album === <ref>{{cite web |url=https://itunes.apple.com/nz/album/%D0%BF%D0%BE%D0%B4-%D0%B7%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BB%D1%83%D0%B5%D0%B2/id1268713289/ |title=Ольга Бузова в Apple Music - iTunes |work=iTunes |publisher=Apple Inc. |date=November 13, 2015 |accessdate=November 13, 2015 |archive-date=Nobiyembre 26, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126193233/https://itunes.apple.com/nz/album/%D0%BF%D0%BE%D0%B4-%D0%B7%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BB%D1%83%D0%B5%D0%B2/id1268713289/ |url-status=dead}}</ref> * Под звуки поцелуев (2017) (''Sounds of Kisses)''<ref>{{Cite web|url=https://genius.com/albums/Olga-buzova/Sounds-of-kisses|title=Под звуки поцелуев (Sounds of Kisses) by Ольга Бузова (Olga Buzova)|website=Genius|language=en|access-date=2017-10-09}}</ref> * Принимай меня (2018) (''Accept Me'') ===Mga Single=== <ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/ru/artist/%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B0-%D0%B1%D1%83%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0/id588768087/ |title=Ольга Бузова в Apple Music - iTunes |work=iTunes |publisher=Apple Inc. |date=November 13, 2015 |accessdate=November 13, 2015}}</ref> *Под звуки поцелуев (2016) (''Sounds of Kisses)'' *Привыкаю (2017) ''(Getting Used)'' *Люди не верили (2017) ''(People Didn't Believe)'' *Улететь (2017) ''(Fly Away)'' *Нам будет жарко (feat. Настя Кудри) (2017) ''(We Will Be Hot feat. Nastya Kudri)'' *Мало половин (2017) ''(Few Halves)'' *Not Enough For Me (2017) *Хит-парад (2017) ''(Hit Parade)'' *WIFI (2017) *Одна ночь (2018) ''(One Night)'' *Она не боится (2018) ''(She's Not Afraid)'' *Тоже музыка (2018) ''(Also Music)'' *Чемпион (2018) ''(Champion)'' * Ночь текила (2018) (''Tequila Night'') * Принимай меня (2018) (''Accept Me'') * Миром правит любовь (''Love Rules The World'') (2018) * Танцуй под Бузову (''Dance Under Buzova'') (2018) * Очень хорошо (''Very Good'') (2019) * Поцелуй на балконе (feat. Лёша Свик) (''Kiss on the balcony feat. Lesha Svik)'' (2019) * Женское слово (''Woman Word'') (2019) ===Mga Tours=== * Под звуки поцелуев (2017-2018) (''Sounds of Kisses)'' * Принимай меня (2018-2019) (''Accept Me'') ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{BD|1986|LIVING|Buzova, Olga}} [[Kategorya:Mga modelo]] [[Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Rusya]] 97b5x9bj3ektm2cnqqcyy55b2nrudgt Pepper Potts 0 280479 2228069 2093277 2026-09-23T10:08:18Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228069 wikitext text/x-wiki Si '''Pepper Potts''' ay isang karakter na nilikha ng [[Marvel Comics]]. Siya ay naging karelasyon at secretary ng bilyonaryong si [[Iron Man|Tony Stark]]. Ngunit, sa mga pelikula, siya ay ginampanan ng aktres na si [[Gwyneth Paltrow]]. ==Pinangalingan ng karakter== ==Mga kapangyarihan at abilidad== ==Sa ibang media== ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Kawing panlabas== * [http://marvel.com/universe/Potts%2C_Pepper Pepper Potts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100427015030/http://marvel.com/universe/Potts%2C_Pepper |date=2010-04-27 }} at Marvel.com *{{comicbookdb|type=character|id=883|title=Virginia 'Pepper' Potts}} {{Iron Man}} {{Stan Lee}} {{DEFAULTSORT:Potts, Pepper}} [[Kategorya:Mga karakter ng Marvel Comics]] [[Kategorya:Mga karakter sa pelikulang superhero]] {{stub|Komiks|Pelikula|Estados Unidos}} n6bnz55rnpfqrbljblmadwdp5vde0h7 Bagyong Santi 0 280819 2227724 2202258 2026-09-22T14:52:50Z Ivan P. Clarin 84769 /* Tingnan rin */ 2227724 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hurricane | Name= Bagyong Santi (Nari) | Type=bagyo | Year=2013 | Basin=WPac | Image location=Nari Oct 13 2013 0305Z.jpg | Image name=Si Bagyong Santi sa Timog Dagat ng Tsina noong Oktubre 13 | Formed=October 8, 2013 | Dissipated=October 16, 2013 | 10-min winds=75 | 1-min winds=100 | Pressure=965 | Fatalities=87 total<!--15 PH, 19 VN, 53 LA--> | Damages=161.14<!--77m PH, 76m VN, 8.14m CH--> | Areas={{Flatlist| * [[Pilipinas]] * [[Vietnam]] * [[Laos]] * [[Cambodia]] * [[Thailand]] }} | Hurricane season=[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013]] }} Si '''Bagyong Santi''', noong 2013. (Pagtatalagang pandaigdig: '''Bagyong Nari''') ay isang napakalakas na bagyo na rumagasa sa [[Gitnang Luzon]] noong ika Oktubre 13, 2013 sa lalawigan nang [[Aurora]] tinumbok nito ang bayan nang [[Dinalungan, Aurora|Dinalungan]] at maging sa lalawigan nang [[Nueva Ecija]], [[Pampanga]] at [[Tarlac]] namataan ang sentro nang bagyo na ito sa bayan nang [[Camiling, Tarlac]], Ito ay nakataas sa kategoryang #3. == Lokasyon == [[Talaksan:Nari 2013 track.png|thumb|Ang track ni Bagyong Santi (Nari) noong Oktubre 2013.]] {{Location map many |Philippines |relief=1 | label = [[Baler]] | lat=15.45 | long=121.33 | mark = Star.png | marksize = 40 | position = bottom | width = 260 | float = none | caption = Ang unang pagtama ng Bagyong Santi }} Ito ay namataan sa silangang bahagi nang Dinalungan, Aurora nag land-fall ito sa naturang bayan. At ilang lalawigan ang dinaanan lumabas ang bagyo sa lalawigan nang [[Pangasinan]]. Ito ay nag-lanfall sa [[Baler, Aurora]]. ==Typhoon Storm Warning Signal== {|class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto;"| Oktubre 13, 2013 ! PSWS !! LUZON |- | style=background-color:orange;" |'''PSWS #3''' || [[Aurora]], [[Bataan]], [[Bulacan]], [[Nueva Ecija]], [[Pampanga]], [[Quezon|Hilagang Quezon]], [[Tarlac]]. , [[Zambales]] |- | style="background-color:yellow;" |'''PSWS #2''' || [[Benguet]], '''[[Kalakhang Maynila]]''', [[La Union]], [[Mountain Province]], [[Nueva Vizcaya]], [[Pangasinan]], [[Quirino]], [[Rizal]], [[Quezon]] |- | style="background-color:skyblue;" |'''PSWS #1''' || [[Abra]], [[Batangas]], [[Camarines Norte]], [[Catanduanes]], [[Cavite]], [[Ilocos Sur]], [[Kalinga]], [[Laguna]], [[Marinduque]], [[Oriental Mindoro]], [[Romblon]] |} ===Pagretiro=== Ayon sa PAGASA ang pangalang #Santi ay hindi na kailanman gagamitin dulot nang malawaking pinsala at mga buhay na nawala, Ang ipinalit sa pangalan nang bagyo ay ''Salome'' na nagamit sa taon 2017. == Tingnan rin == * [[Bagyong Milenyo]] * [[Bagyong Pepeng]] {{S-start}} {{Succession box|before=[[Bagyong Ramil (2013)|Ramil]]|title=Kapalitan|years='''Salome'''|after=[[Bagyong Tino (2013)|Tino]]}} {{S-end}} [[Kategorya:2013 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Rinetirong pangalan ng bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2013]] {{Usbong|Panahon|Kalikasan}} ow9bohu2zwlx0c4j2btubt1a8uc4393 Puli (pelikula ng 2015) 0 281921 2228093 2092959 2026-09-23T11:47:30Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228093 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Puli | image = | alt = <!-- see WP:ALT --> | caption = Theatrical release poster | director = [[Chimbu Deven]] | producer = Shibu Thameens<br/>[[P. T. Selvakumar]] | writer = [[Chimbu Deven]] | starring = [[Vijay (actor)|Vijay]]<br>[[Sridevi]]<br>[[Prabhu (actor)|Prabhu]]<br>[[Sudeep]]<br>[[Hansika Motwani]]<br>[[Nandita Swetha]]<br>Shruti Haasan | narrator = [[Nizhalgal Ravi]] | music = [[Devi Sri Prasad]] | cinematography = [[Natarajan Subramaniam]] | editing = [[A. Sreekar Prasad]] | studio = SKT Studios | distributor = Sri Thenandal films<small> (Tamil Nadu)</small><br>[[Ayngaran International]]<small> (UK)</small><br>Thameens<small> (Kerala)</small><br>[[S. Narayan]]<small> (Karnataka)</small><br>[[Pahlaj Nihalani]]<small> (North)</small> | released = {{film date|2015|10|1|df=y|ref1=<ref name="IBT gross" />}} | runtime = 154 minutes | country = India | language = Tamil | budget = {{INR}} 118 crore<ref>https://amp.ibtimes.co.in/puli-budget-vijay-starrer-more-118-crore-629420</ref> | gross = <!--Do not remove-->{{Estimation}}<!--per WT:ICTF consensus--> {{INR}} 64.5crore<ref name="IBT gross">{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/puli-lifetime-box-office-collection-vijay-starrer-turns-out-be-flop-658590|title='Puli' lifetime box office collection: Vijay starrer turns out to be a flop|date=8 Dec 2015|work=International Business Times}}</ref> }} Ang '''''Puli''''' ({{lang-en|Tiger}}) ay isang pelikulang Indiyano ng 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/puli-film |title=PULI {{!}} British Board of Film Classification |access-date=2018-08-02 |archive-date=2018-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615063949/http://www.bbfc.co.uk/releases/puli-film |url-status=dead}}</ref> sa pagsulat at direksyon ni [[Chimbu Deven]]. ==Cast== *[[Vijay (actor)|Vijay]] bilang Marudheeran & Pulivendhan (Dual Role) *[[Hansika Motwani]] bilang Princess Manthagini *[[Sridevi]] bilang Queen Yavanarani *[[Prabhu (actor)|Prabhu]] bilang Vembunathan *[[Sudeep]] bilang Thalapathy Jalatharangan *[[Nandita Swetha]] as Pushpa *[[Vijayakumar (actor)|Vijayakumar]] as Vedhalam King *[[Karunas]] as Sooran *[[Sathyan (Tamil actor)|Sathyan]] as Sama *[[Thambi Ramaiah]] as Kodangi *[[Aadukalam Naren]] as Pavazhamalli's father *Gayathri Raman as Pavazhamalli's mother *[[Ali (actor)|Ali]] as Karki Newton, the Liliput King *[[Joe Malloori]] as Herbalist *[[Jangiri Madhumitha]] as Tharagamangalam *[[Robo Shankar]] as Albert @ Alpha *Shruti Haasan bilang Pavazhamalli *[[Imman Annachi]] as Peter @ Beta *[[Vidyullekha Raman]] as Einstein Kamalakshi @ Gamma *[[Jasper (actor)|Jasper]] as Jalatharangan's assistant *[[Sugunthan]] as Vedhalam *[[Ajay Rathnam]] *[[Junior Balaiah]] *[[Sangili Murugan]] *[[Vadivukkarasi]] *[[Tinnu Anand]] *[[G. M. Kumar]] *Sampath Ram *I. S. Rajesh {{colend}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga pelikula mula sa India]] {{stub|Pelikula}} jz5imdtwvud7ohyi6cz8z34zz2mx11u Margot Kidder 0 282135 2227817 2196853 2026-09-22T23:41:13Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227817 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|pre-nominals=|name=Margot Kidder|image=Margot_Kidder_1970.png|caption=Kidder in a publicity photo for ''[[Quackser Fortune Has a Cousin in the Bronx]]'' (1970)|birth_name=Margaret Ruth Kidder|birth_date={{Birth date|1948|10|17|mf=y}}|birth_place=[[Yellowknife]], [[Northwest Territories]], Canada|death_date={{death date and age|2018|05|13|1948|10|17}}|death_place=[[Livingston, Montana]], U.S.|death_cause=Suicide by drug and alcohol overdose|occupation=Actress, activist|years_active=1965–2018|nationality=Canadian, American|party=[[Democratic Party (United States)|Democratic]]|education=[[Havergal College]]|spouse={{marriage|[[Thomas McGuane]]|1975|1977|reason=divorced}}<br />{{marriage|[[John Heard (actor)|John Heard]]|1979|1980|reason=divorced}}<br />{{marriage|[[Philippe de Broca]]|1983|1984|reason=divorced}}|children=1}} Si '''Margaret Ruth Kidder''' (October 17, 1948 – May 13, 2018) ay isang [[Estados Unidos|Amerikanong]] artista at aktibista. Siya ay nakilala rin noong 1978 sa kanyang pagganap bilang si [[Lois Lane]] sa mga [[Superman (1978)|pelikulang Superman]], kasama si [[Christopher Reeve]]. == Kamatayan == [[File:MCCC 01 (28461858308).jpg|thumb|right|Mga bulaklak para kay Kidder sa [[Motor City Comic Con]] noong Mayo 2018, kung saan siya ay nakatakdang lumitaw ilang araw pagkamatay niya]] Si Kidder ay namatay noong Mayo 13, 2018, sa kanyang bahay sa [[Livingston, Montana]].<ref name=nbcobit>{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/pop-culture/celebrity/margot-kidder-actress-best-known-superman-movies-dead-69-n873951|title=Margot Kidder, actress best known for 'Superman' movies, dead at 69|last=Gittens|first=Hasani|last2=Siemaszko|first2=Corky|date=May 14, 2018|work=[[NBC News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180601164436/https://www.nbcnews.com/pop-culture/celebrity/margot-kidder-actress-best-known-superman-movies-dead-69-n873951|archive-date=June 1, 2018}}</ref> Siya ay natagpuang hindi tumtugon sa isang kaibigan.<ref>{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/news/national/margot-kidder-found-dead-friend-helping-house-cleaning-article-1.3991199|title=Margot Kidder found dead by friend who was helping her with house cleaning|work=[[New York Daily News]]|archive-url=https://archive.today/20190123065611/https://www.nydailynews.com/news/national/margot-kidder-found-dead-friend-helping-house-cleaning-article-1.3991199|archive-date=January 23, 2019|last=Dillon|first=Nancy|date=May 15, 2018|access-date=February 23, 2019|url-status=live}}</ref> Ang dahilan ng kamatayan sa simula ay hindi inilabas; sinabi ng kanyang ahente na "lumipas siya nang tahimik sa kanyang pagtulog",<ref>{{cite web|url=http://ew.com/movies/2018/05/14/margot-kidder-obituary/|title=Superman star Margot Kidder dies at 69|work=Entertainment Weekly|accessdate=August 7, 2018}}</ref> samantalang, pagkaraan ng mga araw pagkamatay niya, sumulat ang kanyang kaibigan na [[Jeffrey St. Clair]]: "Nakipaglaban ako sa buong linggo ng imahe ni Margie na nakahiga sa sahig ng kanyang bahay."<ref>{{cite web|url=https://www.counterpunch.org/2018/05/18/wild-at-heart-keeping-up-with-margie-kidder/|title=Wild at Heart: Keeping Up With Margie Kidder|last=St. Clair|first=Jeffrey|date=May 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907075700/https://www.counterpunch.org/2018/05/18/wild-at-heart-keeping-up-with-margie-kidder/|archive-date=September 7, 2018|work=[[CounterPunch]]|issn=1086-2323}}</ref> == Pilmograpiya == === Pelikula === {| class="wikitable sortable" !Year !Title !Role !Notes |- |1968 |''[[The Best Damn Fiddler from Calabogie to Kaladar]]''<ref>{{cite web|title=Our Collection – The Best Damn Fiddler from Calabogie to Kaladar|url=http://onf-nfb.gc.ca/en/our-collection/?idfilm=10925|website=National Film Board of Canada|accessdate=May 15, 2018|archive-date=Oktubre 18, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131018021013/http://onf-nfb.gc.ca/en/our-collection/?idfilm=10925|url-status=dead}}</ref> |Rosie Prometer | |- |1969 |''[[Gaily, Gaily]]''<ref name="TCM">{{cite web|title=Filmography for Margot Kidder|url=http://www.tcm.com/tcmdb/person/101737%7C105571/Margot-Kidder/filmography.html|website=Turner Classic Movies|accessdate=May 15, 2018|archive-date=Mayo 21, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180521053246/http://www.tcm.com/tcmdb/person/101737%7C105571/Margot-Kidder/filmography.html|url-status=dead}}</ref> |Adeline |Alternate title: ''Chicago, Chicago'' |- |1970 |''[[Quackser Fortune Has a Cousin in the Bronx]]''<ref name="TCM" /> |Zazel | |- |1973 |''[[Sisters (1973 film)|Sisters]]''<ref name="TCM" /> |Danielle Breton / Dominique Blanchion |Alternate title: ''Blood Sisters'' |- |1974 |''[[A Quiet Day in Belfast]]''<ref name="TCM" /> |Brigit Slattery / Thelma Slattery |[[Canadian Screen Award for Best Actress|Canadian Film Award for Best Actress]] |- |1974 |''[[The Gravy Train]]''<ref name="TCM" /> |Margue |Alternate title: ''The Dion Brothers'' |- |1974 |''[[Black Christmas (1974 film)|Black Christmas]]''<ref name="TCM" /> |Barbara 'Barb' Coard |[[Canadian Screen Award for Best Actress|Canadian Film Award for Best Actress]] |- |1975 |''[[The Great Waldo Pepper]]''<ref name="TCM" /> |Maude | |- |1975 |''[[The Reincarnation of Peter Proud]]''<ref name="TCM" /> |Marcia Curtis | |- |1975 |''[[92 in the Shade]]''<ref name="TCM" /> |Miranda | |- |1978 |''[[Shoot the Sun Down]]''<ref>{{cite web|last1=Murray|first1=Noel|title=Hanging For Django / High Plains Drifter / Shoot The Sun Down|url=http://thedissolve.com/reviews/318-hanging-for-django-high-plains-drifter-shoot-the-s/|website=The Dissolve|accessdate=May 15, 2018|archive-date=Oktubre 30, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131030065828/http://thedissolve.com/reviews/318-hanging-for-django-high-plains-drifter-shoot-the-s/|url-status=dead}}</ref> |The Woman from England | |- |1978 |''[[Superman (pelikula ng 1978)|Superman]]''<ref name="TCM" /> |[[Lois Lane]] |[[Saturn Award for Best Actress]] |- |1979 |''[[The Amityville Horror (1979 film)|The Amityville Horror]]''<ref name="TCM" /> |[[The Amityville Horror|Kathy Lutz]] |Nominated – [[Saturn Award for Best Actress]] |- |1979 |''[[Mr. Mike's Mondo Video]]''<ref name="TCM" /> |Herself | |- |1980 |''[[Willie & Phil]]''<ref name="TCM" /> |Jeannette Sutherland | |- |1980 |''[[Superman II]]''<ref name="TCM" /> |[[Lois Lane]] |Nominated – [[Saturn Award for Best Actress]] |- |1981 |''[[Heartaches (film)|Heartaches]]''<ref name="TCM" /> |Rita Harris |[[Canadian Screen Award for Best Actress|Genie Award for Best Actress]] |- |1982 |''[[Some Kind of Hero]]''<ref name="TCM" /> |Toni Donovan | |- |1982 |''Miss Right''<ref name="TCM" /> |Juliette | |- |1983 |''[[Trenchcoat (film)|Trenchcoat]]''<ref name="TCM" /> |Mickey Raymond | |- |1983 |''[[Superman III]]''<ref name="TCM" /> |[[Lois Lane]] | |- |1985 |''[[Little Treasure]]''<ref name="TCM" /> |Margo | |- |1986 |''[[GoBots: Battle of the Rock Lords]]''<ref name="TCM" /> |Solitaire |Voice |- |1986 |''Keeping Track''<ref name="TCM" /> |Mickey Tremaine | |- |1987 |''[[Superman IV: The Quest for Peace]]''<ref name="TCM" /> |[[Lois Lane]] | |- |1989 |''[[Mob Story]]''<ref name="TCM" /> |Dolores | |- |1990 |''[[White Room (film)|White Room]]''<ref name="TCM" /> |Madelaine X | |- |1991 |''[[Delirious (1991 film)|Delirious]]'' |Woman in Washroom |Uncredited |- |1992 |''Aaron Sent Me'' |Kaitlynn Prescott | |- |1993 |''[[La Florida (film)|La Florida]]'' |Vivy Lamori | |- |1994 |''[[Maverick (film)|Maverick]]'' |Margret Mary |Uncredited |- |1994 |''WindRunner''<ref name="TCM" /> |Sally 'Mom' Cima | |- |1994 |''The Pornographer''<ref name="TCM" /> |Irene | |- |1994 |''Beanstalk''<ref name="TCM" /> |Doctor Kate 'Doc' Winston | |- |1996 |''[[Henry & Verlin]]''<ref name="TCM" /> |Mabel | |- |1996 |''Never Met Picasso''<ref name="TCM" /> |Genna Magnus | |- |1997 |''[[The Planet of Junior Brown]]''<ref name="TCM" /> |Miss Peebs |Alternate title: ''Junior's Groove'' |- |1997 |''Shadow Zone: My Teacher Ate My Homework''<ref name="TCM" /> |Sol | |- |1997 |''Silent Cradle''<ref name="TCM" /> |Cindy Wilson | |- |1999 |''[[The Hi-Line]]''<ref name="TCM" /> |Laura Johnson | |- |1999 |''[[The Clown at Midnight]]''<ref name="TCM" /> |Ellen Gibby | |- |1999 |''[[The Annihilation of Fish]]''<ref name="TCM" /> |Mrs. Muldroone | |- |1999 |''Nightmare Man'' |Lillian Hannibal | |- |2000 |''[[Tribulation (film)|Tribulation]]''<ref name="TCM" /> |Eileen Canboro |Alternate title: ''Apocalypse III: Tribulation'' |- |2002 |''[[Angel Blade (film)|Angel Blade]]'' |Frida | |- |2002 |''[[Crime and Punishment (2002 Russian film)|Crime and Punishment]]'' |Katerina Marmelodov | |- |2004 |''Chicks with Sticks'' |Edith Taymore | |- |2004 |''Death 4 Told'' |Madam Badeau |[[Scream Awards|Scream Awards for Best Actress]], (segment "The Psychic") |- |2006 |''[[Superman II: The Richard Donner Cut]]'' |Lois Lane |Re-edited director's cut of ''[[Superman II]]'' (1980) |- |2008 |''[[Universal Signs]]'' |Rose Callahan | |- |2008 |''Love at First Kill'' |Beth | |- |2008 |''[[On the Other Hand, Death]]''<ref name="TCM" /> |Dorothy | |- |2008 |''A Single Woman'' |Storyteller | |- |2009 |''Something Evil Comes'' |Claudia Brecher | |- |2009 |''[[Halloween II (2009 film)|Halloween II]]''<ref name="TCM" /> |Barbara Collier | |- |2011 |''[[Redemption: For Robbing the Dead]]''<ref name="TCM" /> |Marlys Baptiste | |- |2011 |''Three of a Kind'' |Claire | |- |2012 |''HENRi'' |Dr. Calvin |Short film |- |2013 |''Matt's Chance'' |Mother Mable | |- |2013 |''[[Real Gangsters]]'' |Stella Kelly | |- |2014 |''[[The Dependables]]'' |Jean Dempsey |Alternate title: ''Pride of Lions'' |- |2014 |''[[The Big Fat Stone]]'' |Madge | |- |2015 |''[[No Deposit]]'' |Margie Ryan | |- |2016 |''[[The Red Maple Leaf]]'' |Amanda Walker | |- |2017 |''[[The Neighborhood (film)|The Neighborhood]]'' |Maggie | |- |} === Telebisyon === {| class="wikitable sortable" !Year !Title !Role !Notes |- |1969 |''[[Wojeck]]'' | |1 episode |- |1969 |''[[Adventures in Rainbow Country]]'' |Dr. Janet Rhodes / Sportscar Driver |2 episodes |- |1969 |''[[McQueen (TV series)|McQueen]]'' |Jenny |3 episodes |- |1969 |''[[Corwin (TV series)|Corwin]]'' |Denny |Episodes "Does Anybody Here Know Denny?, Pts. 1 & 2" |- |1970 |''[[The Mod Squad]]'' |Claire Allen |1 episode |- |1971 |''Suddenly Single'' |Jackie |Television film |- |1971–1972 |''[[Nichols (TV series)|Nichols]]''<ref name="TVG">{{cite web|title=Margot Kidder List of Movies and TV Shows|url=http://www.tvguide.com/celebrities/margot-kidder/credits/163984/|website=TV Guide|accessdate=May 15, 2018|archive-date=Mayo 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180516015523/http://www.tvguide.com/celebrities/margot-kidder/credits/163984/|url-status=dead}}</ref> |Ruth |5 episodes |- |1972 |''The Bounty Man'' |Mae |Television film |- |1972 |''[[Banacek]]''<ref name="TVG" /> |Linda Carsini |1 episode |- |1972 |''[[Harry O]]''<ref name="TVG" /> |Helen |1 episode |- |1973 |''[[Barnaby Jones]]'' |Lori Wright |1 episode |- |1974 |''The Suicide Club'' | |Television film |- |1974 |''Honky Tonk'' |Lucy Cotton |Television film |- |1975 |''[[Baretta]]'' |Terry Lake |1 episode |- |1975 |''Wide World Mystery'' |Gerry |1 episode |- |1976 |''[[Switch (TV series)|Switch]]'' |Andrea Morris |1 episode |- |1979 |''[[Saturday Night Live]]'' |Herself (guest host) |1 episode: "Margot Kidder/The Chieftains" |- |1982 |''[[Bus Stop (William Inge play)|Bus Stop]]'' |Cherie |Television film |- |1983 |''[[Pygmalion (1983 film)|Pygmalion]]'' |[[Eliza Doolittle]] |Television film |- |1984 |''Louisiana'' |Virginia Tregan |Television film |- |1984 |''[[The Glitter Dome]]'' |Willie |Television film |- |1985 |''[[The Hitchhiker (TV series)|The Hitchhiker]]'' |Jane Reynolds |1 episode |- |1985 |''Picking Up the Pieces'' |Lynette Harding |Television film |- |1986 |''[[The Wonderful Wizard of Oz (1986 TV series)|The Wonderful Wizard of Oz]]'' |Narrator |(one year series) |- |1986 |''Vanishing Act'' |Chris Kenyon |Television film |- |1987 |''[[Shell Game (TV series)|Shell Game]]''<ref name="TVG" /> |Dinah / Jennie Jerome |5 episodes |- |1987 |''[[Tales from the Crypt (TV series)|Tales from the Crypt]]'' |Cynthia |1 episode |- |1988 |''[[Body of Evidence (1988 film)|Body of Evidence]]'' |Carol Dwyer |Television film |- |1992 |''[[To Catch a Killer]]'' |Rachel Grayson |Television film |- |1992–1993 |''Street Legal'' |Charlotte Percy |2 episodes |- |1993 |''[[Murder, She Wrote]]''<ref name="TVG" /> |Dr. Ellen Holden |1 episode |- |1993–1995 |''[[Captain Planet and the Planeteers]]'' |[[Captain Planet and the Planeteers#Gaia|Gaia]] (voice) |5 episodes |- |1994 |''One Woman's Courage'' |Stella Jenson |Television film |- |1995 |''[[Burke's Law (1994 TV series)|Burke's Law]]'' |Joy Adams |1 episode |- |1995 |''Bloodknot''<ref name="TVG" /> |Evelyn |Television film |- |1996–1997 |''[[Boston Common (TV series)|Boston Common]]''<ref name="TVG" /> |Cookie de Varen |5 episodes |- |1996 |''[[Phantom 2040]]''<ref name="TVG" /> |Rebecca Madison |1 episode |- |1997 |''[[The Hunger (TV series)|The Hunger]]''<ref name="TVG" /> |Mrs. Sloan |1 episode |- |1997 |''[[Aaahh!!! Real Monsters]]'' |Mistress Helga (voice) |2 episodes |- |1997 |''The Teddy Bears' Scare'' |Mrs. Jones (voice) |Television film |- |1998 |''[[Touched by an Angel]]''<ref name="TVG" /> |Rita |1 episode |- |1999 |''[[La Femme Nikita]]'' |Roberta Wirth |1 episode; Nominated – OFTA Television Award for Best Guest Actress in a Cable Series<ref>{{cite web|title=3rd Annual TV Awards (1998–99) – Online Film & Television Association|url=http://www.oftaawards.com/television-awards/3rd-annual-tv-awards-1998-99/|website=www.oftaawards.com|access-date=November 25, 2016}}</ref> |- |2000 |''[[Amazon (1999 TV series)|Amazon]]'' |Morag |3 episodes |- |2000 |''Someone Is Watching'' |Sally Beckert |Television film |- |2000 |''[[The Outer Limits (1995 TV series)|The Outer Limits]]'' |Serena |1 episode - Revival |- |2001 |''[[Law & Order: Special Victims Unit]]''<ref name="TVG" /> |Grace Mayberry |1 episode |- |2001 |''[[Mentors (TV series)|Mentors]]'' |Queen Elizabeth I |1 episode |- |2001 |''[[Earth: Final Conflict]]''<ref name="TVG" /> |Dr. Josephine Mataros |1 episode |- |2004 |''[[Smallville]]''<ref name="TVG" /> |[[Bridgette Crosby]] |2 episodes |- |2004 |''I'll Be Seeing You'' |Frances Grolier |Television film |- |2005 |''[[Robson Arms]]''<ref name="TVG" /> |Elaine Wainwright |1 season |- |2005 |''[[The Last Sign]]'' |Endora |2 episodes |- |2006 |''[[The L Word]]''<ref name="TVG" /> |Sandy Ziskin |1 episode |- |2007 |''[[Brothers & Sisters (2006 TV series)|Brothers & Sisters]]''<ref name="TVG" /> |Emily Craft |2 episodes |- |2014 |''[[R. L. Stine's The Haunting Hour: The Series|R.L. Stine's The Haunting Hour]]'' |Mrs. Worthington |1 episode; [[Daytime Emmy Award for Outstanding Performer in Children's Programming]]<ref>{{cite web|url=http://cdn.emmyonline.org/day_42nd_creative_arts_winners.pdf|work=Emmy Online|title=The 42nd Annual Daytime Creative Arts Awards|access-date=December 29, 2015|archive-date=Mayo 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150527230313/http://cdn.emmyonline.org/day_42nd_creative_arts_winners.pdf|url-status=dead}}</ref> |- |} == Mga sanggunian == {{reflist|30em}} == Mga panlabas na link == {{Commons category|Margot Kidder}} * {{Official website|http://www.margotkidder.com}} * {{Find a Grave|189726395|Margot Kidder}} * {{IMDb name|452288}} * {{iobdb name|16160}} * [http://bipolar.about.com/cs/celebs/a/margotkidder.htm Article: From paranoid delusions to orthomolecular medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514133108/http://bipolar.about.com/cs/celebs/a/margotkidder.htm |date=2011-05-14 }} * [https://web.archive.org/web/20070926231200/http://www.filmreferencelibrary.ca/index.asp?layid=46&csid1=1403&navid=87 Canadian Film Encyclopedia] * [http://www.nfb.ca/film/best_damn_fiddler_from_calabogie_to_kaladar/ ''The Best Damn Fiddler from Calabogie to Kaladar''] * [http://www.aveleyman.com/ActorCredit.aspx?ActorID=9375 Margot Kidder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180923043446/http://aveleyman.com/ActorCredit.aspx?ActorID=9375 |date=2018-09-23 }} (Aveleyman) [[Kategorya:Mga artista mula sa Canada]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1948]] [[Kategorya:Namatay noong 2018]] {{DEFAULTSORT:Kidder, Margot}} r38lbbigsblztmrh8urk5yx41o71103 Pagbomba sa Paliparang Pandaigdig ng Francisco Bangoy ng 2003 0 282557 2227986 2161369 2026-09-23T06:52:18Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227986 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = Pagbomba sa Paliparang Pandaigdig ng Francisco Bangoy ng 2003 | native_name = 2003 Davao International Airport bombing | image = Duterte 6th aniv. commemoration of the 2003 Davao airport bombing 1.jpg | caption = Ang pagaalay at pagalala ni Presidente [[Rodrigo Duterte]] sa pambobomba sa Paliparan ng Davao noong Marso 2003 | map = {{Location map|Philippines|label=[[Lungsod ng Dabaw]]|mark=Green_pog.svg|lat=7.12|long=125.64|width=170|float=center}} | map_alt = | target = Sibilyan | date = Marso 4, 2003 | location = [[Paliparang Pandaigdig ng Francisco Bangoy]], Lungsod ng Dabaw, [[Pilipinas]] | coordinates = | time = 5:20 PM | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | type = Bombing (Pagbobomba) | susperps = | preperator = Moro conflict | fatalities = 21 * Dariusa Lafuente * Miguel Alcaria * Gregorio Pusta * Samuel Ramos * Cecilia Aligato Tsuboshima * Ailene Galo * Cayatano Calesa Jr * Armand Picar * Leonardo Laborte * Julius Maunas * Felimon Lantapon * Celeste Aruta * Mary Ann Carnecer * Lowedie Marilao * Chonadale Parilla * Kenneth Rasay * William Hyde * Ronieta Odog * Ledona Lumanda * Adela Fugata * Reina Fideliz Juan | injuries = 146 | weapons = Improvise Explosive Device | numparts = | motive = }} Ang '''2003 Francisco Bangoy International Airport bombing''' o '''2003 Francisco Bangoy International Airport bombing''', ay naganap noong ika Marso 4, 2003 (oras: 5:25) ay isang homemade na bomba ay sumabog sa paghihintay sa harap ng Davao International Airport nagatala ito patay ng hindi bababa sa 21 at nasugatan nang 146.<ref>{{Cite web |url=http://www.foxnews.com/story/2003/03/04/bomb-kills-21-including-american-at-philippines-airport.html |title=Archive copy |access-date=2018-09-15 |archive-date=2018-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180906055502/http://www.foxnews.com/story/2003/03/04/bomb-kills-21-including-american-at-philippines-airport.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://edition.cnn.com/2003/WORLD/asiapcf/southeast/03/06/philippines.bomb |access-date=2018-09-15 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928133855/http://edition.cnn.com/2003/WORLD/asiapcf/southeast/03/06/philippines.bomb/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928133855/http://edition.cnn.com/2003/WORLD/asiapcf/southeast/03/06/philippines.bomb/ |date=2018-09-28 }}</ref><ref>http://edgedavao.net/the-big-news/2017/03/06/survivors-victims-kin-mark-2003-davao-airport-bombing</ref> == Senaryo == Sinabi nang mga tauhan nang paliparan na ang bomba ay sumabog malapit sa waiting area nang pasahero sa sinasakyang Cebu Pacific galing mula sa [[Maynila]], isang Amerikanong misyonero ang namatay habang dalawang iba pang mga US citizen ang nagtamo ng pinsala.<ref>https://www.philstar.com/headlines/2003/04/03/201272/davao-port-bombed-15-killed</ref> <ref>https://www.philstar.com/headlines/2003/04/10/202155/three-more-arrested-deadly-davao-city-bombings</ref>Ang mga sugatang Amerikano ay nakilala bilang mga miyembro nang isang pamilya na misyonerong Southern Baptist: Barbara Stevens, 33, ang kanyang siyam na buwan na anak na lalaki, na si Nathan, at si William Hyde, ay nagsabi na maraming mga pinsala, Ang isang batang lalaki, isang babae, pitong babae at 10 lalaki ay kabilang sa iba pang mga namatay.<ref>https://www.theguardian.com/world/2003/mar/04/philippines</ref><ref>https://www.hrw.org/reports/2007/philippines0707/background/2.htm</ref><ref>https://www.sunstar.com.ph/article/96099{{Dead link|date=Oktubre 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Pagsusuri == Nag likha ito nang malakas na pagsabog at natanggal ang bahagi nang bubong at na basag ang mga bintana nang salamin sa una at ikalawang palapag sa nasabing lugar sa kabilang kalye. Kabilang sa mga biktima ang mga drayber nang taxi, mga porter nang paliparan, mga nagtitnda at mga protektado mula sa tropikal na ulan habang naghihintay na dumating ang mga ka-nak at mga kaibigan. Tinulungan nang mga eksperto sa Amerika at Australia angpag imbestiga sa Pilipinas nang pag-usisa sa eksena. ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:2003 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Terorismo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Kasaysayan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Pambobomba sa Pilipinas]] 4jgmbwxughrilxdy27s0ycxi5dn4vib Kid Yambao 0 282877 2227759 1789210 2026-09-22T19:11:25Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227759 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Kid Yambao | image = | caption = | birth_name = Kid Yambao | birth_date =  {{birth date and age|1999|2|1}} | birth_place = [[Lungsod ng Los Angeles]], [[Estados Unidos]] | other_names = | nationality = [[Pilipinong Amerikano]] | occupation = Estudyante, Selebrity | years_active = 2015&ndash;kasalukuyan | known_for = [[It's Showtime]]; #Hashtags | agent = VIVA Artist Agency {{small|(2015-kasalukuyan)}} | alma_mater = | website = {{Twitter|@hashtag_k1d}} }} Si '''Kid Yambao''' (ay ipinanganak noong Pebrero 1, 1999 sa Lungsod ng Los Angeles sa Estados Unidos) ay isang artista at isang miyembro nang #Hashtags sa ''[[It's Showtime]]''. kasama si [[Jimboy Martin]] sa segment nang Miss Q&A sa sagutan nang "Bet on your Beshies" (for the day), Siya ay mayroong mga ginampanan sa episoda ng Wansapanataym, Ipaglaban Mo!, Be My Lady at Pamilya Ko.<ref>https://push.abs-cbn.com/2018/10/28/fresh-scoops/hashtag-member-kid-yambao-meets-rhian-ramos-nagk-194842</ref><ref>{{Cite web |url=https://starcinema.abs-cbn.com/2019/3/9/news/heres-why-hashtag-kid-yambao-doesnt-have-a-girlf-47902 |title=Archive copy |access-date=2019-12-14 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214110947/https://starcinema.abs-cbn.com/2019/3/9/news/heres-why-hashtag-kid-yambao-doesnt-have-a-girlf-47902 |url-status=dead}}</ref> ==Pilmograpiya== ===Telebisyon=== * ''[[Ang Pamilya Ko|Pamilya Ko]]'' bilang Apollo "Apol" R. Mabunga * ''[[Be My Lady]]'' * ''[[Ipaglaban Mo!]]'' * ''[[Wansapanataym]]'' ==Sanggunian== {{reflist}} ==Panlabas na kawing== * {{IMDb name|9637449}} {{usbong|Artista|Estados Unidos|Pilipinas}} {{DEFAULTSORT:Yambao, Kid}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]] [[Kategorya:Mga Amerikano]] [[Kategorya:Mga mananayaw mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] hozvzqg9urkbsalmyitnb814vvh26iq JC Gonzalez 0 282926 2227749 2194074 2026-09-22T15:52:13Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2227749 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable infobox" style="width: 22em" | colspan="2" style="text-align:center;font-size:125%; font-weight:bold; font-style:italic; background:#CCF;" |JC Gonzalez |- | colspan="2" style="text-align:center" |[[Talaksan:JC_Gonzalez-cropped.jpg|249x249px]]<div style="font-size:smaller;">JC Gonzalez sa Texas</div> |- ! scope="row" style="text-align:left" | ==== '''Pangalan ng Kapanganakan''' ==== |''Juan Camilo Gonzalez'' |- ! ==== Kapanganakan ==== |''{{Birth date and age|1990|03|08}}'' |- ! ==== Lugar ng Kapanganakan ==== |''[[Bogotá|Bogota]] D.C.'' |- ! ==== Paninirahan ==== |''[[Los Angeles]]'' |- ! ==== Nasyonalidad ==== |''[[Kolumbiyanong Republika|Kolumbyano]]'' |- ! ==== Iba pang Pangalan ==== |''Juanca'' |- ! ==== Pag-aaral ==== |''Clements High School'' |- ! ==== Hanap Buhay ==== |''[[Actor]], [[Singer]]'' |- ! ==== Website ==== |'''''[https://jcgonzalez.net/en/home/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190206072750/https://jcgonzalez.net/en/home/ |date=2019-02-06 }}''''' |- ! ==== Mga taon ng kasiglahan ==== |''2005-present'' |} '''Juan Camilo Gonzalez''', na mas kilala bilang '''JC Gonzalez''', ay isang taga- [[Colombia]] na [[aktor]] at mang-aawit at manunulat ng awit. Ang kanyang karera ay nagsimula noong 2009, noong siya ay lumahok sa mga patalastas sa telebisyon at mga paanunsiyo sa [[Texas]].<ref>"Colombiano Rumbo a Menudo" El Tiempo newspaper, Revista Carrusel http://www.eltiempo.com/carrusel published on November 2007 accessed February 16, 2016</ref> Si Gonzalez ay isang kandidato din sa Paggawa ng Menudo, isang [[MTV]] reality show na kanilang pinili ng dalawampu't limang lalaking bilingguwal na mang-aawit. Gumawa rin si Gonzalez ng mga palabas sa pelikula at telebisyon, tulad ng [[Sister City (Parks and Recreation)|Parks and Recreation]] at [[Los Americans]].<ref>"From Breakbeats to Heartbreaks" in US Weekly http://www.usmagazine.com published in October 29, 2007 accessed in February 18 of 2016</ref> == <big>Unang bahagi ng taon</big> == Si Gonzalez ay isinilang sa [[Bogotá|Bogota]], [[Colombia]]. Mayroon siyang dalawang nakababatang kapatid. Gonzalez ay nauuri bilang isang sobrang aktibong bata, at samakatuwid ay nakuha ang palayaw ng terremoto ([[Lindol]]).<ref>{{Cite web|url=https://jcgonzalez.net/bio/|title=Bio-JC Gonzalez|last=Gonzalez|first=Juan Camilo|date=23 August 2018|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190216192600/https://jcgonzalez.net/bio/|archive-date=16 Pebrero 2019|access-date=23 August 2018|url-status=dead}}</ref> Si Gonzalez at ang kanyang pamilya ay lumipat sa [[Houston]] noong siya ay pitong taong gulang upang ang kanyang nakababatang kapatid ay makatanggap ng medikal na paggamot Gonzalez ay nagsimula ng kanyang elementarya sa Gimnasio Los Caobos sa [[Bogotá|Bogota]], [[Colombia]] at dumalo sa ''Clements'' sa Mataas na Paaralan sa Sugar Land, [[Texas]].<ref>{{Cite web|url=https://www.peoplemaven.com/p/5j8w2Q/jc-gonzalez?refLoc=/l/WRknKv/Famous-Alumni-Clements-High-School-(Sugar-Land,-TX)|title=JC Gonzalez in Famous Alumni Clements High School (Sugar Land, TX) {{!}} PeopleMaven|website=PeopleMaven|language=en|access-date=2018-08-23|archive-date=2019-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329150500/https://www.peoplemaven.com/p/5j8w2Q/jc-gonzalez?refLoc=%2Fl%2FWRknKv%2FFamous-Alumni-Clements-High-School-%28Sugar-Land%2C-TX%29|url-status=dead}}</ref> == <big>Karera</big> == === Musika === * Gonzalez ay naitala sa orihinal na materyal pati na rin ang isang remix ng kanta "El Perdón" sa pamamagitan ng [[Enrique Iglesias]] at Nicky Jam.<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/radiocolmundo/videos/10156786700146015/UzpfSTM2NDU3MTk2MDYwMjgyNTo2MTQyNDY1MzU2MzUzNjU|title=COLMUNDO RADIO|website=www.facebook.com|language=en|access-date=2018-08-23}}</ref> * Hanggang 2016, inihanda ni Gonzalez ang kanyang debut solo album na may pamagat na AwakIn<ref>{{Cite web|url=https://www.alianzainformativa.net/2018/05/jc-gonzalez-un-latino-denominado-el.html?m=1|title=JC Gonzalez, Un Latino Denominado “El Lord De La Música POP”|website=www.alianzainformativa.net|language=es|access-date=2018-08-23|archive-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180824034234/https://www.alianzainformativa.net/2018/05/jc-gonzalez-un-latino-denominado-el.html?m=1|url-status=dead}}</ref> na nakatakdang mag-tampok ng mga kanta sa [[Ingles (paglilinaw)|Ingles]] at Espanyol na may halong [[Latin]] rhythms at American rap at pop. === <small>Telebisyon</small> <small>at mga sinehan</small> === * Sinimulan ni Gonzalez ang kanyang karera sa pagkilos sa mga patalastas sa telebisyon sa [[Texas]]. Pagkatapos mag tapos mula sa high school, lumipat si Gonzalez sa [[Los Angeles, California|Los Angeles]] kung saan siya nagsimulang magtrabaho sa mga patalastas at serye sa [[telebisyon]]. Nagawa niya ang mga patalastas sa telebisyon para sa ''Ford, Honda, at [[AT&T|AT & T]].''<ref name="creciente2">{{cite news|last1=Romero Salamanca|first1=Guillermo|title=JC Gonzalez: una creciente carrera en el canto|url=http://www.pantallazosnoticias.com.co/news/jc-gonzalez-una-creciente-carrera-en-el-canto/|accessdate=January 17, 2018|publisher=Pantallazos|date=January 10, 2018|archive-date=Agosto 21, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821223424/http://www.pantallazosnoticias.com.co/news/jc-gonzalez-una-creciente-carrera-en-el-canto/|url-status=dead}}</ref> * Noong Enero 2007, si Gonzalez ay nag audition para sa ''Paggawa ng Menudo'' sa [[Los Angeles, California|Los Angeles]].<ref>{{cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/la-et-menudo-pg-photogallery.html|title=The making of the new Menudo|work=The Los Angeles Times}}</ref> Hindi sya pumasa at yun ang naging dahilan kung bakit siya ay nagsimulang mag aral sumayaw at nag audition muli sa [[Dallas, Texas|Dallas]].<ref name="recipe2">{{cite web|url=http://blog.chron.com/tubular/2007/11/menudo-recipe-features-sugar-land-teen-jc-gonzalez/|title=Menudo recipe features Sugar Land teen JC Gonzalez|author=[[Joey Guerra]]|date=November 3, 2007|publisher=[[Houston Chronicle]]|accessdate=2018-01-18|archive-date=2018-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726104109/https://blog.chron.com/tubular/2007/11/menudo-recipe-features-sugar-land-teen-jc-gonzalez/|url-status=dead}}</ref> * Sa [[Dallas, Texas|Dallas]], siya ay napili sa pamamagitan ng taga [[Puerto Rico|Puerto-rico]] na mang-aawit na si Luis Fonsi at ang radio announcer na si Daniel Luna bilang isa sa dalawampu ' t-limang kalahok na nais pumunta sa [[Lungsod ng New York|New York City]] kung saan sila ay gumawa ng video para sa ''Road to Menudo'' serye.<ref>{{Cite news|url=https://blog.chron.com/tubular/2007/11/menudo-recipe-features-sugar-land-teen-jc-gonzalez/|title=Menudo recipe features Sugar Land teen JC Gonzalez|date=2007-11-04|work=Tubular|access-date=2018-08-29|language=en-US|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328165708/https://blog.chron.com/tubular/2007/11/menudo-recipe-features-sugar-land-teen-jc-gonzalez/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last1=Gurza|first1=Agustin|title=Remaking the band: MTV revives Menudo|url=http://www.seattletimes.com/entertainment/remaking-the-band-mtv-revives-menudo/|accessdate=January 12, 2016|publisher=The Seattle Times|date=April 15, 2007}}</ref> * Si Gonzalez ay isa sa 15 mula sa pangkat na ito upang ilipat sa palabas na ''Making Menudo''. * Bilang bahagi ng palabas, si Gonzalez kasama sa labing-apat na iba pang nag mimithi mga artist, ay sinanay sa pag-awit at pagsasayaw sa South Beach sa loob na halos apat na buwan.<ref>{{cite web|last1=Guerra|first1=Joey|title=Three big helpings of Menudo, with a twist|url=http://blog.chron.com//tubular/2007/11/three-big-helpings-of-menudo-with-a-twist/|website=www.blog.chron.com|publisher=The Houston Chronicle|accessdate=April 5, 2016|archive-date=Oktubre 5, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005101716/http://blog.chron.com/tubular/2007/11/three-big-helpings-of-menudo-with-a-twist/|url-status=dead}}</ref><ref>"Survival of the cutest" http://www.peopleenespanol.com Published December 2007/ January 2008 consulted February 18, 2016</ref> * Noong 2009, Si gonzalez ay lumabas sa ''[[Sister City (Parks and Recreation)|Park and Recreation]]'' episodyo ng ''[[Sister City (Parks and Recreation)|Sister City]]'' bilang ''Jhonny'', isang Venezuela interno.<ref>{{Cite news|url=https://www.elespectador.com/entretenimiento/un-chat-con/jc-gonzalez-la-musica-como-un-diario-infinito-articulo-795584|title=JC Gonzalez: La música, como un diario infinito {{!}} ELESPECTADOR.COM|date=2018-06-20|work=ELESPECTADOR.COM|access-date=2018-08-23|language=es-CO|archive-date=2018-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930025401/https://www.elespectador.com/entretenimiento/un-chat-con/jc-gonzalez-la-musica-como-un-diario-infinito-articulo-795584|url-status=dead}}</ref><ref name="brilla2">{{cite news|last1=Ardila|first1=Euclides|title=JC Gonzalez brilla con su talento en Estados Unidos|url=http://www.vanguardia.com/entretenimiento/farandula/352459-jc-gonzalez-brilla-con-su-talento-en-estados-unidos|accessdate=March 29, 2016|publisher=Vanguardia Liberal|date=March 28, 2016|archive-date=Agosto 21, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821124731/http://www.vanguardia.com/entretenimiento/farandula/352459-jc-gonzalez-brilla-con-su-talento-en-estados-unidos|url-status=dead}}</ref> * Noong 2010, si gonzalez ay gumanap sa papel ng bida sa video para kay ''Kaya Rosenthal'' (''Can't Get You Out of My Mind''). Si gonzalez ay lumabas din sa ''Locked Up Abroad'', ''Hard Times'', ''How to Rock'' at Parenthood.<ref name="forjador2">{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170706134352/http://semananews.com/news/2016/feb/23/jc-gonzalez-forjador-de-su-propio-exito/|url=https://wwww.semananews.com/news/2016/feb/23/jc-gonzalez-forjador-de-su-propio-exito/|date=February 23, 2016|archivedate=July 6, 2017|accessdate=2018-01-18|title=JC Gonzalez, forjador de su propio exito|author=Domingo Banda|publisher=Semana News|url-status=dead}}</ref> * Noong 2010, si gonzalez ay gumanap sa papel na ''[[Victorious]]'' sa episodyo ng (''Survival of the Hottest'').<ref>{{Cite news|url=http://lachachara.org/2018/03/jc-gonzalez-es-profeta-en-usa-y-pronto-en-colombia/|title=JC Gonzalez es profeta en USA y pronto en Colombia|work=La Chachara|access-date=2018-08-23|language=es-es|archive-date=2019-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190217115926/http://lachachara.org/2018/03/jc-gonzalez-es-profeta-en-usa-y-pronto-en-colombia/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last1=Romero|first1=Guillermo|title=JC Gonzalez es un cantante|url=https://issuu.com/viajar-miguelgriego/docs/viajar_en_baja__1_/42?ff=true&e=26680966%2F56314203/|accessdate=December 13, 2017|publisher=Viajar International Magazine|date=November 28, 2017|archive-date=Pebrero 16, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190216192600/https://issuu.com/viajar-miguelgriego/docs/viajar_en_baja__1_/42?ff=true&e=26680966%2F56314203%2F|url-status=dead}}</ref> * Si Gonzalez ay lumabas sa pangunahing papel sa ''[[Los Americans|Los Amerikano]]'', isang Internet serye na inilunsad noong Mayo 2011.<ref>{{cite web|url=http://www.latinheat.com/events/los-americans-imagen-2012-best-drama-web-series-winner/|title="Los Americans": Imagen 2012 Best Drama Web Series Winner!|date=August 12, 2012|work=Latin Heat|author=eesparza|accessdate=2018-02-11|archive-date=2018-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180803163547/https://www.latinheat.com/events/los-americans-imagen-2012-best-drama-web-series-winner/|url-status=dead}}</ref> noong 2013, si Gonzalez ay lumabas sa mga serye ng web na Blue.<ref name="alterna2">{{cite web|title=JC alterna con estrellas de Hollywood|work=Gente de Cañaveral|url=http://www.gentedecanaveral.com/2013/07/jc-alterna-con-estrellas-de-hollywood/|author=Laura Rojas|date=July 22, 2013|accessdate=2018-02-11|archive-date=2018-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617215911/http://www.gentedecanaveral.com/2013/07/jc-alterna-con-estrellas-de-hollywood/|url-status=dead}}</ref> Si gonzalez ay nagtrabaho rin sa iba pang mga web-serye, kabilang ang ''[[Ragdoll]]s'' sa 2013. Sa 2015, si Gonzalez ay kinuha sa papel na gumanap bilang Jake sa ''NCIS: New Orleans'' programa, sa episode na ''Blue Christmas''. == <big>Personal na buhay</big> == Si gonzalez ay lumaki sa Sugarland, [[Texas]], isang labas ng lungsod sa [[Houston]] at kasalukuyang naninirahan sa [[Los Angeles, California|Los Angeles]], [[California]]. == <big>Filmography</big> == === <small>Telebisyon</small> === {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" !Year !Title !Role ! class="unsortable" scope="col" |Notes |- !'''2007''' |'''Making Menudo'''<ref>{{Cite news|url=https://www.cinemablend.com/television/Menudo-Inexplicably-Making-Comeback-MTV-6665.html|title=Menudo Inexplicably Making A Comeback On MTV|date=2007-10-04|work=CINEMABLEND|access-date=2018-08-23}}</ref>(''Paggawa ng Menudo'') |JC |[[MTV]] Reality Show |- !'''2008''' |'''Locked Up Abroad''' (''Naka-kulong sa ibang bansa'') |Lia McCord's kapatid na lalaki |Episode: Bangladesh National Geographic Channel |- !'''2009''' |'''Second Coming''' (''Ikalawang Pagdating'') |Pulisya (bilang Juan Camilo) |Video |- !'''2009''' |[[Sister City (Parks and Recreation)|'''Parks and Recreation''']] (''Parke at Libangan'') |Jhonny |Episodyo: [[Sister City (Parks and Recreation)|Sister City]] |- !'''2009''' |'''Love Fifteen''' (''Mahalin ang labinlima'') |Cindy Lees anak na lalaki |Cindy Lee (Paola Turbay) |- !'''2010''' |'''The Hard Times of RJ Berger TV Series''' (''Ang pag hihirap ni RJ Berger TV Series'') |Mananayaw na may kutsilyo |Episodyo: The Berger Cometh |- !'''2010''' |'''[[Victorious]]''' (''Matatagumpay'') |Ben |Episodyo: Survival of the Hottest |- !'''2010''' |'''Parenthood''' (''Pagiging magulang'') |Kabataan na kapatiran |Episodyo: Orange Alert |- !'''2011''' |'''[[Los Americans]]''' (''Ang mga Amerikano'') |Paul Valenzuela |Episodyo: The Truth Hurts; Happy Birthday; Papunta sa Mexico; Ang pamana at iba pang episodyo. |- !'''2011''' |'''Big Time Rush''' (''Malaking pag mamadali'') |Costart |Episodyo: Big Time Strike |- !'''2012''' |'''How to Rock''' (''Paanong Yumugyog'') |Manlalarong mapang-api |Episodyo: How to Rock a Newscast, TV Series |- !'''2012''' |'''Slumber Party Slaughte'''r<ref>{{Cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/slumber-party-slaughter-v560734|title=Slumber Party Slaughter (2012) - Rebekah Chaney {{!}} Synopsis, Characteristics, Moods, Themes and Related {{!}} AllMovie|website=AllMovie|access-date=2018-08-23}}</ref> (''Pagkakahimlay sa salu-salong patayan'') |Randy |Pelikula |- !'''2013''' |'''RagDolls''' (''Basahang manika'') |Mateo |Episodyo: Bésame Mucho; The Sexy Bra; Undercover Date Agent; The Pot Shop |- !'''2014''' |'''11:11''' |Ryan |Serye ng TV |- !'''2014''' |'''I Didn't Do It'''<ref>{{cite web|last1=McCandless|first1=Eric|title=JC Gonzalez|url=https://teeninfonet.com/2014/08/09/lindys-friends-cant-live-without-her-on-all-new-i-didnt-do-it-previews-here/jc-gonzalez/|website=TeenInfoNet|publisher=Serenity New|date=August 9, 2014|accessdate=April 20, 2016|archive-date=Agosto 21, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821094247/https://teeninfonet.com/2014/08/09/lindys-friends-cant-live-without-her-on-all-new-i-didnt-do-it-previews-here/jc-gonzalez/|url-status=dead}}</ref> (''hindi ko ginawa ito'') |Mike |Episodyo: Si Lindy ang pinaka may alam |- !'''2015''' |'''Hot Flash: The Chronicles of Lara Tate - Menopausal Superhero''' (''Ang Mga kronika ni Lara tate'') |Cock Block |Serye ng TV |- !'''2015''' |'''Elena''' |Victor |Serye ng TV |- !'''2015''' |'''NCIS: New Orleans''' |Jake |Episodyo: Blue Christmas<ref name="ncis">Singh, Ruchi (December 10, 2015) [http://www.ibtimes.com.au/ncis-new-orleans-season-2-spoilers-ncis-team-investigates-series-burglaries-during-christmas-1491050 'NCIS: New Orleans' Season 2 spoilers: The 'NCIS' team investigates a series of burglaries during Christmas] retrieved January 12, 2016.</ref> |- !'''2016''' |'''Good After Bad''' (''Mabuti Pagtapos ng Masama'') |Collin |Serye ng TV |- !'''2018''' |'''9-1-1 (''TV seryes'')''' |Kyle |Serye ng TV |- !'''2018''' |'''Goliath (TV series)''' (''Golayat'') |DJ Diego Spiz |Serye ng TV |} == <big>Webisodes</big> == {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" !Taon !Pamagat !Papel ! class="unsortable" scope="col" |Mga tala |- |2010 |''Love 15'' |Anak na Lalaki | |- |2011 |''[[Los Americans]]'' |Paul Valenzuela |Sa Direksyon ni Dennis E. Leoni |- |2013 |''Blue (web Serye)'' |Harry |Episodyo: Ano ang mga Uri ng Pangalan Ay Asul? sa pamamagitan ni Rodrigo Garcia |} == <big>Patalastas</big> == {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" !Comercial !Papel !Channel |- |''<big>Honda Fit ([[Ingles (paglilinaw)|ingles]]/[[Espanyol|español]])</big>'' |[[Prinsipal]] |[[Nasyonal]] |- |''<big>Jack in the Box ([[Espanyol|español]])</big>'' |[[Prinsipal]] |[[Nasyonal]] |- |''<big>HCCS Fall Commercial</big>'' |[[Prinsipal]] |Rehiyunal |- |''<big>Nerf Vulcan Hasbro</big>'' |[[Prinsipal]] |Rehiyunal |- |''<big>Academy Sporting Goods</big>'' |[[Prinsipal]] |Rehiyunal |- |''<big>[[Houston]] Community College</big>'' |[[Prinsipal]] |Rehiyunal (Institutional) |- |''<big>National</big>'' |[[Prinsipal]] |Online |- |''<big>Fiesta Rock</big>'' |[[Prinsipal]] |Rehiyunal |- |''<big>Connect EDU</big>'' |[[Prinsipal]] |Online |- |''<big>Nintendo Wii</big>'' |[[Prinsipal]] |[[Nasyonal]] |- |''<big>[[KFC]]</big>'' |[[Prinsipal]] |[[Nasyonal]] |- |''<big>[[AT&T]]</big>'' |[[Prinsipal]] |[[Nasyonal]] |- |''<big>Ford Focus</big>'' |[[Prinsipal]] |[[Nasyonal]] |} == <big>Mga kanta</big> == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! rowspan="2" |Taon ! rowspan="2" |Pamagat ! colspan="2" |Posisyon ! rowspan="2" |<center>Album</center> |- ! align="center" width="40" |<small>E. E. U. U R&B</small> ! align="center" width="40" |<small>E. E. U. U Rap</small> |- | rowspan="1" align="center" |'''2015''' | align="left" valign="top" |''<big>Equation of Love</big>'' | align="center" valign="top" |<small>—</small> | align="center" valign="top" |<small>—</small> | rowspan="1" align="left" |''<big>Equation of Love – Single</big>'' |- | rowspan="1" align="center" |'''2015''' | align="left" valign="top" |''<big>Quiet Game</big>'' | align="center" valign="top" |<small>—</small> | align="center" valign="top" |<small>—</small> | rowspan="1" align="left" |''<big>Quiet Game – Single</big>'' |- | rowspan="1" align="center" |'''2015''' | align="left" valign="top" |''<big>Cupid</big>'' | align="center" valign="top" |<small>—</small> | align="center" valign="top" |<small>—</small> | rowspan="1" align="left" |''<big>AwakIN</big>'' |- | rowspan="1" align="center" |'''2015''' | align="left" valign="top" |''<big>Zoom</big>'' | align="center" valign="top" |<small>—</small> | align="center" valign="top" |<small>—</small> | rowspan="1" align="left" |''<big>Zoom – Single</big>'' |- | rowspan="1" align="center" |'''2015''' | align="left" valign="top" |''<big>Prendete</big>'' | align="center" valign="top" |<small>—</small> | align="center" valign="top" |<small>—</small> | rowspan="1" align="left" |''<big>AwakIN</big>'' |- | rowspan="1" align="center" |'''2016''' | align="left" valign="top" |''<big>Solitary Conversations</big>'' | align="center" valign="top" |<small>—</small> | align="center" valign="top" |<small>—</small> | rowspan="1" align="left" |''<big>2moonS</big>'' |- | rowspan="1" align="center" |'''2016''' | align="left" valign="top" |''<big>Luchando</big>'' | align="center" valign="top" |<small>—</small> | align="center" valign="top" |<small>—</small> | rowspan="1" align="left" |''<big>2moonS</big>'' |- | rowspan="1" align="center" |'''2016''' | align="left" valign="top" |''<big>Let me be me</big>'' | align="center" valign="top" |<small>—</small> | align="center" valign="top" |<small>—</small> | rowspan="1" align="left" |''<big>2moonS</big>'' |} == <big>Mga sanggunian</big> == {{Reflist|}} == <big>Panlabas na mga link</big> == * {{Official website|http://www.jcgonzalez.net/}} * {{Twitter|JCgonzalezMusic|JC Gonzalez}} * {{instagram|JCgonzalez8A}} * {{facebook|JCgonzalezMusic}} __NOTOC__ __INDEX__ __NOEDITSECTION__ [[Kategorya:Ipinanganak noong 1990]] [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Buhay]] [[Kategorya:Lalaki]] [[Kategorya:Mang-aawit]] [[Kategorya:Aktor]] fmhwh331xp8gldi9pzvr2cvibqlxpd9 Left 4 Dead 0 283001 2227781 2021840 2026-09-22T21:18:12Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227781 wikitext text/x-wiki <!-- PINAALAHANAN NA ANG WIKIPEDIANG TAGALOG AY ISANG ONLINE NA ENSIKLOPEDYA HINDI FANSITE, IMINUMUNGKAHI NA MAG LAGAY NG MGA KARAGDAGAN SA ARTIKULO SA PINAKA-PUNTO NG PAHINA, IMINUMUNGKAHI ANG MGA TAGAGAMIT (EDITOR) NA IWASAN ANG PAMBABANDALISMO SA GANITONG PAHINA NG MAISAAYOS ANG NA ULILANG PAHINA, SALAMAT PO --> {{For|laro|Left 4 Dead 2}} {{Infobox video game | title = Left 4 Dead | image = | caption = Ang mga karakter sa Left 4 Dead | developer = [[Turtle Rock Studios|Valve South]]<ref>{{cite web |url=http://www.gamasutra.com/view/feature/3760/the_gamasutra_20_2008s_.php?page=20 |title=Features - The Gamasutra 20: 2008's Breakthrough Developers |publisher=Gamasutra |date= |accessdate=February 25, 2012 |archive-date=Pebrero 22, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222205009/http://www.gamasutra.com/view/feature/3760/the_gamasutra_20_2008s_.php?page=20 |url-status=dead}}</ref> | publisher = [[Valve Corporation]] | series = ''[[Left 4 Dead (series)|Left 4 Dead]]'' | engine = [[Source (game engine)|Source]] | platforms = [[Microsoft Windows]], [[Xbox 360]], [[OS X]] | released = [[Lake Forest, California]], [[Estados Unidos]]{{Collapsible list | title = November 17, 2008 | titlestyle = font-weight:normal;background:transparent;text-align:left; | '''Windows''' {{small|(digital)}} | {{Video game release|WW|November 17, 2008}} | '''Windows''', '''Xbox 360''' {{small|(retail)}} | {{Video game release|NA|November 18, 2008|AU|November 18, 2008|EU|November 21, 2008}} | '''OS X''' {{small|(digital)}} | {{Video game release|WW|October 27, 2010}} }} | genre = [[First-person shooter]] | modes = [[Single-player video game|Single-player]], [[Multiplayer video game|multiplayer]] | designer = Mike Booth | writer = [[Chet Faliszek]] | composer = [[Mike Morasky]] | country = {{flagicon|United States}} [[Estados Unidos]] }} Ang '''Left 4 Dead''' ay isang kooperatibong video game tagabaril sa mga apocalpyse o tinaguriang zombies, na binuo nang Valve South at inilathala nang Valve Corporation. Ang laro ay gumagamit naNg proprietary Source engine na Valve, at available para sa Microsoft Windows, Xbox 360 at OS X. Ang pag-unlad sa laro ay nakumpleto noong 13 Nobyembre 2008, at dalawang bersyon ay inilabas digital: Isang nada-download na digital na bersyon, na inilabas noong 17 Nobyembre 2008, at isang digital na bersyon ng disc retail, na may petsa ng paglabas na tinutukoy ng rehiyon. Ang bersyon ng digital na disc retail ay inilabas sa North America at Australia noong 18 Nobyembre 2008; at sa Europa noong 21 Nobyembre 2008. Itakda sa panahon ng pagkahulog ng isang sombi pagsiklab, ang laro pits nito apat na protagonists-tinatawag na "Survivors" -mga mga sangkawan ng mga nahawaang. Mayroong apat na mga mode ng laro: isang mode na single-player kung saan ang mga allied character ay kinokontrol ng AI; isang four-player, co-op na kampanya mode; isang walong-manlalaro online kumpara sa mode; at isang mode ng kaligtasan ng apat na manlalaro. Sa lahat ng mga mode, ang isang [[artipisyal na katalinuhan]] (AI), tinawag na "Direktor", kumokontrol sa antas ng pacing at mga placement ng item, sa pagtatangkang lumikha ng isang dynamic na karanasan at dagdagan ang halaga ng replay. Ang Kaliwang 4 Dead ay mahusay na natanggap ng industriya ng media sa paglabas nito, na may papuri na ibinigay para sa halaga ng replay nito, nakatuon sa kooperatibong pag-play, at karanasan sa pelikula. Ang ilang mga kritisismo ay naglalayong limitado ang pagpili sa antas at ang kakulangan ng isang salaysay. Ang laro ay nanalo ng maraming mga parangal sa publikasyon, pati na rin ang mga pagkakaiba mula sa Academy of Interactive Arts & Sciences at British Academy of Film and Television Arts. Tulad ng ginawa sa Team Fortress 2, nilagyan ng Valve ang laro na may libreng nada-download na nilalaman. Ang una, na tinatawag na "Survival Pack", ay inilabas noong 21 Abril 2009. Ang ikalawang piraso ng DLC ​​ay sinisingil sa Xbox Live at dumating sa anyo ng isang bagong Kampanya na pinamagatang "Crash Course," na inilabas para sa parehong PC at Xbox 360 noong 29 Setyembre 2009. Ang Kaliwang 4 Dead ay inilabas para sa Mac noong 28 Oktubre 2010. Ang katanyagan ng laro ay humantong sa pag-unlad ng isang sumunod na pangyayari, Kaliwang 4 Dead 2, na inilabas noong 17 Nobyembre 2009. Ang isang bagong mapa para sa parehong Kaliwa 4 Dead and Left 4 Dead 2, na tinatawag na "The Sacrifice", ay inilabas sa 5 Oktubre 2010. Noong Hulyo 2012, ang lahat ng mga Kaliwa 4 na mga kampanya ay na-port sa Left 4 Dead 2, na may suportang cross-platform multiplayer sa pagitan ng mga bersyon ng Windows at Mac ng laro. == Lagom == Ang Pennsylvania ay naghihirap ng pagsiklab ng "Green Flu"; isang mataas na nakakahawa pathogen na nagiging sanhi ng matinding pagsalakay, mutation sa mga selula ng katawan, at pagkawala ng mas mataas na mga pag-andar ng utak (mahalagang pagsabog ng mga nakakuha ng trangkaso). Dalawang linggo pagkatapos ng unang impeksiyon apat na nakaligtas ng immune-William "Bill" Overbeck (tininigan ni Jim French), isang beterano sa Vietnam; Zoey (tininigan ni Jen Taylor), isang mag-aaral sa kolehiyo; Si Louis (tininigan ni Earl Alexander), isang analyst ng IT, at Francis (tininigan ni Vince Valenzuela), isang naglalakad na biker-ang nagpapatuloy sa siyudad ng Fairfield, upang matuklasan na ang impeksiyon ay lumilikha ng mas mapanganib na mutasyon. Pagkatapos ng makitid na pag-iwas sa mga bagong nahawaang ito, kasama ang mga sangkawan ng iba, ang mga nakaligtas ay inalertuhan sa pagkakaroon ng isang evacuation point sa kalapit na Mercy Hospital roof sa pamamagitan ng pagpasa ng helicopter. Labanan ang kanilang mga daanan sa pamamagitan ng mga lansangan, subway at sewers ng lungsod, naligtas sila mula sa bubong ng ospital sa pamamagitan ng piloto, tanging upang matuklasan na siya ay nahawahan. Sa pagpilit ni Zoey na patayin siya, ang pag-crash ng helicopter ay nakarating sa isang pang-industriyang distrito sa labas ng lungsod. Pagkuha ng isang trak ng trak na nakabaluti, ginagamit ito ng pangkat upang maglakad papunta sa bayan ng Riverside. Gayunpaman, nakita nila ang kalsada na hinarangan, at naglalakbay sa kabuuan ng daan sa paglalakad. Matapos makatagpo ang isang nahawahan na baliw sa lokal na simbahan, natuklasan nila na ang bayan ay nasasakop, at nagpasya na magtungo sa malapit na bangka para sa pagliligtas. Sa pakikipag-ugnay sa isang maliit na daluyan ng pangingisda, pinamamahalaang nila na maabot ang lungsod ng Newburg sa kabilang panig ng ilog, upang makahanap ng marami sa mga ito sa apoy. Naghahanap ng pabalat sa isang malaking greenhouse, ang kanilang pahinga ay nagambala kapag ang isang militar C-130 Hercules ay dumadaan sa ibabaw, na humantong sa mga nakaligtas upang maglakbay sa distrito ng negosyo ng lungsod patungo sa Metro International Airport. Sa pagdating, nakita ng grupo na sa pagtatangkang maglaman ng impeksiyon, binomba ng militar ang paliparan habang nahawahan ang mga naharang na piloto ng mga eroplano sa pagtatangkang makarating; ang runway gayunpaman ay lubos na buo, na nagpapahintulot sa mga nakaligtas na mag-fuel up at makatakas sa isang naghihintay na C-130. Sa kabila ng maliwanag na pagsagip na ito, ito ay bumagsak pati na rin, at ang mga nakaligtas ay muling nakita ang kanilang sarili nang mag-isa sa labas ng Allegheny National Forest. Kasunod ng isang serye ng mga track ng tren sa pamamagitan ng lugar, ang grupo ay natagpuan ang kanilang sarili sa isang gumagana, ngunit inabandunang, militar outpost. Matapos sagutin ang isang paghahatid ng radyo, ang mga nakaligtas ay ang kanilang pangwakas na paninindigan laban sa mga sangkatauhan na nahawahan, bago dumating ang isang militar na APC upang ihatid sila sa Northeast Safe Zone Echo, parang ang tanging lugar na hindi na-infect na hindi pa kumalat. Sa halip, pinananatili sila sa pag-install ng militar at ipinaalam na kahit na sila ay immune, dalhin pa rin nila ang impeksiyon. Ang mga ito ay pansamantalang pinanghahawakan ng militar bago ang base ay nasobrahan na may impeksyon. Ang apat na makatakas sa pamamagitan ng tren at naglalakbay sa timog sa paggigiit ni Bill; Naniniwala si Bill na makakahanap sila ng pangmatagalang kaligtasan mula sa mga nahawa sa mga isla ng Florida Keys. Sa bayan ng Rayford ng bayan, nakakita sila ng isang bangka ngunit dapat na magtaas ng isang lumang magaspang na tulay na pinapatakbo ng isang aging generator upang makuha ang bangka sa mga bukas na tubig, tiniyak na ang ingay ng makinarya ay magpaalala sa isang malaking kuyog. Gayunpaman, nagbibigay ang generator. Isinasasakripisyo ng Bill ang kanyang sarili upang muling simulan ito, upang ang iba ay maabot ang kaligtasan. Pagkatapos ng paghihintay sa horde upang ikalat, ang tatlo ay magkasalubong ng apat na iba pang mga nakaligtas. Inilipat nila ang bangka patungo sa kabilang bahagi ng tulay at tinutulungan silang muling ibababa ang tulay upang makapag-cross sa kanilang kotse. Pagkatapos, bumalik si Louis, Zoey, at Francis sa bangka at itakda ang kurso sa Keys. == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Left 4 Dead]] [[Kategorya:Larong bidyo noong 2008]] [[Kategorya:Mga laro ng Windows]] qz203p1f9kqv3amhw75fub255a1u0d9 Mga kaso ng pang-aabusong seksuwal sa Simbahang Katoliko 0 283011 2227869 2108491 2026-09-23T01:18:35Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227869 wikitext text/x-wiki Laganap ang mga kaso ng [[sekswal na pang-aabuso]] ng mga [[Simbahang Katolika Romana|Katolikong]] [[pari]], madre at miyembro ng mga samahang panrelihiyon noong ika-20 at ika-21 siglo at humantong sa maraming alegasyon, imbestigasyon, [[paglilitis]], gayundin sa mga pagbubunyag tungkol sa deka-dekadang pagtatangka ng Simbahan na pagtakpan ang mga naiulat na insidente.<ref>Tara Isabella Burton, [https://www.vox.com/2018/8/20/17721292/catholic-sex-abuse-priest-scandals-pennsylvania-report-why-now New Catholic sex abuse allegations show how long justice can take in a 16-year scandal], Vox, August 20, 2018 </ref> Kabilang sa mga naabuso ay mga lalaki't babae, kung saan ang ilan ay kasingbata ng 3 taong gulang, at ang karamihan ay nasa pagitan ng edad 11 at 14.<ref name=hundreds>{{cite news|agency = [[Associated Press]] | title=Hundreds of priests shuffled worldwide, despite abuse allegations |date=20 June 2004 | work=[[USA Today]] | url = https://www.usatoday.com/news/religion/2004-06-19-church-abuse_x.htm}}</ref><ref>{{cite news|last=Stephens|first=Scott|title=Catholic sexual abuse study greeted with incurious contempt|url=http://www.abc.net.au/religion/articles/2011/05/27/3229135.htm|accessdate=23 July 2012|newspaper=ABC Religion and Ethics|date=27 May 2011}}</ref><ref>{{cite news|last=Lattin|first=Don|title=$30 Million Awarded Men Molested by `Family Priest' / 3 bishops accused of Stockton coverup|url=http://www.sfgate.com/news/article/30-Million-Awarded-Men-Molested-by-Family-3001550.php|accessdate=23 July 2012 |newspaper=[[San Francisco Chronicle]]|date=17 July 1998|quote=Attorney Jeff Anderson said the Howard brothers were repeatedly molested between 1978 and 1991, from age 3 to 13.}}<br />Reverend [[Oliver O'Grady]] later confessed to the abuse of many other children. The documentary ''[[Deliver Us from Evil (2006 film)|Deliver Us from Evil]]'' explored his story and the cover-up by Diocesan officials.</ref><ref>Bush R. & Wardell H.S. 1900, ''Stoke Industrial School, Nelson (Report of Royal Commission On, Together With Correspondence, Evidence and Appendix)'' Government Printer; Wellington, 8.</ref> Nagsimulang tumanggap ang mga akusasyon ng nakabukod, panaka-nakang publisidad mula noong huling bahagi ng 1980. Marami sa mga ito ay mga kaso kung saan may isang taong naakusahan na ng deka-dekadang pang-aabuso; ang ganitong mga alegasyon ay kadalasang iniharap ng mga taong nasa sapat na gulang (mga adulto) o ng mas nakatatandang kabataan, ilang taon matapos naganap ang pang-aabuso. Naiharap din ang mga kaso laban sa mga miyembro ng herarkiya ng Katoliko na nagtakip sa mga alegasyon ng sekswal na pang-aabuso, at naglipat sa mga mapang-abusong pari sa ibang mga parokya, kung saan nagpatuloy rin naman ang pang-aabuso.<ref name="Bruni, p.336">{{cite book|last=Bruni|first=Frank|title=A Gospel of Shame: Children, Sexual Abuse, and the Catholic Church |url=https://archive.org/details/gospelofshamechi00brun|publisher=HarperCollins |year=2002 |isbn=0060522321}}</ref><ref>{{cite news | date = 29 June 2010 | title = Sex abuse victim accuses Catholic church of fraud | work = [[USA Today]] | url = https://www.usatoday.com/news/religion/2010-06-24-fraud23_ST_N.htm | accessdate = 24 June 2012 }}</ref> Pagdating ng mga taong 1990, nagsimulang makatanggap ang mga kaso ng makabuluhang media at pansin ng publiko sa ilang bansa, lalo na sa [[Canada]], [[Estados Unidos]], [[Australia]] at, sa pamamagitan ng serye ng mga dokumentaryo sa telebisyon gaya ng Suffer the Children (UTV, 1994), [[Irlanda (bansa)|Irlanda]].<ref>MOORE, Chris, "Betrayal of Trust: The Father Brendan Smyth Affair and the Catholic Church"; Marino 1995, {{ISBN|1-86023-027-X}}; the producer's book about the programme's content</ref> Isang kritikal na imbestigasyong isinagawa ng ''The Boston Globe'' noong 2002 ang humantong sa malawakang pagtatampok ng media sa isyu sa United States, na kalaunan ay isinapelikula sa palabas ni Tom McCarthy na pinamagatang Spotlight. Sa loob ng nakalipas na dekada, nailantad ang malawakang pang-aabuso sa Europe,<ref name="pewforum">{{cite news |url=http://pewforum.org/Christian/Catholic/The-Pope-Meets-the-Press--Media-Coverage-of-the-Clergy-Abuse-Scandal.aspx |title=The Pope Meets the Press: Media Coverage of the Clergy Abuse Scandal |date=11 June 2010 |accessdate=15 September 2010 |publisher=[[Pew Research Center]] |archive-date=28 Mayo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528223446/http://www.pewforum.org/Christian/Catholic/The-Pope-Meets-the-Press--Media-Coverage-of-the-Clergy-Abuse-Scandal.aspx |url-status=dead }}</ref><ref name="washingtonpost">{{cite news |url=http://newsweek.washingtonpost.com/onfaith/undergod/2010/06/study_looks_at_media_coverage_of_catholic_sex_abuse_scandal.html |title=Study looks at media coverage of Catholic sex abuse scandal |author=William Wan |date=11 June 2010 |accessdate=15 September 2010 |work=[[The Washington Post]] |archive-date=14 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100614103400/http://newsweek.washingtonpost.com/onfaith/undergod/2010/06/study_looks_at_media_coverage_of_catholic_sex_abuse_scandal.html |url-status=dead }}</ref> Australia, [[Chile]], at USA. Mula 2001 hanggang 2010, itinuring ng Santa Sede, ang punong tagapamahala ng Simbahang Katoliko ang mga alegasyon ng sekswal na pang-aabuso na nagbibilang sa humigit-kumulang 3,000 pari mula pa noong limampung taong lumipas,<ref name="Lewis">{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8654789.stm |publisher=[[BBC News]] | first=Aidan | last=Lewis | title=Looking behind the Catholic sex abuse scandal | date=4 May 2010 |accessdate=16 June 2015}}</ref> bilang repleksyon ng pandaigdigang kalakaran ng regular na pagtatakip sa mga ulat ng pang-aabuso. <ref group=tala>* In Ireland, a 2009 report (''see'' [[Commission to Inquire into Child Abuse]]) covered cases during a span of six decades (from the 1950s), noting "endemic" sexual abuse in Catholic boys' institutions, with church leaders aware of the abuse, and government inspectors failing to "stop beatings, [[rape]]s and humiliation."({{cite news |title=Police examine sex abuse report: The commission's report on church abuse ran to five volumes Police in the Irish Republic are examining if criminal charges can be brought over a damning report on child sex abuse at Catholic institutions. |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/northern_ireland/8066994.stm |accessdate=2 August 2012 |publisher=[[BBC News]] |date=25 May 2009 }}) * In Australia, according to [[Broken Rites]], a support and advocacy group for church-related sex abuse victims, {{as of|2011|lc=y}} there were over one hundred cases in which Catholic priests were charged for child sex offenses.({{cite web |work=Broken Rites |title=Black Collar Crime in Australia |url=http://www.brokenrites.org.au/drupal/node/235 |date=28 August 2011 |accessdate=18 September 2011 }})({{cite news |first=James |last=Campbell |title=Church must face scrutiny for child sex abuse |work=Sunday Herald Sun |date=29 August 2010 |url=http://www.heraldsun.com.au/opinion/church-must-face-scrutiny-for-child-sex-abuse/story-fn5sqiu3-1225911324431 |accessdate=24 September 2011 |location=Australia }}) A 2012 police report detailed 40 suicide deaths directly related to abuse by Catholic clergy in the state of [[Victoria (Australia)|Victoria]].(Nick McKenzie, Richard Baker and Jane Lee. Church's suicide victims. Canberra Times 13 April 2012. http://www.canberratimes.com.au/victoria/churchs-suicide-victims-20120412-1wwox.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120613181306/http://www.canberratimes.com.au/victoria/churchs-suicide-victims-20120412-1wwox.html |date=2012-06-13 }} accessed 2 July 2012) * Of the [[Catholic sexual abuse cases in Latin America]], the most famous is arguably of the [[sexual scandal of Father Marcial Maciel]], the leader of the [[Legion of Christ]], a [[Roman Catholic]] congregation of pontifical right made up of priests and [[seminarian]]s studying for the priesthood.({{cite web |url=http://www.legionariesofchrist.org/eng/articulos/articulo2.phtml?se%3D243%26ca%3D703%26te%3D475%26id%3D29158%26csearch%3D703 |title=Archived copy |accessdate=2010-03-27 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100408124301/http://www.legionariesofchrist.org/eng/articulos/articulo2.phtml?se=243&ca=703&te=475&id=29158&csearch=703 |archivedate=8 April 2010 |df=dmy }}) This occurred after the Legion spent more than a decade denying allegations and criticizing the victims who claimed abuse.([http://ncronline.org/news/accountability/money-paved-way-maciels-influence-vatican "Money paved way for Maciel's influence in the Vatican" | work=National Catholic Reporter<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111021133610/http://ncronline.org/news/accountability/money-paved-way-maciels-influence-vatican |date=2011-10-21 }}) * In [[Tanzania]], [[Kit Cunningham|Father Kit Cunningham]], together with three other priests, was exposed as a [[pedophile]] after his death. ** {{cite web |url=http://digiguide.tv/programme/Documentary/Abused-Breaking-the-Silence/583373/ |title=Abused: Breaking the Silence (2011) : Documentary |publisher=Digiguide.tv |accessdate=13 December 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319003103/http://digiguide.tv/programme/Documentary/Abused-Breaking-the-Silence/583373/ |archivedate=19 March 2012 |df= }} ** {{cite news |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2011/jun/19/kit-cunningham-child-abuse?INTCMP=SRCH |location=London |work=The Guardian |first=Peter |last=Stanford |title=He was my priest and my friend. Then I found out he was a paedophile |date=19 June 2011 }} ** {{cite news |url=http://www.independent.ie/opinion/analysis/mary-kenny-devastation-and-disbelief-when-abuse-case-hits-close-to-home-2800395.html |title=Devastation and disbelief when abuse case hits close to home – Analysis, Opinion |author=Mary Kenny |publisher=Independent.ie |date=20 June 2011 |accessdate=13 December 2011 }})({{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b0124y7n |title=Abused: Breaking the Silence |publisher=BBC |date=21 June 2011 |accessdate=13 December 2011 }}) The abuse took place in the 1960s but was not revealed until 2011, largely through a BBC documentary. ** {{cite news |url=http://blogs.telegraph.co.uk/news/damianthompson/100093079/fr-kit-cunninghams-paedophile-past-heads-should-roll-after-the-rosminian-orders-disgraceful-cover-up/ |location=London |work=The Daily Telegraph |title=Fr Kit Cunningham's paedophile past: heads should roll after the Rosminian order's disgraceful cover-up |date=21 June 2011 |access-date=1 October 2018 |archive-date=24 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624040233/http://blogs.telegraph.co.uk/news/damianthompson/100093079/fr-kit-cunninghams-paedophile-past-heads-should-roll-after-the-rosminian-orders-disgraceful-cover-up/ |url-status=dead }} ** {{cite web |url=http://www.catholicherald.co.uk/news/2011/06/22/rosminian-order-admits-inadequate-response-to-abuse/ |title=Rosminian order admits ‘inadequate’ response to abuse |publisher=Catholicherald.co.uk |date=22 June 2011 |accessdate=13 December 2011 |archive-date=14 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110914203441/http://www.catholicherald.co.uk/news/2011/06/22/rosminian-order-admits-inadequate-response-to-abuse/ |url-status=dead }} ** {{cite news |url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2011/jun/21/tv-review-abused-breaking-silence?INTCMP=SRCH |location=London |work=The Guardian |first=John |last=Crace |title=TV review: Abused: Breaking the Silence; Submarine School |date=22 June 2011 }} ** {{cite web |url=http://www.catholicherald.co.uk/commentandblogs/2011/06/20/why-didnt-the-rosminian-order-tell-us-the-truth-about-fr-kit/ |title=Why didn’t the Rosminian order tell us the truth about Fr Kit? |publisher=Catholicherald.co.uk |date=20 June 2011 |accessdate=13 December 2011 |archive-date=27 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827091627/http://www.catholicherald.co.uk/commentandblogs/2011/06/20/why-didnt-the-rosminian-order-tell-us-the-truth-about-fr-kit/ |url-status=dead }} ** {{cite web |url=http://entertainment.ukplurk.com/2011/06/tv-review-abused-breaking-silence.html |title=TV review: Abused: Breaking the Silence; Submarine School – UKPlurk |publisher=Entertainment.ukplurk.com |date=21 June 2011 |accessdate=13 December 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120331161536/http://entertainment.ukplurk.com/2011/06/tv-review-abused-breaking-silence.html |archivedate=31 March 2012 |df= }} ** {{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-leicestershire-13880444 |publisher=[[BBC News]] |title=Former 1950s students to sue Catholic order over abuse |date=23 June 2011 }}</ref> Ayon sa mga opisyal at akademiko ng diyosesanong maalam sa Simbahang Katolika Romana, karaniwang hindi pinag-uusapan ang sekswal na pang-aabuso ng mga klero, samakatuwid, mahirap itong tasahin.<ref name=WDSUS>{{cite news |last=Paulson |first=Michael |title=World doesn't share US view of scandal: Clergy sexual abuse reaches far, receives an uneven focus |url=http://www.boston.com/globe/spotlight/abuse/print/040802_world.htm |access-date=17 July 2012 |newspaper=[[The Boston Globe]] |date=8 April 2002 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305004945/http://www.boston.com/globe/spotlight/abuse/print/040802_world.htm |url-status=dead}}</ref><ref>This may be due in part to the more hierarchical structure of the Church in Third World countries, the "psychological health" of clergy in those regions, and because third world media, legal systems and public culture are not as apt to thoroughly discuss sexual abuse.</ref> Tumutol ang mga miyembro ng herarkiya ng Simbahan at sinabing malabis at hindi patas ang pagbabalita ng media, at nagaganap din daw ang ganitong pang-aabuso sa ibang mga relihiyon at institusyon, isang paninindigan na gumulat sa mga kritiko na nakita ito bilang paraan upang iwasan ang problema ng pang-aabuso sa loob ng Simbahan.<ref name="guardian">{{Cite news|last=Butt|first=Riazat|author2=Asthana, Anushka|title=Sex abuse rife in other religions, says Vatican |work=[[The Guardian]] |date=28 September 2009|url=https://www.theguardian.com/world/2009/sep/28/sex-abuse-religion-vatican|accessdate=10 October 2009 | location=London}}</ref> Sa paghingi ng dispensa ni [[Papa Juan Pablo II]] noong 2001, tinawag niya ang sekswal na pang-aabuso sa loob ng Simbahan bilang "isang malalim na kontradiksyon ng mga pagtuturo at katunayan ni [[Hesu Kristo]]".<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1671540.stm Pope sends first e-mail apology]; http://news.bbc.co.uk; 23 Nov 2001</ref> Humingi ng paumanhin si [[Papa Benedikto XVI]], nakipagkita sa mga biktima, at nagsalita tungkol sa kaniyang "kahihiyan" dahil sa kasamaan ng pang-aabuso, at nanawagan upang maisakdal ang mga may-sala, habang tinutuligsa ang maling pamamahala ng mga awtoridad ng simbahan.<ref>[http://www.abc.net.au/news/2008-07-19/pope-deeply-sorry-for-evil-of-child-abuse/444788 Pope Deeply Sorry for Child Abuse]; www.abc.net.au; 19 July 2008</ref><ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/vaticancityandholysee/7489455/Popes-apology-You-have-suffered-grievously-and-I-am-truly-sorry.html Pope's Apology: 'You have suffered grievously and I am truly sorry']; The Telegraph; 20 Mar 2010</ref> Noong 2018, nagsimula ang [[Santo Papa]] ([[Papa Francisco]]) sa pag-aakusa sa mga biktima at sinabing gawa-gawa nila ang mga alegasyon,<ref>[https://www.theguardian.com/world/2018/jan/19/pope-francis-victims-church-sexual-abuse-slander-chile Pope Francis accuses Chilean church sexual abuse victims of slander], ''The Guardian'', January 19, 2018</ref> ngunit pagdating ng Abril, siya ay humingi ng dispensa para sa kaniyang "malubhang pagkakamali"<ref>[https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2018/04/12/pope-admits-grave-error-apologizes-for-not-believing-chile-sex-abuse-victims/?utm_term=.b0ed53027f52 Pope admits ‘grave error,’ apologizes for not believing Chilean sex abuse victims] Washington Post, April 12, 2018</ref> at noong Agosto naman ay ipinahayag ang kaniyang "kahihiyan at kalungkutan" dahil sa kalunos-lunos na kasaysayan,<ref>NPR, [https://www.npr.org/2018/08/16/639380193/pope-francis-expresses-shame-and-sorrow-over-latest-abuse-allegations Pope Francis Expresses 'Shame And Sorrow' Over Pennsylvania Abuse Allegations], August 16, 2018</ref> ngunit hindi nagbanggit ng mga kongkretong hakbang upang maisakdal ang mga nang-abuso o tulungan ang mga biktima.<ref>[https://www.huffingtonpost.com/entry/pope-francis-response-sexual-abuse_us_5b7a9ebfe4b0a5b1febd0318 Pope Francis Pens Scathing Response To Clergy Sexual Abuse Scandal], AP, ''Huffington Post'' August 20, 2018</ref> ==Lawak ng isyu== ===Sa buong daigdig=== Ang sekswal na pang-aabuso ng mga pari sa mga batang walang sapat na gulang sa pagpayag, ay kumalap ng malakihang atensyon ng media at ng publiko sa United States, Canada, Ireland, United Kingdom, Pilipinas, Belgium, France, Germany at Australia. Mayroon ding mga kasong naiulat sa ibang mga bansa sa buong mundo.[12] Marami sa mga kaso ang ilang dekada na ang itinagal at naiharap lang pagkatapos ng ilang taon mula noong maganap ang pang-aabuso. Ayon sa mga opisyal at akademiko ng Simbahan na maalam sa Simbahang Katolika Romana sa Third World, karaniwang hindi pinag-uusapan ang sekswal na pang-aabuso ng mga klero, samakatuwid, mahirap itong tasahin.[12] Maaaring dahil ito sa mas mahigpit na istraktura ng herarkiya ng Simbahan sa mga bansang Third World, sa "sikolohikal na kalusugan" ng klero sa mga rehiyong iyon, at dahil ang Third World na media, legal na sistema at pampublikong kultura ay hindi kasinghusay upang talakayin nang husto ang sekswal na pang-aabuso.[12] Noong Mayo 13, 2017, sinang-ayunan ng Santo Papa (Francis) na ang Vatican ay may 2,000 kaso ng sekswal na pang-aabuso na hindi pa nalilitis.[52]. ===Sa Pilipinas=== Noong nabalitaan ang mga sekswal na eskandalo na kinabibilangan ng mga Katolikong pari sa US noong 2002, ang media ng Pilipinas ay nagsimulang mag-ulat ng mga pang-aabuso ng mga lokal na pari. Noong Hulyo ng taong iyon, humingi ng dispensa ang Catholic Bishops Conference of the Philippines para sa katiwaliang sekswal na ginawa ng mga pari nito sa nakalipas na dalawang dekada, at nangakong sumulat ng mga alituntunin sa kung paano haharapin ang mga alegasyon ng ganitong mga sala. Ayon kay Arsobispo Orlando Quevedo, pangulo ng Catholic Bishops Conference, humigit-kumulang 200 sa 7,000 pari sa bansa ay maaaring nakagawa ng "katiwaliang sekswal" – kabilang ang pang-aabuso sa bata, homosekswalidad at pangangalunya – sa nakalipas na dalawang dekada.[188] Noong Agosto 2011, tumulong ang aktibistang grupo ng kababaihan, ang "Gabriela" sa isang 17-taong gulang na babae sa paghaharap ng mga alegasyon ng sekswal na pang-aabuso laban sa isang pari sa probinsya ng Butuan. Inilagay ng obispo ng Butuan, si Juan de Dios Pueblos ang pari sa kaniyang pangangalaga nang hindi ito dinala sa mga awtoridad pambayan at pangsimbahan.[189] Binatikos din nang husto ng retiradong Arsobispo na si Oscar V. Cruz ang gawing ito, at sinisi si Pueblos dahil sa pagpapakita ng "maling daan" sa mga pari nito.[190] Binatikos ng mamamahayag na si Aries C. Rufo ang herarkiya ng Simbahang Katoliko sa Pilipinas dahil sa pamamahala nito ng mga kaso ng sekswal na pang-aabuso sa kaniyang libro noong 2013 na pinamagatang ''Altar of Secrets: Sex, Politics, and Money in the Philippine Catholic Church'' (''Altar ng mga Sikreto: Seks, Politika, at Pera sa Simbahang Katoliko sa Pilipinas'') -- isang libro na pinalaganap nang husto ng pangulo ng Pilipinas na si [[Rodrigo Duterte]], kabilang ang pamimigay ng mga kopya nito sa mga OFW at pagbabasa ng mga sipi sa libro tuwing nagtatalumpati. ==Debate ukol sa mga sanhi== Nagkaroon na ng maraming debate ukol sa mga sanhi ng mga kaso ng sekswal na pang-aabuso sa loob ng Simbahang Katoliko. ===Pagsasanay sa seminaryo=== Ipinahayag sa 2004 John Jay Report, isang ulat na ikinomisyon ng Conference of Catholic Bishops ng US na "ang malaking bahagi ng problema ay resulta ng di-mahusay na pagsasanay sa seminaryo at di-sapat na emosyonal na suporta para sa mga kalalakihang inordinahan noong mga taong 1940 at 1950."[296] Isang ulat na inilabas kasunod ng John Jay Report ay nagbanggit ng dalawang pangunahing kakulangan sa panig ng mga seminaryo: ang maling pagtatasa sa mga kandidato, kasunod ang kabiguang angkop na "hubugin" ang mga kandidatong ito para sa mga hamon ng buhay na walang asawa. Ang mga temang ito ay tinalakay sa kamakailang memoir ni Vincent J. Miles [297] na naglahok ng mismong karanasan sa kaniyang buhay sa isang maliit na seminaryo noong mga taong 1960, na may kasamang pagsusuri sa siyentipikong sulatin tungkol sa gawi ng sekswal na pang-aabuso. Tumukoy si Miles ng mga ispesipikong aspekto ng buhay-seminaryo na maaaring maghantad sa mga magiging pari sa ganitong gawi. ===Epekto ng sikolohiya mula sa mga nakaraang dekada=== Iginiit ng ilang obispo at sikiyatra na iminungkahi ng umiiral na sikolohiya ng mga panahong iyon na maaaring magamot ang mga taong may ganitong gawi sa pamamagitan ng pagpapayo o counseling.[298] Ipinahayag ni Thomas Plante, isang sikiyatra na espesyalista sa pagpapayong may-kinalaman sa pang-aabuso at itunuturing bilang eksperto sa pang-aabuso ng klero na, "ang karamihan sa pagsasaliksik na ukol sa sekswal na pang-aabuso ng mga minor-de-edad ay hindi lumabas hanggang noong unang bahagi ng mga taong 1980. Kaya, lumabas ito sa makatuwirang panahon, upang magamot ang mga lalaking ito at ibalik sila sa kanilang mga tungkulin bilang pari. Kung babalikan natin ito, ito ay naging isang malubhang pagkakamali."[43] Tinukoy ni Robert S. Bennet, isang abogadong Katoliko na taga-Washington na siyang namuno ng komite sa pagsasaliksik ng National Review Board bilang isa sa mga pangunahing problema "ang labis na pagtitiwala sa mga sikiyatra" pagdating sa mga kasong sekswal na pang-aabuso sa Simbahang Katoliko.[299] Mga 40% ng mapang-abusong mga pari ang nakatanggap ng counseling bago idinestino muli.[300] ===[[Homosekswalidad]]=== Ang Congregation for Catholic Education ng Roma ay nagpalabas ng isang opisyal na dokumento, ang ''Instruction Concerning the Criteria for the Discernment of Vocations with regard to Persons with Homosexual Tendencies in view of their Admission to the Seminary and to Holy Orders'' ("''Tagubilin Ukol sa mga Pamantayan upang Mawatasan ang mga Bokasyong may-kinalaman sa mga Taong may mga Homosekswal na Pagkiling kaugnay ng Pagtanggap sa kanila sa Seminaryo at sa mga Banal na Samahan''") (2005). Ang dokumento ay kumalap ng pambabatikos batay sa interpretasyon na ipinahihiwatig ng dokumento na ang homosekswalidad ay nauugnay sa pedopilya at epebopilya.[16] Sa isang pahayag na binasa nang malakas ni [[Arsobispo]] Silvano Maria Tomasi noong 2009, inilahad ng [[Santa Sede]] na ang karamihan sa klerong Katoliko na nakagawa ng mga aktong sekswal na pang-aabuso laban sa mga mas bata sa 18 taong gulang ay hindi dapat ituring bilang mga pedopilya, kung hindi mga homosekswal.[17] Isinaad ng pahayag na sa halip na pedopilya, "mas wastong banggitin ang epebopilya; pagiging isang homosekswal na nagkakagusto sa mga lalaking nagbibinata"[18] Ginalit ng pagkilos na ito ang maraming organisasyon sa mga karapatan ng homosekswal at mga pangkat ng biktima ng sekswal na pang-aabuso, na nagsabing ito ay isang pagtatangka ng Vatican na bigyan ng bagong pakahulugan ang mga dating problema ng Simbahan sa pedopilya at gawin itong mga problema ng homosekswalidad.[19] Ayon sa John Jay Report, 80.9% ng di-umano'y mga biktima ng pang-aabuso sa United States ay kalalakihan.[20] Ang katotohanang ito ang nag-udyok kay William Donohue, miyembro ng Catholic League na magsabing, "Naninidigan ang kombensyonal na kalaman na may krisis ng pedopilya sa Simbahang Katoliko; Pinaninindigan ko na ito ay mula talaga sa krisis ng homosekswalidad."[21] Binigyang-diin ni Margaret Smith, isang criminologist sa John Jay College na gumawa ng ulat na hindi makatuwirang konklusyon ang igiit na ang karamihan sa mga paring nang-abuso ng mga lalaking biktima ay bakla. Kahit pa "ang karamihan sa mga mapang-abusong akto ay panghomosekswal [...] ang paglahok sa mga aktong homosekswal ay hindi pareho sa sekswal na kasiyangaan bilang isang bakla. Idinagdag pa niya na "ang ideya ng sekswal na kasiyangaan ay [dapat] iba sa problema ng sekswal na pang-aabuso...[S]a puntong ito, wala kaming nakikitang koneksyon sa pagitan ng sekswal na kasiyangaan at sa mas malaking posibilidad ng mga susunod na pang-aabuso mula sa datos na mayroon kami sa ngayon."[22] Ipinaglaban ng isa pang tagapagsaliksik na si Louis Schlesinger na ang pangunahing problema ay pedopilya at epebopilya, hindi ang sekswal na oryentasyon, at ipinahayag na may ilang lalaki na kasal sa mga babaeng may sapat na gulang ang nagkakagusto sa mga nagbibinata.[23] Mahalagang ibukod ang sekswal na kasiyangaan at gawi," ani Karen Terry, isang pangalawang tagapagsaliksik. "May taong maaaring gumawa ng mga aktong sekswal na panghomosekswal ngunit walang homosekswal na kasiyangaan." Ayon kay Terry, ang mga salik na gaya ng pakikihalubilo sa mas maraming lalaki ay isang dahilan ng kiwal na proporsyon. Binanggit din ni Smith ang analohiya ng mga populasyon sa bilangguan kung saan karaniwan ang homosekswal na gawi kahit hindi homosekswal ang mga bilanggo, o ang mga kultura kung saan mahigpit na inihihiwalay ang mga lalaki sa babae hanggang sa pagbibinata, at tanggap ang homosekswal na aktibidad at hihinto ito pagkatapos ng kasal.[22] Ipinagpalagay ni Gregory M. Herek, isang propesor ng sikiyatra sa University of California at Davis pagkatapos analisahin ang ilang pag-aaral: "Hindi ipinapakita ng empirikal na pagsasaliksik na mas nakakiling ang mga bisekswal na lalaki kaysa sa mga heterosekswal na lalaki sa pangmomolestya ng mga bata. Hindi ito pagtutol na hindi kailanman nangmomolestya ang mga homosekswal at bisekswal na lalaki ng mga bata. Ngunit walang siyentipikong batayan upang igiit na mas may kapasidad sila kaysa sa mga heterosekswal na lalaki... Marami sa mga nangmomolestya ng bata ay hindi maituring na nagtataglay ng oryentasyon ng taong nasa sapat na gulang; nakatuon sila sa mga bata."[24] ===Kakulangan ng mga pari=== Naipagpalagay na ang kakulangan ng mga pari ang naging sanhi ng ganoong pagtugon ng herarkiya ng Katolika Romana, upang mapangalagaan ang dami ng klero at matiyak na sapat ang bilang upang mapaglingkuran ang mga kongregasyon, sa kabila ng mabibigat na alegasyon na hindi nararapat sa tungkulin ang ilan sa mga paring ito.[322] ==Silipin din== * [[Mga kaso ng pang-aabusong seksuwal sa Simbahang Katoliko Romano ayon sa bansa]] {{Katolisismo}} ==Mga sanggunian== <references/> ==Mga tala== <references group="tala"/> 1hsdriychz5wawbfghgq72c8y3gvaeg Pataakha 0 283564 2228062 2093014 2026-09-23T09:51:03Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228062 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Pataakha | image = | alt = | caption = | director = [[Vishal Bhardwaj]] | producer = Vishal Bhardwaj<br />[[Rekha Bhardwaj]]<br />Dheeraj Wadhavan<br />Ajay Kapoor<br>Ishan Saksena | story = Charan Singh Pathik | writer = Vishal Bhardwaj | starring = [[Radhika Madan]]<br />[[Sanya Malhotra]]<br />[[Sunil Grover]]<br />[[Vijay Raaz]] | music = [[Vishal Bhardwaj]] | cinematography = Ranjan Palit | editing = [[A. Sreekar Prasad]] | studio = KYTA Productions<br />Vishal Bhardwaj Films | distributor = [[B4U (network)|B4U Motion Pictures]] | released = {{Film date|df=y|2018|09|28}} | runtime = 134 minutes<ref>{{Cite web|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/pataakha-2018|title=Pataakha {{!}} British Board of Film Classification|website=www.bbfc.co.uk|language=en|access-date=2018-09-20|archive-date=2018-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920205807/http://www.bbfc.co.uk/releases/pataakha-2018|url-status=dead}}</ref> | country = India | language = [[Wikang Hindi|Hindi]] }} Ang '''''Pataakha''''' ({{Abbr|transl.|Translation}} Firecracker) ay isang pelikulang Indiyano ng 2018 na dinirekta ni [[Vishal Bhardwaj]] na tungkol sa dalawang magkapatid na babae na magkaiba ang relasyon.<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/pataakha-trailer-sanya-malhotra-sunil-grover-vishal-bhardwaj-5307422/ |title=Pataakha trailer: The Vishal Bhardwaj film is a whole new ball game | date=15 August 2018 | newspaper=[[The Indian Express]] | first=Arushi | last=Jain | accessdate=28 September 2018 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/in-pataakhas-warring-sisters-vishal-bhardwaj-sees-indo-pak-rishta/articleshow/65387321.cms |title=In Pataakha’s warring sisters, Vishal Bhardwaj sees Indo-Pak rishta |publisher=[[The Times of India]]}}</ref> Nakabase ito ay maigsing istorya ni Charan Singh Pathik na ''Do Behnein'', kasama sa pelikula sina [[Radhika Madan]], [[Sanya Malhotra]], [[Sunil Grover]], [[Saanand Verma]] and [[Vijay Raaz]] at nilabas nito noong 28 Setyembre 2018.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/dangal-girl-sanya-malhotra-returns-to-kick-start-a-new-fight-with-pataakha-first-poster/story-tCubIFQTTBB2zE4JkRIJ9H.html |title=Dangal girl Sanya Malhotra returns to kick start a new fight with Pataakha first poster |publisher=[[Hindustan Times]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/bollywood/report-pataakha-dangal-girl-sanya-malhotra-and-radhika-madan-wrap-up-the-vishl-bhardwaj-film-2636610|title=Pataakha: 'Dangal' girl Sanya Malhotra and Radhika Madan wrap up the Vishal Bhardwaj film|date=2018-07-13|work=dna|access-date=2018-08-11|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://boxofficeindia.co.in/pataakha-announcement-sanya-malhotra-radhika-madan-sunil-grovers-film-trailer-will-be-out-15th|title=Pataakha announcement! Sanya Malhotra, Radhika Madan, Sunil Grover's film trailer will be out on 15th August!|date=2018-08-10|work=Box Office India|access-date=2018-08-11|language=en|archive-date=2018-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811164054/https://boxofficeindia.co.in/pataakha-announcement-sanya-malhotra-radhika-madan-sunil-grovers-film-trailer-will-be-out-15th|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811164054/https://boxofficeindia.co.in/pataakha-announcement-sanya-malhotra-radhika-madan-sunil-grovers-film-trailer-will-be-out-15th |date=2018-08-11 }}</ref> ==Mga cast == * Radhika Madan as Champa 'Badki' Kumari * Sanya Malhotra as Genda 'Chuttki' Kumari * Sunil Grover as Dipper Naradmuni * Vijay Raaz as Bechara Bapu * Saanand Verma as Tharki Patel * Lankesh Bhardwaj as Govt.Officer * Namit Das as Jagan * Abhishek Duhan as Vishnu * Sameer Khakkar as Sarpanch * Usha Nagar as Grandmother * [[Malaika Arora]] bilang item number "Hello Hello" ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga pelikula mula sa India]] {{stub|Pelikula}} su319pnwziar57g67s1gviz31y06plr Man of Steel (pelikula) 0 284036 2227812 2121020 2026-09-22T23:19:25Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227812 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ''Man of Steel'' | image = | image_size = 250px | caption = | director = Zack Snyder | producer = {{Plainlist| * Charles Roven * Christopher Nolan * Emma Thomas * Deborah Snyder }} | writer = | narrator = | starring = {{Plainlist| * [[Henry Cavill]] * Amy Adams * [[Michael Shannon]] * [[Kevin Costner]] * [[Diane Lane]] * [[Laurence Fishburne]] * Antje Traue * Ayelet Zurer * Christopher Meloni * [[Russell Crowe]] }} | music = Hans Zimmer | cinematography = Amir Morki | editing = David Brenner | distributor = Warner Bros. Pictures | released = 10 Hunyo 2013<br>(Lungsod ng New York)<br>14 Hunyo 2013<br>(United Kingdom at<br>Estados Unidos)<br>12 Hunyo 2013<br>(Pilipinas) | runtime = 143 minuto<ref>{{cite web |title=Man of Steel |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/man-steel-film-0 |publisher=British Board of Film Classification |date=May 21, 2013 |accessdate=July 10, 2015 |archive-date=Nobiyembre 4, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141104004756/http://www.bbfc.co.uk/releases/man-steel-film-0 |url-status=dead}}</ref> | country = [[United Kingdom]]<br>Estados Unidos | language = Ingles | budget = $225 milyon<ref name="mojo">{{cite web |title=Man of Steel (2013) |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=superman2012.htm |publisher=Box Office Mojo |accessdate=October 2, 2013}}</ref> | gross = $668 milyon<ref name="mojo"/> }} Ang '''''Man of Steel''''' ay isang pelikula na hango sa karakter na si [[Superman]] ng [[DC Comics]]. Ito ang kauna-unahang pelikula ng ''[[DC Extended Universe]]'' (''DCEU''). Ang ''Man of Steel'' ay mula sa direksyon ni Zack Snyder at sa panunulat ni David S. Goyer, at pinagbibidahan nina [[Henry Cavill]], Amy Adams, [[Michael Shannon]], [[Kevin Costner]], [[Diane Lane]], [[Laurence Fishburne]], Antje Traue, Ayelet Zurer, Christopher Meloni, at [[Russell Crowe]]. Ipinalabas ang ''Man of Steel'' sa mga sinehan noong 14 Hunyo 2013 sa 2D, 3D at IMAX. Sa kabuuan, kumita ang pelikulang ito sa buong mundo ng $668 milyon. Ang kasunod nitong pelikula na pinamagatang ''[[Batman v Superman: Dawn of Justice]]'' ay ipinalabas naman noong ika-25 Marso, 2016. ==DC Extended Universe== {{main|DC Extended Universe}} Ang tagumpay ng ''Man of Steel'' ang nag-udyok sa Warner Bros. para gumawa ng ''shared universe'' na kabibilangan ng iba't ibang karakter mula sa [[DC Comics]]. Noong Hunyo 2013, si Goyer ay inatasan gumawa ng iskrip para sa kasunod na pelikula ng ''Man of Steel'' at pati na rin sa ''Justice League''. Makalipas ang isang buwan, noong Hulyo 2013, inanunsyo ni Zack Snyder na ang ikalawang pelikula ay pagtatagpuin sina Batman at si Superman. Si Cavill, Adams, Lane at Fishburne inaasahan magbabalik sa ikalawang pelikula upang gampanan muli ang kanilang mga karakter.<ref name="hrsupbat">{{cite web|last=Kit |first=Borys |url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/superman-batman-film-set-comic-589521 |title=Superman and Batman Film Set for Comic-Con Reveal |work=The Hollywood Reporter |date=20 Hulyo 2013 |accessdate=21 Hulyo 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Sperling |first=Nicole |url=http://herocomplex.latimes.com/movies/comic-con-2013-superman-batman-movie-will-follow-man-of-steel/ |title=Comic-Con 2013: 'Superman & Batman' movie will follow 'Man of Steel' |work=Los Angeles Times |date=20 Hulyo 2013 |accessdate=21 Hulyo 2013}}</ref> Ayon kay Snyder, hinango ang kasunod na pelikula mula sa komik na ''The Dark Knight Returns''.<ref>{{cite web|last=Anders|first=Charlie Jane|url=http://io9.com/theyre-doing-a-superman-batman-movie-but-thats-not-851711013|title=They're doing a shitty Superman/Batman movie ... but that's not the big news|work=io9|date=20 Hulyo 2013|accessdate=22 Hulyo 2013|archive-date=22 Hulyo 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130722040226/http://io9.com/theyre-doing-a-superman-batman-movie-but-thats-not-851711013|url-status=dead}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Karagdagang pagbabasa== * Marrapodi, Eric. "''[http://religion.blogs.cnn.com/2013/06/14/superman-coming-to-a-church-near-you/?hpt=hp_t1 Superman: Flying to a church near you] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180810055659/http://religion.blogs.cnn.com/2013/06/14/superman-coming-to-a-church-near-you/?hpt=hp_t1 |date=2018-08-10 }}''". [[CNN]]. 14 Hunyo 2013. ==Mga panlabas na kawil== {{Sister project links |display=''Man of Steel'' | wikt=no | commons=Category:Man of Steel (film) | b=no | n=no | q=no | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=Q622769 }} * {{Official website}} * {{IMDb title|0770828|Man of Steel}} * {{Mojo title|superman2012|Man of Steel}} * {{Rotten Tomatoes|superman_man_of_steel|Man of Steel}} {{DC Extended Universe}} {{DC Comics films}} {{Authority control}} [[Kategorya:DC Extended Universe]] [[Kategorya:Mga pelikula ng Warner Bros.]] [[Kategorya:Mga pelikula mula sa Estados Unidos]] eraff9v16rlzq4owd6np0jizwxbe6mm Night of the Living Dead (pelikula noong 1968) 0 286145 2227973 2217150 2026-09-23T05:17:24Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227973 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Night of the Living Dead (paglilinaw)}} {{Infobox film | name = Night of the Living Dead | image = | alt = | caption = Poster ng pelikula | director = [[George A. Romero]] | producer = {{Plainlist| * [[Russell Streiner|Russell W. Streiner]] * Karl Hardman }} | writer = {{Plainlist| * [[John A. Russo|John Russo]] * George A. Romero }} | starring = {{Plainlist| * [[Judith O'Dea]] * [[Duane Jones]] * Marilyn Eastman * Karl Hardman * Judith Ridley * [[Keith Wayne]] }} | music = | cinematography = George A. Romero {{small|(uncredited)}} | editing = George A. Romero {{small|(uncredited)}} | distributor = {{Plainlist| * {{Flagicon2|USA}}Continental Distributing<br />{{Flagicon2|Pilipinas}}[[Pioneer Films]] }} | released = {{Flagicon2|USA}} {{Film date|1968|10|01}}<br />{{Flagicon2|Pilipinas}} {{Film date|2000|6|21}} | runtime = 96 minutes<!--Theatrical runtime: 95:57--><ref>{{cite web | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/night-living-dead-film | title=''Night of the Living Dead'' (X) | publisher=[[British Board of Film Classification]] | date=November 18, 1980 | accessdate=June 7, 2016 | archive-date=Agosto 4, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200804111125/https://www.bbfc.co.uk/releases/night-living-dead-film | url-status=dead}}</ref><!--The initial release and classification was released with cuts.--> | country = United States | language = English | budget = $114,000<ref name="Mark Hughes">{{cite web | url = https://www.forbes.com/sites/markhughes/2013/10/30/the-top-ten-best-low-budget-horror-movies-of-all-time/ | title = The Top Ten Best Low-Budget Horror Movies of All Time | author = Hughes, Mark | publisher = ''[[Forbes]]'' | date = October 30, 2013 | accessdate = December 27, 2014}}</ref> | gross = $30 million<ref name="Mark Hughes"/> | border = yes | studio = Image Ten<br />[[Walter Reade|The Walter Reade Organization]] }} Ang '''''Night of the Living Dead''''' ay isang [[Estados Unidos|Amerikano]]ng [[Independiyenteng pelikula|independiyente]]ng [[pelikulang katatakutan|katatakutang pelikula]] na ipinalabas noong 1 Oktubre 1968. Ito ay isinulat, idinirek, isinalarawan, at inedit ni [[George A. Romero]], isinulat kasama si [[John A. Russo|John Russo]] at pinangungunahan nina [[Duane Jones]] at [[Judith O'Dea]]. Ang kuwento ay sumusunod sa pitong tao na nakulong sa isang farmhouse sa kanlurang [[Pennsylvania]], na kinubkob ng isang malaki at lumalaking grupo ng mga [[Living Dead|"patay na buhay"]] na mga monsters. Ito ay ipinalabas sa [[Pilipinas]] ng [[Pioneer Films]] noong 21 Hunyo 2000. Ang pelikula ay nakumpleto sa isang $ 114,000 [[badyet sa pelikula|badyet]] at kinunan sa labas ng [[Pittsburgh]], kung saan ito ay may teatro sa premiere noong 1 Oktubre 1968. Ang pelikula ay nagbunga ng $ 12 milyon [[Cinema of the United States|domestical]] at $ 18 milyon internationally, kumikita ng higit sa 250 beses na badyet nito. Ang 'Night of the Living Dead' ay itinuturing na isang [[Cult film|klasikong kulto]] sa pamamagitan ng mga iskolar at kritiko sa pelikula, sa kabila ng pagiging mabigat na pinuna sa pagpapalaya nito dahil sa malinaw na pagsalansang nito. Sa huli ay nakuha nito ang mga kritikal na pagbubunyi at napili ng [[Library of Congress]] para sa pagpapanatili sa National Film Registry, bilang isang pelikula na itinuturing na "kultura, kasaysayan, o aesthetically makabuluhang".<ref name="CNN"/><ref name="PM">{{cite web|url=http://www.popmatters.com/pm/column/159439-legacy-of-the-living-dead/|title=The Zombification Family Tree: Legacy of the Living Dead|author=Maçek III|first=J.C.|date=June 14, 2012|work=[[PopMatters]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170703220514/http://www.popmatters.com/column/159439-legacy-of-the-living-dead/|archivedate=July 3, 2017|accessdate=October 18, 2017}}</ref> Ang ''Night of the Living Dead'' ay humantong sa [[Night of the Living Dead (seryeng pampelikula)|mga limang kasunod na mga pelikula]] sa pagitan ng [[Dawn of the Dead (pelikula noong 1978)|1978]] at 2010, din sa direksyon ni Romero , at binigyang inspirasyon ang dalawang pagre-remake; ang pinaka-kilalang remake ay inilabas noong [[Night of the Living Dead (pelikula noong 1990)|1990]], sa pamamagitan ng direksyon ni [[Tom Savini]].<ref name="PM"/> == Buod == Sina Barbra at Johnny ay naglalakbay sa rural Pennsylvania upang bisitahin ang libingan ng kanilang ama. Habang nasa sementeryo, si Barbra ay sinalakay ng isang kakaibang lalaki. Sinisikap ni Johnny na iligtas ang kanyang kapatid na babae, ngunit inihagis siya ng lalaki laban sa isang gravestone; Inilagay ni Johnny ang kanyang ulo sa bato at pinatay. Matapos ang isang sakuna sa kotse, si Barbra ay nakatakas sa paglalakad, kasama ang estranghero sa pagtugis. Nauwi siya sa isang farmhouse, kung saan natutuklasan niya ang bangkay ng bangkay ng isang babae. Tumakas mula sa bahay, siya ay confronted sa pamamagitan ng kakaibang menacing numero tulad ng mga tao sa sementeryo. Ang isang lalaking nagngangalang Ben ay dumating at dadalhin siya sa bahay, itinutulak ang mga monsters at pinipigilan ang mga pinto at bintana. Habang ginagawa ito, nakita ni Ben ang radyo at isang [[Winchester Model 1894|pangangaso rifle]]. Sa buong gabi, si Barbra ay dahan-dahang bumabagsak sa isang pagkahilo ng [[talamak na reaksyon sa stress]] at [[pagkasira]]. Natuklasan nina Ben at Barbra na may isang silid sa ilalim ng bahay ang bahay. Ang bodega ng bahay ay isang mag-asawa na magagalit na asawa, sina Harry at Helen Cooper, kasama ang kanilang anak na si Karen. Ang mga Coopers ay humingi ng kanlungan matapos ang isang grupo ng parehong monsters na binawi ang kanilang kotse. Si Tom at Judy, isang tinedyer na mag-asawa, ay dumating pagkatapos makarinig ng isang emergency broadcast tungkol sa isang serye ng mga brutal na pagpatay. Si Karen ay nahulog sa malubhang sakit matapos makagat ng isa sa mga monsters. Nagbibiyahe sila sa itaas ng hagdanan habang pinalitan ni Ben ang radyo, habang si Barbra ay gumising mula sa kanyang pagkalungkot. Hinihingi ni Harry na ang lahat ay magtago sa bodega ng alak, ngunit itinuturing ni Ben na ito ay isang "kamatayan" at nagpapatuloy sa itaas, upang baligtarin ang bahay sa tulong ni Tom. Ipinaliwanag ng mga ulat sa radyo na ang isang alon ng pagpatay ng masa ay kumakalat sa [[East Coast ng Estados Unidos]]. Nakahanap si Ben ng isang telebisyon, at siya at ang iba pang mga naninirahan sa bahay ay nanonood ng isang ulat ng ulat ng emerhensiya na ang kamakailan-lamang na namatay ay naging reanimated at nag-aaksaya ng laman ng buhay. Ang mga eksperto, siyentipiko, at militar ng Estados Unidos ay nabigo upang matuklasan ang dahilan, bagaman isang siyentipiko ang naghihinala sa radioactive contamination mula sa isang espasyo probe na tinatangay ng hangin sa kapaligiran ng lupa. [[File:Night of the Living Dead (1968).webm|thumb|thumbtime=44|250px|upright=1.5|right|''Night of the Living Dead'' (full film)]] Nagplano si Ben na makakuha ng medikal na pangangalaga para kay Karen nang ilista ng mga ulat ang mga lokal na sentro ng pagliligtas na nag-aalok ng kanlungan at kaligtasan. Sinubukan ni Ben at Tom na muling punuan ang trak ni Ben sa malapit na bomba ng gas habang hinahagis ni Harry ang [[Molotov cocktail]] mula sa itaas na bintana sa [[ghoul]] s. Sinundan siya ni Judy, natatakot sa kaligtasan ni Tom. Si Tom ay hindi sinasadya ang mga gasolina sa trak, na naglalagablab. Sinisikap ni Tom at Judy na palayasin ang trak mula sa bomba, ngunit hindi nakapagpapalaya si Judy sa pinto nito. Ang trak ay sumabog, pinapatay sila kapwa, at ang mga ghoul ay agad na kumain ng nananatiling nananatili. Si Ben ay bumalik sa bahay ngunit naka-lock ni Harry. Sa kalaunan ay napipigilan ang kanyang lakad, si Ben ay nagtagumpay kay Harry, na nagalit ng kanyang kahinaan. Ang isang ulat ng balita ay nagpapakita na ang lamang ng isang baril o mabigat na suntok sa ulo ay maaaring itigil ang mga ito, bukod sa pagtatakda ng "muling aktibo na mga katawan" sa apoy. Iniuulat din nito na ang pagmamay-ari ng mga armadong kalalakihan ay nagpapatrolya sa kanayunan upang maibalik ang kaayusan. Ang mga ilaw ay lumabas, at ang mga ghoul ay pumasok sa mga barikada. Kinuha ni Harry ang rifle ni Ben at nagbabanta sa pagbaril sa kanya. Sa kaguluhan, ang dalawang labanan. Pinangasiwaan ni Ben na labanan ang baril mula kay Harry at hinuhubog siya. Nagmumukha si Harry sa cellar at, nasugatan ang sugat, na bumagsak sa tabi ni Karen, na namatay din mula sa kanyang karamdaman. Sinisikap ng mga ghouls na hilahin si Helen at Barbra sa mga bintana, ngunit pinalaya ni Helen ang sarili. Bumabalik siya sa kanlungan ng bodega upang makita ang reenimated ni Karen at kumakain ng bangkay ni Harry. Si Helen ay nagyelo sa pagkabigla, at si Karen ay tumusok sa kanya sa kamatayan na may isang panay ng trowel. Si Barbra, na nakikita si Johnny sa gitna ng mga ghouls, ay dinala ng kuyog at sinupok. Habang nilalabanan ng mga ghoul ang bahay, nilabanan ni Ben si Karen at nilatak ang kanyang sarili sa loob ng bodega - na una niyang tinanggihan na mas maaga - kung saan si Harry at Helen ay muling nagbabalik, at siya ay napipilitan sa pagbaril sa kanila. Pagkasunod na umaga, nagising si Ben sa pamamagitan ng posse ng putok sa labas. Sa pakikipagsapalaran sa itaas, ang posse ay nagkakamali sa kanya para sa isa sa mga ghouls at pumatay sa kanya ng isang shot sa noo. Ang katawan ni Ben ay itinapon sa isang pile ng mga bangkay, na kung saan ay pagkatapos ay itatapon. == Mga itinatampok == * Duane Jones bilang Ben * Judith O' Dea bilang Barbar * Karl Hardman bilang Harry * Marilyn Eastman bilang Helen * Keith Wayne bilang Tom * Judith Ridley bilang Judy * Kyra Schon bilang Karen == Produksyon == === Pagsusulat === Ang papel na humahantong ay orihinal na isinulat para sa isang tao ng [[Caucasian race|Caucasian]] na pinagmulan, ngunit sa paghahagis ng African-American na artista na si Duane Jones, sinasadya ni Romero na huwag baguhin ang script upang maipakita ito.<ref name="Walkdead"/> Sinabi noong 2013 kung kinuha niya ang inspirasyon mula sa pagpatay kay Martin Luther King Jr.] sa parehong taon, sumagot si Romero sa negatibo, na sinasabing naririnig lamang niya ang tungkol sa pagbaril noong siya ay nasa daan upang makahanap ng pamamahagi para sa tapos na pelikula.<ref name="Walkdead"/> == Mga pagbabago == Ang unang mga pagbabago sa ''Night of the Living Dead'' ay kasangkot sa [[pagpapakulay ng pelikula|pagpapakulay]] ng mga distributor ng home video. Ang [[Hal Roach|Hal Roach Studios]] ay naglabas ng isang colorized na bersyon noong 1986 na nagtatampok ng mga ghouls na may maputlang berdeng balat.{{sfn|Kane|2010|p=157}}<ref>{{cite web|url=http://www.copyright.gov/records/ |title=Copyright Catalog (1978 to present) – ''Night of the Living Dead'' |accessdate=January 16, 2008 |publisher=[[United States Copyright Office]]}}</ref> Lumitaw ang isa pang kulay na bersyon noong 1997 mula sa [[Anchor Bay Entertainment]] na may kulay-abo na balat na mga zombie.<ref>''Night of the Living Dead'' (VHS, Anchor Bay Entertainment, 1997), ASIN<!-- probably not just ASIN, but definitely not ISBN --> 6301231864.</ref> Noong 2004, ang kumpanyang [[Legend Films]] ay gumawa ng bagong colorized na bersyon. Sumulat ang teknolohiyang kritiko na si Gary W. Tooze na "Ang colorization ay mapahamak na kahanga-hanga", ngunit napansin na ang naka-print na ginamit ay hindi kasing dami ng ibang mga paglabas ng pelikula.<ref>{{cite web|url=http://www.dvdbeaver.com/film/DVDCompare5/nightlivingdead.htm |title=Review of ''Night of the Living Dead'' |accessdate=January 2, 2009 |last=Tooze |first=Gary W |publisher=DVD Beaver}}</ref> == Silipin din == ==Mga tala== {{noteslist|30em}} == Mga sanggunian == {{reflist|refs= <ref name="CNN">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/SHOWBIZ/Movies/9911/16/natl.film.registry/|title=U.S. film registry adds 25 new titles|last=Allen|first=Jamie|date=16 Nobyembre 1999|work=|access-date=20 Nobyembre 2017|publisher=CNN|department=Entertainment}}</ref> <ref name="Walkdead">{{cite web|last1=Robey|first1=Tim|title=George A Romero: Why I don't like The Walking Dead|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/10436738/George-A-Romero-Why-I-dont-like-The-Walking-Dead.html|website=Telegraph|accessdate=13 Pebrero 2017}}</ref> }} ==Mga isinitang gawa== *{{cite book|last=Collum|first=Jason Paul| title= Assault of the Killer B's: Interviews with 20 Cult Film Actresses|url=https://archive.org/details/assaultofkillerb0000unse|publisher=McFarland |year= 2004| isbn=978-0-7864-1818-3| ref=harv}} *{{cite book|last1=Dillard|first1=R. H. W. |chapter=''Night of the Living Dead'': It's Not Like Just a Wind That's Passing Through|title=American Horrors: Essays on the Modern American Horror Film|url=https://archive.org/details/americanhorrorse0000unse|last2=Waller|first2= Gregory A.|publisher=University of Illinois Press|year=1988|isbn=978-0-252-01448-2|ref=harv}} *{{cite book|last=Hervey|first=Ben A.|title=Night of the Living Dead|url=https://archive.org/details/nightoflivingdea0000herv|series=BFI Film Classics|publisher=[[British Film Institute]]|year=2008|ref=harv|isbn= 978-1-844-57546-6}} *{{cite book|last=Higashi|first=Sumiko|chapter=''Night of the Living Dead'': A Horror Film about the Horrors of the Vietnam Era|title=From Hanoi to Hollywood: The Vietnam War in American Film|url=https://archive.org/details/fromhanoitoholly0000unse|editor1=Dittmar, Linda|editor2=Michaud, Gene|year=1990|isbn= 978-0-813-51587-8|publisher=Rutgers University Press|ref=harv}} *{{cite book|last=Jones|first=Alan|year=2005|title=The Rough Guide to Horror Movies|url=https://archive.org/details/roughguidetohorr0000jone|publisher=Rough Guides|ref=harv|isbn= 978-1-843-53521-8}} *{{cite book|last=Kane|first=Joe|title=Night of the Living Dead: Behind the Scenes of the Most Terrifying Zombie Movie Ever|url=https://archive.org/details/nightoflivingdea00joek|year=2010|publisher=Citadel Press|isbn= 978-0-806-53331-5|ref=harv}} *{{cite book|last=Russo|first=John|title=The Complete Night of the Living Dead Filmbook|publisher=Imagine, Inc.|year=1985|isbn=978-0-911137-03-3|ref=harv}} == Malayang pagbabasa == {{Refbegin|30em}} * Becker, Matt. "A Point of Little Hope: Hippie Horror Films and the Politics of Ambivalence". ''[[Velvet Light Trap|The Velvet Light Trap]]'' (No. 57, Spring 2006): pp.&nbsp;42–59. * Carroll, Noël. "The Nature of Horror". ''[[The Journal of Aesthetics and Art Criticism]]'' 46 (No. 1, Autumn 1987): pp.&nbsp;51–59. * Crane, Jonathan Lake. ''Terror and Everyday Life: Singular Moments in the History of the Horror Film''. Thousand Oaks, CA.: [[Sage Publications]], 1994. {{ISBN|978-0-8039-5849-4}}. * Dinello, Daniel. ''Technophobia!: Science Fiction Visions of Posthuman Technology''. Austin, TX: [[University of Texas Press]], 2006. {{ISBN|978-0-292-70986-7}}. * Harper, Stephen. "''Night of the Living Dead'': Reappraising an Undead Classic". ''[[Bright Lights Film Journal]]'' (Issue 50, November 2005): [http://www.brightlightsfilm.com/50/night.htm online]. * Heffernan, Kevin. ''Ghouls, Gimmicks, and Gold: Horror Films and the American Movie Business, 1953–1968''. Durham, NC: [[Duke University Press]], 2004. {{ISBN|978-0-8223-3215-2}}. * Heffernan, Kevin. "Inner-City Exhibition and the Genre Film: Distributing ''Night of the Living Dead'' (1968)". ''[[Cinema Journal]]'' 41 (No. 3, Spring 2002): pp.&nbsp;59–77. * Jancovich, Mark, Antonio Lazaro Reboll, Julian Stringer, and Andy Willis, eds. ''Defining Cult Movies: The Cultural Politics of Oppositional Taste''. Manchester, Eng.: [[Manchester University Press]], 2003. {{ISBN|978-0-7190-6631-3}} * Lowenstein, Adam. ''Shocking Representation: Historical Trauma, National Cinema, and the Modern Horror Film''. New York: [[Columbia University Press]], 2005. {{ISBN|978-0-231-13246-6}}. * Maye, Harun. "Rewriting the Dead: The Tension between Nostalgia and Perversion in George A. Romero's ''Night of the Living Dead'' (1968)". In: ''Nostalgia or Perversion? Gothic Rewriting from the Eighteenth Century until the Present Day''. Ed. Isabella van Elferen. Newcastle: Cambridge Scholars Publishing 2007. {{ISBN|978-1-84718-247-0}}. * Moreman, Christopher M. "A Modern Meditation on Death: Identifying Buddhist Teachings in George A. Romero's ''Night of the Living Dead''". ''Contemporary Buddhism'' 9 (No. 2, 2008): pp.&nbsp;151–165. * Newman, Robert. "The Haunting of 1968". ''[[South Central Review]]'' 16 (No. 4, Winter 1999): pp.&nbsp;53–61. * [[Kim Paffenroth|Paffenroth, Kim]]. ''Gospel of the Living Dead: George Romero's Visions of Hell on Earth''. Waco, TX: Baylor, 2006. {{ISBN|978-1-932792-65-2}}. * Pharr, Mary. "Greek Gifts: Vision and Revision in Two Versions of ''Night of the Living Dead''". In ''Trajectories of the Fantastic''. Ed. Michael A. Morrison. Westport, CT: [[Greenwood Publishing Group|Greenwood Press]], 1997. {{ISBN|978-0-313-29646-8}}. * Pinedo, Isabel Cristina. ''Recreational Terror: Women and the Pleasures of Horror Film Viewing''. Albany, NY: [[State University of New York Press]], 1997. {{ISBN|978-0-7914-3441-3}}. * Russell, Jamie. ''Book of the Dead: The Complete History of Zombie Cinema''. Surrey: Fab Press, 2005. {{ISBN|978-1-903254-33-2}}. * Shapiro, Jerome F. ''Atomic Bomb Cinema: The Apocalyptic Imagination on Film''. London: Routledge, 2001. {{ISBN|978-0-415-93660-6}}. * [[Robin Wood (critic)|Wood, Robin]]. ''Hollywood from Vietnam to Reagan''. New York: [[Columbia University Press]], 1986. {{ISBN|978-0-231-05777-6}}. * Young, Lola. ''Fear of the Dark: 'Race', Gender and Sexuality in the Cinema''. London: Routledge, 1996. {{ISBN|978-0-415-09709-3}}. {{Refend}} ==Mga kawing panlabas== {{Commons category}} {{Wikiquote}} * {{IMDb title|0063350}} *{{Website|www.nightofthelivingdead.com|Night of the Living Dead official website}} *{{Facebook|id=officialnightofthelivingdead}} *{{Instagram|id=lovelivingdead}} * {{Internet Archive film|Night_Of_The_Living_Dead_raw_HD_WS}} * {{rotten-tomatoes|id=1015052_night_of_the_living_dead}} {{George A. Romero}} {{Living Dead}} {{Authority control}} [[Kategorya:Mga pelikula ng 1968]] [[Kategorya:Mga pelikula ng 2000]] [[Kategorya:Mga pelikula mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga pelikulang katatakutan mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga pelikulang sombi mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Pelikulang gore]] [[Kategorya:Mga pelikulang idinirek ni George A. Romero]] [[Kategorya:Night of the Living Dead (seryeng pampelikula)]] [[Kategorya:Mga kontrobersya ng kalaswaan sa pelikula]] aiia4040x5i174ohdvdafrribr8d4iw Matilda (pelikula ng 1996) 0 286338 2227842 2192699 2026-09-23T00:30:16Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227842 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Nobyembre 2020}} {{Infobox film | name = Matilda | image = | alt = | caption = Theatrical release poster | director = [[Danny DeVito]] | producer = {{Plainlist| * Danny DeVito * [[Michael Shamberg]] * [[Stacey Sher]] * [[Lucy Dahl]] }} | screenplay = {{Plainlist| * [[Nicholas Kazan]] * [[Robin Swicord]] }} | based_on = {{Binase sa|''[[Matilda (nobela)|Matilda]]''|[[Roald Dahl]]}} | starring = {{Plainlist|<!-- DO NOT CHANGE THIS CAST, THIS IS ACCORDING ON THE POSTER BILLING BLOCK!--> * Danny DeVito * [[Rhea Perlman]] * [[Embeth Davidtz]] * [[Pam Ferris]] * [[Mara Wilson]] }} | narrator = <!-- This field is only for documentaries. --> | music = [[David Newman (kompositor)|David Newman]] | cinematography = [[Stefan Czapsky]] | editing = {{Plainlist| * Lynzee Klingman * [[Brent White]] }} | studio = [[Jersey Group|Jersey Films]] | distributor = [[TriStar Pictures]] | released = {{Film date|1996|08|02}} | runtime = 98 minuto<!--Theatrical runtime: 98:03--><ref>{{cite web|title=''MATILDA'' (PG)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/matilda-1970-3|work=[[British Board of Film Classification]]|date=August 14, 1996|accessdate=July 24, 2013|archive-date=Oktubre 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012045059/http://www.bbfc.co.uk/releases/matilda-1970-3|url-status=dead}}</ref> | country = Estados Unidos | language = Ingles | budget = $36 milyon<ref name="gross">{{mojo title|matilda|Matilda}}</ref> | gross = $33 milyon<ref name="worldwideboxoffice.com">{{cite web|url=http://www.worldwideboxoffice.com/movie.cgi?title=Matilda&year=1996|title=Matilda (1996)|work=worldwideboxoffice.com}}</ref> }} Ang '' '''Matilda''' '' ay isang 1996 American [[Pelikulang pantasya|fantasy]] [[comedy film]] na idinarek ni [[Danny DeVito]], na gumawa kasama sina [[Michael Shamberg]] , [[Stacey Sher]], at [[Lucy Dahl]]. Isinulat ito ni [[Nicholas Kazan]] at [[Robin Swicord]], batay sa [[Matilda (nobela)]] ni [[Roald Dahl]] na nobelang ng parehong pangalan. Sina [[Mara Wilson]], DeVito, [[Rhea Perlman]], [[Embeth Davidtz]], at [[Pam Ferris]] na bituin. Ang pelikula ay tungkol sa isang batang henyo na nagngangalang Matilda, na gumagamit ng [[psychokinesis|telekinesis]] upang harapin ang kanyang mga magulang, na hindi pinahahalagahan ang edukasyon, at si Agatha Trunchbull, ang mapang-api na punong-guro ng Crunchem Hall Elementary School. Inilabas ang pelikula sa Estados Unidos noong 2 Agosto 1996. ==Daloy ng Kwento== Matalino si [[Matilda Wormwood]], ngunit hindi siya pinapansin at hindi siya naaalagaan ng tama ng kanyang mga magulang na sina Harry at Zinnia, at kanyang kapatid na lalaki na si Michael. Simula pagkabata, nagpakita si Matilda ng hindi mapaniniwalaang pagkatuto ng kakayahan at napaunlad ang matibay na pandama ng kalayaan ng dahil sa bawat Sabado’t Linggong palagiang pag-iwan sa kanya sa bahay, kung saan nagtatrabaho ang kanyang ama, naglalaro naman ng bingo ang kanyang ina at nasa paaralan naman ang kapatid niyang si Michael. Para palipasin ang oras, natutunan ni Matilda ang ruta papunta sa pampublikong silid-aklatan para magbasa ng mga aklat at maghanap ng aliw sa mga mundo ng pantasya na ibinibigay ng aklat. Sa edad na anim at kalahati, nagsimula nang mawalan ng pasensya sa kanyang mga magulang si Matilda, nagpapahayag ng pagnanais na pumasok sa paaralan, na kung saan maingay na tumanggi at tinudyo siya ng kanyang magulang. Sa paghihiganti para sa kanyang ama na patuloy na kagalitan, nalutas niya na parusahan siya sa bawat pagkakataon, una sa pagdagdag ng hydrogen peroxide sa kanyang gamot na pampalakas ng buhok upang maging masama sa kalusugang olandes o blonde ang buhok niya, at paglalagay ng pandikit sa kanyang sambalilo pagkatapos para sa kanyang ulo ng natuklasan niya ang kanyang negosyong pandaraya ng sasakyan. Sa hindi inaasahan, nagsimulang maganap ang mga hindi masusuwerteng mga bagay sa paligid ni Harry ng magalit sa kanya si Matilda. Sa pagkakataon, na nagbabasa siya ng hiniram sa silid-aklatang kopya ng Moby-Dick, pinunit ito ni Harry at bagkus pinanood na lamang siya ng telebisyon, ang pagtaas ng kanyang galit ang nagsanhi ng pagsabog sa set ng telebisyon. Sa wakas malubag sa loob ni Harry na hayaan si Matilda na pumasok sa paaralan pagkatapos ng pagbenta ng sasakyan kay Agatha Trunchbull na isang malupit na punong-guro ng pan-elementaryang paaralang rundown, Crunchem Hall. Doon, Kinaibigan ni Matilda ang ilang mga bata at natuklasan ang katangiang marahas at labis na kabagsikan na mga pagpaparusa ni Trunchbull sa mga mag-aaral na kung saan nawalan na ito ng kapahintulutan sa mga makapangyarihan. Sa kabutihang palad, isang mabait na babae na kung saan pakamahalin sa kanyang klase ang guro ni Matilda, si Jennifer Honey, na tumatagal ng kagyat na pagkamatuwain sa katangiang magiliw at pagiging mapagkumbaba ni Matilda sa kabila ng hindi kapani-paniwalang katalinuhan niya. Hiniling nito kay Trunchbull na ilipat sa mataas na klase si Matilda, ngunit tumanggi si Trunchbull. Nang gabing iyon, naglaan si Binibining Honey na bisitahin ang mga Wormwood para sabihin sa kanila ang tungkol sa katalinuhang-lebel ng pag-unawa ni Matilda sa kanyang mga gawaing-pampaaralan at nagmungkahi na ilagay siya sa mataas na lebel ng mga klase. Ang mga Wormwood, gayunman, hindi pinakinggan si Binibining Honey at umismid sa ideya na sapat ang talino ng kanilang anak na babae para sa kolehiyo. Samantala, natuklasan ni Matilda na nasa ilalim ng pagmamatyag ng mga kinatawan ng FBI na sina Bob at Bill ang pamilya niya dahil sa ilegal na paglalako ng kanyang ama, ngunit itinangging paniwalaan siya ng kanyang mga magulang, bagkus naloko si Zinnia ng mga kinatawan na paisipin na isa silang mga tagatinda ng matuling lantsang may motor o speedboat at nag-akala si Harry na niloloko siya ni Zinnia na mayroong dalawang lalaki. Natuklasan kalaunan ni Matilda ang linguhang “pagrerepaso” ni Trunchbull para maliitin ang mga mag-aaral. Bilang isang kalokohan, si Lavender na isa sa mga kaibigan ni Matilda ay naglagay ng tritunos o newt sa pitsel ni Trunchbull para takutin siya. Sa oras na natuklasan ang newt, inakusahan ni Trunchbull si Matilda na galit sa kawalan ng hustisya na naging daan kay Matilda sa pantelekinetikal na patumbahin ang baso na nagdulot ng pagtilamsik ng tubig at pagtapon ng newt kay Trunchbull. Pagkatapos, inanyayaan ni Binibining Honey si Matilda sa kanyang bahay para magtsaa. Sa paglalakad, nadaanan nila ang bahay ni Trunchbull at doon nagbunyag si Binibining Honey ng isang sekreto sa kanya: Nang dalawang tao pa lamang siya, namatay ang kanyang ina, kaya inanyayahan ng kanyang ama na si magnus ang kanyang stepsister-in-law na si Trunchbull na manirahan na kasama sila at tingnan siya. Gayunman, regular na inaabuso siya ni Trunchbull habang nasa trabaho ang kanyang ama na isang doktor. Nang nasa limang taon na si Binibining Honey, namatay ang kanyang ama sa pinanindigang pagpapakamatay at naiwan ang lahat kay Trunchbull. Sa huli, lumipat siya sa isang maliit na kubo. Pumasok ng palihim sina Matilda at Binibining Honey sa bahay ni Trunchbull habang lumabas ito upang kunin ang ilan sa mga pag-aari ni Binibining Honey, ngunit naging daan sa isang habulang pusa-at-daga ang hindi inaasahang pagbalik ni Trunchbull, nakalabas silang dalawa na hindi man lamang nakikilala ang kanilang pagkakakilanlan. Nang magpakita ulit ang mga kapangyarihang telekinetiko ni Matilda sa kasagsagan ng pagtatalo ng kanyang ama, tinuruan niya ang sarili niya na gamitin ito sa sarili niyang kagustuhan, sa pagpapalipad ng mga bagay sa paligid ng bahay para hadlangan ang mga kinatawan ng FBI, na tinakot si Matilda na ilalagay sa pag-aalagang postal kung hindi niya maibabalik ang kanyang ama para sa kanyang kahina-hinalang parte ng negosyo. Bumalik si Matilda sa bahay ni Trunchbull at ginamit ang kanyang telekinesis upang magbagsak ng kaguluhan sa pagsubok na takutin siya. Halos nakatakas siya, ngunit nahanap ni Trunchbull ang laso sa buhok ni Matilda at napagtanto ang kanyang presensiya. Sumunod na araw, binisita ulit ni Trunchbull ang klase ni Binibining Honey para paaminin na may kasalanan si Matilda. Mahikang nakapagsulat ng mensahe sa pisara si Matilda, magpuwesto bilang multo ni Magnus, Pinaparatangang si Trunchbull na pinatay siya at hinihingi ang pagbabalik ng mga ari-arian ng kanyang anak na babae. Naging nagngangalit si Trunchbull at inatake ang mga mag-aaral, ngunit pinanatili ni Matilda na walang masasaktan dito sa pamamagitan ng kanyang kapangyarihan, at sa lakas nilang lahat, napatalsik si Trunchbull sa paaralan ng panghabang-buhay. Sa dakong huli, bumalik na si Binibining Honey sa kanyang tunay na bahay. Sa wakas, sapat na nabunyag ng FBI ang mga ebidensiya para isakdal si Harry at naghanda ang mga Wormwood na tumakas papuntang Guam. Tumigil sila sa bahay ni Binibining Honey para kunin si Matilda, ngunit tumanggi siya na sumama sa kanila at nagmungkahi na kupkupin siya ni Binibining Honey. Sa oras na iyon, pataghoy na nagsisisi nang taos si Zinnia sa hindi niyang maunawaan na anak na babae at nagsisi siya na hindi niya natrato ito ng mabuti at ginawa niya ang tanging isang mapagmahal na bagay na gagawin niya bilang isang magulang: lagdaan ang mga papel ng pagkukupkop na itinago ni Matilda simula ng bata pa siya, at nakumbinsi si Harry na lumagda din. Tumakas na sila at namuhay si Matilda ng masayang namuhay sa piling ni Binibining Honey na naging isang bagong punong-guro ng Crunchem Hall. Sa wakas, nakatungtong si Matilda sa mataas na lebel ng mga klase, at bibihira ngayon, kung sakali ang paggamit niya ng kapangyarihang telekinesis. ==Sangunian== {{Reflist}} ==Panlabas na Kawing== {{wikiquote|Matilda (film)}} * {{IMDb title|0117008|Matilda}} * {{tcmdb title|id=309399}} * {{AFI film|60509|Matilda}} * {{mojo title|matilda|Matilda}} * {{Rotten Tomatoes|1072107-matilda|Matilda}} * [https://moviechat.org/tt0117008/Matilda Mathilda] at [https://moviechat.org/ Moviechat] [[Kategorya:Mga pelikula mula sa Estados Unidos]] 4mbcako70dijhrlgjz9twqynpu4ku6c Mersal (pelikula) 0 286388 2227864 2092948 2026-09-23T00:55:15Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227864 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Mersal | image = | caption = | director = [[Atlee (director)|Atlee]] | producer = N. Ramasamy<br />Hema Rukmani<br />H. Murali | screenplay = Atlee<br />[[K. V. Vijayendra Prasad]]<br />S. Ramana Girivasan | story = Atlee | starring = [[Vijay (actor)|Vijay]]<br>[[Kajal Agarwal]]<br>[[S. J. Surya]]<br>[[Nithya Menen]]<br>[[Samantha Akkineni]]<br>[[Vadivelu]] | music = '''Songs:'''<br>[[A. R. Rahman]]<br>'''Score:'''<br>A. R. Rahman<br>[[Qutub-E-Kripa]] | cinematography = G. K. Vishnu | editing = [[Ruben (editor)|Ruben]] | studio = [[Sri Thenandal Films|Thenandal Studio Limited]] | distributor = {{ubl|[[Sri Thenandal Films]] (Tamil Nadu) |North Star Entertainment (Andhra Pradesh and Telangana) |[[S. Narayan]] (Karnataka) |[[Global United Media]] (Kerala)}} | released = {{film date|2017|10|18|Worldwide|df=y|ref1=<ref>{{cite web|url=https://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/vijays-mersal-release-date-is-here.html|title=Vijay’s Mersal release date is here|date=8 October 2017|publisher=|accessdate=2 November 2017}}</ref>}} | runtime = 169 minutes | country = India | language = Tamil | budget = {{INR}}120 crore<ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/mersal-box-office-collection-thalapathy-vijay-atlee/1/1083305.html|title=Mersal box office collection: Vijays film crosses Rs 20 crore in Kerala|publisher=|accessdate=17 November 2017}}</ref> | gross = {{Estimation}}{{INR}}260 crore<ref name="260c">{{{Cite web|url=https://tamil.samayam.com/tamil-cinema/movie-news/sarkar-beats-mersal-lifetime-collections-breaches-260-crore-mark/articleshow/66783172.cms|title=அடேங்கப்பா, பாக்ஸ் ஆபிஸ் வசூல் இவ்வளவா? மெர்சல் சாதனையை முறியடித்த ‘சர்கார்’!|date=2018-11-24|website=[[The Times Group|Samayam Tamil]]|language=ta|access-date=2019-02-12}}</ref> }} Ang '''''Mersal''''' (''{{lang-en|Zapped}}'') ay isang pelikulang Indiyano na Tamil noong 2017<ref>{{cite web|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/mersal-film|title=MERSAL&nbsp;— British Board of Film Classification|website=www.bbfc.co.uk|accessdate=2 November 2017|archive-date=26 Disyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226083513/http://www.bbfc.co.uk/releases/mersal-film|url-status=dead}}</ref> na dinirekta ni [[Atlee (director)|Atlee]] at tagapalsulat na sina Atlee, [[K. V. Vijayendra Prasad]] at S. Ramana Girivasan (dialogues). Ang pelikulang ito ay pinagbibidahan ni [[Vijay (actor)|Vijay]] na kasama sa pagganap na sina [[Kajal Aggarwal]], [[Nithya Menen]] at [[Samantha Akkineni]] == Cast == {{div col|colwidth=30em}} * [[Vijay (actor)|Vijay]] bilang Vetrimaaran/Maaran/Vetri * [[Kajal Aggarwal]] bilang Anu Pallavi as Vetri's love interest * [[S. J. Surya]] bilang Daniel Arockiyaraj * [[Nithya Menen]] bilang Aishwarya Vetrimaaran, as Vetrimaaran's wife * [[Samantha Akkineni]] bilang Tara, as Maaran's love interest * [[Vadivelu]] bilang Vadivu, Maran's compounder and Vetri's assistant * [[Sathyaraj]] as DC Rathnavel * [[Kovai Sarala]] as Sarala, as Maaran's adoptive Mother * [[Rajendran]] as Minister of Health * [[Sathyan (Tamil actor)|Sathyan]] as Maniya, DC Rathnavel's assistant * [[Misha Ghoshal]] as Tara's friend * [[Yogi Babu]] as Nolan, Tara's friend * [[Mamilla Shailaja Priya]] as Tara's mother * [[Hareesh Peradi]] as Arjun Zachariah * [[Sangili Murugan]] as Salim Ghosh * [[Kaali Venkat]] as the Rickshaw Driver * [[Devadarshini]] as a Nurse * [[Surekha Vani]] as a Nurse {{div col end|2}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga pelikula mula sa India]] qbslbpo0jgkmryf067xupndzrr71gkv Inhenyeriyang pang-industriya 0 287204 2227736 2215608 2026-09-22T15:18:09Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2227736 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{MOS|date=Disyembre 2023}} {{cleanup|date=Disyembre 2023|reason=Kailangang isulat muli ang artikulo para mataas na pamantayan.}} }} Ang '''Inhenyeriyang Pang-industriya''' ay isang propesyong interdisiplinaryo na nakatuon sa pag-uusisa nang mabuti ng mga komplikadong proseso, sistema, o [[Organisasyon|mga organisasyon]] sa pamamagitan ng pagbuo, pagpapabuti at pagpapatupad ng pinagsama-samang sistema ng mga tao, pera, kaalaman, impormasyon, kagamitan, enerhiya at mga materyales <ref name=":0">Salvendy, Gabriel. Handbook of Industrial Engineering. John Wiley & Sons, Inc; Ika-3 edisyon p. 5</ref>. Ang mga inhenyerong pang-industriya ay gumagamit ng mga nagdadalubhasang kaalaman at kasanayan sa matematika, mga agham pampisikal at panlipunan, kasama ang mga prinsipyo at pamamaraan ng [[inhenyeriyang pagsusuri]] at disenyo, upang tukuyin, hulaan, at suriin ang mga resulta na nakuha mula sa mga sistema at mga proseso<ref name=":0"/> . Mula sa mga resultang ito, maaari silang lumikha ng mga bagong sistema, proseso o sitwasyon para sa kapaki-pakinabang na koordinasyon ng tao, mga materyales at mga makina at mapabuti rin ang kalidad at pagiging produktibo ng mga sistema, pisikal o panlipunan <ref>{{Cite web|url=http://www.iienet2.org/details.aspx?id=716|title=What IEs Do|accessdate=September 24, 2015|archive-date=Septiyembre 19, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919170507/https://www.iienet2.org/details.aspx?id=716|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|title=The Nature of Industrial Engineering|url=}}</ref>. Depende sa mga sub-specialties na kasangkot, ang inhenyeriyang pang-industriya ay maaari ring magsanib sa: pananaliksik sa operasyon, mga sistema ng inhenyeriyang, inhenyeriyang pangmanupaktura, [[Production engineering|inhenyeriyang pangproduksyon]] , agham sa pamamahala , inhenyeriyang pampamahala, inhenyeriyang pampinansyal, [[Ergonomiya|ergonomya]] o [[Ergonomiya|human factor engineering]] , [[inhenyeriyang pangkaligtasan]], o iba pa, depende sa pananaw o motibo ng gumagamit. Kahit na ang mga pinagbabatayan ng mga konsepto nito ay higit na magkakalat ng ilang disiplina na nakatuon sa negosyo, tulad ng pamamahala ng mga operasyon, ang pang-industriyang inhenyeriya ay isang disiplinang pang-agham na napapailalim sa (at karapat-dapat para sa) propesyonal na lisensya sa inhenyeriya sa karamihan ng mga hurisdiksyon. == Kasaysayan == === Mga pinagmulan === ==== Rebolusyong Industriyal ==== May pangkalahatang pinagkasunduan sa mga istoryador na ang mga pinagmulan ng pang-industriya na propesyon ng propesyon ay bumalik sa [[Rebolusyong Industriyal|Industrial Revolution]]. Ang mga teknolohiya na tumulong sa pag-mekanisa ng mga tradisyunal na operasyong manu-manong sa industriya ng tela kabilang ang paglipad na shuttle, ang umiikot na jenny, at marahil ang pinakamahalaga ang [[Makinang pinasisingawan|steam engine na]] nakabuo ng mga ekonomiya ng sukat na nagawa ang produksyon ng Mass sa mga sentralisadong lokasyon na kaakit-akit sa unang pagkakataon. Ang konsepto ng sistema ng produksyon ay may simula sa mga pabrika na nilikha ng mga likhang ito.<ref name="Maynard-Zandin">Maynard & Zandin. Maynard's Industrial Engineering Handbook. McGraw Hill Professional 5th Edition. Hunyo 5, 2001. p. 1.4-1.6</ref> ==== Espesyalisasyon ng paggawa ==== [[Talaksan:Maquina_vapor_Watt_ETSIIM.jpg|thumb|225x225px| Ang steam engine ni Watt ( [[Politeknikong Unibersidad ng Madrid|Technical University of Madrid]] ) ]] Ang konsepto ni Adam Smith ng Division of Labour at ang "Invisible Hand" ng kapitalismo na ipinakilala sa kanyang treatise na " [[The Wealth of Nations]]" ay nagbunsod sa maraming teknolohiko innovators ng rebolusyong Industrial upang itatag at ipatupad ang mga sistema ng pabrika. Ang mga pagsisikap ni James Watt at Matthew Boulton ang humantong sa unang pinagsama-samang machine manufacturing facility sa mundo, kabilang ang pagpapatupad ng mga konsepto tulad ng mga sistema ng kontrol sa gastos upang mabawasan ang basura at dagdagan ang produktibo at ang institusyon ng mga kasanayan sa pagsasanay para sa mga manggagawa.<ref name="Maynard-Zandin"/> [[Charles Babbage|Si Charles Babbage ay]] naging kaugnay sa industriya ng engineering dahil sa mga konsepto na ipinakilala niya sa kanyang aklat na "On the Economy of Machinery and Manufacturers" na isinulat niya bilang isang resulta ng kanyang mga pagbisita sa mga pabrika sa Inglatera at Estados Unidos noong unang mga 1800s. Kasama sa libro ang mga paksa tulad ng oras na kinakailangan upang maisagawa ang isang partikular na gawain, ang mga epekto ng mga subdividing na gawain sa mas maliit at mas detalyadong elemento, at ang mga pakinabang na nakuha mula sa mga paulit-ulit na gawain.<ref name="Maynard-Zandin"/> ==== Mga mapagpapalit na bahagi ==== Pinangunahan nina Eli Whitney at Simeon North ang posibilidad ng paniwala ng mga bahagi na mapagpapalit sa paggawa ng mga muskets at pistols para sa Pamahalaan ng Estados Unidos. Sa ilalim ng sistemang ito, ang mga indibidwal na bahagi ay gawa-gawa sa mga tolerasyon upang paganahin ang kanilang paggamit sa anumang natapos na produkto. Ang resulta ay isang makabuluhang pagbabawas sa pangangailangan para sa kasanayan mula sa mga dalubhasang manggagawa, na sa kalaunan ay humantong sa pang-industriya na kapaligiran upang pag-aralan mamaya.<ref name="Maynard-Zandin"/> == Nagsasanay ng mga inhinyero == Ayon sa kaugalian, isang pangunahing aspeto ng inhinyeriya sa industriya ay pagpaplano ng mga layout ng mga pabrika at pagdidisenyo ng mga linya ng pagpupulong at iba pang paradigma sa pagmamanupaktura. At ngayon, sa lean manufacturing system, ang mga inhinyero ng industriya ay nagsisikap na alisin ang mga pag-aaksaya ng oras, pera, materyales, enerhiya, at iba pang mapagkukunan. Ang mga halimbawa kung saan maaaring gamitin ang industrial engineering ay ang flow process charting, process mapping, pagdidisenyo ng assembly workstation, pag-istratehiya para sa iba't ibang operational logistics, pagkonsulta bilang isang eksperto sa kahusayan, pagbuo ng bagong algorithm sa pananalapi o sistema ng pautang para sa isang bangko, pag-streamline ng operasyon at lokasyon ng emergency room o paggamit sa isang ospital, pagpaplano ng mga kumplikadong scheme ng pamamahagi para sa mga materyales o produkto (tinukoy bilang [[Supply chain management|supply-chain management]]), at pagpapaikli ng mga linya (o mga pila) sa isang bangko, ospital, o isang theme park. Karaniwang ginagamit ng mga modernong inhinyero sa industriya paunang natukoy na mga sistema ng oras ng paggalaw, computer simulation (especially discrete event simulation), along with extensive mathematical tools for modeling, such as [[mathematical optimization]] at teorya ng queuing, at mga pamamaraan ng computational para sa pagsusuri, pagsusuri, at pag-optimize ng system. Ginagamit din ng mga inhinyero sa industriya ang mga tool ng data science at machine learning sa kanilang trabaho dahil sa malakas na pagkakaugnay ng mga disiplinang ito sa larangan at katulad na teknikal na background kinakailangan ng mga inhinyero sa industriya (kabilang ang isang matibay na pundasyon sa teorya ng posibilidad, [[Alhebrang linyar|linear algebra]], at [[Estadistika|statistics]], pati na rin ang pagkakaroon [[Pagpoprograma sa kompyuter|coding]] kasanayan).<ref>{{Cite web |last= |first= |date=February 6, 2023 |title=U.S. BUREAU OF LABOR STATISTICS |url=https://www.bls.gov/ooh/architecture-and-engineering/industrial-engineers.htm}}</ref> == Mga sub-disiplina == Ang inhinyerong pang-industriya ay may maraming mga sub-disiplina, ang pinakakaraniwan ay nakalista sa ibaba. Bagama't may mga inhinyero sa industriya na eksklusibong nakatuon sa isa sa mga sub-disciplines, maraming deal sa kumbinasyon ng mga ito tulad ng supply chain at logistics, at mga pasilidad at pamamahala ng enerhiya.<ref>{{Cite web |date=May 23, 2014 |title=What is Industrial Engineering? |url=https://wonderfulengineering.com/what-is-industrial-engineering/ |website=Wonderful Engineering}}</ref><ref>{{Cite web |title=Industrial Engineering |url=https://www.sebokwiki.org/wiki/Systems_Engineering_and_Industrial_Engineering }}{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> '''<big>Mga pamamaraan ng engineering</big>''' '''Engineering ng mga pasilidad at pamamahala ng enerhiya'''{{Pangunahin|Facilities engineering|Energy management}} '''Enhinyerong pampinansiyal'''{{Pangunahin|Financial engineering}} '''<big>Enerhiya engineering</big>'''{{Pangunahin|Energy engineering}} '''<big>Inhinyero at pamamahala ng mga sistema ng impormasyon</big>'''{{Pangunahin|Information system}} '''<big>Paggawa ng engineering</big>'''{{Pangunahin|Manufacturing engineering}} '''<big>Operations engineering at pamamahala</big>'''{{Pangunahin|Operations engineering|Operations management}} '''Pananaliksik sa pagpapatakbo at pag-optimize'''{{Pangunahin|Operations research}} '''Pagpaplano ng patakaran''' '''Inhinyero ng produksyon'''{{Pangunahin|Production Engineering}} <big>'''Kalidad at pagiging maaasahan ng engineering'''</big>{{Pangunahin|Quality engineering|Reliability engineering}} '''Pamamahala ng supply chain at logistik'''{{Pangunahin|Supply-chain management|Logistics}} '''<big>System engineering at pagsusuri</big>'''{{Pangunahin|Systems engineering|Systems analysis}} '''<big>Sistema ng simulation</big>'''{{Pangunahin|Systems simulation|Simulation modeling}} '''Mga kaugnay na disiplina''' '''Pag-unlad ng organisasyon at pamamahala ng pagbabago''' '''Ekonomiya sa pag-uugali''' ===Inhenyeriyang pangkaligtasan=== Ang '''inhenyeriyang pangkaligtasan''' ay isang [[agham na inilapat]] na mahigpit na may kaugnayan sa [[inhenyeriyang pangsistema]] o [[inhenyeriyang pang-industriya]]. Kabahagi ito ng [[inheyeriya na pangkaligtasan ng sistema]] (tinatawag na ''system safety engineering'' sa Ingles). Tinitiyak ng inhenyeriyang pangkaligtasan na ang isang [[sistemang kritikal sa buhay]] ay gumagana ayon sa kinakailangan at inaasahan kahit na nabigo ang mga langkap nito. == Karagdagang pagbabasa == * Badiru, A. (Ed.) (2005). ''Handbook ng industriyal at system engineering''. CRC Press. {{ISBN|0-8493-2719-9}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-8493-2719-9|0-8493-2719-9]]. * [[Benjamin S. Blanchard|B. S. Blanchard]] and [[Fabrycky, W.]] (2005). ''Systems Engineering at Pagsusuri'' (4th Edition). Prentice-Hall. {{ISBN|0-13-186977-9}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-13-186977-9|0-13-186977-9]]. * Salvendy, G. (Ed.) (2001). ''Handbook ng industrial engineering: Teknolohiya at pamamahala ng operasyon''. Wiley-Interscience. {{ISBN|0-471-33057-4}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-471-33057-4|0-471-33057-4]]. * Turner, W. et al. (1992). ''Introduction to industrial and systems engineering'' (Third edition). Prentice Hall. {{ISBN|0-13-481789-3}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-13-481789-3|0-13-481789-3]]. * [[Eliyahu M. Goldratt]], Jeff Cox (1984). ''The Goal'' North River Press; 2nd Rev edition (1992). {{ISBN|0-88427-061-0}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-88427-061-0|0-88427-061-0]]; 20th Anniversary edition (2004) {{ISBN|0-88427-178-1}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-88427-178-1|0-88427-178-1]] * Miller, Doug, Towards Sustainable Labour Costing in UK Fashion Retail (February 5, 2013). {{doi|10.2139/ssrn.2212100}}[[Doi (identifier)|doi]][[doi:10.2139/ssrn.2212100|10.2139/ssrn.2212100]] * Malakooti, B. (2013). Operations and Production Systems with Multiple Objectives. John Wiley & Sons.{{ISBN|978-1-118-58537-5}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-118-58537-5|978-1-118-58537-5]] * [https://web.archive.org/web/20190617034551/https://www.sebokwiki.org/wiki/Guide_to_the_Systems_Engineering_Body_of_Knowledge_(SEBoK) Systems Engineering Body of Knowledge (SEBoK)] * [https://web.archive.org/web/20100630211206/http://infolab.stanford.edu/~burback/dcg/node5.html Traditional Engineering] * [http://www.ise.vt.edu/academics/extended/mea/ Master of Engineering Administration (MEA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115083108/http://www.ise.vt.edu/academics/extended/mea/ |date=2017-11-15 }} * Kambhampati, Venkata Satya Surya Narayana Rao (2017). "Principles of Industrial Engineering" IIE Annual Conference. Proceedings; Norcross (2017): 890-895.[https://www.proquest.com/docview/1951119980 <nowiki>[1]</nowiki>] === Mga Pioneer === [[Frederick Winslow Taylor|Si Frederick Taylor]] (1856 - 1915) ay karaniwang isinasaalang-alang bilang ama ng Industrial Engineering discipline. Nakuha niya ang isang degree sa mechanical engineering mula sa Steven's University at nakakuha ng maraming patent mula sa kanyang imbensyon. Ang kanyang mga libro, ''Pamamahala ng Mamimili'' at ''Ang Mga Prinsipyo ng Pangangasiwa sa Siyensya'' na na-publish sa unang bahagi ng 1900, ay ang simula ng Industrial Engineering.<ref>[http://ingenieroindustrialpro.com/ Lahat ng tungkol sa pang-industriya engineering]</ref> Ang mga pagpapabuti sa kahusayan sa trabaho sa ilalim ng kanyang mga pamamaraan ay batay sa pagpapabuti ng mga pamamaraan ng trabaho, pagpapaunlad ng mga pamantayan sa trabaho, at pagbabawas sa oras na kinakailangan upang maisakatuparan ang gawain. Sa isang matibay na pananampalataya sa pang-agham na paraan, ang kontribusyon ni Taylor sa "Pag-aaral ng Oras" ay humingi ng mataas na antas ng katumpakan at predictability para sa mga manu-manong gawain.<ref name="Maynard-Zandin"/> Ang koponan ng asawa-at-asawa ng Frank Gilbreth (1868 - 1924) at [[Lillian Moller Gilbreth|Lillian Gilbreth]] (1878 - 1972) ay ang iba pang pundasyon ng kilusang Industrial Engineering na ang trabaho ay matatagpuan sa Purdue University School of Industrial Engineering. ''Ikinategorya nila'' ang mga elemento ng paggalaw ng tao sa 18 pangunahing elemento na tinatawag na ''therbligs'' . Pinahintulutan ng pag-unlad na ito ang mga analyst upang magdisenyo ng mga trabaho nang walang kaalaman sa oras na kinakailangan upang gawin ang isang trabaho. Ang mga pagpapaunlad na ito ay ang simula ng isang mas malawak na patlang na kilala bilang mga tao kadahilanan o ergonomics.<ref name="Maynard-Zandin"/> Noong 1908, ang unang kurso sa Industrial Engineering ay inaalok bilang elektibo sa [[Pamantasang Estatal ng Pennsylvania|Pennsylvania State University]], na naging isang hiwalay na programa noong 1909 sa pamamagitan ng pagsisikap ni Hugo Diemer.<ref>{{Cite web|url=http://industryengineering08.blogspot.com/2012/04/industrial-engineering-definition.html|title=Industrial Engineering - Definition, Explanation, History, and Programs|last=|first=|date=|access-date=}}</ref> Ang unang doktor degree sa industriya engineering ay iginawad sa 1933 sa pamamagitan ng [[Pamantasang Cornell|Cornell University]]. Noong 1912, binuo ni Henry Laurence Gantt ang Gantt chart na binabalangkas ang mga aksyon ng samahan kasama ang kanilang relasyon. Ang chart na ito ay bubukas sa ibang pagkakataon na pamilyar sa amin ngayon ni Wallace Clark. Sa pag-unlad ng mga linya ng pagpupulong, ang pabrika ni [[Henry Ford]] (1913) ay nagtala ng isang makabuluhang hakbang sa larangan. Binawasan ng Ford ang oras ng pagpupulong ng isang kotse nang higit sa 700 oras hanggang 1.5 oras. Bilang karagdagan, siya ay isang tagapanguna ng ekonomiya ng kapitalistang kapakanan ("kapakanan kapitalismo") at ang bandila ng pagbibigay ng mga pinansyal na insentibo para sa mga empleyado upang madagdagan ang pagiging produktibo. Ang komprehensibong sistema ng pamamahala ng kalidad ( Total quality management o TQM) na binuo sa loob ng forties ay nakakakuha momentum pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig at bahagi ng pagbawi ng Japan pagkatapos ng digmaan. Ang American Institute of Industrial Engineering ay nabuo noong 1948. Ang unang bahagi ng trabaho sa pamamagitan ng FW Taylor at ang Gilbreths ay dokumentado sa mga papeles na iniharap sa American Society of Mechanical Engineers bilang interes lumago mula lamang pagpapabuti ng pagganap ng machine sa pagganap ng pangkalahatang proseso ng pagmamanupaktura; pinaka-kapansin-pansin na nagsisimula sa pagtatanghal ni Henry R. Towne (1844 - 1924) ng kanyang papel na ''Ang Engineer bilang An Economist'' (1186).<ref>[https://archive.org/stream/transactionsof07amer#page/428/mode/2up Engineer bilang Economist]</ref> === Modernong pagsasanay === Noong 1960 hanggang 1975, sa pagbuo ng mga sistema ng suporta sa desisyon sa supply tulad ng [[Pagpaplano ng mga kailangang materyal|Material requirements planning]] (MRP), maaari mong bigyang diin ang isyu ng tiyempo (imbentaryo, produksyon, compounding, transportasyon, atbp.) Ng pang-industriya na organisasyon. Ang Israeli scientist na si Dr. Jacob Rubinovitz ay nag- install ng programang CMMS na binuo sa IAI at Control-Data (Israel) noong 1976 sa South Africa at sa buong mundo. Noong dekada 70, sa pagtagos ng mga teorya ng pamamahala ng Hapon tulad ng Kaizen at Kanban , Japan na natanto ang napakataas na antas ng kalidad at pagiging produktibo. Ang mga theories na ito ay nagpabuti ng mga isyu ng kalidad, oras ng paghahatid, at kakayahang umangkop. Natanto ng mga kumpanya sa kanluran ang malaking epekto ng Kaizen at nagsimulang ipatupad ang kanilang sariling mga patuloy na programa sa pagpapabuti . Sa mga siyamnapu hanggang sa siyamnapu hanggang sa siyamnaput siyam, kasunod ng pandaigdigang proseso ng globalisasyon ng industriya, ang diin ay nasa pangangasiwa ng supply chain at disenyo ng proseso ng negosyo na nakatuon sa customer. Ang teorya ng mga hadlang na binuo ng isang Israeli scientist na si Eliyahu M. Goldratt (1985) ay isang mahalagang milestone sa larangan. === Kumpara sa iba pang disiplina sa engineering === Ang tradisyonal na kaugalian ay decompositional. Upang maunawaan ang buong, ito ay unang nasira sa mga bahagi nito. Ang isa ay pagkatapos ay panginoon ang mga bahagi at ibabalik ang mga ito nang magkakasama, at naging panginoon ng buong. Ang diskarte sa pang-industriya at sistema ng engineering (ISE) ay kabaligtaran; ang isang bahagi ay hindi maunawaan kung wala ang konteksto ng kabuuan. Ang mga pagbabago sa isang bahagi ay nakakaapekto sa kabuuan, at ang papel ng isang bahagi ay isang projection sa kabuuan. Sa tradisyunal na engineering, nauunawaan ng mga tao ang mga bahagi muna, kung gayon ay mauunawaan nila ang buo. Sa ISE, nauunawaan nila ang buong una, at pagkatapos ay mauunawaan nila ang papel ng bawat bahagi. Gayundin, isinasaalang-alang ng industrial engineering ang kadahilanan ng tao at ang kaugnayan nito sa teknikal na aspeto ng sitwasyon at ang lahat ng iba pang mga kadahilanan na nakakaimpluwensya sa buong sitwasyon <ref name=":1"/> , habang ang iba pang mga disiplina sa engineering ay nakatuon sa disenyo ng walang buhay na mga bagay. "Pinagsama ng mga Inhinyero sa Industriya ang mga kumbinasyon ng mga tao, impormasyon, materyales, at kagamitan na nagbibigay ng makabagong at mahusay na mga organisasyon. Bilang karagdagan sa pagmamanupaktura, ang mga Inhinyero ng Industriya ay nagtatrabaho at kumunsulta sa bawat industriya, kabilang ang mga ospital, komunikasyon, e-commerce, entertainment, gobyerno, pananalapi, pagkain, parmasyutiko, semiconductors, sports, insurance, benta, accounting, pagbabangko, paglalakbay, at transportasyon. " <ref name=":2">{{Cite web|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1063&context=imsefacpub|title=DETAILS AND DESCRIPTION OF INDUSTRIAL ENGINEERING|last=Savory|first=Paul|date=|access-date=}}</ref> "Ang Industriya ng Engineering ay ang sangay ng Engineering na malapit na nauugnay sa mga mapagkukunan ng tao sa na ginagamit namin ang mga kasanayan sa panlipunan upang magtrabaho sa lahat ng uri ng mga empleyado, mula sa mga inhinyero hanggang sa mga salespeople sa top management. Ang isa sa mga pangunahing pokus ng isang Industrial Engineer ay upang mapabuti ang mga nagtatrabaho kapaligiran ng mga tao - hindi upang baguhin ang manggagawa, ngunit upang baguhin ang lugar ng trabaho. " <ref name=":2"/> "Lahat ng mga inhinyero, kabilang ang mga Inhinyero sa Industriya, ay kumuha ng matematika sa pamamagitan ng calculus at kaugalian equation. Ang Industrial Engineering ay naiiba sa na ito ay batay sa discrete variable na matematika, samantalang ang lahat ng iba pang engineering ay batay sa patuloy na variable na matematika. Binibigyang-diin namin ang paggamit ng linear algebra at pagkakaiba sa pagkakaiba, kumpara sa paggamit ng mga kaugalian equation na kung saan ay laganap sa iba pang mga engineering disciplines. Ang pagbibigay-diin na ito ay nagiging maliwanag sa pag-optimize ng mga sistema ng produksyon kung saan kami ay nagsusunod ng mga order, nag-iiskedyul ng mga batch, tinutukoy ang bilang ng mga yunit ng paghawak ng materyales, pag-aayos ng mga layout ng pabrika, paghahanap ng mga pagkakasunud-sunod ng mga galaw, atbp. Tulad ng, Mga Inhinyero sa Industriya, nakikitungo kami halos eksklusibo sa mga sistema ng mga hiwalay na bahagi. " <ref name=":2"/> == Etimolohiya == === Etimolohiya === Bagaman orihinal na inilalapat sa [[pagmamanupaktura]] , ang paggamit ng "pang-industriya" sa "pang-industriya na engineering" ay maaaring tila nakakalito, dahil lumaki ito upang mapalawak ang anumang pamamaraan o quantitative na diskarte sa pag-optimize kung paano nagpapatakbo ang isang proseso, sistema, o organisasyon. Sa katunayan, ang "Industrial" sa Industrial engineering ay nangangahulugan na ang "industriya" sa pinakamalawak na kahulugan nito.<ref>{{Cite journal|last=Darwish|first=H|last2=van Dyk|first2=L|date=2016|title=The industrial engineering identity: from historic skills to modern values, duties, and roles|url=http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S2224-78902016000300006|journal=South African Journal of Industrial Engineering|volume=27|issue=3|pages=50-63}}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Binago ng mga tao ang terminong "pang-industriya" sa mas malawak na mga termino tulad ng Pang-industriya at Paggawa ng Engineering, Pang-industriya at Systems Engineering, Pang-industriya Engineering & Operations Research, Pang-industriya Engineering & Pamamahala. == Mga Subdisiplina == Ang pang-industriya inhenyeriya ay may maraming subdisiplina, ang pinaka-karaniwan ay nakalista sa ibaba. Kahit na mayroong mga pang-industriyang inhenyero na nakatuon lamang sa isa sa mga sub-disiplina, maraming nakikitungo sa isang kumbinasyon ng mga ito tulad ng Supply Chain at Logistics, at Pasilidad at Pamamahala sa Enerhiya.<ref>{{Cite web|url=https://wonderfulengineering.com/what-is-industrial-engineering/|title=What is Industrial Engineering?|last=|first=|date=|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sebokwiki.org/wiki/Systems_Engineering_and_Industrial_Engineering|title=Industrial Engineering|last=|first=|date=|access-date=}}{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * <big>Inhenyeriyang Pampasilidad & Pamamahala sa Enerhiya</big> * <big>Inhenyeriyang pampinansiyal</big> * <big>Mga Salik Pangtao at Inhenyeriyang Pangkaligtasan (Human Factors & Safety Engineering)</big> * <big>Inhenyeriyang Sistemang Pang-Impormasyon at Pamamahala</big> * <big>Inhenyeriyang Pangmanupaktura</big> * <big>Inhenyeriyang Pang-Operasyon at Pamamahala</big> * <big>Operations Research & Optimization</big> * <big>Pagpaplano ng Patakaran</big> * <big>Inhenyeriyang Pamproduksyon</big> * <big>Kahusayan sa Kalidad at Pagiging maaasahan</big> * <big>Supply Chain Management & Logistics</big> * <big>Pag-aanalisa ng systema</big> * <big>Systems engineering</big> * <big>Simulation ng System</big> * <big>Mga Kaugnay na Disiplina</big> * <big>Pamamahala sa Pag-unlad at Pagbabago ng Samahan</big> * <big>Ekonomikong Pag-uugali</big> == Edukasyon == Pinag-aralan ng mga industriyal na inhenyero ang pakikipag-ugnayan ng mga tao sa mga makina, materyales, seguridad, impormasyon, mga pamamaraan at mga kapaligiran sa gayong mga pagpapaunlad at sa pagdisenyo ng teknolohiyang sistema.<ref>{{Cite journal|last=Rahman|first=Chowdury|last2=Uddin|first2=Syed|last3=Iqbal|first3=Mohammad|date=|title=Importance of Human Factors in Industrial Engineering and Design|url=https://www.researchgate.net/publication/298464170_Importance_of_Human_Factors_in_Industrial_Engineering_and_Design|journal=SEU Journal of Science and Engineering|volume=8|pages=}}</ref> Nag-aalok ang mga unibersidad sa antas ng bachelor, masters, at doktor. === Undergraduate na kurikulum === {| class="toccolours" style="float:right; margin-left:1em; font-size:90%; line-height:1.4em; width:300px;" ! colspan="2" style="text-align: center;" | '''2018 ''US News'' undergraduate rankings''' <ref>{{Cite web|url=http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/best-colleges/rankings/engineering-doctorate-industrial-manufacturing|title=Best Undergraduate Industrial / Manufacturing Engineering Program Rankings|work=U.S. News & World Report|accessdate=March 2, 2017|archive-date=Oktubre 30, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131030205334/http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/best-colleges/rankings/engineering-doctorate-industrial-manufacturing|url-status=dead}}</ref> |- | '''University''' | '''Ranggo''' |- | colspan="2" | ---- |- | [[Georgia Institute of Technology]] | 1 |- | [[Unibersidad ng Michigan]] | 2 |- | [[Unibersidad ng California, Berkeley|University of California, Berkeley]] | 3 |- | [[Pamantasang Purdue|Unibersidad ng Purdue]] | 4 |- | [[Pamantasang Stanford|Unibersidad ng Stanford]] | 5 |- | [[Unibersidad ng Wisconsin sa Madison|University of Wisconsin-Madison]] | 5 |- | [[Pamantasang Estatal ng Pennsylvania|Pennsylvania State University]] | 7 |- | [[Virginia Tech]] | 8 |- | [[Massachusetts Institute of Technology]] | 9 |- | [[Pamantasang Cornell|Cornell University]] | 10 |- | [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Northwestern University]] | 10 |} Sa Estados Unidos, ang undergraduate degree na nakamit ay ang bachelor of science (BS) o bachelor of science and engineering (BSE) sa industrial engineering (IE). Ang mga variation ng pamagat ay kinabibilangan ng Industrial & Operations Engineering (IOE), at Industrial & Systems Engineering (ISE). Ang pangkaraniwang kurikulum ay kinabibilangan ng malawak na matematika at agham na pundasyon na nagtatampok ng [[kimika]] , [[pisika]] , [[mekanika]] (estatika, kinematika, at dinamika), agham na materyales, [[Agham pangkompyuter|agham sa computer]], electronics / circuits, disenyo ng engineering , at karaniwang hanay ng engineering mathematics (i.e, [[calculus]], [[linear algebra]], [[Ekwasyong diperensiyal|kaugalian equation]], [[Estadistika|statistics]]). Para sa anumang engineering undergraduate na programa upang maging accredited, hindi alintana ng konsentrasyon, dapat itong masakop ang isang halos katulad na span ng naturang pundasyon na trabaho - na kung saan din overlaps mabigat sa nilalaman na nasubok sa isa o higit pang mga engineering licensure pagsusulit sa karamihan sa mga hurisdiksyon. Ang coursework partikular sa IE ay nagsasangkot ng mga dalubhasang kurso sa mga lugar tulad ng pag- optimize , paggamit probabilidad, stochastic pagmomolde, disenyo ng mga eksperimento, statistical proseso control, kunwa, pagmamanupaktura engineering, [[ergonomiya]] / [[Inhenyeriyang pangkaligtasan]] , at inhenyeriyang pang-ekonomiya. Karaniwang sakop ng mga pang-industriya na kurso sa elektibo sa engineering ang mas pinasadyang mga paksa sa mga lugar tulad ng [[pagmamanupaktura]], supply chain at [[Lohistika|logistik]], analytics at pag- [[Pagkatuto ng makina|aaral ng makina]], mga sistema ng produksyon, mga [[Ergonomiya|kadahilanan ng tao]] at disenyo ng industriya , at mga sistema ng serbisyo .<ref>{{Cite web|url=https://www.isye.gatech.edu/academics/bachelors/industrial-engineering/courses|title=ISyE Undergraduate Courses|accessdate=2 March 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://guide.berkeley.edu/courses/ind_eng/|title=Industrial Engineering and Operations Research (IND ENG)|accessdate=2 March 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.engin.umich.edu/college/academics/bulletin/depts/ioe/courses|title=Courses|accessdate=2 March 2017|archive-date=3 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170303122550/http://www.engin.umich.edu/college/academics/bulletin/depts/ioe/courses|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mccormick.northwestern.edu/industrial/courses/|title=Courses|accessdate=2 March 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ise.illinois.edu/undergraduate/electives.html|title=ISE Electives|accessdate=2 March 2017|archive-date=3 Marso 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170303044416/http://ise.illinois.edu/undergraduate/electives.html|url-status=dead}}</ref> Ang ilang mga paaralan ng negosyo ay maaaring mag-alok ng mga programa na may ilang mga magkasanib na kaugnayan sa IE, ngunit ang mga programa sa engineering ay nakikilala sa pamamagitan ng mas masidhing pokus na dami, kinakailangang mga elective science science, at mga kursong core matematika at agham na kinakailangan ng lahat ng mga programa sa engineering. === Graduate na kurikulum === {| class="toccolours" style="float:right; margin-left:1em; font-size:90%; line-height:1.4em; width:300px;" ! colspan="2" style="text-align: center;" | '''2019 Pag-aral sa ''US News''''' <ref>{{Cite web|url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-engineering-schools/industrial-engineering-rankings?int=9d0e08&int=a06908|title=Best Industrial Engineering Programs}}</ref> |- | '''University''' | '''Ranggo''' |- | colspan="2" | ---- |- | [[Georgia Institute of Technology]] | 1 |- | [[Unibersidad ng Michigan]] | 2 |- | [[Unibersidad ng California, Berkeley|University of California, Berkeley]] | 3 |- | [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Northwestern University]] | 4 |- | [[Pamantasang Cornell|Cornell University]] | 5 |- | [[Pamantasang Purdue|Unibersidad ng Purdue]] | 6 |- | [[Massachusetts Institute of Technology]] | 7 |- | [[Pamantasang Estatal ng Pennsylvania|Pennsylvania State University]] | 7 |- | [[Unibersidad ng Wisconsin sa Madison|University of Wisconsin-Madison]] | 7 |- | [[Virginia Tech]] | 7 |} Ang karaniwang graduate degree na nakuha ay ang master ng agham (MS) o master ng agham at engineering (MSE) sa pang-industriya na engineering o iba't ibang alternatibong kaugnay na mga titulo ng konsentrasyon. Maaaring saklaw ng karaniwang curricula ng MS: {{Div col|colwidth=27em}} * [[Analytics]] and [[machine learning]] * [[Computer-aided manufacturing]] * [[Engineering economics]] * [[Financial engineering]] * [[Human factors and ergonomics|Human factors engineering and ergonomics]] ([[safety engineering]]) * [[Lean Six Sigma]] * [[Management science]]s * [[Materials management]] * [[Operations management]] * [[Operations research]] and [[process optimization|optimization]] techniques * [[Predetermined motion time system]] and computer use for IE * [[Product development]] * [[Production planning and control]] * [[Productivity]] improvement * [[Project management]] * [[Reliability engineering]] and life testing * [[Robotics]] * [[Statistical process control]] or [[quality control]] * [[Supply chain management]] and [[logistics]] * [[System dynamics]] and policy planning * [[Systems simulation]] and [[stochastic]] processes * [[Time and motion study]] * Facilities design and work-space design * Manufacturing systems/[[manufacturing engineering]] * Quality engineering * System analysis and techniques {{Div col end}} === Mga pagkakaiba sa pagtuturo === Habang ang pang-industriya na engineering bilang isang pormal na antas ay sa paligid para sa taon, ang pinagkaisahan sa kung anong mga paksa ang dapat ituro at pinag-aralan ay naiiba sa lahat ng mga bansa. Halimbawa, ang Turkey ay nakatutok sa isang napaka-teknikal na degree habang ang Denmark, Finland at United Kingdom ay may isang degree ng pamamahala ng focus, kaya ginagawa itong mas teknikal. Ang Estados Unidos ay nakatutok sa mga case-studies at problem solving sa grupo.{{fact}} == Pagsasanay ng mga inhinyero == Ayon sa kaugalian, isang pangunahing aspeto ng pang-industriyang engineering ang nagpaplano ng mga layout ng mga pabrika at pagdidisenyo ng mga linya ng pagpupulong at iba pang mga paradigm sa pagmamanupaktura. At ngayon, sa mga sistema ng pagmamanipula ng mga pantalan, ang mga inhinyero ng industriya ay nagtatrabaho upang maalis ang mga basura ng oras, pera, materyales, enerhiya, at iba pang mga mapagkukunan. Ang mga halimbawa kung saan maaaring gamitin ang pang-industriya na engineering ay kasama ang charting ng daloy ng proseso, proseso ng pagmamapa, pagdidisenyo ng isang workstation sa pagpupulong, pag-strategize para sa iba't ibang logistik sa pagpapatakbo, pagkonsulta bilang isang expert expertise, pagbuo ng isang bagong algorithm sa pananalapi o sistema ng pautang para sa isang bangko, pag-streamline ng operasyon at emergency room lokasyon o paggamit sa isang ospital, pagpaplano ng mga kumplikadong pamamahagi ng mga scheme para sa mga materyales o produkto (tinukoy bilang [[Pangangasiwa sa daloy ng produkto at serbisyo|pamamahala ng supply chain]]), at pagpapaikli ng mga linya (o queues ) sa isang bangko, ospital, o isang parke ng tema. Ang mga modernong pang-industriyang mga inhinyero ay kadalasang gumagamit ng predetermined time system na paggalaw, computer simulation (lalo na discrete event simulation), kasama ang malawak na matematika para sa pagmomodelo, tulad ng matematika optimization at queuing theory, at computational methods para sa system analysis, evaluation, at optimization. Ginagamit din ng mga industriyal na inhinyero ang mga tool ng pag-aaral ng agham at pag- [[Pagkatuto ng makina|aaral]] ng data sa kanilang trabaho dahil sa malakas na kaugnayan ng mga disiplina na ito sa patlang at ang katulad na teknikal na background na kinakailangan ng mga industriyal na inhinyero (kabilang ang isang malakas na pundasyon sa teorya ng probabilida, [[linear algebra]], at mga [[Estadistika|istatistika]], pati na rin ang pagkakaroon ng mga kasanayan sa coding). == Tingnan din == === Kaugnay na mga paksa === {{Div col}} * [[Overall equipment effectiveness]] * [[Product design]] / [[industrial design]] *[[Engineering economics]] *[[Engineering management]] *[[Enterprise engineering]] *[[Environment, health and safety]] *[[Human factors engineering]] *[[Industrial and Production Engineering]] *[[Industrial and Systems Engineering]] *[[Industrial Engineering & Management]] *[[List of production topics]] *[[Maintenance engineering]] *[[Manufacturing engineering]] *[[Occupational safety and health]] *[[Operations engineering]] *[[Operations research]] *[[Production engineering]] *[[Project management]] *[[Project Production Management]] *[[Quality engineering]] *[[Reverse engineering]] *[[Safety engineering]] *[[Sales process engineering]] *[[Sociotechnical systems]] *[[Statistical process control]] *[[Systems engineering]] *[[Toyota production system]] *[[Industrial Engineering Book of Knowledge]]{{Div col end}} === Mga Asosasyon === {{Div col}} *[http://www.iise.org// Institute of Industrial and Systems Engineers] *[[INFORMS]] *[[Institute of Industrial and Systems Engineers]] *[[American Society for Engineering Education]] *[[American Society for Quality]] *[http://asor.org.au// The Australian Society for Operations Research] *[http://www.ukmtm.co.uk/ The UK MTM Association] *[[ESTIEM|European Students of Industrial Engineering and Management]] *[http://ifors.org/web/ The International Federation of Operational Research Societies (IFORS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190715224931/http://ifors.org/web/ |date=2019-07-15 }} *[[Indian Institution of Industrial Engineering]] *[http://www.iiie.ir/ Iranian Institute of Industrial Engineering] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406131409/http://www.iiie.ir/ |date=2019-04-06 }} *[[Washington Accord]] *[http://www.orsj.or.jp/english/ The Operations Research Society of Japan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190813185806/http://www.orsj.or.jp/english/ |date=2019-08-13 }} {{Div col end}} == Mga Tala == <references group="" responsive=""></references> == Karagdagang pagbabasa == * Badiru, A. (Ed.) (2005). ''Handbook of industrial and systems engineering'' . CRC Press. [[International Standard Book Number|ISBN]] &nbsp; [[Special:BookSources/0-8493-2719-9|0-8493-2719-9]] . * BS Blanchard at Fabrycky, W. (2005). ''Engineering Systems and Analysis'' (4th Edition). Prentice Hall. [[International Standard Book Number|ISBN]] &nbsp; [[Special:BookSources/0-13-186977-9|0-13-186977-9]] . * Salvendy, G. (Ed.) (2001). ''Handbook of industrial engineering: Teknolohiya at pamamahala ng operasyon'' . Wiley-Interscience. [[International Standard Book Number|ISBN]] &nbsp; [[Special:BookSources/0-471-33057-4|0-471-33057-4]] . * Turner, W. et al. (1992). ''Panimula sa industriya at sistema ng engineering'' (Ikatlong edisyon). Prentice Hall. [[International Standard Book Number|ISBN]] &nbsp; [[Special:BookSources/0-13-481789-3|0-13-481789-3]] . * Eliyahu M. Goldratt , Jeff Cox (1984). ''Ang Layunin ng'' North River Press; 2nd Rev edition (1992). [[International Standard Book Number|ISBN]] &nbsp; [[Special:BookSources/0-88427-061-0|0-88427-061-0]] ; 20th Anniversary edition (2004) * Miller, Doug, Patungo sa Sustainable Labor Costing sa UK Fashion Retail (Pebrero 5, 2013). {{Doi|10.2139/ssrn.2212100}} * Malakooti, B. (2013). Operations and Production Systems na may Maramihang Mga Layunin. John Wiley & Sons. [[International Standard Book Number|ISBN]] &nbsp; [[Special:BookSources/978-1-118-58537-5|978-1-118-58537-5]] * [http://sebokwiki.org/wiki/Guide_to_the_Systems_Engineering_Body_of_Knowledge_%28SEBoK%29/ Systems Engineering Body of Knowledge (SEBoK)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190617034551/https://www.sebokwiki.org/wiki/Guide_to_the_Systems_Engineering_Body_of_Knowledge_(SEBoK) |date=2019-06-17 }} * [http://infolab.stanford.edu/~burback/dcg/node5.html/ Tradisyunal na Engineering] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100630211206/http://infolab.stanford.edu/~burback/dcg/node5.html |date=2010-06-30 }} * [http://www.ise.vt.edu/academics/extended/mea/ Master of Engineering Administration (MEA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115083108/http://www.ise.vt.edu/academics/extended/mea/ |date=2017-11-15 }} == Mga panlabas na kawing == * {{Commonscat-inline}} [[Kategorya:Mga disiplina ng inhenyeriya]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] pkmtfcb86cxww6haw9o2l93q4t8y0pi Manuel Medrano 0 287208 2227814 1999952 2026-09-22T23:33:40Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227814 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Manuel Medrano | background = non_vocal_instrumentalist | image =Manuel Medrano en Dulce Osuna.jpg | image_size = | caption = | birth_name = Manuel Alejandro Medrano López | alias = | birth_date = {{birth date and age|mf=yes|1987|10|29}} | birth_place = [[Bocagrande]], [[Cartagena de Indias]], Colombia | origin = | genre = [[Latin rock]]<br>[[Latin American music|Latin]]<br>[[Rock music|rock]], [[Cumbia]][[Pop music|pop]] | occupation = Musician, singer, songwriter | instrument = Vocals, guitar, Violin, Piano, Trumpet, Flute | years_active = 2014–present | label = [[Warner Music Group]] | associated_acts = | website = {{url|http://www.manuelmedrano.com/}} }} Si '''Manuel Alejandro Medrano López''' (Oktubre 29, 1987, Cartagena, Colombia), na kilala bilang '''Manuel Medrano''' , ay isang Colombian pop singer <ref>{{Cite web|author=Jessica Leguizamón|url=http://www.elespectador.com/entretenimiento/agenda/musica/quiero-comerme-elmundo-manuel-medrano-articulo-576346|title="Quiero comerme el mundo": Manuel Medrano|language=es|date=2015-07-31|accessdate=2017-04-18|archive-date=2017-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170427111636/http://www.elespectador.com/entretenimiento/agenda/musica/quiero-comerme-elmundo-manuel-medrano-articulo-576346|url-status=dead}}</ref> at isang nagwagi ng dalawang Latin Grammy Awards . == Pagsimula == Ang kanyang pagkanta at pagsulat ng kanta ay isang paraan ng pagsasalamat dahil sa pagsuporta sa kanyang pamilya. Ang kuwento ni Manuel Medrano ay nagsimula nang siya ay nabigo sa isang taon ng pag-aaral at bilang "kaparusahan," natanggap niya ang isang gitara. Mula sa edad na 16 nagsimula siyang magsulat ng mga kanta, na nagtulak sa kanya na magsimula ng karera bilang solo artist. <ref>{{Cite web|url=http://www.cromos.com.co/hoy-historias-personajes/no-soy-un-musico-de-formulas-manuel-medrano-16589|title=Manuel Medrano: "No soy músico de fórmulas"|language=es|date=|accessdate=2017-04-18|archive-date=2015-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20151214200517/http://www.cromos.com.co/hoy-historias-personajes/no-soy-un-musico-de-formulas-manuel-medrano-16589|url-status=dead}}</ref> Sa loob ng maraming taon, naglaro siya sa mga bar sa Bogota habang binubuo ang kanyang mga awit, kung saan, maraming taon na ang lumipas, ay naging popular siya sa pambansang antas. == Pagkilala == Noong Agosto 2014 inilabas niya ang "Afuera del planeta," ang kanyang unang independiyenteng solong. Ang pag-playback ng kanta ay unti-unting nadagdagan sa pambansang radyo sa punto ng pagiging isa sa mga hit ng taon. Salamat sa awit na ito, siya ay hinirang ng dalawang beses sa mga parangal ng Shock music: sa mga kategoryang Pinakamahusay na Bagong Artist at Best Shock Presents. Noong unang bahagi ng 2015, siya ay naka-sign sa multinasyunal na label na Warner Music at, mga buwan mamaya, inilabas ang kanyang pangalawang promosyon na "Bajo el agua," na nagtipon ng higit sa 75,000,000 na pagtingin sa YouTube at mahusay na natanggap sa Colombia at Mexico. Sa taong 2016 nanalo siya ng dalawang Latin Grammy Awards : Best New Artist at Best Songwriting Album. Pinagsasama ni Manuel Medrano ang romantikong musika na tinatawag niyang pop-cast, dahil hindi ito nagmula sa isang partikular na genre, ngunit mula sa iba't ibang impluwensya ng Latin American singer-songwriters. <ref>{{Cite web|url=http://caracol.com.co/programa/2016/04/09/a_vivir_que_son_dos_dias/1460221319_672975.html|title=Manuel Medrano en Una Serenata al OĂdo|date=2016-04-27|accessdate=2017-04-18}}</ref> == Diskograpiya == * ''Manuel Medrano'' (2015) == Mga parangal at mga Nominasyon == === Latin Grammy Awards === Ang Latin Grammy Award ay isang parangal ng Latin Academy of Recording Arts <nowiki>&</nowiki>amp; Sciences upang kilalanin ang natitirang tagumpay sa industriya ng musika. {| class="wikitable plainrowheaders" id="65" style="table-layout: fixed; margin-right: 0;" |+ id="66" | ! id="69" scope="col" | Taon ! id="71" scope="col" | Nominee / work ! id="73" scope="col" | Award ! id="75" scope="col" | Resulta |- | rowspan="3" | [[17th Annual Latin Grammy Awards|2016]] | Manuel Medrano | [[Latin Grammy Award for Best New Artist|Pinakamahusay na Bagong Artist]] | class="yes table-yes2" style="background: #99FF99; color: black; vertical-align: middle; text-align: center;" | Nanalo |- | "Bajo el Agua" | [[Latin Grammy Award for Song of the Year|Awit ng Taon]] | class="no table-no2" style="background: #FDD; color: black; vertical-align: middle; text-align: center;" | Iminungkahi |- | ''Manuel Medrano'' | [[Latin Grammy Award for Best Singer-Songwriter Album|Pinakamahusay na Singer-Songwriter Album]] | class="yes table-yes2" style="background: #99FF99; color: black; vertical-align: middle; text-align: center;" | Nanalo |} == Mga sanggunian == <references group="" responsive=""></references> [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1987]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] abv4djnnvoivr00z13fbywtuwm2tka0 Jianbing 0 287441 2227751 2111356 2026-09-22T16:28:46Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2227751 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food|name=|image=Jianbing.jpg|caption=Nagpapahid ang tindero ng sarsang hoisin sa jianbing na pinainit sa kalagatang panluto|alternate_name=|country=Tsina|region=Shandong at Tianjin|national_cuisine=Tsino|creators=|year=|mintime=|maxtime=|type=Tinapay|course=|served=|main_ingredient=Trigo|minor_ingredient=Itlog|variations=|serving_size=|calories=|protein=|fat=|carbohydrate=|glycemic_index=|similar_dish=|other=}}{{Chinese|l=fried pancake|s=煎饼|t=煎餅|p=jiān bǐnɡ|bpmf=ㄐㄧㄢ ㄅㄧㄥˇ|j=zin1 beng2}} Ang '''Jianbing''' ({{zh|s={{linktext|煎饼}}|t={{linktext|煎餅}}|p=jiānbǐng|l=pinritong puto kawali}}) ay isang tradisyunal na Tsinong [[Street food|pagkaing kalye]] katulad ng mga [[Crêpe|krep]]. Isang uri ito ng ''[[Bing (bread)|bing]]'' na karaniwang kinakain para sa almusal at pinupuri bilang "isa sa mga pinakapopular na almusal sa kalye ng Tsina."<ref name=":0"/> Ang mga pangunahing sangkap ng jianbing ay isang [[galapong]] ng [[trigo]] at harinang [[Grain|butil]], mga [[Itlog (pagkain)|itlog]] at mga [[sarsa]].<ref name=":0" /> Maaari itong talbusan ng iba't ibang mga palaman at sarsa tulad ng ''baocui'' ({{Linktext|薄脆}}, manipis at malutong na pinritong galyetas), hamon, tinadtad o hiwang-kwadradong [[Chinese pickles|mustasang atsara]], [[scallion|iskalyon]] at [[unsoy]], [[Hot sauce|sawsawang maanghang]] o [[Hoisin sauce|sarsang hoisin]] depende sa kagustuhan ng tao. Madalas itong nakatiklop nang ilang beses bago inihahain. Kumakalat na ang jianbing ngayon sa Kanluran sa mga lungsod tulad ng [[Lungsod ng New York]], [[Seattle, Washington|Seattle]], [[Austin, Teksas|Austin]], [[Chicago]] at [[San Francisco, California|San Francisco]], kung minsan ay may mga pagbabago para sa mga panlasa ng Kanluran.<ref>{{Cite news|url=http://www.grubstreet.com/2016/03/jian-bing-in-nyc.html|title=China's Answer to the Breakfast Sandwich Finally Arrives in New York|date=23 March 2016|access-date=26 March 2016}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.saveur.com/jianbing-beijings-crunchy-eggy-perfect-street-food|title=Jianbing: Beijing's Crunchy, Eggy, Perfect Street Food|date=8 May 2015|access-date=26 March 2016}}</ref> == Kasaysayan == Nagmula ang jianbing sa Hilagang-Silangan ng [[Tsina]]. Maaaring mabakas ang kasaysayan nito pabalik 2,000 taon sa lalawigan ng [[Shandong]] noong [[Tatlong Kaharian|Panahon ng Tatlong Kaharian]] (220-280 AD). Ayon sa mga alamat, nakaranas ang kanselor na si [[Zhuge Liang]] ng problema ng pagpapakain sa kanyang mga sundalo pagkatapos nilang mawalan ng kanilang mga [[wok]]. Iniutos niya ang mga tagaluto na maghalo ng tubig at harinang trigo upang gumawa ng galapong, pagkatapos ipagkalat ito sa mga [[kalasag]], o mga patag na tansong [[Griddle|kawaling malanday]] sa ibabaw ng apoy.<ref name=":4">{{Cite news|url=http://registerguard.com/rg/life/food/34046836-68/food-cart-brings-newest-u.s.-food-trend-jian-bing-to-eugene-uo-campus.csp|title=Food Cart Brings Newest U.S. Food Trend, Jian bing, to Eugene, UO Campus|date=17 February 2016|access-date=26 March 2016}}{{Dead link|date=Septiyembre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Itinataas ng putahe ang kasiglahan ng mga sundalo at tinulungan silang manalo sa labanan. Pagkatapos nito, ipinasa ang jianbing sa mga henerasyon sa lalawigan ng Shandong at unti-unting kumalat sa iba't ibang bahagi ng Tsina.<ref>{{Cite web|url=http://www.sh-streetfood.org/jianbing-chinese-style-crepes-%E7%85%8E%E9%A5%BC/|title=Jiānbing – Chinese-style crepes – 煎饼 {{!}} MOVABLE FEASTS|date=22 May 2014|access-date=26 March 2016}}</ref> Dapat dawa ang mga hilaw na materyales na ginagamit sa mga sinaunang kawaling puto, at isa sa mga karaniwang pagkain ng mga sinaunang hilaga ang mga dawang kawaling puto. Noong sinaunang panahon, ginawa ang mga pankeyk mula sa 鏊 ("ao" - pinyin)<ref>{{Cite web|title=Jianbing origin: the historical taste of scorpion fried|url=https://guoxue.ifeng.com/a/20161104/50205846_0.shtml|access-date=25 March 2019}}</ref>. Natuklasan na ang mga arkeolohikong diskubre noong sinaunang panahon, maliban sa mga sinaunang mga palayukang pigurin na pinetsahan ng higit sa 5,000 taon, pati na rin ang bakal na pala at tansong batingaw na pag-aari ng mga Dinastiyang Liao, Song, Jin, Xixia at Yuan. Gumawa ang mga taong Yangshao ng mga pigurin ng palayok at iba pa. Natagpuan din sa mga kagamitan sa pagluluto, na nahukay sa iba't ibang panahon, ang mga miyural ng mga pankeyk mula sa iba't ibang panahon, na nagpapakita ng tunay na pagkakaroon ng mga kawaling puto sa kasaysayan. == Mga dahilan para sa katanyagan == [[Talaksan:Jianbing_1.jpg|thumb|Niluluto ang jianbing]] [[Talaksan:Jianbing_being_prepared_by_a_street_vendor.jpg|thumb|Inihanda ng isang tindero ang jianbing sa kalye]] [[Talaksan:Jianbing_Unwrapped.jpg|thumb|Ang isang nabuksan na jianbing na nagpapakita ng lahat ng mga sangkap sa loob.]] Isa sa mga pinakapopular na almusal sa kalye sa Tsina,<ref>{{Cite book|last=Vartanian|first=A.|last2=Potter|first2=C.|last3=Heino|first3=K.|title=The Ultimate Paleo Cookbook: 900 Grain- and Gluten-Free Recipes to Meet Your Every Need|publisher=Page Street Publishing|year=2015|isbn=978-1-62414-140-9|url=https://books.google.com/books?id=d0AhCwAAQBAJ&pg=PA410|page=410}}</ref> madaling mahanap ang jianbing sa maraming lungsod. Nagpapaliwanag ang mga katangian ng jianbing sa katanyagan nito sa Tsina at sa Kanluran. Una, hindi kailanman 'niluluto nang pauna' ang jianbing. Upang mapanatili ang kalutungan nito, kailangang maghintay ang mga mamimili para sa kanilang pagkakataon, na kadalasan ay nagreresulta sa pila,{{fact}} bagaman maikli ang oras ng paghahanda. Bahagi ng pagkahumaling ang maaaring panoorin ng mga mamimili ang pagsasama ng mga hilaw na sangkap upang bumuo ng putahe.<ref name=":2"/> Maaaring masiyahan ng jianbing ang mga kagustuhan ng iba't ibang tao dahil maaari itong gawin mula sa maraming iba't ibang sangkap at haluin sa iba't ibang mga sarsa, kusilba at lasa sa iba't ibang sukat.<ref name=":3">{{Cite book|title=Food and Chinese: Essays on Popular Cuisine|last=Gao|first=Weixi|publisher=Long River Press|year=2005|isbn=|location=|pages=158–159}}</ref> Ayon sa mga tindero sa labas ng Pamantasang Normal ng Silangang Tsina,<ref>{{Cite news|title=DIY jianbing: How to make the perfect breakfast crêpe|last=DeLois|first=Jake}}</ref> bagaman gusto ng ilang mga mamimili ang maanghang na lasa at hindi gusto ng ilan ang [[unsoy]], maaari silang gumawa ng kanilang sariling jianbing. Isa ring dahilan ang pagiging mura ng jianbing para sa katanyagan nito, dahil mura mismo ang mga pangunahing sangkap.<ref name=":3"/> Bukod diyan, masustansiya ang jianbing na isang klase ng ''Bing''.<ref name=":0"/> Mayroon itong maraming sustansiya dahil maaari itong gawin mula sa mga [[balatong]], [[monggo]], [[Black turtle bean|black bean]], [[letsugas]], [[mani]] at itlog. Maaaring gawin ang jianbing mula sa iba't ibang mga butil tulad ng trigo, bean, batad, mais, atbp. Naglalaman ito ng iba't ibang mga sustansiya ng butil mismo. Madaling kainin ang mga ito. Pangunahing pagkain ang mga ito para sa katawan upang lumakas muli. Pagkatapos, ibinababad ang mga ito ng iba't ibang mga gulay, itlog, karne at iba pang mga sangkap. May epekto ito ng pagpapahusay ng kakayahan ng nginunguyang ng ngipin.<ref>{{Cite web|last1=Anonym|first1=anonym|title=What are the benefits of eating pancakes?|url=http://www.jd.com/phb/zhishi/2db4fdb18ef198f2.html|publisher=Website|accessdate=27 March 2019}}</ref> Dahil mas mataas ang katigasan at kayamutan ng jianbing kaysa sa taro at iba pang mga pikolete, maaaring magpalakas ng ngipin ang pang-matagalang pagkonsumo ng jianbing. Masagana ang jianbing sa protina, almirol, krudo hibla, karbohidrata, karotina, kalsiyo, posporo, bakal, at potasyo. Tinatakpan ng upak ang lahat ng mga uri ng asidong amino, bitamina, at mga hilaw na materyales para sa jianbing. Naglalaman sila ng mas maraming krudo hibla at maaaring alisin ang dumi ng katawan.<ref>{{Cite web|last1=Mi|first1=Duoduo|title=The nutritional value of Jianbing _ the benefits of eating Jianbing|url=https://www.ys137.com/shicai/1753415.html|accessdate=26 March 2019|archive-date=28 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328161811/https://www.ys137.com/shicai/1753415.html|url-status=dead}}</ref> Mayroon silang epekto ng pampaalis ng lason at pampalusog sa balat. Maaari rin nilang pabutihin ang sirkulasyon ng dugo upang mabawasan ang [[taba]] ng dugo, palakasin ang pali at kimkimin ang tiyan at tulungan ang panunaw. == Mga rehiyonal na baryante == Nagmula sa [[Shandong]] ang tradisyunal na jianbing at umunlad sa [[Tianjin]].<ref name=":3"/> Karaniwang binubuo ang jianbing ng harina at itlog na may iba't ibang palaman at sarsa. Dahil marami ang mga baryante depende sa panlasa at kagustuhan sa iba't ibang mga rehiyon, karamihan ng mga lungsod ay may sariling mga bersyon ng jianbing. Ang Shandong na jianbing at Tianjin na jianbing ang dalawang pinakakaraniwang bersyon ng jianbing sa Tsina.<ref name=":0"/> === Shandong na jianbing === Mas malutong at mas matitigas ang jianbing mula sa lalawigan ng [[Shandong]] habang ang galapong nito ay gawa sa halo ng harina na higit sa lahat ay naglalaman ng mga magaspang na butil tulad ng [[mais]], [[Batad|sorgo]] at [[Millet|dawa]].<ref>{{Cite news|url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2015-02/06/content_19511123.htm|title=Shandong's signature food leaves global marks|date=6 February 2015}}</ref> Sa mga lumang araw, karaniwang kinain ng mga tao ang Shandong na jianbing sa pamamagitan ng pagligid nito na may kasamang mga iskalyon o paghahain nito na may kasamang karne na sabaw.<ref>{{Cite book|url=|title=黃河文化百科全书|date=5 August 2009|publisher=四川辞书出版社|publication-date=2000|page=348|last1=李民, 黃河文化百科全书编纂委员会}}</ref> Sa kasalukuyang panahon, mas masagana at naiiba ang mga laman ayon sa kagustuhan ng tao, halimbawa, ginagamit din ang mga [[kamote]], [[letsugas]] at [[Pork|karne ng baboy]] bilang mga laman. === Jianbing guozi === Ang jianbing mula sa [[Tianjin]] ay isang transpormasyon ng jianbing na nagmula sa Shandong. [[Jianbing guozi]] din ang tawag dito<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.theworldofchinese.com/2012/03/jianbing-a-guide-to-china%E2%80%99s-favorite-street-food/|title=Jianbing: A Guide To China's Favorite Street Food {{!}} The World Of Chinese|access-date=26 March 2016|archive-date=18 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118032436/http://www.theworldofchinese.com/2012/03/jianbing-a-guide-to-china%E2%80%99s-favorite-street-food/|url-status=dead}}</ref> at tumutukoy ang ''Guozi'' sa kanyang palamang ''[[youtiao]]''. Mas malambot ang Tianjin na jianbing dahil gawa sa harinang [[monggo]] ang krep nito, na naglalaman ng mas kaunting [[gluten]]. Gayundin, tinatalbusan ang Tianjin na jianbing ng ''[[youtiao]]'' (pritong kuwartang tungkod), habang ang estilong Shandong na ipinagbebenta ng mga tindero ay kadalasang tinatalbusan ng ''baocui'' (薄脆 malutong na pritong galyetas). == Internasyonal na jianbing == Hinahain din ang jianbing sa [[United Kingdom|Reyno Unido]], [[Estados Unidos]] at [[Australia|Australya]] sa pamamagitan ng tinderong taga-Kanluran at mga batang negosyanteng Tsino.<ref name=":5">{{Cite news|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2015-12/25/content_22805439.htm|title=Young entrepreneur brings Chinese pancakes to NYC|date=25 December 2015|last1=Niu|first1=Yue|access-date=26 March 2016|archive-date=8 Abril 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408180413/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2015-12/25/content_22805439.htm|url-status=dead}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|url=http://www.goodfood.com.au/good-food/eat-out/review/restaurant/mr-bing-gourmet-wrapz-20150428-3uzgi.html|title=Mr Bing Gourmet Wrapz|date=28 April 2015|access-date=26 March 2016|last1=Rigby|first1=Myffy}}</ref> Sa Estados Unidos, naging isa sa mga pinakabagong pagkahumaling ng pagkain ito at napakatanyag ito sa mga mamimiling Amerikano at Asyano, lalo na sa mga estudyanteng Tsino mula sa ibang bansa.<ref name=":4"/> Pinukaw ang mga taga-Kanlurang tindero na magsimula ng negosyong jianbing pagkatapos na subukan ito sa Tsina.<ref name=":7">{{Cite web|last1=Wong|first1=Katy|title=Unique food cart brings jianbing to Seattle|url=http://www.seattleglobalist.com/2015/01/07/unique-food-cart-brings-jianbing-seattle/31095|access-date=26 March 2016}}</ref> Maliban sa tradisyunal na Tsinong jianbing, naghahain ang ilang mga tindero sa Estados Unidos ng iba't-ibang mga bersyon nito upang bumagay sa panlasa ng mga Amerikano, tulad ng [[Vegetarian cuisine|panggugulaying]] jianbing at jianbing na [[Gluten-free diet|walang gluten]].<ref name=":7"/> Binibigyan din bilang karagdagan ang mga lamang may pagsasama ng kultura na tulad ng [[Pulled pork|barbecue pulled pork]], [[bacon]], [[keso]], [[hotdog]] at [[Spam (food)|spam]] para makagawa ang mga mamimili ng kanilang sariling beryson ng jianbing.<ref name=":7" /><ref name=":8">{{Cite news|url=http://www.metro.us/new-york/mr-bing-brings-chinese-street-food-to-times-square/zsJolk---6kehuJkEHOheM/|title=Mr. Bing brings Chinese street food to Times Square|last1=Kis|first1=Eva|date=11 December 2015|access-date=26 March 2016}}</ref> Bukod dito, magkakaiba ang mga laman ng jianbing na may bagong inobasyon. May fish floss jianbing ang [https://www.taichijianbing.com/ Tai Chi Jianbing] mula sa San Francisco, na gawa sa pinatuyong tuna. Nagbebenta ang isang [[food truck]] sa New York na tinatawag na "The Flying Pig jianbing"<ref name=":5"/> ng iba't ibang mga pagpipilian na laman tulad ng [[Rousong|tuyo na sinulid-baboy]], [[tiyan ng baboy]] at [[Bamboo shoot|kawayan]]. Sa isa pang tindahan na tinatawag na Mr. Bing,<ref name=":8"/> ang galapong-krepe ay gawa sa harinang dawa, [[Hayang trigo|harinang hayang trigo]] at [[Black rice|lilang kanin]]. Itinatampok din ang maraming mga kakaibang jianbing. Halimbawa, ipinapakilala ang cha chaan bing na may [[Peanut butter|mantikilyang mani]] at [[Gatas na kondensada|kondensada]], at [[bibing Peking]] bing<ref>{{Cite news|url=http://www.scmp.com/magazines/48hrs/article/1324508/crepe-escape-our-own-backyard|title=A crêpe escape in our own backyard|last1=Yung|first1=Vanessa|date=10 October 2013|accessdate=26 March 2016}}</ref> na may [[Duck sauce|sarsang pato]], mga tipak ng [[pipino]] at hiwa ng pato. Sa Reyno Unido, nagdala ang Mei Mei's Street Cart, isang tindahan ng pagkaing kalye, ng jianbing sa eksenang pagkaing kalye ng London at Reyno Unido noong 2012 - idinala ang kanilang jianbing sa London, Manchester, Leeds, Sheffield at Brighton at nanalo ng dalawang parangal. Ibinebenta nila ang tradisyunal na jianbing sa tabi ng kanilang 'London' na jianbing na may mga laman tulad ng [[pritong manok]] at char siu na baboy, upang payamanin ang tradisyunal na jianbing at gawin itong isang mas masagang putahe.<ref>http://www.meimeisstreetcart.co.uk{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://foodanddrinkfestival.com/news/2014/sep/30/-gala-dinner-2014-/</ref> Ang [[dosa]] ay isang krepang Indyano na gawa sa mala-jianbing na galapong. Ang [[Senbei]] ay isang meryendang Hapon na may pangalang may kaugnayan sa ''jianbing'', at binabaybay gamit ang mga parehong [[Chinese characters|Tsinong titik]] sa ''wikang'' Hapones, ngunit ibang pagkain talaga ito. == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga kawing panlabas == * [http://allrecipes.com/recipe/186731/jian-bing-chinese-crepes/ Jian Bing]. [[Allrecipes.com]]. [[Kategorya:Almusal]] hiegpzjli85a09y2it9hx6dhxrumwk8 Moundou 0 287494 2227951 2091427 2026-09-23T04:07:35Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227951 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |official_name = Moundou |native_name = موندو <!-- for cities whose native name is not in English --> |other_name = |settlement_type = <!--For Town or Village (Leave blank for the default City)--> |image_skyline = <!-- Circle in Moundou.jpg --> |imagesize = |image_caption = Gitnang Moundou |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |nickname = |motto = <!-- images and maps -----------> |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |pushpin_map = Chad <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position =top |pushpin_mapsize=300 |pushpin_map_caption = Kinaroroonan sa Chad <!-- Location ------------------> |coordinates = {{coord|8|34|N|16|05|E|region:TD|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Talaan ng mga bansa|Bansa]] |subdivision_name = {{flag|Chad}} |subdivision_type1 = [[Mga rehiyon ng Chad|Rehiyon]] |subdivision_type2 = [[Mga departamento ng Chad|Departmento]] |subdivision_type3 = [[Mga sub-prepektura ng Chad|Sub-Prepektura]] |subdivision_type4 = |subdivision_name1 = [[Rehiyon ng Logone Occidental]] |subdivision_name2 = Lac Wey |subdivision_name3 = Moundou |subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |area_footnotes = |area_magnitude = |area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_total_sq_mi = |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_land_sq_mi = |area_water_km2 = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 413 |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |population_total = 137929 |population_as_of = 2012 |population_footnotes = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> |population_blank2_title = |population_blank2 = |population_note = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |website = |footnotes = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |timezone = +1 |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = }} Ang '''Moundou''' ({{Lang-ar|موندو}}) ay ang pangalawang pinakamalaking lungsod ng bansang [[Chad]] sa [[Aprika]] at kabisera ng [[Mga rehiyon ng Chad|rehiyon]] ng [[Rehiyon ng Logone Occidental|Logone Occidental]]. Matatagpuan ito sa [[Ilog Mbéré]] (isang sangay ng Kanlurang [[Ilog Logone|Logone]]) sa layong mga 475 kilometro timog ng kabisera na [[N'Djamena]]. Ito ang pangunahing lungsod ng lahing [[Mga Sara|Ngambai]]. Lumaki ang Moundou at naging isang sentrong pang-industriya na tahanan ng Gala Brewery, na gumagawa ng pinakapatok na [[serbesa]] ng Chad, gayon din ng mga industriya ng [[bulak]] at [[petrolyo]]. ==Kasaysayan== Itinatag ang lungsod noong 8 Nobyembre 1923&nbsp;ng sarhento at tagapangasiwang Pranses na si Joseph-François Reste, Tenyente-Heneral ng Chad mula 1923 hanggang 1926 at magiging Gobernador-Heneral ng [[French Equatorial Africa]] sa hinaharap.<ref name=":3">{{Cite web|url=http://lalbere.net/queconnaitre/legouverneur.htm|title=Le gouverneur Général François Reste de Roca|website=lalbere.net|access-date=2016-12-11|archive-date=2019-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190827041750/http://lalbere.net/queconnaitre/legouverneur.htm|url-status=dead}}</ref> Mula sa awaram (''whaleboat'') na ginamit niya sa paglalayag, natanaw niya ang sityo at natagpuan niya itong kaakit-akit.<ref name=":4">{{Cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=EGLydjKGM2YC&pg=PA170&lpg=PA170&dq=moundou+petit+paris&source=bl&ots=6lIxJPLavS&sig=O_smJRyYekvquKY2I0dKMnYhJGk&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj4qbTFmO3QAhXCIcAKHeCNDOEQ6AEIOTAE#v=onepage&q=moundou%20petit%20paris&f=false|title=Tchad|last=Auzias|first=Dominique|last2=Labourdette|first2=Jean-Paul|date=2010-10-01|publisher=Petit Futé|year=|isbn=2746929430|location=|pages=170|language=fr|quote=|via=}}</ref> Pagsapit ng taong 1916, natapos na ang militar na paglupig ng Chad, bagamat naganap ang mga kilusang paglaban sa rehimeng kolonyal, lalo na sa timog-kanluran kung saang nagpatuloy ang mga pakikipaglaban hanggang sa mga taong 1930.<ref name=":6" /><ref name=":7" /> Natukoy niya ang Moundou bilang sentro ng sonang panghihimagsik.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.persee.fr/docAsPDF/outre_0300-9513_1993_num_80_300_3118.pdf|title=Résistances et mouvements anticoloniaux au Tchad (1914-1940)|last=|first=|date=|website=|publisher=|page=429|access-date=}}{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hindi lubusang nagbago ang kalagayang panghihimagsik sa pagdating ni Tenyente Robert Reverdy. Puno ng distrito ng Gitnang Logone noong 1925, natapos ni Reverdy (na naging tagapamahala noong 1927) ang hindi naaabalang pamamalagi ng limang taon at walong buwan. Nilipat niya ang punong bayan ng distrito sa Moundou noong 1927, at sinakop niya ang pagbubuo ng matatag na mga pinuno, una para sa nayon at sumunod para sa bayan. Noong 20 Abril 1930, nilagda ni Gobernador Georges Prouteaux ng [[Ubangi-Shari|Oubangi-Chari]] (nakasama ang distrito sa Oubangui-Chari noong 1926) ng isang katatagán na nagbubuong muli ng "katutubo ng Gitnang Logone" sa pamamagitan ng pagtatatag ng 40 ''canton'' (katumbas ng mga lalawigan), na nahahati sa limang paghahati. Itinalaga ni Reverdy bilang pinuno ng ''township'' o bayan ng Moundou ang kaniyang kanang-kamay, pinunong pampook na si Hassan Moundou o Hassan Baguirmi ng [[Wikang Bagirmi|Baguirmian]] o sa halip, may pinagmulang Baguirmianisadong [[Baggara|Dekakire Arabe]].<ref name=":6">{{Cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=bcwwAQAAIAAJ&q=moundou+chef+ouaidou&dq=moundou+chef+ouaidou&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjTsIunp7jTAhWQbFAKHU9eA_EQ6AEIODAD|title=L'Islam au Tchad: actes du colloque organisé au Centre d'étude d'Afrique noire de l'Institut d'études politiques de Bordeaux, 1990 ; sous la direction de Jean-Pierre Magnant|last=Magnant|first=Jean-Pierre|date=1992-01-01|publisher=CEAN|year=|isbn=9782908065121|location=|pages=115|language=fr}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.persee.fr/docAsPDF/outre_0300-9513_1993_num_80_300_3118.pdf|title=Résistances et mouvements anticoloniaux au Tchad (1914-1940)|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":8" /> Hindi lahat ng mga pinuno ay may tradisyonal na pinagmulan. Sa bansang animista, kinilala lamang ng nakagawian ang mga pinuno ng angkan o mga puno ng digmaan o pagpapasimula, na nagdalubhasà at pansanantala. Ngunit tinanggap ng mamamayan ng bayan ang sistema, at nanatili sa puwesto ang ilang mga pinuno ng higit sa ikaapat na bahagi ng dantaon. Nakatira pa rin sa lungsod ang kanilang mga apu-apuhan.<ref name=":8">{{Cite web|url=http://www.persee.fr/docAsPDF/outre_0300-9513_1993_num_80_300_3118.pdf|title=Résistances et mouvements anticoloniaux au Tchad (1914-1940)|last=|first=|date=|website=|publisher=|page=430|access-date=}}{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Isinalunsod ni Reverdy<ref name=":5" /> (tinawag na ''Baoguel'', ang "Nakakaliwang-Kamay", sa [[wikang Ngambay]])<ref name=":4" /> ang poste ng Moundou na itinatag niya. Nagtanim siya ng mga bulaklak (mula Pebrero hanggang Mayo) na naglilinya sa mga daan ng Moundou, na naging pinagmulan ng palayaw ng lungsod noong panahong kolonyal: "''Moundou-la-Rouge''".<ref name=":4" /> Noong 1926 nagtatag ang Cotton Company of the Congo ng isang pabrika sa Moundou na [[:en:Ginning|nagtatanggal ng mga buto mula sa bulak]]. Paglaon, ang kompanya ng bulak ay naging Cotonfran noong 1928 at [[Cotontchad|CotonTchad]] noong 1972.<ref>{{Cite book|title=Étude des mécanismes de croissance urbaine du Tchad, l'exemple de Moundou et Sahr (ex Fort Archambault)|last=Nojibaye|first=Daniel|publisher=Université Lille 2|year=1976|isbn=|location=Lille|pages=|quote=|via=}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=ePX_BgAAQBAJ&pg=PA158&lpg=PA158&dq=cotonfran&source=bl&ots=yBq0Vo8Hr9&sig=9tMkQypRI-240qhgaef50JFn66E&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwidnrSRyufQAhVjJsAKHVNED08Q6AEIVTAO#v=onepage&q=moundou&f=false|title=Chad Mining Laws and Regulations Handbook Volume 1 Strategic Information and Basic Law|last=Inc|first=IBP|date=2008-03-03|publisher=Lulu.com|year=|isbn=9781433077159|location=|pages=158|language=en|quote=|via=}}</ref> Ang unang [[Pangkadastro na agrimensura|pangkadastro]]ng mapa ng bayan ay ginawa noong 2 Pebrero 1926. Sapagkat sa mga panahong iyon walang maraming mga kagamitan para sa malakihang [[Topograpiya|topograpikong]] agrimensura, ang tubo ng daluyan ng bayan ay nakaharap sa ilog sa paniniwalang papunta sa ilog ang likas na dalisdis, bagamat sa katotohanan mas-mataas sa lebel ng lungsod ang lebel ng ilog. Noong 2012, winika ng Alkalde ng Moundou na si Laoukein Kourayo Médard, na "tuwing may baha, lahat ng mga tubig ng Logone ay lumalabas papuntang Lawa ng Wey (sa kanluran), na siya namang binubuhos ang tubig nito sa lungsod, at ganap na bumabaha ang Moundou."<ref>{{Cite news|url=http://tidjanicapi.centerblog.net/195-urbanisme|title=Urbanisme :|date=2012-05-15|newspaper=Centerblog|access-date=2016-12-09}}</ref> ==Heograpiya== ===Klima=== Ang Moundou ay may [[klimang tropiko na sabana]] ([[Köppen climate classification]] ''Aw''). {{Weather box |location = Moundou (1961–1990) |single line = Yes |metric first = Yes |Jan high C = 34.1 |Feb high C = 36.7 |Mar high C = 38.6 |Apr high C = 38.0 |May high C = 35.7 |Jun high C = 32.3 |Jul high C = 30.2 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 30.7 |Oct high C = 33.1 |Nov high C = 35.1 |Dec high C = 34.2 |year high C = 34.0 |Jan low C = 15.1 |Feb low C = 18.3 |Mar low C = 22.5 |Apr low C = 24.2 |May low C = 23.5 |Jun low C = 22.1 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 21.0 |Sep low C = 20.8 |Oct low C = 21.0 |Nov low C = 17.4 |Dec low C = 14.6 |year low C = 20.1 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 0.0 |Feb precipitation mm = 0.2 |Mar precipitation mm = 4.6 |Apr precipitation mm = 39.2 |May precipitation mm = 89.8 |Jun precipitation mm = 147.7 |Jul precipitation mm = 257.8 |Aug precipitation mm = 284.8 |Sep precipitation mm = 200.1 |Oct precipitation mm = 57.1 |Nov precipitation mm = 1.5 |Dec precipitation mm = 0.0 |year precipitation mm = 1082.8 |Jan humidity = 36 |Feb humidity = 28 |Mar humidity = 31 |Apr humidity = 50 |May humidity = 63 |Jun humidity = 73 |Jul humidity = 80 |Aug humidity = 81 |Sep humidity = 78 |Oct humidity = 73 |Nov humidity = 56 |Dec humidity = 45 |year humidity = 58 |unit precipitation days = 0.1 mm |Jan precipitation days = 0 |Feb precipitation days = 1 |Mar precipitation days = 2 |Apr precipitation days = 5 |May precipitation days = 9 |Jun precipitation days = 12 |Jul precipitation days = 15 |Aug precipitation days = 19 |Sep precipitation days = 13 |Oct precipitation days = 7 |Nov precipitation days = 2 |Dec precipitation days = 0 |year precipitation days = 85 |Jan sun = 279.0 |Feb sun = 249.2 |Mar sun = 248.0 |Apr sun = 234.0 |May sun = 241.8 |Jun sun = 210.0 |Jul sun = 182.9 |Aug sun = 170.5 |Sep sun = 186.0 |Oct sun = 235.6 |Nov sun = 282.0 |Dec sun = 291.4 |year sun = |Jand sun = 9.0 |Febd sun = 8.9 |Mard sun = 8.0 |Aprd sun = 7.8 |Mayd sun = 7.8 |Jund sun = 7.0 |Juld sun = 5.9 |Augd sun = 5.5 |Sepd sun = 6.2 |Octd sun = 7.6 |Novd sun = 9.4 |Decd sun = 9.4 |yeard sun = 7.7 |source 1 = [[World Meteorological Organization]]<ref name= WMO>{{cite web | url = http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=1171 | title = World Weather Information Service–Moundou | publisher = World Meteorological Organization | accessdate = June 24, 2015}}</ref> |source 2 = NOAA (sun and humidity)<ref name= NOAA>{{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG__I/TE/64706.TXT | title = Moundou Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | accessdate = June 24, 2015}}</ref> |date=November 2011}} ===Demograpiya=== {{Historical populations |align=left |1993 |99530 |2008 |142462 |align-fn=center |footnote=1993 at 2008:<ref>{{Cite web |url=http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=&men=gcis&lng=de&dat=32&geo=-205&srt=pnan&col=aohdq&pt=c&va=x |title=World Gazetteer: Chad |access-date=2019-04-20 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930182845/http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=&men=gcis&lng=de&dat=32&geo=-205&srt=pnan&col=aohdq&pt=c&va=x |url-status=dead}}</ref> }} {{clear}} ==Ekonomiya at imprastraktura== Ang lungsod ay may industriya ng pagtatanggal ng mga buto mula sa bulak (''ginning'') at pagpoproseso ng bulak (langis at sabon) sa ilalim ng kompanyang [[Cotontchad|CotonTchad]]. Ginawa ang pagluluwas ng bulak bago ang pagtuklas ng [[petrolyo]] na kasalukuyang pangunahing pinagmumulan ng kita ng Chad. Pinopondohan ang pagsasaka ng bulak ng mga sapiang Pranses (sa pamamagitan ng CCCE, ngayon ay [[Ahensiyang Pranses sa Pagpapaunlas|AFD]],<ref>{{Cite web|url=http://www.africotton.org/aca/fr/IMG/pdf/a.c.a-2016-presentation_cotontchad-fauba.pdf|title=LA FILIERE COTONNIERE DU TCHAD Historique, Evolution et Perspectives|last=|first=|date=2016|website=|publisher=|page=7|access-date=|archive-date=2016-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220095552/http://www.africotton.org/aca/fr/IMG/pdf/a.c.a-2016-presentation_cotontchad-fauba.pdf|url-status=dead}}</ref> at ang pampublikong kompanya na Dagris, ngayon ay [[:fr:Geocoton|Geocoton]]) at ng [[European Development Fund]]<ref>{{Cite web|url=http://eeas.europa.eu/archives/delegations/tchad/documents/press_corner/lettre8_fr.pdf|title="10eme fed" - mai 2008 - Europa|last=|first=|date=May 2008|website=|publisher=|access-date=}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=k-KnzH85w2oC&pg=PA125&lpg=PA125&dq=Fonds+europ%C3%A9en+pour+le+d%C3%A9veloppement+coton+tchad&source=bl&ots=Du8D0ShmFE&sig=NcJubj-IzgnBasBfMuAVxBQmAG0&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj7-4fxsOjQAhWHLMAKHZMKBLkQ6AEIHjAA#v=onepage&q=Fonds%20europ%C3%A9en%20pour%20le%20d%C3%A9veloppement%20coton%20tchad&f=false|title=Le sud du Tchad en mutation: Des champs de coton aux sirènes de l'or noir|last=Magrin|first=Géraud|date=2001-01-01|publisher=Editions Quae|year=|isbn=9782876144620|location=|pages=125|language=fr|quote=|via=}}</ref> ng [[Unyong Europeo]]. Mayroon ding makasaysayang industriya ng serbesa ang lungsod sa pamamagitan ng Brasseries du Logone at ang tatak na Gala<ref>{{Cite web|url=http://bdt-td.com/fr/histoire.php|title=Histoire des Brasseries du Tchad|website=bdt-td.com|access-date=2016-12-10|archive-date=2016-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115132149/http://www.bdt-td.com/fr/histoire.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=k-KnzH85w2oC&pg=PA178&lpg=PA178&dq=Brasseries+du+Logone&source=bl&ots=Du8D0ShpFD&sig=aXexa-cidbvR8BWTNgA_fvoCU-A&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjivM7_sejQAhVGB8AKHaa7ATgQ6AEIJDAB#v=onepage&q=Brasseries%20du%20Logone&f=false|title=Le sud du Tchad en mutation: Des champs de coton aux sirènes de l'or noir|last=Magrin|first=Géraud|date=2001-01-01|publisher=Editions Quae|year=|isbn=9782876144620|location=|pages=178|language=fr|quote=|via=}}</ref> na magkasingkahulugan sa marangyang serbesa sa Chad at sa Cameroon. Ginagawa ng kompanyang Manufacture des Cigarettes du Tchad (MCT) ang mga sigarilyong buhat sa lungsod.<ref>{{Cite web|url=https://www.petitfute.com/v45701-moundou/c1173-visites-points-d-interet/c976-archeologie-artisanat-science-et-technique/c980-industrie/158596-manufacture-des-cigarettes-du-tchad-mct.html|title=MANUFACTURE DES CIGARETTES DU TCHAD (MCT) - Petit Futé|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> ===Transportasyon=== Matatagpuan ang Moundou sa isa sa mga pangunahing lansangan sa katimugang Chad. Dumadaan ito mula [[Léré, Chad|Léré]] sa hangganang Chad-[[Cameroon]], patungong [[Pala, Chad|Pala]], [[Kélo]], Moundou, [[Doba, Chad|Doba]], [[Koumra]] at [[Sarh]].<ref>{{Cite web|url=https://www.google.co.uk/maps/dir/Lere,+Mayo-Kebbi+Ouest,+Chad/Moundou,+Chad/Sarh,+Moyen-Chari,+Chad/@9.0869009,15.1744168,474074m/data=!3m2!1e3!4b1!4m20!4m19!1m5!1m1!1s0x10e2fef02562c759:0xdf26554525a29fce!2m2!1d14.2250605!2d9.6554876!1m5!1m1!1s0x10e73ebffc18d83f:0x8fe7eb07cb7dda17!2m2!1d16.0757749!2d8.5914775!1m5!1m1!1s0x10d93e76f16b3be7:0x90bec5c5a1b8079a!2m2!1d18.3682641!2d9.1412086!3e0?hl=en|title=Google Maps|website=Google Maps|access-date=2016-12-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.afdb.org/fileadmin/uploads/afdb/Documents/Environmental-and-Social-Assessments/30776511-EN-TCHAD-RESUME-EIES-KOUMRA-SARH.PDF|title=RÉSUMÉ DE L’ÉTUDE D’IMPACT ENVIRONNEMENTAL ET SOCIAL DU TRONÇON ROUTIER DOBA - SARH|last=|first=|date=December 2008|website=|publisher=Fonds Africain de Développement|access-date=}}</ref> Pinaglilingkuran ang lungsod ng [[Paliparan ng Moundou]] {{airport codes|MQQ|FTTD}}, na may maayos na patakbuhan. ==Mga kambal at kapatid na lungsod== [[Mga kambal at kapatid na lungsod|Magkakambal]] ang Moundou sa: * {{flagicon|FRA}} [[Poitiers]], [[Pransiya]] mula 1990<ref>{{Cite web|url=http://www.mairie-poitiers.fr/rubriques/aa/pageA.php?id_titre=410&rubrique_menu=0.7.5 |title=Wikiwix's cache |website=archive.wikiwix.com |access-date=2016-12-09 |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101125074605/http://mairie-poitiers.fr/rubriques/aa/pageA.php?id_titre=410&rubrique_menu=0.7.5 |archivedate=2010-11-25 |df= }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.poitiers.fr/c__70_214__moundou.html|title=Villes jumelles > Moundou - Ville de Poitiers|last=Communication|first=Ville de Poitiers - Service|website=www.poitiers.fr|access-date=2016-12-09|archive-date=2016-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220080523/https://www.poitiers.fr/c__70_214__moundou.html|url-status=dead}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga pamayanan sa Chad]] 9eh4u5xb584ccjgbn2fpq70m0n2j9rb Kubo and the Two Strings 0 288040 2227771 2138098 2026-09-22T20:01:54Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227771 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Kubo and the Two Strings | image = | alt = | caption = Theatrical release poster | director = [[Travis Knight]] | producers = {{Plainlist| * [[Arianne Sutner]] * Travis Knight }} | screenplay = {{Plainlist| * Marc Haimes * [[Chris Butler (animator)|Chris Butler]] }} | story = {{Plainlist| * [[Shannon Tindle]] * Marc Haimes }} | starring = {{Plainlist| * [[Charlize Theron]]<!-- Per poster billing. --> * [[Art Parkinson]] * [[Ralph Fiennes]] * [[Rooney Mara]] * [[George Takei]] * [[Matthew McConaughey]] }} | music = [[Dario Marianelli]] | cinematography = Frank Passingham | editing = Christopher Murrie | studio = [[Laika (studio)|Laika]] | distributor = [[Focus Features]] | released = {{Film date|2016|8|13|[[Melbourne International Film Festival|MIFF]]|2016|08|19|United States}} | runtime = 102 minutes<!--Theatrical runtime: 102:04--><ref>{{cite web | url=http://www.bbfc.co.uk/releases/kubo-and-two-strings-film | title=''KUBO AND THE TWO STRINGS'' (PG) | publisher=[[British Board of Film Classification]] | date=Agosto 19, 2016 | accessdate=Agosto 19, 2016 | archive-date=Agosto 27, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160827211327/http://www.bbfc.co.uk/releases/kubo-and-two-strings-film | url-status=dead}}</ref> | country = United States | language = English | budget = $60 million<ref name="BOM">{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=kuboandthetwostrings.htm |title=Kubo and the Two Strings |website=[[Box Office Mojo]] |publisher=[[IMDb]] |accessdate=December 22, 2016}}</ref> | gross = $77.5 million<ref name="numbers">{{cite web |url=http://www.the-numbers.com/movie/Kubo-and-the-Two-Strings#tab=summary |title=Kubo and the Two Strings (2016) |website=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |publisher=Nash Information Services |accessdate=Enero 24, 2017 |archive-date=Marso 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180304054637/https://www.the-numbers.com/movie/Kubo-and-the-Two-Strings#tab=summary |url-status=dead }}</ref> }} Ang '''''Kubo and the Two Strings''''' ay isang pelikulang [[pantasya]]-[[pelikulang aksyon|maaksyon]]g may halong [[stop-motion]] na idinirek at ipinoprodyus ni [[Travis Knight]] (sa kanyang kauna-unahang tampok na pelikula) noong 2016. Itinatampok rin ang mga boses nina [[Charlize Theron]], [[Art Parkinson]], [[Ralph Fiennes]], [[Rooney Mara]], [[George Takei]], at [[Matthew McConnaughey]]. Ito ay ang ika-apat na pelikulang ipinoprodyus ng [[Laika (studio)|Laika]]. Ang pelikula ay umiikot sa paligid ng Kubo, isang batang lalaki na gumagamit ng mahiwagang [[shamisen]] (isang instrumentong may hugis ng Hapon) at na ang kaliwang mata ay ninakaw sa panahon ng pagkabata. Kasama ng anthropomorphic [[snow monkey]] at [[beetle]], dapat niyang subdue ang mga masasamang Sisters ng kanyang ina at ang kanyang gutom na lolo na si Raiden (The Moon King), na responsable sa pagnanakaw ng kanyang kaliwang mata. ==Buod== Sa [[pyudal na Japan]], ang 12-taong gulang na eyepatched Kubo ay may kaugaliang sa kanyang maysakit na si Sariatu (na may butas sa kanyang kaliwang mata bilang resulta ng isang aksidente sa paglalayag sa simula ng pelikula) sa isang bundok na cave malapit sa isang maliit na bayan. Nakukuha niya ang kanilang pamumuhay sa pamamagitan ng magically manipulating [[origami]] sa musika mula sa kanyang [[shamisen]] para sa mga taong bayan, na nagsasabi sa kuwento ng kanyang namatay na ama na si Hanzo, isang mandirigmang [[samurai]]. Si Kubo ay hindi makatapos ng kanyang kuwento, dahil hindi niya alam kung paano namatay si Hanzo at ang kanyang ina ay hindi maaaring maalala ang pagtatapos dahil sa lumalala sa kanyang kaisipan. Nagbabala si Sariatu sa kanya na hindi manatili pagkatapos ng madilim dahil ang kanyang mga Sisters, Karasu at Washi, at ang kanyang lolo na hiwalay, ang Moon King (na kinuha ang mata ni Kubo noong siya ay isang sanggol) ay makakahanap sa kanya at dalhin ang kanyang natitirang mata. Isang araw, natututuhan ni Kubo ang [[Bon Festival|Bon festival]] ng nayon na nagpapahintulot sa kanila na magsalita sa namatay na mga mahal sa buhay. Si Kubo ay dumadalo ngunit nagalit na ang Hanzo ay hindi lilitaw sa kanyang parol, at nalimutan na bumalik sa bahay bago ang paglubog ng araw. Sina Karasu at Washi ay mabilis na nakatagpo sa kanya at atake, ngunit biglang lumilitaw si Sariatu at ginagamit ang kanyang magic upang ipadala si Kubo sa malayo, na sinasabi sa kanya na hanapin ang sandata ng kanyang ama habang nilalabanan niya ang kanyang mga Sister bago maputi ang liwanag. Si Kubo ay nagising sa isang malayong lupain sa panahon ng isang [[pagbagsak ng nyebe]] upang makahanap ng Unggoy, ang kanyang kagandahan ng kahoy na [[Macao ng uwak ng Japan]], na nabuhay. Habang nagluluto sa loob ng nahuling bangkay ng isang balyena, sinabi sa Monkey na nawala si Sariatu at nawasak ang nayon. Sa tulong ng "Little Hanzo", isang pigura ng origami batay sa ama ni Kubo, inilunsad nila ang paghahanap ng baluti. Kasama rito, nakilala nila ang Beetle, isang [[amnesia]] c samurai na sinumpa upang kumuha ng anyo ng isang hybrid ng [[stag beetle]] at ng tao ngunit naniniwala na siya ay naging aprentis ni Hanzo noon. Sina Kubo, Monkey, at Beetle ay natagpuan ang "Sword Unbreakable" sa Hall of Bones, isang kuweba na binantayan ng isang [[Gashadokuro|higanteng kalansay]], ngunit natatalo nila ito at tumakas sa tabak. Niluslit nila ang Long Lake sa isang dahon na bangka upang hanapin ang "Malalambot na Impenetrable" na malalim sa ilalim ng tubig. Kubo at Beetle lumangoy upang makuha ito at makatagpo ng isang halimaw ng dagat, ang "Garden of Eyes", na makakapasok sa mga biktima nito kasama ang maraming mga mata sa pamamagitan ng pagpapakita ng mga lihim at pagkain sa kanila. Kubo ay nahuli sa paningin ng nilalang, ngunit habang naliligalig, ay dumating upang mapagtanto na Monkey ay ang reincarnated espiritu ng kanyang ina. Ang salaginto ay nagliligtas sa walang malay na Kubo at nakakakuha ng Breastplate, ngunit sa pagbalik sa bangka, natagpuan nila na ang Monkey ay nasugatan na labanan at pagpatay kay Karasu (tulad ng ipinakita kapag ang kanyang sirang mask ay lumulutang sa karagatan). ==Mga Artista at Tauhan== ==Produksyon== ==Musika== {{Anchor|Music|Score|Soundtrack}} {{Infobox album | name = Kubo and the Two Strings | type = Soundtrack | artist = [[Dario Marianelli]] | cover = | alt = | released = August 5, 2016 | recorded = | venue = | studio = | genre = [[Film score]] | length = 53:11 | label = [[Warner Bros. Records]] | producer = | chronology = [[Laika (company)|Laika]] film soundtrack | prev_title = [[The Boxtrolls#Music|The Boxtrolls]] | prev_year = 2014 | next_title = | next_year = | misc = {{Extra chronology | artist = [[Dario Marianelli]] | type = Soundtrack | prev_title = [[Everest (2015 film)#Music|Everest]] | prev_year = 2015 | title = Kubo and the Two Strings | year = 2016 | next_title = | next_year = }} }} Si [[Dario Marianelli]] ay binubuo at isinagawa ang iskor para sa pelikula.<ref>{{cite web|title=Dario Marianelli to Score Laika's 'Kubo and the Two Strings'|url=http://filmmusicreporter.com/2015/04/28/dario-marianelli-to-score-laikas-kubo-and-the-two-strings/|author=filmmusicreporter|work=Film Music Reporter|accessdate=Oktubre 24, 2015|date=Abril 28, 2015}}</ref> === Listahan ng mga awitin === {{tracklist |extra_column = |title1 = The Impossible Waves |length1 = 2:37 |title2 = Kubo Goes to Town |length2 = 1:25 |title3 = Story Time |length3 = 2:10 |title4 = Ancestors |length4 = 2:07 |title5 = Meet the Sisters! |length5 = 2:22 |title6 = Origami Birds |length6 = 3:25 |title7 = The Giant Skeleton |length7 = 3:30 |title8 = The Leafy Galleon |length8 = 4:36 |title9 = Above and Below |length9 = 3:59 |title10 = The Galleon Restored |length10 = 1:06 |title11 = Monkey's Story |length11 = 2:57 |title12 = Hanzo's Fortress |length12 = 5:45 |title13 = United-Divided |length13 = 3:01 |title14 = Showdown with Grandfather |length14 = 7:04 |title15 = Rebirth |length15 = 1:33 |title16 = [[While My Guitar Gently Weeps]] |length16 = 5:23 |note16 = [[Regina Spektor]] }} ==Petsa ng pagpapalabas== ===[[Box-office]]=== Ang ''Kubo and the Two Strings'' ay nagkakarga ng $48 milyon sa Hilagang Amerika at $29.5 milyon sa iba pang mga teritoryo para sa isang buong mundo na kabuuang $77.5 milyon, laban sa isang badyet na $ 60 milyon.<ref name=numbers/> Sa Estados Unidos, ang pelikula ay inilabas noong Agosto 19, 2016, kasama ang ''[[Ben-Hur (2016 film)|Ben-Hur]]'' at ''[[War Dogs (2016 film)|War Dogs]]'', at inaasahang gross $ 12-15 milyon mula sa 3,260 na sinehan sa pagbubukas ng katapusan ng linggo.<ref name="preview">{{cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/envelope/cotown/la-et-ct-movie-projector-20160815-snap-story.html |title='Ben-Hur' remake likely won't be able to topple 'Suicide Squad' at the box office|work=[[Los Angeles Times]]|accessdate=Agosto 22, 2018|date=Agosto 16, 2016|first=Ryan|last=Faughnder}}</ref> Gumawa ito ng $ 515,000 mula sa mga preview ng Huwebes ng gabi at $4.1 milyon sa unang araw nito. Nagpatuloy ito sa kabuuang $12.6 milyon sa pagbubukas ng katapusan ng linggo, pagtatapos ng ika-4 sa box office.<ref name="opening">{{cite web|url=http://deadline.com/2016/08/ben-hur-war-dogs-suicide-squad-sausage-party-weekend-box-office-1201805947/ |first=Anthony |last=D'Alessandro |date=Agosto 22, 2016 |title=''War Dogs' Begins Barking On Thursday Night – Box Office |publisher=[[Penske Business Media]]|work=[[Deadline Hollywood]]|accessdate=Agosto 22, 2016}}</ref> ===Kritikal na pagtanggap=== Suriin ang website ng pagsasama-sama ng [[Rotten Tomatoes]] ay nagbibigay sa film ng rating ng pag-apruba na 97% batay sa mga review mula sa 209 kritiko, na may average na rating ng 8.39/10. Ang kritikal na pinagkasunduan ng website ay nagsasabing, "Ang Kubo at ang Dalawang Strings ay tumutugma sa hindi kapani-paniwalang animation na may isang nakakaaliw-at matapang na mapanglaw na kuwento na may isang bagay na mag-aalok ng mga madla sa lahat ng edad."<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/kubo_and_the_two_strings_2016/|title=Kubo and the Two Strings (2016)|website=[[Rotten Tomatoes]]|publisher=[[Fandango Media]]|accessdate=Enero 26, 2019}}</ref> Sa [[Metacritic]], ang pelikula ay may isang nakuha na average score na 84 sa 100, batay sa 38 kritiko, na nagpapahiwatig ng "universal acclaim".<ref>{{cite web|url=http://www.metacritic.com/movie/kubo-and-the-two-strings|title=Kubo and the Two Strings Reviews|website=[[Metacritic]]|publisher=[[CBS Interactive]]|accessdate=Agosto 26, 2016}}</ref> Ang mga audience na sinuri ng CinemaScore ay nagbigay ng average na grado ng "A" sa pelikula sa isang A+ hanggang F, samantalang ang [[PostTrak]] ay iniulat na ang mga filmgoer ay nagbigay ng 85% pangkalahatang positibong iskor at 63% na "tiyak na rekomendasyon".<ref name=opening/> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} ==Mga kawing panlabas== {{Wikiquote|Kubo and the Two Strings}} * {{Official website|http://kubothemovie.com}} * {{IMDb title|4302928}} * {{Mojo title|kuboandthetwostrings}} * {{Rotten Tomatoes|kubo_and_the_two_strings_2016}} * {{Metacritic film|kubo-and-the-two-strings}} {{Laika (studio)}} {{BAFTA Award for Best Animated Film}} [[Kategorya:Mga pelikula ng 2016]] [[Kategorya:Mga pelikula mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran ng mga 2010s]] [[Kategorya:Mga pelikulang aksyon ng mga 2010s]] [[Kategorya:Mga pelikulang pakikipagsapalaran mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga pelikulang pantasya mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga pelikulang aksyon mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga pelikula ng Focus Features]] [[Kategorya:Mga pelikula ng Universal Pictures]] [[Kategorya:Mga pelikulang animation na may stop-motion]] {{stub|Pelikula|Estados Unidos}} no1d8xygevy6euo9m92dp9v2ju3fr6u Tagagamit:Lemakjei 2 290879 2227704 1867315 2026-09-22T14:25:45Z Manchiu 15365 Inilipat ni Manchiu ang pahinang [[Tagagamit:Lmkjgmo]] sa [[Tagagamit:Lemakjei]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Lmkjgmo|Lmkjgmo]]" to "[[Special:CentralAuth/Lemakjei|Lemakjei]]" 1717014 wikitext text/x-wiki {{Babel|ja|ko-2}} [[ja:利用者:Jgmo30]] 6bb221htgiu6odqp1cv5wmv2hxmu0zz Usapang tagagamit:Lemakjei 3 290881 2227706 1867314 2026-09-22T14:25:45Z Manchiu 15365 Inilipat ni Manchiu ang pahinang [[Usapang tagagamit:Lmkjgmo]] sa [[Usapang tagagamit:Lemakjei]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Lmkjgmo|Lmkjgmo]]" to "[[Special:CentralAuth/Lemakjei|Lemakjei]]" 1717021 wikitext text/x-wiki '''Mabuhay!''' Magandang araw, Jgmo30, at [[Wikipedia:Maligayang_pagdating!|maligayang pagdating]] sa Wikipedia! Salamat sa iyong mga [[Special:Contributions/Jgmo30|ambag]]. Sana ay magustuhan mo at manatili ka sa websayt na ito. Ito ay isang talaan ng mga pahina na sa tingin ko ay makatutulong sa iyo: {|style="float:right;" |{{Pamayanan}} |} *[[Wikipedia:Patungkol|Tungkol sa Wikipedia]] *[[Wikipedia:Mga patakaran at panuntunan|Mga patakaran at panuntunan]] *[[Wikipedia:Paano baguhin ang isang pahina|Paano baguhin ang isang pahina]] *[[Wikipedia:Paano magsimula ng pahina|Paano magsimula ng pahina]] *[[Wikipedia:Mga kombensyon sa pagsusulat ng mga artikulo|Mga kombensyon sa pagsusulat ng mga artikulo]] *[[Wikipedia:Mga malimit itanong|Mga Karaniwang Tinatanong (FAQ)]] *[[Wikipedia:Tulong|Pahinang nagbibigay ng tulong]] *[[Wikipedia:Paanyayang nalilimbag|Pang-anyaya para sa iba pang ibig maging Wikipedista]] *'''For non-Tagalog speakers:''' ''you may leave messages and seek assistance at our'' [[Wikipedia:Help for Non-Tagalog Speakers]]. Sana ay malibang ka sa pagbabago ng mga artikulo at pagiging isang [[Wikipedia:Mga Wikipedista|Wikipedista]]! Maaari ninyo pong ilagda ang inyong pangalan sa pamamagitan ng paglalagay ng apat na tildes (<nowiki>~~~~</nowiki>); ito ay automatikong maglalagay ng pangalan at petsa. Kung kailangan mo ng tulong, maaari kang pumunta sa [[Wikipedia:Konsultasyon]], tanungin mo ako sa aking pahinang pang-usapan, o ilagay ang <code><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Saklolo|saklolo]]<nowiki>}}</nowiki></code> sa iyong pahinang pang-usapan at isang Wikipedista ang madaling lalabas upang sagutin ang iyong mga tanong. Huwag rin ninyo pong makalimutang [[Wikipedia:Talaang pampanauhin para sa mga bagong tagagamit|lumagda sa ating talaang pampanauhin (''guestbook'')]]. Muli, mabuhay!{{#if:|<br><br><br>{{#ifeq:|di-kilala|Kami ay totoong nagpapasalamat nang higit dahil sa iyong mga naiiambag. Ngunit mariing hinihikayat ka naming [[Special:Userlogin/signup|gumawa ng isang panagutan]] upang: #madali ka naming makilala at hindi mapagkamalang ibang Wikipedista. #makapili ng sariling pangalan o palayaw at lagda. #mabago mo ang mga pahinang medyong sinanggalang. #kilalanin ang mga boto. #maitago ang iyong direksyong IP, at mapanatili ang iyong paglilihim. Muli, salamat, at mariin ka pa rin naming hinihikayat na [[Special:Userlogin/signup|gumawa ng isang panagutang pampatnugot]] para sa kabutihan ng Wikipedia, ng sarili mo, at ng lahat.}}{{#ifeq:|bandalo|Ang iyong mga pagbabago sa mga pahina namin ay hindi nakakabuti sa kalidad nito. Sa kabaliktaran, sinisira nito ang ganda ng mga artikulo, ang misyon ng Wikipedia, at ang wikang Tagalog.<br><br>Kami, ang Wikipedia, ay naglalayong tulungan ang buong mundo at ang wikang Tagalog sa pagpapalaganap ng malayang Tagalog na kaalaman sa buong mundo, ngunit nagmumungkang pinipigilan mo ang aming dalisay na layunin. Binabalaan ka ng pamayanan, at hinihikayat na magbago ng iyong sarili, at ng mga artikulo para sa kabutihan ng lahat. Upang makapagbigay ng malayang daan sa kaalaman sa buong mundo, sana tulungan mo kami sa aming huwad na layunin.<br><br><span style="color: #0000FF; font-weight: bold;">Kung magpapatuloy pa rin ang iyong mga pagbabagong nakaaapekto sa kalidad ng mga artikulo, maaaring mapilitan kaming pigilan ka, na maaaring humantong sa pagharang sa iyo. Maaari kaming tumulong sa iyo upang maging ganap kang katanggap-tanggap na Wikipedista kung susundin mo ang aming payo. Salamat sa iyong pagdinig sa aming kahilingan.</span>}}{{#ifeq:|bandalo-di-kilala|Ang iyong mga pagbabago sa mga pahina namin ay hindi nakakabuti sa kalidad nito. Sa kabaliktaran, sinisira nito ang ganda ng mga artikulo, ang misyon ng Wikipedia, at ang wikang Tagalog.<br><br>Kami, ang Wikipedia, ay naglalayong tulungan ang buong mundo at ang wikang Tagalog sa pagpapalaganap ng malayang Tagalog na kaalaman sa buong mundo, ngunit nagmumungkang pinipigilan mo ang aming dalisay na layunin. Binabalaan ka ng pamayanan, at hinihikayat na magbago ng iyong sarili, at ng mga artikulo para sa kabutihan ng lahat. Upang makapagbigay ng malayang daan sa kaalaman sa buong mundo, sana tulungan mo kami sa aming huwad na layunin. Kapagka handa ka nang tumulong sa totoong makakapagpabuting layunin ng Wikipedia, hinihikayat ka naming tumala upang [[Special:Userlogin/signup|makagawa ng isang panagutan pampatnugot]] upang: #madali ka naming makilala at hindi mapagkamalang ibang Wikipedista. #makapili ng sariling pangalan o palayaw at lagda. #mabago mo ang mga pahinang medyong sinanggalang. #kilalanin ang mga boto. #maitago ang iyong direksyong IP, at mapanatili ang iyong paglilihim. Muli, mariin naming hinihingi ang iyong pagtulong at pagtala sa Wikipedia.<br><br><span style="color: #0000FF; font-weight: bold;">Kung magpapatuloy pa rin ang iyong mga pagbabagong nakaaapekto sa kalidad ng mga artikulo, maaaring mapilitan kaming pigilan ka, na maaaring humantong sa pagharang sa iyo. Maaari kaming tumulong sa iyo upang maging ganap kang katanggap-tanggap na Wikipedista kung susundin mo ang aming payo. Salamat sa iyong pagdinig sa aming kahilingan.</span>}}}} ---- {{hlist|[[Image:Crystal_Clear_app_email.png|25px]] [[Wikipedia:Embahada|Ambasada]]|[[Wikipedia:Embahada|Ambasciata]]|[[Wikipedia:Embahada|Ambassad]]|[[Wikipedia:Embahada|Ambassade]]| [[Wikipedia:Embahada|Botschaft]]|[[Wikipedia:Embahada|Embaixada]]|[[Wikipedia:Embahada|Embajada]]|[[Wikipedia:Embahada|Embassy]]|[[Wikipedia:Embahada|大使館]]|style=font-size:85%; font-weight: bold; font-style: italic; text-align: center;}} [[Tagagamit:Lam-ang|Lam-ang]] ([[Usapang tagagamit:Lam-ang|makipag-usap]]) 22:03, 29 Agosto 2019 (UTC) q6cblwzxqqu6j6ud86g1j0y8dkuzr4u Unibersidad ng San Diego 0 292063 2227819 1724451 2026-09-22T23:48:55Z Aubreyjanev 159817 Nagdagdag ng impormasyon na may sanggunian 2227819 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:ShileyCenterUSD.jpg|thumb|Ang Donald P. Shiley Center for Science and Technology, binuksan noong 2003]] Ang '''Unibersidad ng San Diego''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''University of San Diego'', '''USD''') ay isang pribadong unibersidad sa pananaliksik na [[Simbahang Katolika Romana|Katolikong Romano]] sa [[San Diego, California|San Diego]], [[California]], [[Estados Unidos]]. Itinatag noong Hulyo 1949 bilang ang magkahiwalay na ''San Diego College for Women'' at ''San Diego University'', ang mga institusyong akademiko ay pinagsama mula sa sistema ng paaralan ng California upang maging Unibersidad ng San Diego noong 1972. Mula noon, ang unibersidad ay lumaking binubuo ng siyam na paaralang di-gradwado at gradwado. Nagsimula ang kasaysayang ng unibersidad noong 1937 sa layuning magtatag ng mga kolehiyong Katoliko para sa kalalakihan at kababaihan<ref>{{Cite web |title=History of the University of San Diego - University of San Diego |url=https://www.sandiego.edu/about/history.php |access-date=2026-09-22 |website=www.sandiego.edu |language=en}}</ref>. {{coord|format=dms|display=title}} {{Stub|Edukasyon}} [[Kategorya:Mga pamantasan sa Estados Unidos]] mg090ioq7uratll7pj6v670rplyzuoc Pilmograpiya ni Janet Jackson 0 296030 2228078 2205633 2026-09-23T10:43:15Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228078 wikitext text/x-wiki [[File:Numberonestour.jpg|thumb|254px|right|Sa Jackson habang nagtatanghal]] Ang American recording artist at aktres na si [[Janet Jackson]] ay lumitaw sa iba't ibang mga pelikula at palabas sa telebisyon. Sinimulan niya ang kanyang karera bilang isang batang artista sa mga sitcoms na ''[[Good Times]]'', ''[[Diff'rent Strokes]]'', at ''[[Fame (1982 TV series)|Fame]]''. Si Jackson pagkatapos ay lumabas sa kanyang debut film na ''[[Poetic Justice (film)|Poetic Justice]]'' (1993), sa direksyon ni [[John Singleton]]. Inilarawan niya si Justice, na nakaya sa pagpapakamatay ng kanyang ina at kasintahan sa pamamagitan ng pagsusulat ng tula. Nanguna ito sa pagbubukas sa takilya at itinuturing na iconic sa loob ng pop culture. Sa buong dekada, si Jackson ay una nang pinangunahan ang mga pangunahing papel sa ilang mga pelikula, kasama na ang ''[[Jerry Maguire]]'' (1996), ''[[The Matrix]]'' (1999), ''[[Scream 3]]'' (2000), at ''[[X-Men (film)|X-Men]]'' (2000), ngunit hindi nagawang magpatuloy sa paggawa ng pelikula dahil sa salungatan na iskedyul habang naglalakbay. ==Panimula== Sinimulan ni Jackson ang kanyang karera bilang isang batang bida na nagsasagawa ng isang serye ng matatagumpay pagganap sa telebisyon bago pinagbidahan ang mga tampok na pelikula.<ref name="King"/> Sinabi ni Jackson, "I love acting—it was my first love. I had my first job at seven. I got a recording contract when I was 14, so I thought I was going to be an actress."<ref>{{cite web|url=http://gotham-magazine.com/celebrities/articles/in-control|title=Janet Jackson Takes Control|publisher=[[Gotham (magazine)|Gotham]]|work=Greeven Cuomo, Cristina|date=2010|accessdate=August 30, 2014}}</ref> Ayon kay MOrgan, si Jackson ay isang "veteran thespian who also happened to sell more than 100 million records."<ref>{{cite news|title=Janet Jackson & Adam Rodriguez in Before Sunset|work=Morgan, Joan|publisher=[[Essence (magazine)|Essence]]|page=108|date=August 2010}}</ref> Inilagay ni DeMarco Williams si Jackson kasama ang ilang mga bituin ng bata na matagumpay hanggang tumanda bilang isang aktor, kasama sina [[Jodie Foster]], [[Ron Howard]], at [[Drew Barrymore]].<ref>{{cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/interviews/id.1499/title.tatyana-ali-distant-relative|title=Tatyana Ali: Distant Relative|work=[[HipHopDX]]|publisher=Williams, DeMarco|date=February 19, 2010|accessdate=August 25, 2014|archive-date=Agosto 21, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140821030926/http://www.hiphopdx.com/index/interviews/id.1499/title.tatyana-ali-distant-relative|url-status=dead}}</ref> Sinubaybayan ni Ria Nevada ang kanyang pag-arte at kanyang ebolusyon, "from the “girl next door” to sex-goddess, to the strong, powerful woman she is today."<ref name="Nevada">{{cite web|url=http://www.thesnipenews.com/music/concert-reviews/janet-jackson-vancouver/|title=Janet Jackson Vancouver concert review|work=[[Guttersnipe|Guttersnipe Magazine]]|publisher=Nevada, Ria|date=August 26, 2011|accessdate=August 25, 2014}}{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa kanyang karaniwang pag-arte ay mayroon siyang halaga, bilang pagdideklara ni Phillip McCarthy na "$3-million per-picture screen queen."<ref>{{cite web|url=http://www.brisbanetimes.com.au/news/entertainment/no-nipple-talk-for-janet/2008/02/23/1203788206853.html?page=3 |title=No nipple talk for Janet|work=[[Brisbane Times]]|publisher=McCarthy, Phillip|date=February 24, 2008|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Jackson has had three consecutive films open at number one, beginning with her debut role in ''[[Poetic Justice (film)|Poetic Justice]]'', Si Jackson ay nagkaroon ng tatlong magkakasunod na pelikula na binuksan sa numero uno, na nagsisimula sa kanyang debut role sa ''[[Poetic Justice (film)|Poetic Justice]]'', at dalawang karagdagang pelikula ang pumapasok sa top three.<ref>{{cite web|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/audio-janet-jackson-to-release-feedback---debut-single-at-island-def-jam-music-group-impacts-january-7th-58707042.html|title=AUDIO: JANET JACKSON TO RELEASE 'FEEDBACK' - DEBUT SINGLE AT ISLAND DEF JAM MUSIC GROUP, IMPACTS JANUARY 7th|work=[[PRNewswire]]|date=December 13, 2007|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Nagkaroon din siya ng isang minimum ng tatlong magkakasunod na pelikula na nagdebut sa numero uno sa mga tsart ng DVD at Blu-ray, na nagbebenta ng higit sa isa hanggang dalawang milyong kopya sa loob ng kanilang unang linggo.<ref name="Why">{{cite web|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/tyler-perrys-successful-marriage-with-lionsgate-continues-as-tyler-perrys-why-did-i-get-married-captures-the-number-one-spot-on-north-american-dvd-charts-with-two-million-units-sold-57063937.html|title=Tyler Perry's Successful 'Marriage' With Lionsgate Continues as TYLER PERRY'S WHY DID I GET MARRIED? Captures the Number One Spot on North American DVD Charts With Two Million Units Sold|work=[[PRNewswire]]|date=February 21, 2008|accessdate=August 25, 2014}}</ref><ref name="Too">{{cite web|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/lionsgates-tyler-perrys-why-did-i-get-married-too-claims-the-number-one-spot-on-the-dvd-and-blu-ray-charts-with-over-one-million-units-sold-in-north-america-102538149.html |title=LIONSGATE®'s Tyler Perry's Why Did I Get Married Too? Claims the Number One Spot on the DVD and Blu-ray Charts With Over One Million Units Sold in North America|work=[[PRNewswire]]|date=September 9, 2010|accessdate=August 25, 2014}}</ref><ref name="For">{{cite web|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/lionsgates-for-colored-girls-claims-the-number-one-spot-on-the-dvd-sell-through-charts-with-nearly-one-million-units-sold-in-north-america-116417024.html|title=LIONSGATE'S® FOR COLORED GIRLS CLAIMS THE NUMBER ONE SPOT ON THE DVD SELL THROUGH CHARTS WITH NEARLY ONE MILLION UNITS SOLD IN NORTH AMERICA|work=[[PRNewswire]]|date=February 17, 2011|accessdate=August 25, 2014}}</ref> ==Pelikula== {{quote box|align=right|"Si Janet ay royalty. Ito ay isa pang bagay na makakatulungan sa royalty. Si Janet ay tahimik, masipag at halos kung ano negosyong ito."|source=— - Ang prodyuser na si Steve Nicolaides sa paggawa ng pelikula sa Poetic Justice. <ref name="Saint">{{cite web|url=http://www.vibe.com/article/oral-history-tupacs-acting-career-told-through-his-co-stars-and-producers-pt-2| title=Oral History: Tupac's Acting Career Told Through His Co-Stars and Producers (PT. 2)|work=[[Vibe (magazine)|Vibe]]|date=November 17, 2011|accessdate=August 25, 2014}}</ref> |width=300px}} Unang lumabas sa pelikula si Jackson sa ''[[Poetic Justice (film)|Poetic Justice]]'', sa direksyon ni John Singleton. Ang karakter ni Jackson na si Justice, ay nahahanap ang mamahalin matapos ang pagpapakamatay ng kanyang ina at kasintahan, pagsulat ng mga tula upang makayanan ang kanyang sakit.<ref name="Source">{{cite web|url=http://thesource.com/2014/02/14/flashback-friday-the-top-10-hip-hop-love-movies-of-all-time/2/|title=Flashback Friday: The Top 10 Hip Hop Love Movies Of All Time|work=[[The Source (magazine)|The Source]]|date=February 14, 2014|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Ang kanyang interes sa pag-ibig ba si Lucky, ay ginampanan ni [[Tupac Shakur]], itinuturing na "unlikely but effective pairing."<ref>{{cite web|url=http://www.metrotimes.com/detroit/boyz-will-be-boys/Content?oid=2171405|title=Boyz will be boys |work=[[Metro Times]]|publisher=Donadoni, Serena|date=June 27, 2001|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Kahit na pinayuhang lumabas sa isang musikal, inako ni Jackson ang papel niya ito na nagpalabas ng kanyang kahusayan.<ref>{{cite news|title=The Joy of Sex|work=[[Rolling Stone (magazine)|Rolling Stone]]|date=September 16, 1993}}</ref> Inalis siya nito sa pagigin ordinaryong aktresupang magkaroon ng pagganap na "harder exterior and a rougher neck."<ref name="Cintron">{{cite web|url=http://www.hollywood.com/news/movies/56806254/best-acting-performances-by-musicians|title=8 Surprisingly Great Acting Performances by Musicians|work=[[Hollywood.com]]|publisher=Cintron, Christian|date=March 13, 2014|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Binuksan ito nang nasa numero uno, at kanyang "dinomina ang 90′s."<ref name="Source"/> Pinuri ng Picard ang mga tagpo nito, na "captures the sense of desperation felt by a young woman struggling with strong emotions and nowhere to turn."<ref name="Picard">{{cite web|url=http://www.collegian.psu.edu/arts_and_entertainment/article_0dcd0b5e-ae06-5594-b912-485eae276841.html|title='Poetic Justice' has Janet appeal|work=[[The Daily Collegian]]|publisher=Picard, Diane E.|date=July 30, 1993|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Maraming mga kritiko ang itinuring na isang "klasikong" at iconic, bilang karagdagan sa isa sa mga pinaka-kilalang-kilala na debut ng pelikula ng isang musikero.<ref name="Cintron"/> Ginampanan ni Jackson si Propesor Denise Gaines sa ''[[The Nutty Professor II: The Klumps]]'', katambal si[[Eddie Murphy]]. Sinabi ni [[Brian Grazer]], "she's a superstar musician who acts. Getting Janet is a huge coup for us because she doesn't have to do movies, but she wants to do this one."<ref name="Nutty">{{cite web|url=http://www.miss-janet.com/index.phtml?go=nutty2&sub=nutty_ovrvw |title=Miss Janet - International Janet Jackson Fanclub |work=Janet Official Fan Club |accessdate=August 25, 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060515203644/http://www.miss-janet.com/index.phtml?go=nutty2&sub=nutty_ovrvw |archivedate=May 15, 2006 }}</ref> Komento ni Murphy, "I've known for years that she's a good actress. [...] She's a superstar and a really talented woman... It was like 'Wow, I'm with a superstar on the set.'"<ref>{{cite news|title=Eddie Murphy Is The Klump Family In 'Nutty Professor II' Co-Starring Janet Jackson|work=[[Jet (magazine)|Jet]]|date=July 31, 2000}}</ref> Nagbukas ito nang na numrero uno at may $ 175 milyong kita sa buong mundo, at ito ang pinakamalaki sa isang linggo matapos ang pagbubukas sa buong career ni Murphy.<ref name="Nutty"/><ref name="Site">{{cite web|url=http://janet-jackson.com/bio.html |title=Janet-Jackson.com Bio |work=Janet-Jackson.com |date=2001 |accessdate=August 25, 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030421143417/http://janet-jackson.com/bio.html |archivedate=April 21, 2003 }}</ref> Tumanggap si Jackson ng papuri sa mga kritiko para sa kanyang pagganap. Sinabi ni Melissa Marschheuser ng ''[[Orlando Sentinel|The Sentinel]]'' na "ginampanan niya ang perpektong papel", habang pinuri siya ni Variety na "hindi mapanghimok na panghihimok."<ref>{{cite web|url=http://articles.orlandosentinel.com/2000-08-04/entertainment/0008030478_1_nutty-professor-ii-buddy-love-klump|title=The Nutty Professor Ii: The Klumps|work=[[Orlando Sentinel]]|publisher=Marschheuser, Melissa|date=August 4, 2000|accessdate=August 25, 2014|archive-date=Pebrero 25, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225213032/http://articles.orlandosentinel.com/2000-08-04/entertainment/0008030478_1_nutty-professor-ii-buddy-love-klump|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://variety.com/2000/film/reviews/the-nutty-professor-ii-the-klumps-1200463259/|title=Review: 'The Nutty Professor II: The Klumps'|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=Leydon, Joe|date=July 27, 2000|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Si Jackson ay gumanap na Dr. Patricia Agnew sa kanyang ikatlong pelikula, ''[[Why Did I Get Married?]]''.<ref name="Why"/> Inilarawan ni Patrick Huguenin ang kanyang papel bilang "a picture-perfect (but emotionally scarred) romance psychologist who corrals her now-married college friends into an annual retreat."<ref>{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/tv-movies/married-couple-trouble-article-1.231571|title='Why Did I Get Married?' has couple trouble|work=[[NY Daily News]]|publisher=Huguenin, Patrick|date=October 12, 2007|accessdate=August 25, 2014}}</ref> An ''[[Variety (magazine)|Variety]]'' kinonsiderang ang presensya sa pelikula ang siyang nagsiguro sa pagiging matagumpay nito.<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2007/film/reviews/tyler-perry-s-why-did-i-get-married-1200555369/ |title=Review: 'Tyler Perry's Why Did I Get Married?'|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=Scheib, Ronnie|date=October 12, 2007|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Binuksan nito nang nasa numero uno, na halos $ 60 milyon sa buong mundo.<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0906108/|title=Why Did I Get Married? (2007) - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Siya rin ang gumanap sa ''[[Why Did I Get Married Too?]]'', kun saan ang kanyang karakter ay "demurely clothed, deeply sentient, highly respected psychologist."<ref name="Too"/><ref>{{cite web|url=http://www.boston.com/ae/movies/articles/2007/10/13/married_is_involving_if_not_blissful/|title='Married' is involving, if not blissful|work=[[Boston.com]]|publisher=Morris, Wesley|date=October 13, 2007|accessdate=August 25, 2014|archive-date=Nobiyembre 29, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129112028/http://www.boston.com/ae/movies/articles/2007/10/13/married_is_involving_if_not_blissful/|url-status=dead}}</ref> Binuksan naman ito na nasa ikalawang pwesto, na may humigit-kumulang $ 60 milyon.<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1391137/?ref_=ttawd_awd_tt|title=Why Did I Get Married Too? (2010) - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Ang isang pangatlong sequel nito, ang ''Why Did I Get Married Again?'', ay ginampanan ni Jackson bilang love interes ni [[Dwayne "The Rock" Johnson]].<ref>{{cite web|url=http://articles.mcall.com/2010-09-08/entertainment/mc-movie-column-0909-20100908_1_dwayne-johnson-maggie-grace-bullitt|title=Dwayne Johnson back to action in 'Faster'|work=[[The Morning Call]]|publisher=Longsdorf, Amy|date=September 8, 2010|accessdate=August 25, 2014|archive-date=Disyembre 2, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141202055521/http://articles.mcall.com/2010-09-08/entertainment/mc-movie-column-0909-20100908_1_dwayne-johnson-maggie-grace-bullitt|url-status=dead}}</ref> Si Jackson pagkatapos ay gumanap sa drama na ''[[For Colored Girls]]'', isang pagsasapelikula ng dula sa entablado ng ''For Colored Girls Who Have Considered Suicide / When the Rainbow Is Enuf''. Inilarawan niya si Joanna, isang nakasasakit na fashion editor. <ref>{{cite web|url=http://www.playbill.com/news/article/stage-to-screens-for-colored-girls-reaches-the-silver-screen-173290|title=STAGE TO SCREENS: "For Colored Girls" Reaches the Silver Screen|work=[[Playbill.com]]|publisher=Haun, Harry|date=November 5, 2010|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Nag-debut ito sa numero tatlo, na may isang paggamit ng halos $ 40 milyon.<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1405500/|title=For Colored Girls (2010) - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Noong 2011, pumasok si Jackson sa isang deal sa produksiyon sa [[Lionsgate]], sa pakikipagtulungan sa kanyang kumpanya na ''JDJ Entertainment''.<ref name="Lionsgate">{{cite web|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/lionsgate-announces-production-agreement-with-janet-jacksons-jdj-entertainment-118096969.html|title=LIONSGATE® ANNOUNCES PRODUCTION AGREEMENT WITH JANET JACKSON'S JDJ ENTERTAINMENT |work=[[PRNewswire]]|date=March 16, 2011|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Sinabi ni Michael Paseornek, "She is a powerful on-screen presence, with a vast audience, and we believe she will be an equally powerful presence behind the scenes."<ref name="Lionsgate"/> Nais ni Jackson na ituloy ang mga pelikula na "a lot of energy," nagsasabi siyang, "I love [[action film]]s, I love [[Sci-Fi]]."<ref>{{cite web|url=http://thatgrapejuice.net/2012/05/grape-juice-interviews-janet-jackson/|title=That Grape Juice Interviews Janet Jackson|work=ThatGrapeJuice.net|date=May 14, 2012|accessdate=August 25, 2014}}</ref> ==Telebisyon== Itinuturing si Jackson na isang kilalang pangalan sa mga tahanan at mga nangungunang mga pagganap sa maraming mga sitcom bilang Penny Woods sa ''[[Good Times]]'' at bilang Charlene Duprey on ''[[Diff'rent Strokes]]''.<ref name="King">{{cite web|url=http://www.oprah.com/oprahradio/ActressSinger-Janet-Jackson |title=Actress/Singer Janet Jackson |work=[[Oprah.com]] |publisher=King, Gayle |date=2007 |accessdate=August 25, 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130429223927/http://www.oprah.com/oprahradio/ActressSinger-Janet-Jackson |archivedate=April 29, 2013 }}</ref> Ang papel ni Jackson sa naunang sitcom ay isang karakter na biktima ng pang-aabuso sa bata.<ref>{{cite web|url=http://onlineathens.com/stories/061907/opinion_20070619011.shtml|title=Johnson: 'House of Payne' has plenty of time to prove the critics wrong|work=[[OnlineAthens]]|publisher=Johnson, Jessica|date=2007|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Si Jackson pagkatapos ay gumanap sa ika-apat na season ng ''[[Fame (1982 TV series)|Fame]]'', na ginampanan ni Cleo Hewitt.<ref name="Prime"/><ref>{{cite web|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/fame---the-musical-world-renowned-for-its-energy-and-passion-opens-april-27-at-music-hall-in-detroit-75202742.html|title=Fame - The Musical World Renowned for Its Energy and Passion Opens April 27 at Music Hall in Detroit|work=[[PRNewswire]]|date=2010|accessdate=August 30, 2014}}</ref> Nagpakita rin siya sa ''[[A New Kind of Family]]'' at ''[[The Love Boat]]''. Sa mga nauna niyang pagganap, ang fashion at hairstyle ni Jackson ay itinuturing na nag-impluwensya sa mga dalagitang batang babae, na iniulat na tularan ang kanyang hitsura.<ref name="Shepherd">{{cite web|url=http://style.mtv.com/2013/05/16/janet-jackson-style-icon/|title=Style Icon: Janet Jackson - MTV Style|work=MTV News|date=May 16, 2013|accessdate=August 30, 2014|archive-date=Septiyembre 12, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912102254/http://style.mtv.com/2013/05/16/janet-jackson-style-icon/|url-status=dead}}</ref> Noong Abril 2004, nag-host at nagsagawa si Jackson ng pitong mga sketch sa ''[[Saturday Night Live]]'', na ilan sa mga niloko ang kanyang [[Super Bowl XXXVIII halftime show controversy|Super Bowl halftime show incident]].<ref name="Neil"/> Kasama sa mga sketch ang "Cork Soakers" kasama si [[Jimmy Fallon]], "Brian Fellow's Safari Planet" kasama si [[Tracy Morgan]], at "[[Dick Cheney|Cheney]] and [[Condoleezza Rice]]" kasama si [[Darrell Hammond]].<ref>{{cite web|url=http://snltranscripts.jt.org/03/03q.phtml|title=SNL Transcripts: Janet Jackson: 04/10/04|work=SNLTranscripts|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Lumabas din siya sa "[[All Nite (Don't Stop)]]" at "Strawberry Bounce".<ref>{{cite web |author=TV.com |url=http://www.tv.com/shows/saturday-night-live/janet-jackson-313863/ |title=Saturday Night Live - Season 29, Episode 17: Janet Jackson |publisher=TV.com |date=2005-07-07 |accessdate=2013-11-17 |archive-date=2013-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131028021745/http://www.tv.com/shows/saturday-night-live/janet-jackson-313863/ |url-status=dead }}</ref> Komento ni [[Tina Fey]], "She's another one who's been acting since she was 10."<ref>{{cite web|url=http://www.blackfilm.com/20040423/features/tinafey.shtml|title=Mean Girls: An Interview with Tina Fey|work=BlackFilm.com|date=April 23, 2004|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Itinuring ni [[Neil Cavuto]] ang pagkakamaili ay ginawa niyang isang "genuinely fun bit, actually several bits, on the comedy show," dag pa niya, "Janet did a lot to rehabilitate her image that night."<ref name="Neil">{{cite web|url=http://www.foxnews.com/story/2004/04/12/change-is-good/|title=Change Is Good - Fox News|work=[[Fox News]]|publisher=Cavuto, Neil|date=April 12, 2004|accessdate=August 25, 2014|archive-date=Disyembre 31, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231105440/http://www.foxnews.com/story/2004/04/12/change-is-good/|url-status=dead}}</ref> Ilang buwan pa, nagpakita siya sa ''[[Will & Grace]]'' sa episode na "[[Back Up, Dancer]]".<ref name="Prime">{{cite web|url=http://www.foxnews.com/story/2004/08/10/janet-jackson-returns-to-prime-time/|title=Janet Jackson Returns to Prime-Time|work=[[Fox News]]|date=August 10, 2004|accessdate=August 25, 2014|archive-date=Disyembre 31, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231105445/http://www.foxnews.com/story/2004/08/10/janet-jackson-returns-to-prime-time/|url-status=dead}}</ref> Ginampanan niya ang sarili, habang si Jack McFarland ay nag-audition upang maging isa sa kanyang mga mananayaw.<ref name="Prime"/> Niranggo ng ''[[Entertainment Weekly]]'' si Jackson bilang isa sa mga pinaka-hindi malilimutang panauhin ng mga bituin, at kanyang sinabi, "she makes a fabulous entrance and departs with her dignity intact."<ref name="EW">{{cite web|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,1178295,00.html|title=Memorable ''Will & Grace'' guest stars: Janet Jackson|work=[[Entertainment Weekly]]|date=March 30, 2006|accessdate=August 25, 2014|archive-date=Nobiyembre 29, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129035129/http://www.ew.com/ew/article/0,,1178295,00.html|url-status=dead}}</ref> ==Iba pang mga proyekto== Inalok si Jackson para sa iba't ibang mga pelikula na hindi niya nagawang maipagpatuloy na magawa o kanyang tinaggihan. Siya ay ikinonsidera para sa pangunahing papel sa musikal na ''[[Kiss of the Spider Woman (musical)|Kiss of the Spider Woman]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1994/11/04/theater/on-stage-and-off.html|title=On Stage, and Off |work=[[New York Times]]|publisher=McNeil Gr, Donald G|date=September 4, 2004|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Nilapitan din siya para sa muling paggawa ng ''[[A Star Is Born (1954 film)|A Star Is Born]]'', kasunod ng paglabas ng kanyang album na ''[[janet.]]''<ref>{{cite news|title=Poetic Justice Out On Video, Mega Sales|work=Janet UK Magazine: Volume 1, Issue 1|page=1|date=1994}}</ref> Si Jackson ay naging interesado sa pagganap kay [[Dorothy Dandridge]] sa isang film biopic, kakompetisyon si [[Whitney Houston]] at iba't ibang mga artista.<ref name="Pond">{{cite news|title=Janet|work=[[Us Magazine]]|publisher=Pond, Steve|date=November 1995}}</ref> Siya ay unang nasangkot sa unang pauusap nito na tularan din si Dandridge sa kanyang "[[Twenty Foreplay]]" na music video.<ref name="Pond"/><ref>{{cite news|title=Arena Interview|work=[[Arena (magazine)|Arena]]|date=1995}}</ref> Si Jackson ay naunang tinanggap para sa papel ni Marcee Tidwell sa pelikulang Tom Cruise na ''[[Jerry Maguire]]''.<ref>{{cite web|url=http://screencrush.com/jerry-maguire-cast-then-and-now/|title=See the Cast of 'Jerry Maguire' Then and Now|work=[[ScreenCrush]]|date=September 3, 2013|accessdate=September 20, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.contactmusic.com/news/hunt-stages-jerry-maguire-reunion_1100259|title=Hunt Stages Jerry Maguire Reunion|date=April 10, 2009|accessdate=September 20, 2013}}</ref> Ang isang poster na Jackson ay saglit na nakikita sa pelikula patungkol dito.<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0116695/trivia|title=Jerry Maguire (1996) - Trivia - IMDB|year=2010|accessdate=September 20, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kathryneann.com/tag/jerry-maguire/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055611/http://www.kathryneann.com/tag/jerry-maguire/ |url-status=dead |archive-date=September 21, 2013 |title=Jerry Maguire |date=December 26, 2012 |accessdate=September 20, 2013}}</ref> {{multiple image | align = right | image1 = Halle Berry by Gage Skidmore 2.jpg | width1 = 130 | alt1 = | caption1 = | image2 = Keanu Reeves (crop and levels) (cropped).jpg | width2 = 133 | alt2 = | caption2 = | footer = Si Jackson ay napiling gumanap sa papel ni [[Halle Berry]] bilang [[Storm (Marvel Comics)|Storm]] sa ''[[X-Men (film)|X-Men]]'' at kasama si [[Keanu Reeves]] sa ''[[The Matrix]]''. }} Si Jackson ay napiling gumanap sa papel ''[[The Matrix]]'' kasama si [[Keanu Reeves]], ngunit hindi natanggap dahil sa paglilibot.<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0116695/trivia|title=Jerry Maguire (1996) - Trivia - IMDB|year=2010|accessdate=September 20, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kathryneann.com/tag/jerry-maguire/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055611/http://www.kathryneann.com/tag/jerry-maguire/ |url-status=dead |archive-date=September 21, 2013 |title=Jerry Maguire |date=December 26, 2012 |accessdate=September 20, 2013}}</ref> Siya ay unang inalok bilang [[Trinity (The Matrix)|Trinity]], ang love interest ng karakter ni Reeve na si [[Neo (The Matrix)|Neo]], sa buong pelikula at mga sumunod nito.<ref>{{cite web|url=http://screencrush.com/the-matrix-then-and-now/|title=See the Cast of 'The Matrix' Then and Now|work=[[ScreenCrush]]|publisher=Hayes, Britt|date=February 2, 2010|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Si Jackson inalogk din bilang Storm sa ''[[X-Men (film)|X-Men]]'' franchise, at ipinakita ang set ng pelikula ng mga direktor nito ilang sandali bago ang paggawa ng pelikula.<ref name="Xmen">{{cite news|title=Total Request Live: Season 18, Episode 24|work=[[Total Request Live]]|date=February 26, 2008}}</ref> Gayunpaman, kailangan niyang tanggihan ito dahil sa salungatan ng iskedyul niya habang nagto-tour, at ang papel ay ibinigay kay [[Halle Berry]].<ref name="Xmen"/> Tumanggi din si Jackson sa mga lead role sa horror film na ''[[Scream 3]]' at komedyanng ''[[Head of State (2003 film)|Head of State]]'' dahil sa salungatan ng iskedyul.<ref>{{cite web|url=http://www.dotmusic.com/artists/JanetJackson/biography.asp |title=Artist Biography |work=[[Dotmusic]] |date=2001 |accessdate=August 25, 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20010629103357/http://www.dotmusic.com/artists/JanetJackson/biography.asp |archivedate=June 29, 2001}}</ref><ref>{{cite web|url=http://blackfilm.com/20030321/features/chrisrock.shtml|title=Head of State : An Interview with Director/Actor Chris Rock|work=BlackFilm.com|publisher=Morales, Wilson|date=March 21, 2003|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Siya rin ay unang hiningan na magbigay ng mga singing vocals para kay Catherine Zeta-Jones sa musikal na komedya, ''[[Chicago (2002 film)|Chicago]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.aparchive.com/metadata/Entertainment-Review-2002/b87e00fe4dbab68bc575e2b564dfcb7a?query=CELEBRITY+NEWS&current=12&orderBy=Relevance&hits=166&referrer=search&search=%2Fsearch%3Fquery%3DCELEBRITY%2520NEWS%26allFilters%3DBritney%2520Spears%3APeople&allFilters=Britney+Spears%3APeople&productType=IncludedProducts&page=1&b=dfcb7a|title=Entertainment Review 2002|work=[[Associated Press]]|location=Catherine Zeta Jones steps out to open {{sic|musicial|expected=musical}} in LA|date=November 12, 2002|accessdate=September 1, 2014}}</ref> Si Jackson ay inihayag na gaganap na [[Lena Horne]] sa isang dalawang oras na biopic sa telebisyon para sa [[American Broadcasting Company|ABC]].<ref>{{cite web|url=http://www.contactmusic.com/news-article/janet-jackson-to-play-lena-horne|title=Janet Jackson To Play Lena Horne|work=[[Contact Music]]|date=September 4, 2003|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Ito ay dapat ididirekta nina [[Neil Meron]] at [[Craig Zadan]], kasama ang Jackson na nagsisilbing executive producer nito.<ref name="Variety">{{cite web|url=https://variety.com/2004/scene/news/lena-horne-zaps-janet-1117900643/|title=Lena Horne zaps Janet|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=Adalian, Josef|date=February 23, 2004|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Gayunpaman, napilitan siyang magbitiw kasunod ng kanyang [Super Bowl XXXVIII halftime show controversy|Super Bowl halftime show]], na nagpapakita ng kontrobersya, bilang karagdagan si Horne ay tumanggi sa kanyang pakikilahok pagkatapos ng insidente.<ref name="Variety"/> Sinabi ng isang executive ng ABC, "Nakakalungkot na nangyari ito. Ito ay isang perpektong match."<ref name="Variety"/> Para kay Jackson "I just wish she would have taken a little more time to think about it. I'm sure she faced adversity in her career at <br>some point as well."<ref>{{cite news|title=Distraction Jackson|work=[[Genre (magazine)|Genre]]|publisher=Kalkhoff, Matt|date=October 2004}}</ref> Noong Agosto 2004, pinangunahan ng direktor na si [[Betty Thomas]] si Jackson na magbida sa isang muling paggawa ng ''[[Valley of the Dolls]]'', kahit na ang pelikula ay hindi kailanman nagbunga.<ref>{{cite web|url=http://www.contactmusic.com/news-article/janet-eyes-valley-of-the-dolls-role|title=Janet Eyes Valley Of The Dolls Role|work=[[Contact Music]]|date=August 5, 2004|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Si Jackson nilapitan upang gumanap sa musikal na ''[[Bombay Dreams]]'', ngunit tinanggihan niya ito.<ref>{{cite web|url=http://www.contactmusic.com/news-article/janet-jackson-for-broadway|title=Janet Jackson For Broadway|work=[[Contact Music]]|date=July 13, 2004|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Ikinonsidera rin siya para sa papel na Juliet sa isang potensyal na pagganap sa ''[[Romeo and Juliet]]'' na ipoprodus ni [[Eddie Murphy]], na gaganap na ama ni Romeo.<ref>{{cite web|url=http://news.sky.com/story/290554/j-lo-plans-an-ex-rated-party|title=J.Lo Plans An Ex-Rated Party|work=[[Sky News]]|date=August 16, 2004|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Nang sumunod na taon, si Jackson ay nauna nang inalok bilang [[White Witch]] sa isang nakaplanong [[Hollywood]] adaption ng ''[[The Lion, the Witch and the Wardrobe]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/andrew-adamson-the-man-bringing-narnia-to-the-big-screen-517718.html|title=Andrew Adamson: The man bringing Narnia to the big screen|work=[[The Independent]]|publisher=Applebaum, Stephen|date=December 2, 2005|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Sinubukan rin ni [[Tyler Perry]] na gumanap si Jackson sa ''[[Madea's Family Reunion]]'', bagaman tinanggihan niya ang bahaging ito.<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0906108/trivia?ref_=tt_trv_trv|title=Why Did I Get Married? (2007) - Trivia - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 25, 2014}}</ref> Inalok ni [[Lee Daniels]] si Jackson upang gumanap sa ''[[Tennessee (film)|Tennessee]]'' at hiniling na taasan ang kanyang timbangpara sa papel, na humahantong sa matinding pagsusuri ng media.<ref name="Daniels">{{cite web|url=http://www.womenforchange.info/2009/06/lee-daniels-explains-why-mariah-got-the-role-meant-for-janet-jackson/|title=Lee Daniels Explains Why 'Mariah Got The Role Meant for Janet Jackson'|work=WomenForChange.info|date=June 14, 2009|accessdate=August 25, 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921053508/http://www.womenforchange.info/2009/06/lee-daniels-explains-why-mariah-got-the-role-meant-for-janet-jackson/|archivedate=September 21, 2013}}</ref> Gayunpaman, tinanggihan niya ito bago pa man magkaroon ng pondo upang maitaguyod ang kanyang album na ''[[20 Y.O.]]'', na una nang ibinigay kay [[Mariah Carey]] ang bahagi.<ref name="Daniels"/> Sa promosyon para sa kanyang paparating na [[Rock Witchu Tour]], binuo ni Jackson ang isang potensyal na serye ng realidad para sa MTV, na nagpapahiwatig ng kanyang pakikipag-ugnay sa network matapos na mai-blacklist mula sa iba't ibang mga channel ang musika niya at ng mga istasyon ng radyo sa loob ng maraming taon, dahil sa mga multa patungkol sa kanyang [[Super Bowl XXXVIII halftime show controversy|Super Bowl halftime show incident]].<ref name="Schneider">{{cite web|url=https://variety.com/2008/music/news/janet-jackson-keeps-it-real-for-mtv-1117987717/|title=Janet Jackson, MTV Team Up For Reality Music Competition|publisher=[[Variety (magazine)|Variety]]|work=Schneider, Michael|date=June 27, 2008|accessdate=July 25, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/culture/news/nipple-ripples-10-years-of-fallout-from-janet-jacksons-halftime-show-20140130|title=Nipple Ripples: 10 Years of Fallout From Janet Jackson's Halftime Show|work=Rolling Stone|publisher=Kreps, Daniel|date=January 30, 2014|accessdate=August 30, 2014|archive-date=Enero 31, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140131071220/http://www.rollingstone.com/culture/news/nipple-ripples-10-years-of-fallout-from-janet-jacksons-halftime-show-20140130|url-status=dead}}</ref> Tutulungan ni Jackson ang mga naghahangad na mga performers sa paghahanap ng isang prodigy, habang ito ay nagaganap sa iba't ibang mga lokasyon sa halip na isang studio.<ref name="Schneider"/> Ito ay ginawa ni Jackson, Kenneth Crear, at [[Dave Broome]], ngunit hindi ito ipinalabas.<ref name="Schneider"/><ref>{{cite web|url=http://www.prodigycasting.com/ |title=Janet Jackson's Prodigy - JANET JACKSON'S PRODIGY |publisher=Prodigy Casting |date=June 27, 2008 |accessdate=July 25, 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080706214659/http://www.prodigycasting.com/ |archivedate=July 6, 2008}}</ref> Noong 2012, tinanggihan niya ang mga posisyon sa paghusga sa ''[[American Idol]]'' at ''[[The X Factor]]''.<ref>{{cite web|url=https://celebrity.yahoo.com/news/janet-officially-declines-x-factor-gig-165700234.html|title=Janet Officially Declines 'X Factor' Gig|publisher=[[Yahoo News]]|date=March 1, 2012|accessdate=July 25, 2014|archive-date=Nobiyembre 29, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129075529/https://celebrity.yahoo.com/news/janet-officially-declines-x-factor-gig-165700234.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://insidetv.ew.com/2012/07/21/american-idol-judges/|title='American Idol' judges update: Mariah Carey edges closer to deal|publisher=[[Entertainment Weekly]]|date=July 21, 2012|accessdate=July 25, 2014}}{{Dead link|date=Hunyo 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ihinayag rin ni Jackson na gagawa ito ng isang dokumentaryo na ''Truth'', kasunod ng buhay ng maraming taong [[transgender]].<ref name="Truth">{{cite web|url=http://www.advocate.com/arts-entertainment/film/2012/06/04/janet-jackson-producing-documentary-about-transgender-people|title=Janet Jackson Producing Documentary About Transgender People|work=[[The Advocate (LGBT magazine)|The Advocate]]|date=June 4, 2012|accessdate=August 25, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.papermag.com/2010/03/reality_bites_laverne_cox.php|title=PAPERMAG: Reality Bites: Laverne Cox|work=[[Paper (magazine)|Paper]]|date=March 23, 2010|accessdate=August 25, 2014}}</ref> == Pilmograpiya== === Mga pelikula === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center;" |- ! rowspan="2" scope="col" | Taon ! rowspan="2" scope="col" style="width: 20em;" | Pamagat ! rowspan="2" scope="col" style="width: 17em;" | Papel ! rowspan="2" scope="col" style="width: 17em;" | (Mga) direktor ! scope="col" style="width: 6em;" | Badget ! scope="col" style="width: 6em;" | Box office<!-- This is for worldwide box office gross only --> ! rowspan="2" scope="col" style="width: 2em;" class="unsortable" | Ref |- class="unsortable" ! colspan="2" class="unsortable" | USD$ Worldwide |- ! scope="row" | 1993 | ''[[Poetic Justice (film)|Poetic Justice]]'' | Justice | [[John Singleton]] | $14 million | $27.5 million | <ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0107840/?ref_=nm_aiv_t4|title=Poetic Justice (1993) - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" | 2000 | ''[[Nutty Professor II: The Klumps]]'' | Professor Denise Gaines | [[Peter Segal]] | $65 million | $175 million | <ref name="Site"/><ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0144528/?ref_=_29|title=Nutty Professor II: The Klumps (2000) - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" | 2007 | ''[[Why Did I Get Married?]]'' | Dr. Patricia Agnew | [[Tyler Perry]] | $15 million | $55.9 million | <ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0906108/?ref_=nm_tv_tt_2|title=Why Did I Get Married? (2007) - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=whydidigetmarried.htm|title=Tyler Perry's Why Did I Get Married? (2007) - Box Office Mojo|work=[[Box Office Mojo]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" | 2010 | ''[[Why Did I Get Married Too?]]'' | Dr. Patricia Agnew | [[Tyler Perry]] | $20 million | $60.7 million | <ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1391137/?ref_=nm_aiv_t3|title=Why Did I Get Married Too? (2010) - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=whydidigetmarriedtoo.htm|title=Tyler Perry's Why Did I Get Married Too? (2010) - Box Office Mojo|work=[[Box Office Mojo]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" | 2010 | ''[[For Colored Girls]]'' | Joanna / Red | [[Tyler Perry]] | $19 million | $37.7 million | <ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1405500/?ref_=nm_flmg_act_1|title=For Colored Girls (2010) - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |} ===Telebisyon=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center;" |- ! scope="col" scope="col" | Taon ! scope="col" scope="col" style="width: 20em;" | Pamagat ! scope="col" scope="col" style="width: 14em;" | Papel ! scope="col" scope="col" style="width: 14em;" | Mga lumikha ! scope="col" style="width: 20em;" class="unsortable" | Episodes ! scope="col" style="width: 2em;" class="unsortable" | Ref |- ! scope="row" | 1975 | ''[[Cher (TV series)|Cher]]'' | Bilang siya | [[George Schlatter]] | 1 episode (Season 1, Episode 6) | <ref>{{cite web|url=http://www.tv.com/shows/cher/show-6-190354/|title=Archive copy|access-date=2020-04-03|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406104555/http://www.tv.com/shows/cher/show-6-190354/|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | 1976–77 | ''[[The Jacksons (TV series)|The Jacksons]]'' | Bilang siya | | 12 episodes | |- ! scope="row" | 1977–78 | ''[[Good Times]]'' | Penny Woods | [[Eric Monte]] & [[Mike Evans (actor)|Mike Evans]] | 48 episodes | <ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/character/ch0021596/?ref_=ttfc_fc_cl_t8|title=Millicent 'Penny' Gordon (Character)|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014|archive-date=June 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610113015/http://www.imdb.com/character/ch0021596/?ref_=ttfc_fc_cl_t8|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | 1979 | ''[[A New Kind of Family]]'' | Jojo Ashton | [[Robert Illes|Bob Illes]] & [[James R. Stein]] | 3 episodes | <ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0078664/?ref_=nm_flmg_act_12|title=A New Kind of Family (TV Series 1979–1980) - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" | 1980–84 | ''[[Diff'rent Strokes]]'' | Charlene Duprey | Jeff Harris & [[Bernie Kukoff]] | 10 episodes | <ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0077003/fullcredits?ref_=tt_cl_sm#cast|title=Diff'rent Strokes (TV Series 1978–1986) - Full Cast & Crew - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" | 1984–85 | ''[[Fame (1982 TV series)|Fame]]'' | Cleo Hewitt | Christopher Gore | 7 episodes | <ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/character/ch0204515/?ref_=nm_flmg_act_8|title=Cleo Hewitt (Character)|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014|archive-date=Hunyo 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610113120/http://www.imdb.com/character/ch0204515/?ref_=nm_flmg_act_8|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | 1985 | ''[[The Love Boat]]'' | Delia Parks | Jeraldine Saunders | 2 episodes | <ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0075529/?ref_=nm_flmg_act_9|title=The Love Boat (TV Series 1977–1987) - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" | 1989 | [[Rhythm Nation 1814|''Rhythm Nation 1814'' Film]] | Bilang siya | Janet Jackson & [[Dominic Sena]] | Televised short film / musical | <ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0239142/?ref_=nm_knf_t4|title= Rhythm Nation 1814 (1990) - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Saturday Night Live]]'' | Bilang siya | [[Beth McCarthy-Miller]] | Host and musical guest; seven sketches (Season 29, episode 17) | <ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0694855/|title="Saturday Night Live" Janet Jackson (TV Episode 2004) - IMDb|work=[[IMDb]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Will & Grace]]'' | Bilang siya | [[David Kohan]] & [[Max Mutchnick]] | "[[Back Up, Dancer]]" (Season 7, episode 2) | <ref name="EW"/> |} ===Mga pag-indorso at palatastas=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center;" |- ! scope="col" | Taon ! scope="col" style="width: 14em;" | Sponsor ! scope="col" style="width: 47em;" | Mga tala ! scope="col" style="width: 2em;" class="unsortable" | Ref |- ! scope="row" | 1984–85 | [[National (brand)|National]] / [[Panasonic]] | * Several Japanese dance ads promoting [[National (brand)|National]] Hi-Fi [[VCR]] * Select ad features remix of "[[Start Anew]]" |<ref name="Halstead">{{cite news|title=Jackson Number Ones|publisher=Halstead, Craig|year=2003}}</ref> |- ! scope="row" | 1990 | [[Japan Airlines]] | * Televised ads for [[Japan Airlines]]' "Image-Up" campaign * Jackson performs "[[Escapade (song)|Escapade]]" and "[[Rhythm Nation]]" * Produced by CEI Productions |<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/?id=Ph7UAAAAMAAJ&dq=janet|title=Look Japan|publisher=Indiana University|accessdate=August 30, 2014|year=1990}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ceihollywood.com/ceiproductions.html|title=CEI - Productions|work=CEIHollywood.com|accessdate=August 30, 2014|archive-date=Septiyembre 2, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140902114128/http://ceihollywood.com/ceiproductions.html|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | 1993 | [[Virgin Records]] | * Promotional ad aired prior to debut of "[[That's the Way Love Goes (Janet Jackson song)|That's the Way Love Goes]]" music video * Jackson introduces dancers from behind camera's lens, including a then-unknown [[Jennifer Lopez]] |<ref>{{cite news|url=http://popcrush.com/jennifer-lopez-things/|title=10 Things You Didn't Know About Jennifer Lopez|work=PopCrush.com|publisher=Maher, Cristin|date=July 24, 2011|accessdate=August 30, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=rco5gDOMBCY|title="That's the Way Love Goes" Promotional Ad|work=Jackson, Janet|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" | 1993–94 | [[KDDI|KDDI TU-KA]] | * Five Japanese ads promoting [[KDDI|KDDI TU-KA]] [[cell phone]]s * Uses "[[Whoops Now/What'll I Do|Whoops Now]]" * Jackson speaks in [[Kansai region|Kansai]] dialect and performs [[Manzai]] in select ad |<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=-VYSrKL76ZY|title=Japanese Cell Phone Commercials|work=[[KDDI]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sJqzok4FAOQ|title=Japanese Cell Phone Commercials|work=[[KDDI]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" | 1998 |[[MTV]] | * Promotional "Dance with Janet" contest for winner to appear on Jackson's [[Velvet Rope Tour]] * Features Jackson as various dancers perform her choreography to exclusive [[mashup (music)|mash-up]] |<ref>{{cite news|url=http://www.tinalandononline.com/resume.shtml |title=Tina Landon Online |publisher=TinaLandonOnline.com |accessdate=August 30, 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040414141300/http://www.tinalandononline.com/resume.shtml |archivedate=April 14, 2004 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wxSLpywEfDc|title=Dance with Janet Ad|work=[[MTV]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" | 1998 |[[HBO]] | * Promotional commercial for [[HBO]] broadcast of [[The Velvet Rope Tour]] |<ref>{{cite news|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/picture-vision-production-janet-the-velvet-rope-beats-the-competition-77112597.html|title=Picture Vision Production 'Janet: The Velvet Rope' Beats the Competition|work=[[PRNewswire]]|date=October 22, 1998|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" | 1998–99 | [[Pepsi]] | * Promotional ad for global [[Pepsi]] campaign * Features promotional single "[[Ask for More]]" * Directed by Peter Smillie in [[Sydney, Australia]] * Alternate versions include Jackson with [[Ricky Martin]] (South America) and [[Aaron Kwok]] (Asia) * Spanish version of "Ask for More" recorded with Ricky Martin |<ref>{{cite news|url=http://www.miss-janet.com/index.phtml?go=pepsi |title=JANET JACKSON IN COMMERCIAL DEBUT FOR PEPSI |work=Janet Official Fan Club |date=1998 |accessdate=August 30, 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060515170638/http://www.miss-janet.com/index.phtml?go=pepsi |archivedate=May 15, 2006 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://miss-janet.com/index.phtml?go=pepsi&sub=commercial&bg=ff6666 |title=JANET JACKSON IN COMMERCIAL DEBUT FOR PEPSI |work=Janet Official Fan Club |date=1998 |accessdate=August 30, 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060502050931/http://miss-janet.com/index.phtml?go=pepsi&sub=commercial&bg=ff6666 |archivedate=May 2, 2006 }}</ref> |- ! scope="row" | 2001 |[[MTV Icon|MTV Icon: Janet Jackson]] | * Three promotional ads for Jackson's inaugural ''[[MTV Icon]]'' tribute * Features conservative families in shock over Jackson's music and videos * Directed by Melissa Silverman, edited by Nathan Byrne |<ref>{{cite news|url=http://vimeo.com/39069849|title=MTV Icon "Janet Jackson"|work=[[Vimeo]]|date=January 2001|accessdate=August 30, 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.melissasilverman.tv/index.php?detectqt=false&left=&linksort=&newssort=&sortcat=&center=archive&vidsort=&right=&photosort=#|title=Melissa Silverman|work=MelissaSilverman.com|date=2001|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" | 2001 |[[Jaguar X-Type]] | * Promotional ad for [[Jaguar X-Type]] aired in Japan and [[All for You Tour]] * Filmed during [[All for You Tour]], sponsored by [[Jaguar (brand)|Jaguar]] and [[Clear Channel Entertainment]] * Directed by [[Dave Meyers (director)|Dave Meyers]] and produced by [[Spike Lee]] |<ref>{{cite news|url=http://idobi.com/news/2001/07/jaguars-xtype-and-janet-jackson-go-on-tour/|title=Jaguar's X-Type And Janet Jackson Go On Tour|work=[[Idobi Radio]]|publisher=Flasco, Lance|date=July 11, 2001|accessdate=August 30, 2014|archive-date=Marso 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194106/http://idobi.com/news/2001/07/jaguars-xtype-and-janet-jackson-go-on-tour/|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | 2002 | [[HBO]] | * Promotional HBO ads for broadcast of [[Janet Jackson - Live In Hawaii|Janet Jackson: Live in Hawaii]] * Features [[All for You Tour]] footage * Second ad features new footage and "Aloha" greeting |<ref>{{cite news|url=https://www.youtube.com/watch?v=aleldwm0w_8|title=Live in Hawaii HBO Ad|work=[[HBO]]|date=2001|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" | 2004 |[[CBS]] | * Promotional ad for [[Super Bowl XXXVIII halftime show controversy|Super Bowl XXXVIII halftime show]] * Aired during [[Fox NFL Sunday]] pregame show and prior to halftime show |<ref>{{cite news|url=http://repertoire.bmi.com/title.asp?blnWriter=True&blnPublisher=True&blnArtist=True&keyID=0&ShowNbr=407400000&ShowSeqNbr=7&querytype=WorkID|archive-url=https://archive.today/20141121082455/http://repertoire.bmi.com/title.asp?blnWriter=True&blnPublisher=True&blnArtist=True&keyID=0&ShowNbr=407400000&ShowSeqNbr=7&querytype=WorkID|url-status=dead|archive-date=November 21, 2014|title=BMI - Repertoire Search|work=[[Broadcast Music, Inc.|BMI]]|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" | 2004 |[[Black Entertainment Television|BET]] | * Series of ten ads for February's "History: Pass It On" campaign * Won silver Telly Award in Education category |<ref>{{cite news|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/bet-shines-bright-with-black-history-month-programming-58884332.html|title=BET Shines Bright With Black History Month Programming|work=[[PRNewswire]]|date=January 9, 2004|accessdate=August 30, 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/janet-jackson-featured-in-10-part-vignette-series-on-bet-network-for-black-history-month-58851462.html|title=Janet Jackson Featured in 10-Part Vignette Series on BET Network for Black History Month|work=[[PRNewswire]]|date=February 5, 2004|accessdate=August 30, 2014}}</ref><br><ref>{{cite web|url=http://www.d-word.com/people/LG|title=The D-Word|publisher=D-Word.com|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" | 2008 |[[MTV]] | * Five ads shown during [[MTV]]'s "Spankin' New Ladies Week" * Parodies of ''[[My Super Sweet Sixteen]]'', ''[[The Real World]]'', ''[[Making the Band 4]]'', ''[[A Shot at Love with Tila Tequila]]'', and ''[[Rob & Big]]'' * Jackson's first appearance on MTV in six years, following blacklisting from various networks due to the aftermath of her [[Super Bowl XXXVIII halftime show controversy|Super Bowl XXXVIII halftime incident]] * Filmed at [[Paramount Pictures]] in [[Los Angeles]] * Directed by [[Joel Schumacher]], edited by Tim Kafalas |<ref>{{cite news|url=http://www.shereeshu.com/promos/janet-jackson-02.php|title=sheree shu : producer|work=Shereeshu.com|date=2008|accessdate=August 30, 2014|archive-date=Nobiyembre 29, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129101148/http://www.shereeshu.com/promos/janet-jackson-02.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.newnownext.com/janet-jackson-spoofs-super-sweet-sixteen-and-brooke-from-real-world/02/2008/|title=Janet Jackson Spoofs Super Sweet Sixteen and Brooke from Real World|work=[[Logo TV]]|date=February 28, 2008|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" | 2008 |[[LOGO (TV channel)|LOGO]] | * Anti-hate public service announcement for [[Murder of Larry King|Lawrence King]] |<ref>{{cite news|url=http://www.towleroad.com/2008/03/logo-airs-celeb.html|title=LOGO Airs Celebrity PSA Response to Lawrence King Murder|work=[[LOGO (TV channel)|LOGO]]|date=March 10, 2008|accessdate=August 30, 2014|archive-date=Marso 31, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150331145538/http://www.towleroad.com/2008/03/logo-airs-celeb.html|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | 2008 |[[Nivea|Nivea Cosmetics]] | * [[Nivea]] ad promoting "Natural Tone" lotion * Uses "[[Rock With U (Janet Jackson song)|Rock With U]]" in sponsor of Jackson's [[Rock Witchu Tour]] * Does not feature Jackson |<ref>{{cite news|url=http://niveausa.com/highlights/local_highlight/local_naturaltonevideng |title=WATCH THE NATURAL TONE TELEVISION COMMERCIAL |work=[[Nivea]] |date=August 3, 2008 |accessdate=August 30, 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090219170710/http://niveausa.com/highlights/local_highlight/local_naturaltonevideng |archivedate=February 19, 2009 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://books.google.com/books?id=nTsDAAAAMBAJ&lpg=PA19&vq=janet&pg=PA19|title=Jet Eye|work=[[Jet (magazine)|Jet]]|date=September 1, 2008|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" | 2010 |[[The Trevor Project]] | * Public service announcement to [[LGBT]] youth for "[[It Gets Better]]" campaign |<ref>{{cite web|url=http://www.janetjackson.com/story/all/janet-jackson-psa-for-the-trevor-project--it-gets-better|title=Janet Jackson PSA for The Trevor Project - It Gets Better|work=JanetJackson.com|date=December 1, 2010|accessdate=August 30, 2014|archive-date=Nobiyembre 29, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129110550/http://www.janetjackson.com/story/all/janet-jackson-psa-for-the-trevor-project--it-gets-better|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | 2012 |[[Nutrisystem]] | * Promotional ads for [[Nutrisystem]]'s "Success" program and "Get On It" campaign * Directed by [[Dave Meyers (director)|Dave Meyers]] * Tour version directed by [[Jake Nava]] * In promotion with Nutribank, Jackson's campaign to solve world hunger * Launched with self-help book ''[[True You: A Journey to Finding and Loving Yourself]]'' |<ref>{{cite web|url=http://vimeo.com/42453487|title=ICONIC SUPERSTAR JANET JACKSON UNVEILED AS THE NEW FACE OF NUTRISYSTEM|work=[[Vimeo]]|publisher=Colella, Tom|date=2012|accessdate=August 30, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://vimeo.com/42453487|title=Nutrisystem - Janet Jackson "Success" Commercial|work=[[Vimeo]]|publisher=Colella, Tom|date=2012|accessdate=August 30, 2014}}</ref><br><ref>{{cite web|url=http://vimeo.com/50630857|title=NUTRISYSTEM JANET JACKSON|work=[[Vimeo]]|publisher=Best, Erika|date=2012|accessdate=August 30, 2014}}</ref> |- ! scope="row" | 2012 |[[amfAR]] | * Public service announcement for [[World AIDS Day]] * Jackson honored at amfAR's New York Gala and co-chaired amfAR's Cinema Against AIDS XX in France the following year |<ref>{{cite web|url=http://www.janetjackson.com/story/news/janet-jackson-amfar-psa-for-world-aids-day|title=JANET JACKSON amfAR PSA for World AIDS Day|publisher=JanetJackson.com|date=December 1, 2012|accessdate=August 30, 2014|archive-date=Nobiyembre 29, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129110711/http://www.janetjackson.com/story/news/janet-jackson-amfar-psa-for-world-aids-day|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.janetjackson.com/story/news/janet-to-be-honored-at-amfars-new-york-gala|title=Janet to be honored at amfAR's New York Gala|publisher=JanetJackson.com|date=January 15, 2013|accessdate=August 30, 2014|archive-date=Nobiyembre 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104205622/http://www.janetjackson.com/story/news/janet-to-be-honored-at-amfars-new-york-gala|url-status=dead}}</ref><br><ref>{{cite web|url=http://www.janetjackson.com/story/news/janet-co-chairs-amfars-cinema-against-aids-xx|title=JANET Co-chairs amfAR's Cinema Against AIDS XX|publisher=JanetJackson.com|date=January 15, 2013|accessdate=August 30, 2014|archive-date=Nobiyembre 29, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129110824/http://www.janetjackson.com/story/news/janet-co-chairs-amfars-cinema-against-aids-xx|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | 2013 |[[UNICEF]] | * Public service announcement for humanitarian assistance for world hunger relief |<ref>{{cite web|url=http://www.janetjackson.com/story/news/janet-jackson-lifts-her-voice-to-help-kids-in-west-and-central-africa|title=Janet Jackson Lifts Her Voice to Help Kids in West and Central Africa|publisher=JanetJackson.com|date=June 3, 2013|accessdate=August 30, 2014|archive-date=Agosto 6, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130806175420/http://www.janetjackson.com/story/news/janet-jackson-lifts-her-voice-to-help-kids-in-west-and-central-africa|url-status=dead}}</ref> |} ==Mga sanggunian== {{reflist|3}} [[Category:Mga artista|Jackson, Janet]] [[Category:Janet Jackson|Pilmograpiya]] kbnjvmpw1jmlk1hwe5e1lf5tvuokvny Kerry Washington 0 296041 2227757 2189619 2026-09-22T19:06:08Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227757 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Kerry Washington |image = Kerry Washington in (2024) (cropped).jpg | caption = Washington noong 2024 | birthname = Kerry Marisa Washington | birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1977|1|31}} | birth_place = [[New York City]], U.S.<!--No boroughs/neighborhoods, just cities per format.--> | alma_mater = [[George Washington University]] | children = 2 | occupation = Aktres | years_active = 1994–kasalukuyan | spouse = {{marriage|[[Nnamdi Asomugha]]|2013}} | website = }} '''Si Kerry Marisa Washington''' '<ref name="birth">{{cite web|url=https://www.eonline.com/news/436342/kerry-washington-nnamdi-asomugha-s-secret-wedding-see-their-marriage-certificate|title=Kerry Washington & Nnamdi Asomugha's Secret Wedding—See Their Marriage Certificate!|last=Finn|first=Natalie|date=July 3, 2013|publisher=[[E! News]]|accessdate=September 26, 2013}}</ref> (ipinanganak Enero 31, 1977) <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/20090131.html|title=On This Day|date=January 31, 2009|accessdate=August 6, 2009|work=[[The New York Times]] | archivedate= March 4, 2016| archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304195556/http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/20090131.html | url-status=live}}</ref><ref name=birthcertificate>{{cite web| url= http://www.eonline.com/news/538229/kerry-washington-is-a-mom-check-out-baby-isabelle-amarachi-asomugha-s-birth-certificate|title=Kerry Washington Is a Mom! Check Out Baby Isabelle Amarachi Asomugha's Birth Certificate|first=Natalie|last=Finn| date=May 2, 2014 |accessdate= May 2, 2016| publisher=E! News| archiveurl = https://web.archive.org/web/20160426123234/http://www.eonline.com/news/538229/kerry-washington-is-a-mom-check-out-baby-isabelle-amarachi-asomugha-s-birth-certificate | archivedate= April 26, 2016|url-status=live}} Sidebar: [http://images.eonline.com/static/news/pdf/washingtonbirthcertificate.pdf Certificate of Live Birth: Isabelle Amarachi Asomugha] (County of Los Angeles Department of Public Health). Gives Kerry Washington birth date. [https://www.webcitation.org/6hD3oBr5y?url=http://images.eonline.com/static/news/pdf/washingtonbirthcertificate.pdf Archived] from the original on May 2, 2016.</ref><ref name="filmr">Note: FilmReference.com states "Born January 5, 1977 (some sources cite 1975)…." at {{cite web| url = http://www.filmreference.com/film/35/Kerry-Washington.html | title= Kerry Washington Biography (1977?- )| accessdate= May 2, 2016| archivedate= March 3, 2016| archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303234621/http://www.filmreference.com/film/35/Kerry-Washington.html | url-status=live}}</ref> ay isang Amerikanong artista. Nakakuha siya ng malawak na pagkilala sa publiko para sa paglalagay ng [[ Olivia Pope|bituin]] bilang [[ Olivia Pope|Olivia Pope]], isang [[ Paikutin (relasyon sa publiko)|dalubhasa sa pamamahala ng krisis]], sa [[American Broadcasting Company|ABC]] drama series ''[[ Scandal (serye sa TV)|Scandal]]'' (2012–2018). <ref>{{cite web|last=Bricker|first=Tierney|url=http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2011/05/abc-picks-up-charlies-angels-good-christian-belles-and-ten-more.html|title=ABC picks up 'Charlie's Angels,' 'Good Christian Belles' and ten more|date=May 13, 2011 |access-date=October 1, 2012 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120505020628/http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2011/05/abc-picks-up-charlies-angels-good-christian-belles-and-ten-more.html |archivedate=May 5, 2012}}</ref> Para sa kanyang papel, nakatanggap siya ng mga nominasyon para sa dalawang [[ Primetime Emmy Award para sa Natitirang Lead Actress sa isang Drama Series|Primetime Emmy Award para sa Natitirang Lead Actress]] at isang [[ Golden Globe Award para sa Pinakamahusay na Artista - Telebisyon sa Serye ng Telebisyon|Golden Globe Award para sa Pinakamahusay na Aktres]] . Ang kanyang paglalarawan ng [[ Anita Hill|Anita Hill]] sa pelikula ng telebisyon ng [[HBO]] ''[[ Pagkumpirma (pelikula)|Confirmation]]'' (2016), nakakuha siya ng isa pang nominasyon na [[ Primetime Emmy Award para sa Natitirang Lead Actress sa isang Miniseries o isang Pelikula|Primetime Emmy Award]] . Sa pelikula, si Washington ay kilala sa kanyang mga papel bilang si Della Bea Robinson sa ''[[ Ray (pelikula)|Ray]]'' (2004), bilang Kay in ''[[ Ang Huling Hari ng Scotland (pelikula)|The Last King of Scotland]]'' (2006), bilang [[ Alicia Masters|Alicia Masters]] sa live-action ''[[Fantastic Four|Fantastic Apat na]]'' pelikula ng [[ Kamangha-manghang Apat (2005 na pelikula)|2005]] at [[ Napakagandang Apat: Paglabas ng Silver Surfer|2007]], at bilang Broomhilda von Shaft sa ''[[ Django Hindi Malamang|Django Unchained]]'' (2012) ng [[ Quentin Tarantino|Quentin Tarantino]] . Nag-star din siya sa mga independyenteng pelikulang ''[[ Aming Awit (pelikula)|Our Song]]'' (2000), ''[[ Ang Patay na Babae|The Dead Girl]]'' (2006), ''[[ Ina at Anak (2009 pelikula)|Ina at Anak]]'' (2009) at ''[[ Night Catches sa Amin|Night Catches Us]]'' (2010). Isinama ng [[Time]] magasin si Washington sa listahan ng [[ Oras 100|''Time'' 100]] ng 2014.<ref>{{cite web|url=http://time.com/70800/kerry-washington-2014-time-100/|title=Kerry Washington 2014 Time|accessdate=April 26, 2014|archive-date=Abril 25, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140425150724/http://time.com/70800/kerry-washington-2014-time-100/|url-status=dead}}</ref> Noong 2018, pinangalanan siya ni ''[[Forbes|Forbes na]]'' ikawalong pinakamataas na bayad na aktres sa telebisyon. <ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/natalierobehmed/2018/10/25/highest-paid-tv-actresses-2018-sofia-vergara-tops-ranking-again-with-42-5-million/#7f921d4c4799|title=Highest-Paid TV Actresses 2018: Sofia Vergara Tops Ranking Again With $42.5 Million|first=Natalie |last=Robehmed|work=Forbes|date=October 25, 2018|accessdate=June 20, 2018}}</ref> == Maagang buhay == Ipinanganak si Washington sa [[Ang Bronx|The Bronx]], New York City, ang anak na babae ni Valerie, isang propesor at consultant sa edukasyon, at Earl Washington, isang [[ Broker ng real estate|broker]] ng [[ Broker ng real estate|real estate]] . <ref name="filmr" /><ref name=elc>{{Cite news|last=Stein|first=Ruthe|title=Washington's 'Mother' instinct|date=May 9, 2010|url=http://articles.sfgate.com/2010-05-09/entertainment/20889631_1_sundance-film-festival-first-feature-film-kerry-washington|accessdate=September 21, 2010|work=The San Francisco Chronicle|archive-date=Hunyo 25, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100625043439/http://articles.sfgate.com/2010-05-09/entertainment/20889631_1_sundance-film-festival-first-feature-film-kerry-washington|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last=Collins|first=Lauren|url=https://www.nytimes.com/2004/10/24/fashion/24NITE.html|title=Kerry Washington: Politics and Shabu Shabu|work=[[New York Times]]|date=October 24, 2004|accessdate=November 16, 2012}}</ref> Ang pamilya ng kanyang ama ay nagmula sa [[Aprikanong Amerikano|African American]], na lumipat mula sa [[South Carolina]] sa [[Brooklyn]] . Ang pamilya ng kanyang ina ay mula sa [[Manhattan]], at sinabi ng Washington na ang kanyang ina ay mula sa isang "pinaghalong lahi na lahi at mula sa Jamaica, kaya siya ay bahagyang Ingles at Scottish at Katutubong Amerikano, ngunit nagmula din mula sa inalipin na mga Africa sa Caribbean." <ref>{{cite news|last=Curtis|first=Nick|title=Kerry Washington on making Quentin Tarantino's Django Unchained|url=https://www.standard.co.uk/lifestyle/london-life/kerry-washington-on-making-quentin-tarantinos-django-unchained-8453865.html|accessdate=May 17, 2013|newspaper=Evening Standard|date=January 16, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.jamaicaobserver.com/lifestyle/-SO-Who-Knew--Washington-Connects-The-Dots_12733464|title=So Who Knew? Washington Connects The Dots|date=October 14, 2012|work=Jamaica Observer|accessdate=November 16, 2012|archive-date=Hunyo 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142534/http://www.jamaicaobserver.com/lifestyle/-SO-Who-Knew--Washington-Connects-The-Dots_12733464|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last=Powell|first=Kevin|title=Kerry Washington: Woman on Top|url=http://www.ebony.com/entertainment-culture/kerry-washington-woman-on-top-333#axzz2TammW85p|accessdate=May 17, 2013|newspaper=Ebony|date=May 9, 2013}}</ref> Sa pamamagitan ng kanyang ina, siya ay [[pinsan]] ng dating [[Kalihim ng Estado ng Estados Unidos|Kalihim ng US na si]] [[ Colin Powell|Colin Powell]] . <ref>{{cite news|last=Leive|first=Cindi|title=Kerry Washington Talks Her New Marriage, Scandal Style, and Her Real-Life Gladiators in Glamour's October Issue|url=http://www.glamour.com/entertainment/blogs/obsessed/2013/09/kerry-washington-glamour-inter.html|accessdate=November 14, 2013|newspaper=Glamour|date=September 3, 2013|archive-date=Nobiyembre 11, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131111102830/http://www.glamour.com/entertainment/blogs/obsessed/2013/09/kerry-washington-glamour-inter.html|url-status=dead}}</ref> Ginampanan ni Washington kasama ang [[ TADA! Teatro ng Kabataan|TADA!]] [[ TADA! Teatro ng Kabataan|Ang]] grupo ng [[ TADA! Teatro ng Kabataan|kabataan sa teatro ng]] Kabataan at nag-aral sa [[ Paaralan ng Spence|Spence School]] sa Manhattan mula sa kanyang pre-teen years <ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.vanityfair.com/style/2013/08/kerry-washington-scandal-cover-story|title=Ms. Kerry Goes to Washington: The First Lady of Scandal Speaks|last=Kamp|first=David|access-date=September 2, 2016}}</ref> hanggang sa pagtatapos ng high school noong 1994. <ref name="Kerry"/> Sa edad na 13, dinala siya upang manood ng [[Nelson Mandela|Nelson Mandela na]] nagsalita sa [[ Yankee Stadium|Yankee Stadium sa]] kanyang paglaya mula sa bilangguan.<ref name=":0" /> Dumalo siya sa [[Pamantasang George Washington|George Washington University]], nagtapos ng [[ Phi Beta Kappa|Phi Beta Kappa]] noong 1998 na may dobleng pangunahing sa [[antropolohiya]] at [[sosyolohiya]] . <ref name="Kerry"/><ref>{{cite news|url=http://theybf.com/2012/10/15/inside-black-girls-rock-red-carpet-arrivals-what-you-can-expect-from-the-show|title=INSIDE Black Girls Rock! Red Carpet Arrivals & What You Can Expect From The Show|author=Natasha|website=The YBF|date=October 15, 2012|accessdate=November 16, 2012|archive-date=Nobiyembre 17, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121117131556/http://theybf.com/2012/10/15/inside-black-girls-rock-red-carpet-arrivals-what-you-can-expect-from-the-show|url-status=dead}}</ref> Nag-aral din siya sa [[ Michael Howard Studios|Michael Howard Studios]] sa New York City. <ref name="Kerry">{{cite web|title=About Kerry Washington|url=https://movies.yahoo.com/person/kerry-washington/biography.html|work=[[Yahoo! Movies]]|accessdate=October 1, 2012}}</ref> Noong Abril 2016, kinumpirma ni Washington na, noong 1990s sa New York, natutunan niyang sumayaw mula kay [[Jennifer Lopez]] . Sa kanyang pagpapakita sa ''[[ Ang Tonight Show na pinagbibidahan ni Jimmy Fallon|The Tonight Show na pinagbibidahan ni Jimmy Fallon]]'', sinabi niya sa host na si [[ Jimmy Fallon|Jimmy Fallon]] : "Matagal na akong nagsasayaw, dahil ako ay isang maliit na batang babae. Naranasan ko itong guro na ito na nagngangalang Larry Maldonado, para sa sinumang nagmula sa aking kapitbahayan sa [[Ang Bronx|The Bronx]], siya ang naging modelo namin. . . . At mayroon siyang isang kahanga-hangang kapalit na guro na nagngangalang Jennifer, na kung minsan ay magtuturo at magtuturo. Ngunit, pagkatapos ay umalis siya upang lumipat sa Los Angeles at maging sa palabas sa TV ''[[ Sa Kulay na Buhay|Sa Kulay na Buhay]]'' . Kaya, oo, natutunan kong sumayaw mula kay JLo! " kumpirma ni Washington. <ref>{{cite web|last1=Park|first1=Andrea|title=Kerry Washington Reveals Jennifer Lopez Was Her Dance Teacher Growing Up: 'Cause We're From the Block!'|url=http://people.com/tv/jennifer-lopez-taught-kerry-washington-to-dance/|website=PEOPLE.com|date=April 9, 2016}}</ref><ref>{{cite web|last1=Lindig|first1=Sarah|title=Kerry Washington Learned Her Dance Moves from a Legend|url=http://www.elle.com/culture/celebrities/a35494/kerry-washington-jennifer-lopez-dance|website=ELLE|date=April 9, 2016}}</ref> == Karera == === 1994–2008 === [[File:6.24.04KerryWashingtonByLuigiNovi.jpg|thumb|upright|Si Washington sa New York premiere ng ''[[She Hates Me]]'' noong 2004]] Nakuha ni Washington ang kard ng [[ Guild ng Mga Kumikilos ng Screen|Screen Actors Guild]] (SAG) bilang isang kinakailangan para sa isang komersyal na pinagbidahan niya. <ref name="TVGuide">"How Did You Get Your SAG-AFTRA Card?" ''[[TV Guide]]''. January 13, 2014. p. 10.</ref>Washington ginawa ang kanyang screen debut sa [[American Broadcasting Company|ABC]] [[pelikulang pantelebisyon|pelikula]] ''Magical Make-Over'' (1994). <ref name="Kerry"/> Siya ay nasa cast ng 1996 [[ Pampublikong Broadcasting Service|PBS]] [[ Sketch komedya|sketch comedy]] -style na serye ng pang-edukasyon na ''[[ Mga karaniwang Deviant|Standard Deviants]]'', <ref name="Kerry"/> at siya ay lumitaw sa maikling "3D" at ang tampok na pelikulang ''[[ Aming Awit (pelikula)|Our Song]]'' noong 2000. <ref name="Kerry"/> Siya ay nagpatuloy na lumitaw sa maraming mga pelikula, kabilang ang I- ''[[ I-save ang Huling Sayaw|save ang Huling Sayaw]]'' (2001) at ''[[ Ang Human Stain (film)|The Human Stain]]'' (2003). Noong 2002 ay nilalaro niya ang interes ng pag-ibig ni [[Chris Rock]] sa spy thriller na ''[[ Masamang Kumpanya (2002 na pelikula)|Bad Company]]'', isang pelikula na kumakatawan sa isang punto para sa kanya, na ito ang unang pagkakataon sa kanyang karera na gumawa siya ng sapat na pera taun-taon upang maging karapat-dapat sa seguro sa kalusugan sa ilalim ng SAG. <ref name=TVGuide/> Noong 2004, ginampanan niya ang babaeng nanguna sa [[ Spike Lee|Spike Lee]] 's ''[[ Hate Me Siya|She Hate Me]]'', at nakatanggap siya ng mga matinding pagsusuri para sa kanyang pagganap. Pagkaraan ng 2004, gaganapin ang mga bahagi sa ''Mr. & Mrs.'' ''Si Smith'' (2005), ''[[ Little Man (2006 na pelikula)|Little Man]]'' (2006), ''[[ Sa palagay ko Mahal ko ang Asawa Ko|Akala ko Mahal Ko ang Asawa ko]]'' (2007), at bilang asawa ng 1970s na [[Uganda|Ugandador na]] [[Diktador|diktador na si]] [[Idi Amin]] sa [[United Kingdom|akdang]] pangkasaysayan ng [[United Kingdom|UK na]] ''[[ Ang Huling Hari ng Scotland (pelikula)|Huling Hari ng Scotland]]'' (2006).<ref name="Kerry"/> Ang Washington ay lumitaw din sa paulit-ulit na papel ng Chelina Hall sa [[programang pantelebisyon|serye ng telebisyon]] sa ABC na ''[[ Legal Legal|Boston Legal]]'', <ref name="Kerry" /> at sa ilang mga yugto ng seryeng A&E [[cable services|cable-TV]] ''[[ 100 Center Street|100 Center Street]]'' . <ref name="Kerry"/> Noong 2007, siya co-nakadirekta at lumitaw sa music video para sa mga hip-hop artist [[ Karaniwan (rapper)|Common]] ni song, " [[Gusto Kita (Karaniwang kanta)|I Want You]] ", ang ika-apat na single mula sa kanyang album na ''[[Finding Forever]]'' '<ref name="Bio">{{cite web|title=Kerry Washington Bio|url=http://www.buddytv.com/info/kerry-washington-info.aspx|work=[[BuddyTV]]|accessdate=October 1, 2012}}</ref> at naging tagapagsalita para sa [[L'Oréal]], na lumilitaw sa mga patalastas at ad kasama ng mga kapwa artista, sina [[ Scarlett Johansson|Scarlett Johansson]] at [[ Eva Longoria|Eva Longoria]], [[ Gong Li|Gong Li]], [[Michelle Yeoh]], [[ Dian Sastrowardoyo|Dian Sastrowardoyo]], [[Aishwarya Rai]], [[ Maya Karin|Maya Karin]] at modelo na [[ Doutzen Kroes|Doutzen Kroes]] . <ref name="Washington">{{cite web|title=Kerry Washington|url=http://matineeclassics.com/celebrities/actors/kerry_washington/details/|accessdate=October 1, 2012|archive-date=Nobiyembre 22, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121122151451/http://matineeclassics.com/celebrities/actors/kerry_washington/details/|url-status=dead}}</ref> ==== 2009–2015 ==== [[File:Flickr - csztova - Kerry Washington - TIFF 09' (1).jpg|left|upright=0.9|thumb|Washington sa premiere ng ''[[Mother and Child (2009 film)|Mother and Child]]'' sa [[2009 Toronto International Film Festival|TIFF]] noong 2009]] Isinalaysay ni Washington ang kritikal na dokumentaryo tungkol sa Bagong Orleans na nakabase sa tinedyer na [[ TBC Brass Band|TBC Brass Band]], [https://web.archive.org/web/20080501072907/http://fromthemouthpieceonback.com/ ''Mula sa Mouthpiece on Back''] . Lumilitaw din siya sa video na "Bad Habits" ng [[ Maxwell (musikero)|Maxwell]] . Noong 2009 ay ginanap sa Washington ang ''[[ Ang Tao ay nagsasalita (pelikula)|The People Speaking]]'', isang film na tampok na film na gumagamit ng dramatiko at musikal na pagtatanghal ng mga titik, talaarawan, at mga talumpati ng pang-araw-araw na mga Amerikano, batay sa istoryador ng [[Howard Zinn]] 's ''[[ Isang Kasaysayan ng Tao ng Estados Unidos|A People’s History ng Estados Unidos]]'' . <ref>{{cite web|url=http://www.thepeoplespeak.com/pages/credits|title=the people speak|date=October 1, 2012|access-date=April 4, 2020|archive-date=May 13, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513003536/http://www.thepeoplespeak.com/pages/credits/|url-status=dead}}</ref> Noong 2010, ginawa niya ang debut ng [[Broadway theatre|Broadway]] sa ''[[race (play)]]'' [[ David Mamet|David Mamet]], kasama si [[James Spader]] (kasama niya ang nagtatrabaho sa "Boston Legal"), [[David Alan Grier]], at [[ Richard Thomas (artista)|Richard Thomas]] . Nagpakita rin siya sa pelikulang [[Tyler Perry]] 's 2010 na ''[[For Colored Girls]]'' .<ref name="Kerry"/> Noong Oktubre 2011, nakumpirma na siya ay magbida sa pelikula ni [[ Quentin Tarantino|Quentin Tarantino na]] ''[[ Django Hindi Malamang|Django Unchained]]'', na pinakawalan noong 2012 at nakatanggap ng malawak na kritikal na pag-amin. <ref>{{cite web|title=Django Unchained|url=http://www.metacritic.com/movie/django-unchained|work=[[Metacritic]]|accessdate=May 15, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://reservoirwatchdogs.com/2011/10/26/confirmed-kerry-washington-finally-joins-django-unchained-as-djangos-wife/|title=Kerry Washington finally joins Django Unchained as Django's wife|date=October 26, 2011|accessdate=October 1, 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120330120836/http://reservoirwatchdogs.com/2011/10/26/confirmed-kerry-washington-finally-joins-django-unchained-as-djangos-wife/|archivedate=March 30, 2012}}</ref> Inanyayahan siyang sumali sa [[ Academy of Motion Larawan Mga Sining at Siyensya|Academy of Motion Picture Arts and Sciences]] noong Hunyo 2012 kasama ang 175 pang iba pang mga indibidwal. <ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/press/pressreleases/2012/20120629a.html|title=Academy Invites 176 to Membership|publisher=The Academy of Motion Picture Arts and Sciences|date=June 29, 2012|accessdate=July 19, 2013}}</ref> Noong 2013, nag-ikalawa si Washington sa [[ Mga Tao (magazine)|''People'' magazine]] 's 100 Most Beautiful People <ref>{{cite news|url= http://www.huffingtonpost.com/2013/04/24/kerry-washington-kelly-ro_n_3148053.html| title= Kerry Washington, Kelly Rowland Land In PEOPLE 'Most Beautiful Woman' Issue|work=Huffingtonpost| date= April 24, 2013|accessdate=May 18, 2013}}</ref> at pinangalanang Woman of the Year ng magazine na ''[[ Glamour (magazine)|Glamour]]'' . <ref>{{cite news|title=Kerry Washington: The Gladiator|url=http://www.glamour.com/inspired/women-of-the-year/2013/kerry-washington|first=Jason |last=Sheeler|date=October 30, 2013|accessdate=November 1, 2013|work=glamour.com}}</ref> Sa parehong taon, na-ranggo niya ang No. 20 sa taunang listahan ng magazine ng ''[[Forbes]]'' ng pinakamataas na bayad na aktor sa telebisyon at inihayag bilang bagong mukha ng pangangalaga sa balat ng [[ Neutrogena|Neutrogena]] . <ref>{{cite news|title=Kerry Washington is the New Face of Neutrogena|url=http://www.etonline.com/fashion/139729_Kerry_Washington_is_the_New_Face_of_Neutrogena/|accessdate=November 1, 2013|newspaper=[[ETonline]]|date=October 18, 2013}}</ref>Naghost si Washington sa ''[[Saturday Night Live]]'' noong Nobyembre 2, 2013, kung saan ipinakilala niya sina [[Michelle Obama]] at [[Oprah Winfrey]] sa isang malamig na pagbukas ng sketch na nakakuha ng pintas ng ''Sabado Night Live'' para sa hindi pagkakaroon ng anumang mga itim na babaeng miyembro ng cast ng maraming taon. .<ref>{{cite news|title='Saturday Night Live': 'Scandal's' Kerry Washington signs on to host; Eminem to perform|url=http://cartermatt.com/90707/saturday-night-live-sandals-kerry-washington-signs-on-to-host-eminem-to-perform/|website=CarterMatt.com|accessdate=November 1, 2013|date=October 16, 2013}}</ref> === ''Scandal'' === Mula Abril 2012 hanggang Abril 2018, si Washington ay naka-star sa [[American Broadcasting Company|ABC]] drama series ''[[ Scandal (serye sa TV)|Iskandalo]]'', na nilikha ng [[ Shonda Rhimes|Shonda Rhimes]], tulad [[ Olivia Pope|Olivia Pope]], isang [[ Pamamahala ng krisis|krisis manager]] kung sino ang nagpapatakbo ng kanyang sariling krisis sa pamamahala ng kumpanya na tinatawag Olivia Pope & Associates sa [[Washington, D.C.|Washington, DC]] . Sa posisyon na ito, nagtatrabaho siya para sa mga high-profile na figure, lalo na ang Pangulo ng Estados Unidos, na siya rin ang kanyang on-off na magkasintahan. Ang palabas ay isang komersyal at kritikal na tagumpay, at tinawag na isa sa mga pinaka-pinag-uusapan tungkol sa serye ng drama sa [[Facebook]] at [[Twitter]] . <ref>{{cite news|last=Hilton|first=Shani O|title=Why Twitter Loves "Scandal"|url=https://www.buzzfeed.com/shani/why-twitter-loves-scandal|accessdate=May 2, 2013|newspaper=BuzzFeed|date=February 28, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.metacritic.com/tv/scandal|title=Scandal – Season 1 |website=[[Metacritic]]|accessdate=May 2, 2012}}</ref><ref>{{cite news|last=Gay|first=Verne|title=Shonda Rhimes' 'Scandal' premieres on ABC|url=http://www.newsday.com/entertainment/tv/shonda-rhimes-scandal-premieres-on-abc-1.3641090|accessdate=May 2, 2013|newspaper=Newsday|date=April 3, 2012|archive-date=Oktubre 21, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021135226/http://www.newsday.com/entertainment/tv/shonda-rhimes-scandal-premieres-on-abc-1.3641090|url-status=dead}}</ref> Ang pagganap ng Washington ay nakakuha ng mga positibong pagsusuri, at noong 2013, nanalo siya ng award para sa [[ NAACP Image Award para sa Natitirang Artista sa isang Drama Series|Natitirang Aktres sa isang Drama Series]] sa [[ Award ng Larawan ng NAACP|ika]] - [[ Award ng Larawan ng NAACP|44 na NAACP Image Awards]] at ipinakita din sa [[ NAACP Image Award - Award ng Pangulo|Award ng Pangulo ng NAACP]] .<ref>{{cite news|last=Clark|first=Cindy|title=Kerry Washington to receive NAACP President's Award|url=https://www.usatoday.com/story/life/people/2013/01/17/kerry-washington-to-receive-naacp-presidents-award/1843257/|accessdate=January 24, 2013|newspaper=USA Today|date=January 18, 2013}}</ref> Sa parehong taon, siya ay pinangalanang "Paboritong artista" at ''Scandal'' "Favorite Drama" ng taon sa Magazine ''[[ Patnubay sa TV|Guide]]'' Favorite Awards <ref>{{cite news|title='Scandal' Cast Adorably And Excitedly Accepts TV Guide Magazine Fan Favorite Awards (VIDEO)|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/04/17/scandal-cast-tv-guide-magazine-awards_n_3104966.html|accessdate=May 15, 2013|newspaper=Huffingtonpost|date=April 17, 2013}}</ref> ''[[ Patnubay sa TV|TV Guide]]'' at <ref>{{cite news|last=Schneider|first=Michael|title=TV Guide Magazine Names Kerry Washington TV Star of the Year|url=http://www.tvguide.com/news/kerry-washington-tv-guide-magazine-1074862.aspx|accessdate=March 13, 2014|newspaper=tvguide.com|date=December 19, 2013}}</ref> din ay nakoronahan sa "TV Star of the Year" ng 2013 ng mga editor ng magazine . Para sa kanyang trabaho sa ikalawang panahon ng ''Scandal'', ang Washington ay hinirang para sa isang [[Gawad Emmy|Emmy]] sa [[65th Primetime Emmy Awards|65th Primetime Emmy Awards]] <ref name=iw>{{cite web |url=http://blogs.indiewire.com/shadowandact/kerry-washington-becomes-1st-black-actress-since-cicely-tyson-in-1995-to-earn-primetime-emmy |title=Kerry Washington Is 1st Black Actress Since Cicely Tyson In 1995 To Earn Drama Lead Actress Primetime Emmy Nomination |first=Tambay A. |last=Obenson |work=[[Indiewire]] |date=July 18, 2013 |accessdate=July 19, 2013 |archive-date=July 22, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722000731/http://blogs.indiewire.com/shadowandact/kerry-washington-becomes-1st-black-actress-since-cicely-tyson-in-1995-to-earn-primetime-emmy |url-status=dead }}</ref> at ika- [[ Ika-66 na Primetime Emmy Awards|66 na Primetime Emmy Awards]],<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/life/people/2014/07/10/kerry-washington-emmy-nomination/12473857/|title=Kerry Washington is 'speechless' for once|last=Freydkin|first=Donna|work=[[USA Today]]|date=July 10, 2014|accessdate=July 12, 2014}}</ref> naging kauna-unahang babaeng [[Aprikanong Amerikano|African-American]] na hinirang sa kategorya ng [[ Primetime Emmy Award para sa Natitirang Lead Actress sa isang Drama Series|Natitirang Pamumuno Aktres sa isang Serye ng Drama]] sa 18 taon.<ref name=iw/> Siya ay hinirang din para sa isang [[ Mga Gawad ng Guild ng Screen Actors|Screen Actors Guild Award]] para sa [[ Screen Actors Guild Award para sa Natitirang Pagganap ng isang Babae na Artista sa isang Drama Series|Natitirang Pagganap ng isang Babae na Artista sa isang Drama Series]] pati na rin ang isang [[ Golden Globe Award|Golden Globe Award]] para sa [[ Golden Globe Award para sa Pinakamahusay na Artista - Telebisyon sa Serye ng Telebisyon|Pinakamahusay na Aktres sa isang Television Drama Series]] . <ref>{{cite news|title=Nominations Announced for the 20th Annual Screen Actors Guild Awards|url=http://www.sagawards.org/media-pr/press-releases/nominations-announced-20th-annual-screen-actors-guild-awards%C2%AE|accessdate=March 12, 2014|newspaper=sagawards.com|date=January 18, 2014|archive-date=October 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016001917/http://www.sagawards.org/media-pr/press-releases/nominations-announced-20th-annual-screen-actors-guild-awards%C2%AE|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=2014 Golden Globes Awards |url=http://www.goldenglobes.com/2014/best-actress-tv-series-drama |accessdate=March 12, 2014 |newspaper=goldenglobes.com |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140403051849/http://www.goldenglobes.com/2014/best-actress-tv-series-drama |archivedate=April 3, 2014 }}</ref>''[[ Ang Boston Globe|Ang Boston Globe ay]]'' ''nagraranggo sa'' ika-sampung lugar ng ''iskandalo'' ng listahan ng mga "Nangungunang 10 palabas sa pampulitika sa TV" noong 2015. <ref>{{cite web|title=The top 10 political TV shows|first=Matthew |last=Gilbert|url=https://www.bostonglobe.com/metro/2015/08/20/the-political-hall-fame/GNGiBwBq8WmtTPpwZ7gRdO/story.html|publisher=boston globe.com|date=August 21, 2015|accessdate=August 21, 2015}}</ref> Bilang karagdagan sa pag-arte ni Washington, ang kanyang mga costume bilang Olivia Pope ay nakakaakit ng positibong atensyon, na nag-uudyok sa ''[[ Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]'' na pangalanan ang karakter ng isa sa "The Top Ten Best-Dressed TV Character" noong 2013. <ref>{{cite news|last=Miller|first=Julie|title=The Top 10 Best-Dressed TV Characters|url=http://www.vanityfair.com/hollywood/2013/03/the-top-10-best-dressed-tv-characters_slideshow_olivia-pope_3|accessdate=May 2, 2013|newspaper=Vanity Fair|date=March 21, 2013|archive-date=Abril 16, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130416233114/http://www.vanityfair.com/hollywood/2013/03/the-top-10-best-dressed-tv-characters_slideshow_Olivia-Pope_3|url-status=dead}}</ref> Ayon sa taga-disenyo ng kasuotan ng palabas, si Lyn Paolo, ang tagumpay ng aparador ng Olivia Pope ay batay sa "ang ideyang ito na magsuot ng [kanyang character] na magsuot ng gayong malambot, pambabae na kulay sa mundo ng isang tao". <ref>{{cite news|last=Naoreen|first=Nuzhat|title='Scandal'-ous Fashion Secrets!|url=http://www.ew.com/ew/gallery/0,,20609151_20688005_21302973,00.html|accessdate=May 2, 2013|newspaper=[[Entertainment Weekly]]|date=April 4, 2013|archive-date=Enero 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140122015003/http://www.ew.com/ew/gallery/0,,20609151_20688005_21302973,00.html|url-status=dead}}</ref> Noong 2014, nanalo sina Washington at Paolo sa Influencer Award sa 2014 Ace Fashion Awards para sa mga naka-istilong damit ni Olivia Pope sa palabas. <ref>{{cite web|title=Kerry Washington Wants Olivia Pope to Redefine Power Dressing|url=http://www.elle.com/news/culture/kerry-washington-ace-awards-speech|publisher=elle.com|accessdate=November 23, 2014|date=November 4, 2014}}</ref> === 2016-kasalukuyan === Noong Agosto 2016, ito ay inihayag na Washington ay paggawa ng isang bagong [[American Broadcasting Company|ABC]] palabas sa telebisyon, ''Patrol,'' tungkol sa babaeng opisyal ng LAPD pulis.<ref name=EW>{{cite web|url=https://ew.com/article/2016/08/30/kerry-washington-female-police-drama-abc/|title=Kerry Washington developing female police drama at ABC|first=Oliver |last=Gettell |date=August 30, 2016|accessdate=August 30, 2016}}</ref> Noong 2020, gumawa siya at naka-star sa [[ Hulu|Hulu]] adaptation ng [[ Celeste Ng|Celeste Ng]] 's ''[[ Little Fires Kahit saan (ministro)|Little Fires Kahit saan sa]]'' tabi ng [[Reese Witherspoon]] . == Personal na buhay == [[File:Kerry Washington George Washington University.jpg|thumb|Si Washington sa [[George Washington University]], kun saan nagbigay siya nang talumpati sa mga magtatapos noong 2013]] Si Washington ay nakipagrelasyon sa aktor na si [[ David Moscow|David Moscow]] mula Oktubre 2004 hanggang Marso 2007. <ref>{{cite magazine|title=Kerry Washington: Dating Scared Me|url=https://people.com/celebrity/kerry-washington-dating-scared-me/|first=Stephen M. |last=Silverman|accessdate=July 3, 2013|magazine=People|date=July 7, 2007}}</ref> Pinakasalan ng Washington ang manlalaro ng [[ NFL|NFL na si]] [[ Nnamdi Asomugha|Nnamdi Asomugha]] noong Hunyo 24, 2013 sa [[ Hailey, Idaho|Hailey, Idaho]] . <ref>{{cite magazine|title=Kerry Washington Weds Nnamdi Asomugha|url=https://people.com/celebrity/kerry-washington-weds-nnamdi-asomugha/|accessdate=July 4, 2013|first=Patrick|last=Gomez|magazine=People|date=July 3, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/8301-207_162-57592284/kerry-washington-weds-pro-athlete-nnamdi-asomugha/|title=Kerry Washington weds pro athlete Nnamdi Asomugha|date=July 3, 2013|work=[[CBS News]]|accessdate=July 8, 2013}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.upi.com/blog/2013/07/05/Nnamdi-Asomugha-secretly-weds-Scandal-star-Kerry-Washington/2651373040709/ |title=Nnamdi Asomugha secretly weds 'Scandal' star Kerry Washington - UPI.com|last=Lee|first=Caroline |work=upi.com |year=2013 |accessdate=July 8, 2013}}</ref> Mayroon silang anak na babae at isang anak na lalaki. <ref name=washington_baby>{{cite magazine|last=Blumm|first=K.C.|title=Kerry Washington Welcomes Daughter Isabelle Amarachi|url= https://people.com/parents/kerry-washington-welcomes-daughter-isabelle-amarachi-nnamdi-asomugha/|magazine=People|accessdate=May 2, 2014}}</ref><ref>Nessif, Bruna, and Holly Passalaqua (October 18, 2016), [http://www.eonline.com/news/782655/kerry-washington-and-nnamdi-asomugha-welcome-son-caleb "Kerry Washington and Nnamdi Asomugha Welcome Son Caleb"], ''[[E! Online]]''. Retrieved October 18, 2016.</ref><ref name="MMUS">{{cite web |last1=Morris |first1=Meagan |title=How many kids does Kerry Washington have? |url=https://www.metro.us/entertainment/celebrities/how-many-kids-does-kerry-washington-have |website=Metro US |publisher=Metro Media US |accessdate=October 29, 2018 |language=English |date=October 29, 2018 |quote=She has three: A stepson named Blake, another son named Caleb and one daughter named Isabelle. |archive-date=Oktubre 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181029194142/https://www.metro.us/entertainment/celebrities/how-many-kids-does-kerry-washington-have |url-status=dead }}</ref> Bilang isang uri ng souvenir o memento, siya ay karaniwang sumusubok upang panatilihin ang isang bagay mula sa bawat character na siya ay nagpe-play, tulad ng isang item ng wardrobe o isang piraso ng kasangkapan sa bahay mula sa bahay ang character nanirahan sa. <ref>[http://www.craveonline.com/filmtv/articles/04647599/we_love_kerry_washington.html We Love Kerry Washington] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707113651/http://www.craveonline.com/filmtv/articles/04647599/we_love_kerry_washington.html |date=July 7, 2007 }} Crave Online.</ref> Noong Mayo 19, 2013, siya ang nagsimulang tagapagsalita para sa kanyang ''alma mater'', [[Pamantasang George Washington|George Washington University]] . Bago ibigay ang kanyang address sa pagsisimula ay ipinakita siya sa isang [[ Honorary degree|honorary]] Doctorate of Fine Arts. <ref>{{cite news|first=Alyssa|last=Newcomb|title=Kerry Washington: 'Scandal' Star Shares Memories From Her College Years|url=http://abcnews.go.com/Entertainment/kerry-washington-scandal-star-honorary-doctorate-george-washington/story?id=19211377#.UZo0zKLVCjQ|accessdate=May 20, 2013|newspaper=ABC News|date=May 19, 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=Kerry Washington at GWU commencement: Grads must be 'heroes of own lives'|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/reliable-source/wp/2013/05/19/kerry-washington-at-gwu-commencement-grads-must-be-heroes-of-own-lives/|accessdate=May 20, 2013|newspaper=washingtonpost|date=May 19, 2013}}</ref> == Filmograpiya == ===Pelikula=== [[File:Kerry Washington 4 Met Opera 2010 Shankbone.jpg|thumb|Washington at the [[Metropolitan Opera]] in 2010]] {| class="wikitable sortable" |- ! Taon ! Titulo ! Papel ! class="unsortable" | Notes |- | rowspan="2"| 2000 |''[[Our Song (film)|Our Song]]'' |Lanisha Brown | |- |''3D'' |Angie |Short film |- | rowspan="2"| 2001 |''[[Save the Last Dance]]'' |Chenille | |- Sarah Johnson |''Lift'' |Niecy | |- | rowspan="2"| 2002 |''Take the A Train'' |Keisha |Short film |- |''[[Bad Company (2002 film)|Bad Company]]'' |Julie | |- | rowspan="3"| 2003 |''{{sortname|The|United States of Leland}}'' |Ayesha | |- |''{{sortname|The|Human Stain|The Human Stain (film)}}'' |Ellie | |- |''[[Sin (2003 film)|Sin]]'' |Kassie | |- | rowspan="3"| 2004 |''[[Against the Ropes]]'' |Renee | |- |''[[She Hate Me]]'' |Fatima Goodrich | |- |''[[Ray (film)|Ray]]'' |Della Bea Robinson | |- | rowspan="4"| 2005 |''[[Sexual Life]]'' |Rosalie | |- |''[[Mr. & Mrs. Smith (2005 film)|Mr. & Mrs. Smith]]'' |Jasmine | |- |''[[Fantastic Four (2005 film)|Fantastic Four]]'' |[[Alicia Masters]] | |- |''Wait'' |Maggie |Short film |- | rowspan="3"| 2006 |''[[Little Man (2006 film)|Little Man]]'' |Vanessa | |- |''{{sortname|The|Last King of Scotland|The Last King of Scotland (film)}}'' |Kay Amin | |- |''{{sortname|The|Dead Girl}}'' |Rosetta | |- | rowspan="4"| 2007 |''[[I Think I Love My Wife]]'' |Nikki Tru | |- |''Put It in a Book'' |Sheila |Short film |- |''[[30,000 Leagues Under the Sea]]'' |Medical Officer Marissa Brau | |- |''[[Fantastic Four: Rise of the Silver Surfer]]'' |[[Alicia Masters]] | |- | rowspan="3"| 2008 |''Woman in Burka'' |Kerry |Short film |- |''[[Miracle at St. Anna]]'' |Zana Wilder | |- |''[[Lakeview Terrace]]'' |Lisa Mattson | |- | rowspan="2"| 2009 |''[[Life Is Hot in Cracktown]]'' |Marybeth | |- |''[[Mother and Child (2009 film)|Mother and Child]]'' |Lucy | |- | rowspan="2"| 2010 |''[[Night Catches Us]]'' |Patricia Wilson | |- |''[[For Colored Girls]]'' |Kelly / Blue | |- |2011 |''{{sortname|The|Details|The Details (film)}}'' |Rebecca Mazzoni | |- | rowspan="2"| 2012 |''{{sortname|A|Thousand Words|A Thousand Words (film)}}'' |Caroline McCall | |- |''[[Django Unchained]]'' |Broomhilda von Schaft | |- |2013 |''[[Peeples (film)|Peeples]]'' |Grace Peeples | |- |2017 |''[[Cars 3]]'' |Natalie Certain (voice) | |- |2019 |''[[American Son (2019 film)|American Son]]'' |Kendra Ellis-Connor |Also producer |- | 2020 | ''[[The Prom (2020 film)|The Prom]]'' | Ms. Greene | Filming |} ===Telebisyon=== {| class="wikitable sortable" |- ! Taon ! Titulo ! Papel ! class="unsortable" | Notes |- |1994 |''[[ABC Afterschool Special]]'' |Heather |Episode: "Magical Make-Over" |- |1996 |''[[Standard Deviants]]'' |Kerry |[[PBS]] series |- | rowspan="4"| 2001 |''[[NYPD Blue]]'' |Maya Young |Episode: "Franco, My Dear, I Don't Give a Damn" |- |''[[Deadline (2000 TV series)|Deadline]]'' |Tina Johnson |Episode: "The Undesirables" |- |''[[Law & Order]]'' |Allie Lawrence |Episode: "3 Dawg Night" |- |''[[100 Centre Street]]'' | |5 episodes |- |2002 |''{{sortname|The|Guardian|The Guardian (TV series)}}'' |Drea Westbrook |Episode: "The Next Life" |- |rowspan="2"|2004 |''[[Wonderfalls]]'' |Mahandra McGinty |Unaired pilot |- |''[[Strip Search (film)|Strip Search]]'' | |Television film |- |2005–06 |''[[Boston Legal]]'' |Chelina Hall |5 episodes |- |2008 |''[[Psych]]'' |Mira Gaffney |Episode: "There's Something About Mira" |- |2010 |''[[Black Panther (TV series)|Black Panther]]'' |[[Shuri (comics)|Princess Shuri]] / Baker Woman (voice) |Miniseries; 5 episodes |- |2012–2018 |''[[Scandal (TV series)|Scandal]]'' |[[Olivia Pope]] |Lead role; 124 episodes<br>Also producer |- |rowspan="3"|2013 |''[[Jimmy Kimmel Live]]'' |Nerdy Girl |Episode: "After The Oscars" |- |''[[Saturday Night Live]]'' |Herself/host |Episode: "Kerry Washington/[[Eminem]]" |- |''[[Project Runway]]'' |Herself |Guest judge |- |2016 |''[[Confirmation (film)|Confirmation]]'' |[[Anita Hill]] |Television film; also executive producer |- |2018 |''[[How to Get Away with Murder]]'' |Olivia Pope |2 episodes |- |2019 |''[[Live in Front of a Studio Audience: Norman Lear's All in the Family and The Jeffersons|Live in Front of a Studio Audience]]'' |[[Helen Willis]] |Episode: “Norman Lear's All in the Family and The Jeffersons”<br>Executive producer for “All in the Family and Good Times” <ref>{{cite web|last=Nemetz|first=Dave|title=Live in Front of a Studio Audience to Return to ABC With Holiday Episodes of All in the Family and Good Times|url=https://tvline.com/2019/11/05/live-in-front-of-a-studio-audience-holiday-all-in-the-family-good-times-abc/|work=TVLine|date=November 5, 2019}}</ref> |- |2020 |''[[Little Fires Everywhere (miniseries)|Little Fires Everywhere]]'' |Mia Warren |Lead role and executive producer |} ===Broadway=== {| class="wikitable" |- ! Taon ! Titulo ! May-Akda ! Direktor ! Papel ! Venue |- | 2009 |''[[Race (play)|Race]]''<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/12/07/theater/reviews/07race.html|title=In David Mamet's New Play, a Skirmish in Black and White|first=Ben|last=Brantley|newspaper=The New York Times|date=December 6, 2009}}</ref> | [[David Mamet]] | [[David Mamet]] | Susan |[[Ethel Barrymore Theatre]] |- | 2018 |''[https://americansonplay.com/ American Son]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/06/08/theater/kerry-washington-broadway-american-son.html?rref=collection/sectioncollection/theater&action=click&contentCollection=theater&region=rank&module=package&version=highlights&contentPlacement=2&pgtype=sectionfront|title=Kerry Washington Is Going From the Beltway to Broadway|newspaper=The New York Times|date=June 8, 2018|last1=Libbey|first1=Peter}}</ref> | Christopher Demos-Brown | [[Kenny Leon]] | Kendra<ref>{{cite news |title=Kerry Washington on calling the shots |url=https://www.cbsnews.com/news/kerry-washington-on-calling-the-shots-american-son-times-up/ |accessdate=October 7, 2018 |agency=CBS News |date=October 7, 2018}}</ref> |[[Booth Theater]] |} ==Mga Gantimpala at Nominasyon== ===BET Awards=== {{main|BET Award for Best Actor & Actress}} {| class="wikitable" width=70% |- ! scope="col"| Year ! scope="col"| Category ! scope="col"| Work ! scope="col"| Result |- | 2007 |style="text-align:center;" rowspan="4"|Best Actress | ''[[The Last King of Scotland]]'' | {{nom}} |- | 2011 |''For Colored Girls'' and ''Night Catches Us '' | {{nom}} |- | 2013 |''Scandal'' and ''Django Unchained'' | {{won}} |- |2015 |''Scandal'' | {{nom}} |} ===Black Reel Awards=== {{main|Black Reel Awards}} {| class="wikitable sortable" width=70% |- ! scope="col"| Year ! scope="col"| Category ! scope="col"| Work ! scope="col"| Result |- |style="text-align:center;" rowspan="2"|2002 | Outstanding Independent Actor |''Lift'' |{{won}} |- | Outstanding Supporting Actress Theatrical | ''[[Save the Last Dance]]'' | {{won}} |- |align="center"|2003 | Outstanding Actress, Network/Cable |''Lift'' | {{nom}} |- |align="center"|2005 | [[Black Reel Award for Best Actress|Outstanding Actress, Drama]] |''[[Ray (film)|Ray]]'' | {{nom}} |- |align="center"|2007 | [[Black Reel Award for Best Supporting Actress|Outstanding Supporting Actress]] |''[[The Last King of Scotland]]'' | {{nom}} |- |align="center"|2009 | Outstanding Ensemble |''[[Miracle at St. Anna]]'' | {{nom}} |- |style="text-align:center;" rowspan="4"|2011 | [[Black Reel Award for Best Supporting Actress|Outstanding Supporting Actress]] |''[[For Colored Girls]]'' | {{nom}} |- | [[Black Reel Award for Best Actress|Outstanding Actress, Drama]] |rowspan=2|''[[Night Catches Us]]'' | {{won}} |- |rowspan=2| [[Black Reel Award for Best Ensemble|Outstanding Ensemble]] | {{nom}} |- |''[[For Colored Girls]]'' | {{won}} |- |align="center"|2013 | [[Black Reel Award for Best Supporting Actress|Outstanding Supporting Actress]] |''[[Django Unchained]]'' | {{nom}} |} ===Golden Globe Awards=== {{main|Golden Globe Award}} {| class="wikitable" width=70% |- ! scope="col"| Year ! scope="col"| Category ! scope="col"| Work ! scope="col"| Result |- |align="center"|2014 | [[Golden Globe Award for Best Actress – Television Series Drama|Best Actress – Television Series Drama]] |''[[Scandal (TV series)|Scandal]]'' |{{nom}} |- |align="center"|2016 | [[Golden Globe Award for Best Actress – Miniseries or Television Film|Best Actress – Miniseries or Television Film]] |''[[Confirmation (film)|Confirmation]]'' |{{nom}} |} ===Grio Awards=== {{main|Grio Awards}} {| class="wikitable" width=70% |- ! scope="col"| Year ! scope="col"| Category ! scope="col"| Work ! scope="col"| Result |- |align="center"|2013 | Actress | |{{won}} |} ===Independent Spirit Awards=== {{main|Independent Spirit Awards}} {| class="wikitable" width=70% |- ! scope="col"| Year ! scope="col"| Category ! scope="col"| Work ! scope="col"| Result |- |align="center"|2002 | [[Independent Spirit Award for Best Female Lead|Best Female Lead]] |''Lift'' | {{nom}} |} ===MTV Movie Awards=== {| class="wikitable" width=70% |- ! scope="col"| Year ! scope="col"| Category ! scope="col"| Work ! scope="col"| Result |- |align="center"|2013 | [[2013 MTV Movie Awards#Best Kiss|Best Kiss]] | ''[[Django Unchained]]'' | {{nom}} |} ===NAACP Image Awards=== {| class="wikitable sortable" width=70% |- ! scope="col"| Year ! scope="col"| Category ! scope="col"| Work ! scope="col"| Result |- |align="center"|2005 | [[NAACP Image Award for Outstanding Actress in a Motion Picture|Outstanding Actress in a Motion Picture]] |''[[Ray (film)|Ray]]'' | {{won}} |- |align="center"|2006 |rowspan=3| [[NAACP Image Award for Outstanding Supporting Actress in a Drama Series|Outstanding Supporting Actress in a Drama Series]] |''[[Boston Legal]]'' | {{nom}} |- |align="center"|2007 |''[[The Last King of Scotland]]'' |{{nom}} |- |align="center"|2011 |''[[Night Catches Us]]'' | {{nom}} |- |style="text-align:center;" rowspan="2"|2013 | Outstanding Actress in a Drama Series | ''[[Scandal (TV series)|Scandal]]'' | {{won}} |- | [[NAACP Image Award for Outstanding Supporting Actress in a Motion Picture|Outstanding Supporting Actress in a Motion Picture]] | ''[[Django Unchained]]'' | {{won}} |- |align="center"|2014 |rowspan=4| [[NAACP Image Award for Outstanding Actress in a Drama Series|Outstanding Actress in a Drama Series]] |rowspan=4|''Scandal'' |{{won}} |- |align="center"|2015 |{{nom}} |- |align="center"|2016 |{{nom}} |- |align="center"|2017 |{{nom}} |} ===Primetime Emmy Awards=== {| class="wikitable" width=70% |- ! scope="col"| Year ! scope="col"| Category ! scope="col"| Work ! scope="col"| Result |- |align="center"|2013 | rowspan=2|[[Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actress in a Drama Series|Outstanding Lead Actress in a Drama Series]] | rowspan=2| ''Scandal'' | {{nom}} |- |align="center"|2014 | {{nom}} |- |style="text-align:center;" rowspan="2"|2016 |[[Primetime Emmy Award for Outstanding Television Movie|Outstanding Television Movie]] |rowspan=2|''[[Confirmation (film)|Confirmation]]'' |{{nominated}} |- | rowspan=1|[[Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actress in a Miniseries or a Movie|Outstanding Lead Actress in a Limited Series or a Movie]] |{{nominated}} |} ===Satellite Awards=== {| class="wikitable" width=70% |- ! scope="col"| Year ! scope="col"| Category ! scope="col"| Work ! scope="col"| Result |- |align="center"|2005 |[[9th Golden Satellite Awards#Best Actress - Musical or Comedy|Best Actress in a Comedy/Musical]] |''[[Ray (film)|Ray]]'' |{{nom}} |} ===Screen Actors Guild Awards=== {| class="wikitable" width=71% |- ! scope="col"| Year ! scope="col"| Category ! scope="col"| Work ! scope="col"| Result |- | 2005 | [[11th Screen Actors Guild Awards#Outstanding Performance by a Cast|Outstanding Cast in a Motion Picture]] |''[[Ray (film)|Ray]]'' | {{nom}} |- | 2014 | [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Female Actor in a Drama Series|Outstanding Performance by a Female Actor in a Drama Series]] |''Scandal'' | {{nom}} |- | 2016 | [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Female Actor in a Miniseries or Television Movie|Outstanding Performance by a Female Actor in a Television Movie or Limited Series]] |''[[Confirmation (film)|Confirmation]]'' | {{nom}} |} ===Teen Choice Awards=== {{main|Teen Choice Awards}} {| class="wikitable" width=70% |- ! scope="col"| Year ! scope="col"| Category ! scope="col"| Work ! scope="col"| Result |- |align="center"|[[2001 Teen Choice Awards|2001]] | Choice Breakout Performance | ''[[Save the Last Dance]]'' | {{won}} |- |align="center"|[[2013 Teen Choice Awards|2013]] | [[Teen Choice Award for Choice Movie Actress - Comedy|Choice Movie Actress: Comedy]] | ''[[Tyler Perry Presents Peeples]]'' | {{nom}} |} ===Iba pa=== {| class="wikitable sortable" |- ! Year ! Association ! Category ! Work ! Result ! {{Abbr|Ref.|Reference}} |- | 2013 |[[NAACP Image Awards]] | NAACP President's Award | rowspan=7| ''Scandal'' |{{won}} |align="center"|<ref>{{cite news|last=Clark|first=Cindy|title=Kerry Washington to receive NAACP President's Award|url=https://www.usatoday.com/story/life/people/2013/01/17/kerry-washington-to-receive-naacp-presidents-award/1843257/|accessdate=January 24, 2013|newspaper=USA Today|date=January 18, 2013}}</ref> |- | 2013 | rowspan=2|[[TV Guide]] Magazine | Fan Favorite Awards for Favorite Actress |{{won}} |align="center"|<ref>{{cite news|title='Scandal' Cast Adorably And Excitedly Accepts TV Guide Magazine Fan Favorite Awards (VIDEO)|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/04/17/scandal-cast-tv-guide-magazine-awards_n_3104966.html|accessdate=15 May 2013|newspaper=Huffingtonpost |date=2013-04-17}}</ref> |- | 2013 | TV Star of the Year |{{won}} |align="center"|<ref>{{cite news|last=Schneider|first=Michael|title=TV Guide Magazine Names Kerry Washington TV Star of the Year|url=http://www.tvguide.com/news/kerry-washington-tv-guide-magazine-1074862.aspx|accessdate=March 13, 2014|newspaper=tvguide.com|date=December 19, 2013}}</ref> |- | 2014 | ACE Awards | Influencer Award <small>(shared with designer Lyn Paolo)</small> |{{won}} |align="center"|<ref>{{cite web|title=Kerry Washington Wants Olivia Pope to Redefine Power Dressing |url=http://www.elle.com/news/culture/kerry-washington-ace-awards-speech |publisher=elle.com |accessdate=November 23, 2014}}</ref> |- | 2014 | [[SAG Foundation|SAG Foundation Awards]] | Favorite Dramatic TV Actress |{{won}} |align="center"|<ref>{{cite web | url= https://sagaftra.foundation/2014/01/the-sag-foundation-releases-2014-promo-featuring-all-star-cast-of-supporters-including-jake-gyllenhaal-kerry-washington-john-goodman-more/ | title= The SAG Foundation Releases 2014 Promo featuring All-Star Cast of Supporters Including Jake Gyllenhaal, Kerry Washington, John Goodman & more | accessdate= 2018-03-13 | year= 2017 }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | 2016 | [[People's Choice Awards]] | [[42nd People's Choice Awards#Television|Favorite Dramatic TV Actress]] |{{nom}} |align="center"|<ref>{{cite web|title=People's Choice Awards: Fan Favorites in Movies, Music & TV - PeoplesChoice.com|url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/ |website=www.peopleschoice.com|accessdate=6 November 2016}}</ref> |- | 2017 | People's Choice Awards | [[43rd People's Choice Awards#Television|Favorite Dramatic TV Actress]] |{{nom}} |align="center"|<ref>{{cite web|title=People’s Choice Awards 2017: Full List Of Nominees|url=http://blog.peopleschoice.com/2016/11/15/peoples-choice-awards-2017-full-list-of-nominees/|website=People's Choice|accessdate=17 November 2016|date=15 November 2016|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161117063137/http://blog.peopleschoice.com/2016/11/15/peoples-choice-awards-2017-full-list-of-nominees/|archivedate=17 November 2016}}</ref> |- |} ==Mga sanggunian== {{reflist}} efnl5yj9fp2dsdjvbeieec1he5r4jaw Naomi Campbell 0 296090 2227966 2209380 2026-09-23T04:35:17Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227966 wikitext text/x-wiki {{Infobox model|name=Naomi Campbell|image=Naomi Campbell Cannes 2018.jpg|caption=Campbell at the [[2018 Cannes Film Festival]]|birth_name=Naomi Elaine Campbell|birth_date={{birth date and age|df=yes|1970|5|22}}|birth_place=[[London]], England|occupation=Model, actress|years_active=1978–present|partner=[[Vladislav Doronin]] <small>(2008–2013)</small>|height={{height|ft=5|in=10}}<ref name=DNA>{{cite web|url=https://www.dnamodels.com/div/women-main-board/model/naomi-campbell2/p/7369/c/-1/?sid=50747/|title=DNA Models Naomi Campbell|work=DNA Model Management LLC|access-date=2022-03-05|archive-date=2021-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113201821/https://www.dnamodels.com/div/women-main-board/model/naomi-campbell2/p/7369/c/-1/?sid=50747%2F|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211113201821/https://www.dnamodels.com/div/women-main-board/model/naomi-campbell2/p/7369/c/-1/?sid=50747%2F |date=2021-11-13 }}</ref>|haircolour=Black<ref name=DNA/>|eyecolour=Dark brown<ref name=DNA/>|agency={{Plainlist| * ZZO (Paris) * d'management group (Milan) * [[Models 1]] (London) * Priscilla's Model Management (Sydney) * DNA Models (New York City) (mother agency)<ref>{{cite web|url=https://models.com/models/Naomi-Campbell|title=Naomi Campbell – Model|author=|date=|website=models.com}}</ref>}}}}'''Si Naomi Elaine Campbell''' (ipinanganak 22 Mayo 1970) <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.dnamodels.com/div/women-main-board/model/naomi-campbell2/p/7369/c/-1/?sid=50747%2F |access-date=2022-03-05 |archive-date=2021-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211113201821/https://www.dnamodels.com/div/women-main-board/model/naomi-campbell2/p/7369/c/-1/?sid=50747%2F |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211113201821/https://www.dnamodels.com/div/women-main-board/model/naomi-campbell2/p/7369/c/-1/?sid=50747%2F |date=2021-11-13 }}</ref> ay isang modelo ng Ingles, artista, at negosyante. Natuklasan sa edad na 15, itinatag niya ang kanyang sarili sa gitna ng mga pinaka-kilalang at in-demand na mga modelo ng huli na 1980s at ang 1990s at <ref name="Voguepedia-Christy">https://models.com/models/Naomi-Campbell</ref> isa sa anim na modelo ng kanyang henerasyon na idineklarang mga [[Supermodelo|supermodel]] ng [[Moda|industriya ng fashion]] at internasyonal na pindutin.<ref name="Stein-Time">http://www.biography.com/people/naomi-campbell-16243293</ref> Bilang karagdagan sa kanyang karera sa pagmomolde, ang Campbell ay nagsimula sa iba pang mga pakikipagsapalaran, kabilang ang isang album ng R&B - [[Musikang pop|pop]] studio at maraming mga pagkilos na [[Musikang pop|lumilitaw]] sa pelikula at telebisyon, tulad ng palabas ng reality-competition reality show na ''[[Ang Mukha (serye sa TV)|The Face]]'' at ang mga international offhoots. Ang Campbell ay kasangkot din sa gawaing [[kawanggawa]] para sa iba't ibang mga kadahilanan. == Maagang buhay == Si Campbell ay ipinanganak sa [[Streatham]], [[Timog London|South London]] sa dancer na ipinanganak ng Jamaican na si Valerie Morris.<ref name="Frankel-Independent">https://web.archive.org/web/20140122114643/http://www.vogue.com/voguepedia/Christy_Turlington</ref> Alinsunod sa kagustuhan ng kanyang ina, si Campbell ay hindi pa nakilala ang kanyang ama,<ref name="ContactMusic">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,989517,00.html |access-date=2020-04-06 |archive-date=2007-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114155926/https://time.com/time/magazine/article/0,9171,989517,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114155926/https://time.com/time/magazine/article/0,9171,989517,00.html |date=2007-11-14 }}</ref> na tumalikod sa kanyang ina nang siya ay apat na buwan na buntis <ref name="Frankel-Independent" /> at nagpunta hindi pinangalanan sa kanyang sertipiko ng kapanganakan.<ref name="ContactMusic" /> Kinuha niya ang apelyido na "Campbell" mula sa ikalawang kasal ng kanyang ina.<ref name="Frankel-Independent" /> Ang kanyang kapatid na lalaki na si Pierre ay ipinanganak noong 1985.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/naomi-campell-a-model-of-privacy-660862.html |access-date=2020-04-06 |archive-date=2011-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824213724/http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/naomi-campell-a-model-of-privacy-660862.html |url-status=dead }}</ref> Si Campbell ay taga- [[Afro-Jamaican|Afro-Jamaican na]] inapo, pati na rin ng mga [[Ang mga Jamaicano ng Tsino|ninong Intsik-Jamaican sa]] pamamagitan ng kanyang lola na magulang, na nagdala ng apelyido na "Ming".<ref name="Frankel-Independent" /> Ginugol ni Campbell ang kanyang mga unang taon sa Roma, kung saan nagtatrabaho ang kanyang ina bilang isang [[Modernong sayaw|modernong mananayaw]] .<ref name="Voguepedia-Naomi">{{Cite web |url=http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/story/naomi-will-never-know-her-dad |title=Archive copy |access-date=2020-04-06 |archive-date=2009-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090909202059/http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/story/naomi-will-never-know-her-dad |url-status=dead }}</ref> Sa kanilang pagbabalik sa London, nakatira siya kasama ang mga kamag-anak habang ang kanyang ina ay naglakbay sa buong Europa kasama ang tropa ng sayaw na Fantastica.<ref>http://www.theage.com.au/articles/2003/08/06/1060145719544.html</ref> Mula sa edad na tatlo, si Campbell ay nag-aral sa [[Barbara Pagsasalita Stage School|Barbara Speake Stage School]] <ref name="Blunden11">{{Cite web |url=http://www.vogue.com/voguepedia/Naomi_Campbell |title=Archive copy |access-date=2020-04-06 |archive-date=2014-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140809132920/http://www.vogue.com/voguepedia/Naomi_Campbell |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140809132920/http://www.vogue.com/voguepedia/Naomi_Campbell |date=2014-08-09 }}</ref> at sa 10 siya ay tinanggap sa [[Italia Conti Academy of Theatre Sining|Italia Conti Academy of Theatre Arts]], kung saan siya nag-aral ng [[ballet]] .<ref name="Frankel-Independent2">https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/7753743/Naomi-Campbell-welcome-to-her-diamond-life.html</ref> == Karera == === 1978–86: Mga simula ng karera === Si Campbell ay 7 noong 1978 nang gumawa siya ng unang pampublikong hitsura sa music video para sa " [[Ito ba ang Pag-ibig (kanta ni Bob Marley)|Ay This Love]] " ni [[Bob Marley]] .<ref name="People-Main">https://www.standard.co.uk/news/honour-for-arts-centre-where-bob-marley-danced-with-naomi-campbell-7-6382917.html</ref> Sa edad na 12 siya ay nag-tap-danced sa video ng musika para sa [[Kultura Club|Culture Club]] 's " [[Babagsak ko 4 Ya|Kukunin ko Tumble 4 Ya]] ".<ref name="Voguepedia-Naomi2">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.people.com/people/naomi_campbell/0,,,00.html |access-date=2020-04-06 |archive-date=2008-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416210140/http://www.people.com/people/naomi_campbell/0,,,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080416210140/http://www.people.com/people/naomi_campbell/0,,,00.html |date=2008-04-16 }}</ref> Noong 1986, habang nag-aaral pa rin ng Italia Conti Academy of Theatre Arts, si Campbell ay na-scout ni Beth Boldt, pinuno ng Synchro [[Ang ahensya ng pagmomolde|Model Agency]], habang ang window-shopping sa [[Covent Garden]] .<ref name="People-Bio">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.people.com/people/naomi_campbell/biography/0,,,00.html |access-date=2020-04-06 |archive-date=2008-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423121043/http://www.people.com/people/naomi_campbell/biography/0,,,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080423121043/http://www.people.com/people/naomi_campbell/biography/0,,,00.html |date=2008-04-23 }}</ref> Mabilis na natapos ang kanyang karera — noong Abril, bago ang kanyang ika-16 na kaarawan ay nagpakita siya sa takip ng British ''[[ELLE|Elle]]'' .<ref name="Voguepedia-Naomi2" /> === 1987–97: Pangkalahatang tagumpay === Sa susunod na ilang taon, ang karera ng Campbell ay patuloy na [[Azzedine Alaïa|tumuloy]] : lumakad siya sa catwalk para sa mga tulad ng mga [[Azzedine Alaïa|tagagawa]] tulad nina [[Gianni Versace]], [[Azzedine Alaïa]], at [[Isaac Mizrahi]], at nagtamo para sa mga litratista tulad [[Peter Lindbergh|nina Peter Lindbergh]], [[Herb Ritts]], at [[Bruce Weber (litratista)|Bruce Weber]] .<ref name="Voguepedia-Naomi3">https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2007/aug/22/fashion.race</ref> Sa huling bahagi ng 1980s, Campbell, kasama sina [[Christy Turlington]] at [[Linda Evangelista]], ay nabuo ng isang trio na kilala bilang "Trinidad",<ref name="Voguepedia-Naomi3" /> na naging pinaka-makikilala at in-demand na mga modelo ng kanilang henerasyon.<ref name="Voguepedia-Christy2">https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/7927867/Naomi-Campbell-profile.html</ref> Kapag nahaharap sa [[Ang diskriminasyon sa lahi|diskriminasyon]] sa [[Ang diskriminasyon sa lahi|lahi]], si Campbell ay tumanggap ng suporta mula sa kanyang mga puting kaibigan; kalaunan ay sinipi niya sina Turlington at Evangelista bilang pagsasabi kay Dolce & Gabbana, "Kung hindi mo ginagamit si Noemi, hindi mo kami nakuha." <ref name="People-Bio2">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20117916,00.html |access-date=2020-04-06 |archive-date=2016-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820154704/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20117916,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820154704/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20117916,00.html |date=2016-08-20 }}</ref> Noong Disyembre 1987, lumitaw siya sa takip ng British ''[[Vogue (magazine sa Britanya)|Vogue]]'', bilang unang itim na takip na batang babae na inilathala mula pa noong 1966.<ref name="Pool-Guardian">https://web.archive.org/web/20091118204330/http://www.vogue.co.uk/magazine/archive/issue/default.aspx/Month,January/Year,1990</ref> Noong Agosto 1988, siya ang naging unang itim na modelo na lumitaw sa takip ng Pranses na ''[[Vogue Paris|Vogue]]'',<ref name="Voguepedia-Naomi4">{{Cite web |url=http://www.readysetfashion.com/2009/04/vogue-april-1992-cover.html |title=Archive copy |access-date=2020-04-06 |archive-date=2021-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225220428/http://www.readysetfashion.com/2009/04/vogue-april-1992-cover.html |url-status=dead }}</ref> matapos ang kanyang kaibigan at tagapayo, taga-disenyo na si [[Yves Saint Laurent (taga-disenyo)|Yves St. Laurent]], ay nagbanta na bawiin ang kanyang advertising mula sa magazine kung ito ay patuloy na tumanggi na ilagay ang itim. mga modelo sa takip nito.<ref name="DailyTelegraph-Profile">https://www.theguardian.com/media/2002/feb/12/pressandpublishing.privacy3</ref> Nang sumunod na taon, lumitaw siya sa takip ng American ''[[Vogue (magazine)|Vogue]]'', na minarkahan sa unang pagkakataon na isang itim na modelo ang sumugod sa harap ng magazine ng Setyembre, ayon sa kaugalian ang pinakamalaking at pinakamahalagang isyu sa taon.<ref name="Voguepedia-Naomi4" /> Noong Enero 1990, si Campbell, na idineklarang "ang naghaharing megamodel sa kanilang lahat" sa pamamagitan ng ''[[Panayam (magazine)|Panayam]]'',<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20106429,00.html |access-date=2020-04-06 |archive-date=2016-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160413082507/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20106429,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413082507/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20106429,00.html |date=2016-04-13 }}</ref> lumitaw kasama sina Turlington, Evangelista, [[Cindy Crawford]] at [[Tatjana Patitz]] sa isang takip ng British ''Vogue'', na binaril ni Peter Lindbergh.<ref name="Vogue-1990">https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D04E1DF1130F93BA35757C0A9619C8B63</ref> Ang grupong ito ay kasunod na inihagis sa bituin sa music video para sa " [[Kalayaan! '90|Kalayaan!]] " [[Kalayaan! '90|90]] "ni [[George Michael]] .<ref name="Voguepedia-Christy3">http://www.independent.ie/unsorted/features/long-legs-short-fuse-26281100.html</ref> Pagkatapos nito, Campbell, Turlington, Evangelista, Crawford at [[Claudia Schiffer|Claudia Schiffer ay]] nabuo ng isang piling tao na grupo ng mga modelo na ipinahayag na "supermodels" ng industriya ng fashion.<ref name="Stein-Time2">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/the-worst-album-in-the-world-ever-471490.html |access-date=2020-04-06 |archive-date=2011-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110913111732/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/the-worst-album-in-the-world-ever-471490.html |url-status=dead }}</ref> Sa pagdaragdag ng bagong dating na [[Kate Moss]], kolektibong kilala sila bilang "Big Anim".<ref name="Stein-Time2" /> Noong Marso 1991, sa isang natukoy na sandali ng tinaguriang panahon ng supermodel, nilakad ni Campbell ang catwalk para sa [[Versace]] kasama sina Turlington, Evangelista at Crawford, arm-in-arm at lip-synching ang mga salita sa "Kalayaan! '90".<ref name="Voguepedia-Christy4">https://www.telegraph.co.uk/culture/music/3634864/Inside-tracks-Joy-Division-Elvis-and-the-Naomi-Awards.html</ref> Kalaunan sa taong iyon, pinagbibidahan niya ang pag-ibig ng [[Michael Jackson]] sa music video para sa " [[Sa loob ng aparador|Sa Closet]] ".<ref name="People-Main2">https://web.archive.org/web/20131011024146/http://www.harpersbazaar.com/bazaar-blog/supermodels-duran-duran-11411</ref> Noong Abril 1992, [[Patrick Demarchelier|nakakuha]] siya ng maraming iba pang mga nangungunang modelo para sa daang-taong pagdiriwang ng [[American Vogue|American ''Vogue'']], na binaril ni [[Patrick Demarchelier]] .<ref name="Vogue-1992">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.elleuk.com/star-style/news/supermodels-gild-the-closing-ceremony#image=1 |access-date=2020-04-06 |archive-date=2013-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024125628/http://www.elleuk.com/star-style/news/supermodels-gild-the-closing-ceremony#image=1 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131024125628/http://www.elleuk.com/star-style/news/supermodels-gild-the-closing-ceremony#image=1 |date=2013-10-24 }}</ref> Iyon parehong taon, siya ay lumitaw sa [[Madonna|Madona]] ni kontrobersyal na libro ''[[Kasarian (libro)|Sex]]'', sa isang hanay ng mga hubad na larawan na may Madona at rapper [[Big Daddy Kane]] .<ref name="Milmo-Guardian">http://www.hollywoodreporter.com/news/face-host-naomi-campbell-talks-647779</ref> Noong 1993, dalawang beses nang lumitaw si Campbell sa takip ng American ''Vogue'' ; noong Abril, sa tabi ni Christy Turlington, Claudia Schiffer, [[Stephanie Seymour]] at [[Helena Christensen]], at muli, solo, noong Hunyo. Siya ay sikat na nahulog sa catwalk sa [[Mga sapatos na pang-platform|sapatos na pang-platform ng platform ng]] paa ng [[Vivienne Westwood]], na kalaunan ay ipinakita sa [[Victoria at Albert Museum]] sa London.<ref name="People-Bio3">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.popsugar.com/fashion/photo-gallery/35839499/image/36011567/Vogue-Turkey-November-2014 |access-date=2020-04-06 |archive-date=2018-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180806025102/https://www.popsugar.com/fashion/photo-gallery/35839499/image/36011567/Vogue-Turkey-November-2014 |url-status=dead }}</ref> Sa kabila ng kanyang tagumpay, gayunpaman, ang [[Pamamahala ng Elite Model|Elite Model Management]], na kinatawan ng Campbell mula pa noong 1987, ay pinaputok siya noong Setyembre, sa mga batayan na "walang halaga ng pera o prestihiyo na maaaring higit na bigyang katwiran ang pang-aabuso" sa mga kawani at kliyente.<ref name="People-Green">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.vibe.com/2014/09/september-issue-rewind-naomi-campbells-stunning-harpers-bazaar-spread-photos/ |access-date=2020-04-06 |archive-date=2020-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406101332/https://www.vibe.com/2014/09/september-issue-rewind-naomi-campbells-stunning-harpers-bazaar-spread-photos |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200406101332/https://www.vibe.com/2014/09/september-issue-rewind-naomi-campbells-stunning-harpers-bazaar-spread-photos |date=2020-04-06 }}</ref> Inilarawan siya ng tagapagtatag ng Elite na si John Casablancas bilang "manipulative, scheming, bastos at imposible." <ref name="People-Green" /> [[File:Naomi_Campbell_1997.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Naomi_Campbell_1997.jpg|thumb|Campbell at [[:en:Bill Clinton|Bill Clinton]]'s inauguration party in 1997]] Noong kalagitnaan ng 1990s, si Campbell ay sumali sa ibang mga lugar ng industriya ng libangan.<ref name="People-Green2">http://www.ikonlondonmagazine.com/glamour-women-of-the-year-awards/</ref> Ang kanyang nobelang ''Swan'', tungkol sa isang supermodel na nakikitungo sa blackmail, ay inilabas noong 1994 sa hindi magandang pagsusuri.<ref name="Kuczynski-NYTimes">{{Cite web |url=https://www.si.com/swim-daily/2015/01/16/naomi-campbell-poses-lofficiel-ukraine-and-more-news |title=Archive copy |access-date=2020-04-06 |archive-date=2018-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180806024343/https://www.si.com/swim-daily/2015/01/16/naomi-campbell-poses-lofficiel-ukraine-and-more-news |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180806024343/https://www.si.com/swim-daily/2015/01/16/naomi-campbell-poses-lofficiel-ukraine-and-more-news |date=2018-08-06 }}</ref> Ito ay [[Ghostwriter|ghostwritten]] pamamagitan ng Caroline Upcher, na may Campbell na nagsasabi na siya ay "lamang ay hindi magkaroon ng oras upang umupo at magsulat ng isang libro." <ref name="IE">http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG11293605/Naomi-Campbell-and-Jourdan-Dunn-unite-for-Burberry.html</ref> Noong taon ding iyon, pinakawalan niya ang kanyang album na ''[[Baby Woman]]'', na pinangalanang taga-disenyo ni [[Rifat Ozbek]] para sa Campbell.<ref name="Voguepedia-Naomi5">http://www.papermag.com/naomi-campbell-nars-2623895711.html</ref> Ginawa ng [[Martin Glover|Kabataan]] at [[Tim Simenon]], ang album ay matagumpay lamang sa komersyo sa Japan; nabigo itong umabot sa tuktok na 75 sa mga tsart ng UK,<ref name="IE" /><ref name="Barnes">https://www.cosmopolitan.com/entertainment/tv/news/a43814/naomi-campbell-american-horror-story-gaga-feud/</ref> habang ang nag-iisang nag-iisang "Love and Lears", ay umabot sa No. 40.<ref>https://www.vogue.fr/fashion/fashion-news/articles/naomi-campbell-to-be-honored-with-a-fashion-icon-award-at-the-cfdas-2108-supermodel/61760</ref> ''Ang Baby Woman ay'' nilibak ng mga kritiko, nagbibigay inspirasyon sa [[Naomi Awards]] para sa kakila-kilabot na pop music.<ref name="IE" /><ref name="Barnes" /> Sa kalagitnaan ng 1990s, si Campbell ay mayroon ding maliit na tungkulin sa ''[[Miami Rhapsody]]'' at [[Spike Lee]] 's ''[[Batang babae 6|Girl 6]]'', pati na rin ang umuulit na papel sa ikalawang panahon ng ''[[New York Undercover]]'' . Noong 1995, kasama ang mga kapwa modelo na sina Schiffer, Turlington at [[Elle MacPherson|Elle Macpherson]], namuhunan si Campbell sa isang kadena ng mga restawran na tinawag na [[Fashion Cafe]], na ang mga direktor ay naaresto para sa pandaraya, pagkalugi at pagkalugi ng salapi noong 1998.<ref name="Stein-Time3">https://www.elle.com/uk/beauty/make-up/a25638229/naomi-campbell-nars-cosmetics-campaign/</ref> === 1998–2012: Iba pang mga kaganapan === Noong 1998, ipinahayag ng ''[[Time|Oras]]'' ang pagtatapos ng supermodel era.<ref name="Stein-Time4">https://www.worldcat.org/issn/0040-781X</ref> Ang Campbell ay nagpatuloy sa pagmomolde, kapwa sa landas at, mas madalas, sa pag-print.<ref name="Stein-Time4" /> Noong 1999, nilagdaan niya ang kanyang unang kosmetikong kontrata sa Cosmopolitan Cosmetics, isang dibisyon ng [[Wella]], kung saan inilunsad niya ang ilang mga pabango sa lagda.<ref name="Voguepedia-Naomi6">https://en.wikipedia.org/wiki/The_Myanmar_Times</ref> Noong Nobyembre ng taong iyon, nakakuha siya ng 12 iba pang nangungunang mga modelo para sa "Modern Muses" na takip ng Millennium Issue ng American ''Vogue'', na kinunan ni [[Annie Leibovitz]] .<ref name="Voguepedia-Naomi6" /> Nang sumunod na buwan, lumitaw siya sa isang puting string bikini at furs sa takip ng ''[[Playboy (magazine)|Playboy]]'' .<ref name="Voguepedia-Naomi6" /> Noong Oktubre 2001, lumitaw siya kasama ang rapper na si [[Si Sean ay nagsasama|Sean "Puff Daddy"]] sa takip ng British ''Vogue'', na may pamagat na "Naomi at Puff: The Ultimate Power Duo".<ref name="Voguepedia-Naomi6" /> [[File:NaomiCampbell.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:NaomiCampbell.jpg|left|thumb|Campbell on the catwalk for [[:en:Peter Som|Peter Som]] in 2007]] Noong 2007, lumakad siya sa catwalk para sa 60th-anniversary fashion show ni [[Christian Dior SA|Dior]] sa [[Versailles (lungsod)|Versailles]] .<ref name="Voguepedia-Naomi7">http://abcnews.go.com/blogs/lifestyle/2013/09/fashion-icons-naomi-campbell-iman-demand-diversity-on-racist-runway/</ref> Noong Hulyo 2008, lumitaw siya kasama ang mga kapwa itim na modelo na sina [[Liya Kebede]], [[Sessilee Lopez]] at [[Jourdan Dunn]] sa gatefold cover ng isang landmark na all-black na isyu ng Italian ''[[Vogue Italia|Vogue]]'', na binaril ni [[Steven Meisel]] . Noong Setyembre ng taong iyon, muling nakipagtagpo si Campbell kay Christy Turlington, Linda Evangelista, Cindy Crawford, Claudia Schiffer at Stephanie Seymour para sa "Isang League of their Own", isang tampok na ''[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]'' sa supermodel legacy.<ref name="Voguepedia-Naomi7" /> Noong 2011, lumitaw si Campbell kasama sina Liya Kebede at [[Iman (modelo)|Iman]] sa takip ng 40th-anniversary isyu ng ''[[Kahulugan (magazine)|kakanyahan]]'' .<ref name="Voguepedia-Naomi8">http://metro.co.uk/2009/02/12/naomi-tells-of-mums-cancer-battle-456150/</ref> Nag-star din siya bilang frontman ni [[Duran Duran|Duran Duran na si]] [[Simon Le Bon]] sa music video ng banda para sa "Girl Panic!", Kasama sina Cindy Crawford, Helena Christensen, [[Eva Herzigova]] at [[Yasmin Le Bon|Yasmin Le Bon na]] naglalarawan ng iba pang mga miyembro ng banda; lumitaw sila sa Nobyembre edisyon ng British ''[[Bazaar ng Harper|Harper's Bazaar]]'' sa isang editoryal na pinamagatang "The Supers vs. Duran Duran ".<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.emap.com/about-us/news/2004-news/fhm-charity-single---da-ya-think-im-sexy |access-date=2020-04-06 |archive-date=2011-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720132302/http://www.emap.com/about-us/news/2004-news/fhm-charity-single---da-ya-think-im-sexy |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720132302/http://www.emap.com/about-us/news/2004-news/fhm-charity-single---da-ya-think-im-sexy |date=2011-07-20 }}</ref> Ginampanan ni Campbell kasama si Kate Moss at iba pang mga supermodel sa pagsasara ng seremonya ng [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2012|2012 na Olimpikong Laro]], kung saan pinopodahan nila ang haute couture upang kumatawan sa fashion ng British. Si Campbell ay nagsuot ng isang disenyo ni [[Alexander McQueen]] — isang staggered hem gown na may isang tren na naka-spec na may mga flecks na ginto.<ref>http://www.brandrepublic.com/news/993163/Kylie-Minogue-fronts-Breakthrough-Breast-Cancer-campaign/</ref> [[File:Diane_von_Fürstenberg_Spring-Summer_2014_07.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Diane_von_F%C3%BCrstenberg_Spring-Summer_2014_07.jpg|thumb|Campbell walking the runway at the [[:en:Diane von Fürstenberg|Diane von Fürstenberg]] Spring/Summer 2014 show at New York Fashion Week, September 2013]] === 2013-kasalukuyan: Patuloy na tagumpay === Noong Marso 2013, isinugod ni Campbell ang inaugural na takip ng ''[[Numéro]]'' Russia. Naging kasangkot din si Campbell sa [[Realidad na telebisyon|telebisyon ng realidad sa]] pamamagitan ng modeling kompetisyon na ''[[Ang Mukha (serye sa TV sa US)|The Face]]'' at ang mga international offhoots. Sa US, nagsilbi siya bilang isang coach at hukom, kasama sina [[Karolina Kurkova]] at [[Coco Rocha]], sa [[Oxygen (channel sa TV)|Oxygen]] 's ''[[Ang Mukha (serye sa TV sa US)|The Face]]'', na in-host ng litratista na si [[Nigel Barker]] . Nag-host din siya [[Ang Mukha (serye sa TV sa TV)|ng British na bersyon]] ng palabas, na naipalabas sa [[Buhay ng Sky|Sky Living]] sa [[Fox8|huling]] taon ding iyon, at ang ''[[Ang Mukha (serye sa TV sa Australia)|The Face Australia]]'', na tumakbo sa [[Fox8]] noong 2014.<ref>{{Cite web |url=http://breakthrough.org.uk/media_centre/news_views/naomi_campbell_opens.html |title=Archive copy |access-date=2020-04-06 |archive-date=2012-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330035901/http://www.breakthrough.org.uk/media_centre/news_views/naomi_campbell_opens.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120330035901/http://www.breakthrough.org.uk/media_centre/news_views/naomi_campbell_opens.html |date=2012-03-30 }}</ref> Noong 2014, sakop ng Campbell ang isyu ng Mayo ng ''Vogue'' Australia, ang isyu ng Setyembre ng ''Vogue'' Japan, at ang isyu ng Nobyembre ng ''Vogue'' Turkey; ang huling dalawa ay mga espesyal na edisyon na nagdiriwang ng Campbell at mga kapwa supermodel.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.starblogs.net/archives/2007/01/naomi_campbell_shocked_by_bein.html |access-date=2020-04-06 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924105708/http://www.starblogs.net/archives/2007/01/naomi_campbell_shocked_by_bein.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924105708/http://www.starblogs.net/archives/2007/01/naomi_campbell_shocked_by_bein.html |date=2015-09-24 }}</ref> Sakop din ni Campbell ang Vietnamese, Singaporean at ang ika-35 anibersaryo ng Latin American edition ng ''Harper's Bazaar'' .<ref>{{Cite web |url=http://fashion.telegraph.co.uk/videos/TMG8514986/Naomi-Campbell-to-stage-Fashion-Relief-for-Japan-at-Cannes-Film-Festival.html |title=Archive copy |access-date=2020-04-06 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224135828/http://fashion.telegraph.co.uk/videos/TMG8514986/Naomi-Campbell-to-stage-Fashion-Relief-for-Japan-at-Cannes-Film-Festival.html |url-status=dead }}</ref> Noong 2014, Campbell ay pinangalanang TV Personalidad ng taon ng ''Glamor Magazine'' . Ang parangal ay ipinakita sa taunang Glamour Women of The Year Awards sa London.<ref name="Glamour">https://www.vogue.co.uk/article/naomi-campbell-announces-cannes-fashion-for-relief-fundraiser</ref> Nang sumunod na taon, isinara niya ang palabas ng Fall / Winter [[Zac Posen]] sa [[Linggo ng Fashion sa New York|New York Fashion Week]],<ref>{{Cite web |url=http://www.jingdaily.com/yoox-china-x-naomi-campbell-fashion-with-a-cause/22121/ |title=Archive copy |access-date=2020-04-06 |archive-date=2020-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814213714/https://jingdaily.com/yoox-china-x-naomi-campbell-fashion-with-a-cause/22121/ |url-status=dead }}</ref> at itinampok sa mga kampanya sa Spring / Summer 2015 para sa [[Burberry]] at tagatingi na [[Agent Provocateur (damit-panloob)|tagabenta ng Agent Provocateur]] .<ref>https://web.archive.org/web/20110812093003/http://beta.afronline.org/news/view/86916</ref> Naglakad na si Campbell ng mga landas para kay [[Marc Jacobs]], [[Yves Saint Laurent (tatak)|Yves Saint Laurent]], [[Chloé]], [[Diane Von Furstenberg]], [[Prada]], [[Si Chanel|Chanel]], [[Malaswa|Givenchy]], Dolce & Gabbana, [[Burberry]], [[Zac Posen]], [[Blumarine]], [[Karl Lagerfeld]], [[Gianfranco Ferré]], [[Versace]], [[Helmut Lang (tatak ng fashion)|Helmut Lang]], [[Christian Dior]], [[John Galliano]], [[Ralph Lauren]], [[Jean-Paul Gaultier|Jean Paul Gaultier]], [[Tommy Hilfiger]], [[Oscar de la Renta]], [[Michael Kors]], [[Anna Sui]], [[Louis Vuitton]], [[Hermés]], [[Markes|Marchesa]], [[Roberto Cavalli]] at [[Valentino (taga-disenyo ng fashion)|Valentino]] . Nagpakita siya sa mga kampanya ng advertising para sa [[Fendi]], [[Burberry]], Dolce & Gabbana, [[Escada]], [[Louis Vuitton]], [[Prada]], [[Ralph Lauren]], [[Chloé]], [[Versace]], [[Malaswa|Givenchy]], [[Blumarine]], Yves Saint Laurent, [[Isaac Mizrahi]], [[Tommy Hilfiger]], [[Valentino (taga-disenyo ng fashion)|Valentino]], [[La Perla (lingerie brand)|La Perla]], Dennis Basso, [[Philipp Plein]], [[Mango (damit)|Mango]], [[Thierry Mugler]], [[Balmain (bahay ng fashion)|Balmain]], [[Mga Kosmetiko ng NARS|Nars]],<ref>http://issuu.com/trinitynews/docs/tn1-20high-20res-20issue-206</ref> [[Roberto Cavalli]], [[David Yurman]], [[Alessandro Dell'Acqua]], [[DSquared2]], [[Express, Inc.|Express]], H&M, [[Bloomingdale's]], [[Dillard's]], [[Macy's]], [[Barneys New York]], [[Neiman Marcus]], [[Gap Inc.|Gap]], [[Mga Produkto ng Avon|Avon]], [[Revlon]] at [[Lihim ng Victoria]] . Noong 2015, nag-sign in si Campbell bilang isang paulit-ulit na character sa [[Fox Broadcasting Company|Fox]] drama ''[[Empire (2015 serye sa TV)|Empire]]'' bilang Camilla Marks, isang fashion designer at interes sa pag-ibig kay Hakeem Lyon, na inilalarawan ni [[Bryshere Y. Grey]] . Noong Oktubre 2015, itinampok si Campbell sa isang two-episode arc sa ''[[Kuwento ng Amerikanong Horror: Hotel|American Horror Story: Hotel]]'', bilang isang editor ng fashion ng ''[[Vogue (magazine)|Vogue na]]'' nagngangalang Claudia Bankson.<ref>https://www.worldcat.org/issn/0307-1235</ref> Noong 2016, lumitaw si Campbell sa video ng musika para sa solong " [[Drone Bomb Me]] " ni [[Anohni]] . Noong Setyembre 2017, lumitaw si Campbell sa palabas ng Versace's Spring / Summer 2018 na ipinagdiriwang ang huli na [[Gianni Versace]], kasama sina Schiffer, Crawford, Christensen at [[Carla Bruni]] at itinampok din sa kampanya para sa koleksyon. Noong Pebrero 2018, si Campbell at Moss ay bumalik sa landas at isinara ang panghuling menswear show ni [[Kim Jones (taga-disenyo)|Kim Jones]] para sa Louis Vuitton. Noong Abril, ipinakita niya sa takip ng British ''GQ sa'' tabi ng rapper na [[Skepta]] . {{Fact|date=November 2018}} Sa 2018, tulad ng bawat taon, ang internasyonal na pamayanan ng fashion ay pinarangalan ang pinakamahusay at pinakamaliwanag sa disenyo ng Amerikano sa [[Konseho ng Mga Disenyo ng Fashion ng Amerika|CFDA Fashion Awards]] . [https://frivolidays.com/naomi-campbell-is-cfdas-new-fashion-icon/ Natanggap ni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403080127/https://frivolidays.com/naomi-campbell-is-cfdas-new-fashion-icon/ |date=2019-04-03 }} Naomi Campbell [https://frivolidays.com/naomi-campbell-is-cfdas-new-fashion-icon/ ang prestihiyosong Fashion Icon Award] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403080127/https://frivolidays.com/naomi-campbell-is-cfdas-new-fashion-icon/ |date=2019-04-03 }} sa seremonya ng CFDA noong 4 Hunyo.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/629107.stm</ref> Noong 2019, natanggap ni Campbell ang unang beauty contract ng kanyang karera, kasama ang [[Mga Kosmetiko ng NARS|NARS Cosmetics]] .<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.nydailynews.com/gossip/2008/05/29/2008-05-29_naomis_timeline_of_trouble.html |access-date=2020-04-06 |archive-date=2009-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090715203509/http://www.nydailynews.com/gossip/2008/05/29/2008-05-29_naomis_timeline_of_trouble.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090715203509/http://www.nydailynews.com/gossip/2008/05/29/2008-05-29_naomis_timeline_of_trouble.html |date=2009-07-15 }}</ref> == Aktibismo at kawanggawa == Sa kabila ng kanyang katayuan bilang pinakasikat na itim na modelo ng kanyang oras, si Campbell ay hindi kailanman nakakuha ng parehong dami ng mga pagtatalaga sa advertising bilang kanyang mga puting kasamahan,<ref name="Rudolph-Time">https://www.nytimes.com/2007/01/17/nyregion/17naomi.html</ref> at hindi siya nilagdaan ng isang kumpanya ng pampaganda hanggang huli na 1999.<ref name="Frankel-Independent3">https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2164670/Naomi-Campbell-sentenced-for-assaulting-police-after-luggage-lost-on-flight.html</ref> Noong 1991, sinabi niya, "Maaari akong ituring na isa sa mga nangungunang modelo sa mundo, ngunit sa anumang paraan ay hindi ako gumagawa ng parehong pera tulad ng anuman sa kanila." <ref name="Rudolph-Time" /> Sa kabuuan ng kanyang karera, si Campbell ay hindi napigilan laban sa lahi ng lahi na umiiral sa industriya ng fashion.<ref name="Frankel-Independent3" /> Noong 1997, sinabi niya, "May pagkiling. Ito ay isang problema at hindi na ako makakasabay pa sa pagsisipilyo nito sa ilalim ng karpet. Ang negosyong ito ay tungkol sa pagbebenta, at ang mga batang blonde at bughaw na mga batang babae ang ibinebenta. " <ref name="Pool-Guardian2">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://uk.reuters.com/article/2008/06/20/uk-campbell-idUKGOR03566020080620 |access-date=2020-04-06 |archive-date=2015-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151126183246/http://uk.reuters.com/article/2008/06/20/uk-campbell-idUKGOR03566020080620 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126183246/http://uk.reuters.com/article/2008/06/20/uk-campbell-idUKGOR03566020080620 |date=2015-11-26 }}</ref> Makalipas ang isang dekada, muli siyang nagsalita laban sa diskriminasyon, na nagsasabi, "Ang amerikanong pangulo ay maaaring itim, ngunit bilang isang itim na babae, may pagbubukod pa rin ako sa negosyong ito. Palagi akong dapat magsikap upang maipagamot nang pantay-pantay. " <ref>https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/11777294/Naomi-Campbell-guilty-of-assault-on-Sicilian-paparazzo.html</ref> Noong 2013, sumali si Campbell sa kapwa mga itim na modelo na sina [[Iman (modelo)|Iman]] at [[Bethann Hardison]] sa isang pangkat ng adbokasiya na tinatawag na "Diversity Coalition". Sa isang bukas na liham sa mga namamahala na katawan ng mga pandaigdigang linggo ng fashion, pinangalanan nila ang mga tagadisenyo ng high-profile na gumagamit lamang ng isa o walang mga modelo ng kulay sa kanilang pagbagsak ng 2013, na tinatawag itong "rasist act".<ref>https://www.worldcat.org/issn/0362-4331</ref> Ang Campbell ay kasangkot sa maraming mga kawanggawa. Sinusuportahan niya ang [[Pondo ng Mga Bata ng Nelson Mandela|Pondo ng Bata]] ng [[Pondo ng Mga Bata ng Nelson Mandela|Nelson Mandela]], kung saan inayos niya ang isang benepisyo ng [[Versace]] fashion show noong 1998.<ref name="Voguepedia-Naomi9">http://www.heraldsun.com.au/entertainment/confidential/blood-diamonds-didnt-exist-in-1997-naomi-campbell-tells-trial/story-e6frf96x-1225901919692</ref> Gaganapin sa [[Nelson Mandela]] ni South African presidential residence,<ref name="Voguepedia-Naomi9" /> ang palabas ay ang paksa ng isang dokumentaryo pinamagatang ''FashionKingdom,'' o Bilang kahalili, ''Naomi Conquers Africa.'' Si Campbell, na ang ina ay nakipaglaban sa kanser sa suso, ay sumusuporta din sa [[Ang Breakthrough Breast Cancer|Breakthrough Breast cancer]] .<ref>https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/8578030/Blood-diamond-trial-who-said-what.html</ref> Noong 2004, siya ay itinampok sa charity single ng [[FHM|FHM na]] ''[https://tl.wikipedia.org/wiki/%20Sa%20tingin%20mo%20ba%20ay%20Sexy%20ako? Do Ya Think I'm Sexy?]{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', pati na rin sa kasamang video ng musika, kung saan ang lahat ng kita ay naibigay sa Breakthrough.<ref>http://observer.guardian.co.uk/magazine/story/0,,1678568,00.html {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nagpakita siya sa isang kampanya sa pag-print at media para sa pagkalap ng pangangalap ng pagkakawanggawa sa pagkakawala ng Fashion Targets Breast Cancer,<ref>https://www.wmagazine.com/story/azzedine-alaia-dies-naomi-campbell-remembers-designer</ref> at binuksan niya ang isang yunit ng pananaliksik sa kanser sa suso sa Breakthrough noong 2009.<ref>https://www.telegraph.co.uk/films/0/celebrities-dated-married-billionaires/naomi-campbell-andvladimir-doronin/</ref> [[File:Naomi_Campbell_Cannes_cropped.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Naomi_Campbell_Cannes_cropped.jpg|thumb|Campbell at the [[:en:2008 Cannes Film Festival|2008 Cannes Film Festival]]]] Noong 2005, itinatag ni Campbell ang charity na Mahal Kami ng Brazil, na naglalayong itaas ang kamalayan at pondo upang labanan ang kahirapan sa Brazil sa pamamagitan ng pagbebenta ng mga tela na ginawa ng mga lokal na kababaihan.<ref name="Brazil">http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/3689049.stm</ref> Sa parehong taon, itinatag ni Campbell ang charity Fashion for Relief, na nag-organisa ng mga palabas sa fashion na nagpapalabas ng pondo upang makinabang ang mga biktima ng [[Bagyong Katrina|Hurricane Katrina]] noong 2005, ang [[Pag-atake ng Mumbai sa 2008|pag-atake ng terorista]] sa [[Pag-atake ng Mumbai sa 2008|Mumbai]] noong 2008, ang [[Lindol sa Haiti noong 2010|lindol ng Haiti]] noong 2010, at ang [[Lindol at tsunami sa Tōhoku (2011)|lindol ng Japan]] noong 2011.<ref name="Voguepedia-Naomi10">https://www.youtube.com/watch?v=iB5lwneWD6E</ref><ref name="DailyTelegraph-FFF">http://www.pg.com/en_US/brands/all_brands.shtml</ref> Sa pamamagitan ng 2011, ang Fashion for Relief ay naiulat na nagtataas ng £ 4.5 milyon.<ref name="DailyTelegraph-FFF" /> Noong 2018 ay ginanap ng Campbell ang isa pang charity charity charity at ang tema ay ang Race To Equality.<ref>http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Naomi-Campbell-905.html</ref> Noong 2012, ang charity ay nakipagtulungan sa [[YOOX]] China at nangunguna sa mga global at Chinese fashion designer, kasama sina [[Phillip Lim]] at [[Masha Ma]], upang mag-disenyo ng mga T-shirt na may temang Tsino upang makatulong na pondohan ang mga pagsisikap nito at ang iba't ibang mga pandaigdigang kawanggawa na nakikipagtulungan nito.<ref name="Jing Daily">http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Naomagic-791.html</ref> Mula noong 2007, si Campbell ay naging honorary president ng Athla Onlus, isang samahan ng Italya na nagtatrabaho upang mapalawak ang pagsasama-sama ng lipunan ng mga kabataan na may mga kapansanan sa pag-aaral.<ref>http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Exult-904.html</ref> Noong 2009, si Campbell ay naging isang mabuting ambasador para sa [[White Ribbon Alliance para sa Ligtas na Ina]] . Mula nang sumali siya sa patron ng charity, si [[Sarah Jane Brown|Sarah Brown]], ang asawa ng dating punong ministro ng British na si [[Gordon Brown]], sa ilang mga misyon upang maisulong ang kalusugan ng ina.<ref name="Voguepedia-Naomi11">https://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Naomi-Campbell-Shine-Glimmer-29198.html</ref> Tumanggap si Campbell ng pagkilala sa kanyang gawa sa kawanggawa. Noong 2007, siya ay pinangalanang ambasador ng Rio de Janeiro ni mayor [[Cesar Maia]] bilang pagkilala sa kanyang mga pagsisikap na labanan ang kahirapan sa Brazil.<ref name="Brazil2">http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Mystery-881.html</ref> Noong 2009, siya ay iginawad ng Honorary Patronage ng [[Kolehiyong Trinity, Dublin|Trinity College]] 's [[Lipunan ng Pilosopikal sa Unibersidad|University Philosophical Society]] para sa kanyang kawanggawa at propesyonal na gawa.<ref>https://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Naomi-Campbell-Light-Edition-29197.html</ref> Noong 2010, ipinakita sa kanya ni Sarah Brown ng isang "Natitirang Kontribusyon" mula sa British ''[[Elle (magazine)|Elle]]'' para sa kanyang trabaho bilang isang ambasador para sa White Ribbon Alliance, pati na rin ang kanyang trabaho sa industriya ng fashion.<ref>http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Sunset-875.html</ref> == Mga isyung ligal == === Mga kaso ng pag-atake === Si Campbell ay nahatulan ng pag-atake sa apat na okasyon, matapos siya ay inakusahan ng 11 beses na gumawa ng karahasan laban sa mga empleyado, mga kasama at iba pang mga indibidwal sa pagitan ng 1998 at 2009. Sa kauna-unahang kaso, narinig noong Pebrero 2000, humingi ng tawad si Campbell sa Toronto na salakayin ang kanyang personal na katulong sa isang mobile phone noong Setyembre 1998. Binayaran ni Campbell ang kanyang dating empleyado ng isang hindi natukoy na kabuuan at pumayag na dumalo sa mga klase sa [[Galit na pamamahala|pamamahala ng galit]] ; ang kanyang tala ay na-clear bilang kapalit ng kanyang pagpapahayag ng pagsisisi.<ref>http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Paradise-Passion-906.html</ref> Pagsapit ng 2006, walong iba pang mga empleyado at mga kasama ang sumulong sa pag-aabuso.<ref name="NYDailyNews">http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Winter-Kiss-907.html</ref> Sa panahong ito, si Campbell ay nakuhanan ng litrato na may suot na [[Chip at Pepper]] T-shirt na nagbasa ng "Naomi Hit Me ... at Mahal ko Ito".<ref name="People-Bio4">{{Cite web |url=http://www.perfumeemporium.com/perfume/16858/Cat-Deluxe-Naomi-Campbell |title=Archive copy |access-date=2020-04-06 |archive-date=2021-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304190022/http://www.perfumeemporium.com/perfume/16858/Cat-Deluxe-Naomi-Campbell |url-status=dead }}</ref> Noong Enero 2007, pinakiusap ni Campbell na nagkasala sa New York na salakayin ang kanyang dating kasambahay, na inakusahan si Campbell na itinapon ang isang personal na tagapag-ayos ng [[BlackBerry]] sa kanya noong Marso 2006. Pinarusahan si Campbell na magbayad ng mga gastos sa medikal ng kanyang dating empleyado, dumalo sa isang programa sa pamamahala ng galit, at magsagawa ng limang araw ng serbisyo sa komunidad kasama [[Kagawaran ng Kalinisan ng New York City|ang departamento ng kalinisan ng New York]] .<ref name="People-Bio5">https://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Cat-Deluxe-Silver-55227.html</ref><ref>http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Eternal-Beauty-1740.html</ref> Dumalo siya sa kanyang serbisyong pangkomunidad na nagsusuot ng mga outfits ng taga-disenyo, kasama na ang mga fedoras, furs at — sa pagkumpleto ng kanyang pangungusap — isang nakaayos na pilak na $ 300,000 Dolce & Gabbana gown.<ref name="People-Bio5" /><ref name="Voguepedia-Naomi12">http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Cat-Deluxe-At-Night-1027.html</ref> Detalyado ni Campbell ang kanyang karanasan sa serbisyo sa komunidad sa isang tampok na ''[[W (magazine)|W na]]'' may pamagat na "The Naomi Diaries", at pagkatapos ay nasamsam ang kanyang sarili sa isang komersyal na [[Dunkin' Donuts|Dunkin 'Donuts]], na pinangungunahan ni [[Zach Braff]], na ipinakita sa kanya ang pagsira sa kanyang sakong habang paghahardin at pagkahagis ito sa isang window.<ref name="People-Bio5" /> Noong Hunyo 2008, humingi ng tawad si Campbell na salarin ang dalawang pulis sa [[Paliparan sa London Heathrow|London Heathrow Airport]] dalawang buwan bago nito; siya ay sumipa at dumura sa mga opisyal kasunod ng isang argumento tungkol sa kanyang nawalang bagahe. Siya ay pinarusahan sa 200 oras ng serbisyong pangkomunidad at sinisingil ng £ 2,300,<ref>http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Seductive-Elixir-3180.html</ref><ref>http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Cat-Deluxe-With-Kisses-5843.html</ref> at ipinagbawal sa buhay mula sa [[British Airways]] .<ref name="Voguepedia-Naomi13">http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Naomi-9940.html</ref> Noong Hulyo 2015, si Campbell ay pinarusahan ng anim na buwan na probasyon ng isang korte ng Sicilian para sa kanyang pag-atake noong Agosto 2009 sa isang litratong paparazzo; siya ay tinamaan siya ng kanyang handbag para sa pagkuha ng mga larawan sa kanya at sa kanyang kasosyo noon.<ref>{{Cite web |url=http://www.perfumeemporium.com/perfume/74791/Wild-Pearl-Naomi-Campbell |title=Archive copy |access-date=2020-04-06 |archive-date=2021-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225053515/http://www.perfumeemporium.com/perfume/74791/Wild-Pearl-Naomi-Campbell |url-status=dead }}</ref> === Iskandalo ng 'Blood diamon' === Noong Agosto 2010, gumawa si Campbell ng isang napakalawak na pagpapakita sa isang pagsubok sa mga krimen sa digmaan laban sa dating pangulo ng Liberia na si [[Charles Taylor (Liberia)|Charles Taylor]] sa [[Espesyal na Korte para sa Sierra Leone|Special Court for Sierra Leone]] sa [[Leidschendam]] . Siya ay tinawag upang magbigay ng ebidensya sa isang " [[Dahi ng dugo|brilyante ng dugo]] " na tinanggap niya mula kay Taylor sa panahon ng isang function ng [[Pondo ng Mga Bata ng Nelson Mandela|Pondo ng Bata]] ng [[Pondo ng Mga Bata ng Nelson Mandela|Nelson Mandela]] noong 1997.<ref name="Simons-NYTimes">http://www.perfumeemporium.com/perfume/65796/Naomi-Campbell-At-Night-Naomi-Campbell{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa una ay tumanggi si Campbell na magpatotoo, at — matapos na mapansin - sinabi sa korte na ang pagkakaroon ng "isang malaking abala" para sa kanya.<ref name="HeraldSun">http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Queen-of-Gold-18179.html</ref> Pinatunayan niya na binigyan siya ng mga "marumi-hinahanap" na mga bato huli sa gabi ng dalawang hindi nakikilalang mga kalalakihan,<ref name="HeraldSun" /> at inaangkin na hindi niya alam na ang mga diamante ay nagmula sa Taylor hanggang sinabihan sa susunod na umaga ng isang kapwa nanalo, ang aktres na si [[Mia Farrow]] . Gayunpaman, ang kanyang account ay salungat sa mga patotoo mula kay Farrow, ang kanyang dating ahente na si [[Carole White]] at dating director ng Children’s Fund na si Jeremy Ratcliffe.<ref>https://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Private-31958.html</ref> == Personal na buhay == === Mga ugnayan === Campbell, who has never met her biological father, regards record producers [[Quincy Jones]] and [[Chris Blackwell]] as adopted father figures.<ref name="Iley-Guardian">https://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Bohemian-Garden-35550.html</ref> Former South African president [[Nelson Mandela]] referred to Campbell as his "honorary granddaughter".<ref name="People-Bio6">https://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Pret-a-Porter-40071.html</ref> She first met Mandela in November 1994, after his party, the [[African National Congress]], invited her to travel to South Africa to meet with their leader.<ref name="Voguepedia-Naomi14">[https://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Pret-a-Porter-40071.html] [[Retrieved 25 May 2019.]]</ref> She had previously donated the proceeds from a photo shoot in Tanzania to the ANC.<ref name="Voguepedia-Naomi14" /> Over the years, Campbell has lent support to many of Mandela's political campaigns and humanitarian causes.<ref name="Voguepedia-Naomi14" /> She also regarded Tunisian designer [[Azzedine Alaïa]], whom she met at 16, as her "papa".<ref>https://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Glam-Rouge-48475.html</ref> Noong 1993, siya ay naging pansin sa [[U2]] bassist na si [[Adam Clayton]] . Nagkita sila noong Pebrero ng taong iyon, pagkatapos ni Clayton, nang tanungin sa isang pakikipanayam kung mayroong anumang bagay sa mundong nais niya ngunit wala, tumugon: "Isang pakikipag-date kay Naomi Campbell". Naghiwalay sina Campbell at Clayton sa susunod na taon.<ref name="People-Bio7">https://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Pr-t-Porter-Absolute-Velvet-51220.html</ref> Noong 1998, siya ay naging pansin sa [[Formula One]] racing head na si [[Flavio Briatore]] ; sila ay kasangkot sa isang muli-muli-off-muli na relasyon hanggang sa kanilang paghihiwalay sa 2003.<ref name="People-Bio7" /><ref name="Voguepedia-Naomi15">https://itunes.apple.com/us/album/babywoman/id288103640</ref> Itinuturing ngayon ni Campbell na si Briatore ang kanyang "mentor".{{fact}} Mula 2008 hanggang 2013, siya ay nasa isang relasyon sa negosyanteng Ruso na si [[Vladislav Doronin]].{{fact}} === Pagkaadik sa droga at rehab === Noong 1999, pinasok ni Campbell ang rehab pagkatapos ng isang limang taong pagkalulong sa [[cocaine]] at [[Alkoholismo|pagkalulong sa alkohol]] . Sa kanyang pagpili na gamitin muna ang gamot noong 1994, sinabi ni Campbell noong 2005, "Naging masaya ako. Nabubuhay ako sa buhay na ito ng paglalakbay sa mundo at pagkakaroon ng mga tao na bigyan ka lang. [Ngunit] ang maliit na glow sa iyong mukha ay napupunta. . . . Ito ay isang napaka-bastos na gamot. "{{fact}} Noong 2002, matagumpay na inangkin ni Campbell ang isang paglabag sa kumpiyansa laban sa ''[[Pang-araw-araw na Mirror|Daily Mirror]]'', pagkatapos mailathala ng pahayagan ang isang ulat ng kanyang pagkalulong sa droga, kasama ang isang larawan ng kanyang pag-iwan ng pulong ng [[Ancotics Anonymous|Narcotics Anonymous]].{{fact}} Inutusan ng [[Mataas na Korte ng Katarungan|High Court ang]] £ 3,500 na pinsala mula sa ''Daily Mirror'' . Kalaunan sa taong iyon ang pagpapasya ay binawi ng [[Korte ng Pag-apela ng Inglatera at Wales|Korte ng Pag-apela]], na nag-utos kay Campbell na bayaran ang halagang £ 350,000 na ligal na gastos sa pahayagan,{{fact}} ngunit noong 2004 ay muling ibinalik ng [[Mga function ng Judicial of the House of Lords|House of Lords]] ang Mataas na Korte ng desisyon at mga pinsala.{{fact}} Sa kanyang YouTube series, binanggit ni Campbell na huminto siya sa paninigarilyo.{{fact}} == Mga Pabango == Mula noong 1999, naglabas si Campbell ng 25 na samyo para sa mga kababaihan sa pamamagitan ng kanyang [[Eponymous|eponymous na]] pabango na bahay, sa ilalim ng tatak ng [[Procter & Gamble]].{{fact}} {| class="wikitable unsortable" ! scope="row" |Taon ! scope="row" style="width:14em;" |Pangalan ! scope="row" style="width:12em;" |Perfumer ! scope="row" |Ref. |- |1999 |Naomi Campbell |Ursula Wandel |<ref>{{cite web|url=http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Naomi-Campbell-905.html|title=Naomi Campbell for women|accessdate=16 July 2014}}</ref> |- |2000 |Naomagic |Dorothee Piot |<ref>{{cite web|url=http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Naomagic-791.html|title=Naomagic Naomi Campbell for women|accessdate=16 July 2014}}</ref> |- | rowspan="2" |2001 |Exult |Ursula Wandel |<ref>{{cite web|url=http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Exult-904.html|title=Exult Naomi Campbell for women|accessdate=16 July 2014}}</ref> |- |Naomi Campbell Shine & Glimmer <small>(limited edition)</small> | |<ref>{{cite web|url=https://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Naomi-Campbell-Shine-Glimmer-29198.html|title=Naomi Campbell Shine & Glimmer for women|accessdate=26 May 2019}}</ref> |- | rowspan="2" |2003 |Mystery |[[:en:Olivier Cresp|Olivier Cresp]] |<ref>{{cite web|url=http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Mystery-881.html|title=Mystery Naomi Campbell for women|accessdate=16 July 2014}}</ref> |- |Naomi Campbell Light Edition | |<ref>{{cite web|url=https://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Naomi-Campbell-Light-Edition-29197.html|title=Naomi Campbell Light Edition for women|accessdate=26 May 2019}}</ref> |- |2004 |Sunset |Olivier Pescheux |<ref>{{cite web|url=http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Sunset-875.html|title=Sunset Naomi Campbell for women|accessdate=16 July 2014}}</ref> |- |2005 |Paradise Passion |Francoise Caron |<ref>{{cite web|url=http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Paradise-Passion-906.html|title=Paradise Passion Naomi Campbell for women|accessdate=16 July 2014}}</ref> |- | rowspan="2" |2006 |Winter Kiss <small>(limited edition)</small> | |<ref>{{cite web|url=http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Winter-Kiss-907.html|title=Winter Kiss Naomi Campbell for women|accessdate=16 July 2014}}</ref> |- |Cat Deluxe |Michael Almairac |<ref>{{cite web|url=http://www.perfumeemporium.com/perfume/16858/Cat-Deluxe-Naomi-Campbell|title=Cat Deluxe by Naomi Campbell|accessdate=16 July 2014|archive-date=4 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304190022/http://www.perfumeemporium.com/perfume/16858/Cat-Deluxe-Naomi-Campbell|url-status=dead}}</ref> |- |2006 |Cat Deluxe Silver | |<ref>{{cite web|url=https://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Cat-Deluxe-Silver-55227.html|title=Cat Deluxe Silver by Naomi Campbell|accessdate=26 May 2019}}</ref> |- | rowspan="2" |2007 |Eternal Beauty <small>(limited edition)</small> | |<ref>{{cite web|url=http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Eternal-Beauty-1740.html|title=Eternal Beauty Naomi Campbell for women|accessdate=16 July 2014}}</ref> |- |Cat Deluxe at Night | |<ref>{{cite web|url=http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Cat-Deluxe-At-Night-1027.html|title=Cat Deluxe At Night Naomi Campbell for women|accessdate=16 July 2014}}</ref> |- |2008 |Seductive Elixir | |<ref>{{cite web|url=http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Seductive-Elixir-3180.html|title=Seductive Elixir Naomi Campbell for women|accessdate=16 July 2014}}</ref> |- |2009 |Cat Deluxe With Kisses | |<ref>{{cite web|url=http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Cat-Deluxe-With-Kisses-5843.html|title=Cat Deluxe With Kisses Naomi Campbell for women|accessdate=16 July 2014}}</ref> |- |2010 |Naomi | |<ref>{{cite web|url=http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Naomi-9940.html|title=Naomi Naomi Campbell for women|accessdate=16 July 2014}}</ref> |- |2011 |Naomi Campbell Wild Pearl | |<ref>{{cite web|url=http://www.perfumeemporium.com/perfume/74791/Wild-Pearl-Naomi-Campbell|title=Naomi Campbell Wild Pearl|accessdate=16 July 2014|archive-date=25 Pebrero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225053515/http://www.perfumeemporium.com/perfume/74791/Wild-Pearl-Naomi-Campbell|url-status=dead}}</ref> |- |2012 |Naomi Campbell at Night | |<ref>{{cite web|url=http://www.perfumeemporium.com/perfume/65796/Naomi-Campbell-At-Night-Naomi-Campbell|title=Naomi Campbell At Night|accessdate=16 July 2014}}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |2013 |Queen of Gold | |<ref>{{cite web|url=http://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Queen-of-Gold-18179.html|title=Queen of Gold Naomi Campbell for women|accessdate=16 July 2014}}</ref> |- |2015 |Private | |<ref>{{cite web|url=https://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Private-31958.html|title=Private Naomi Campbell for women|accessdate=25 May 2019}}</ref> |- | rowspan="2" |2016 |Bohemian Garden | |<ref>{{cite web|url=https://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Bohemian-Garden-35550.html|title=Bohemian Garden Naomi Campbell for women|accessdate=25 May 2019}}</ref> |- |Prêt à Porter | |<ref>{{cite web|url=https://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Pret-a-Porter-40071.html|title=Pret a Porter Naomi Campbell for women|accessdate=25 May 2019}}</ref> |- |2017 |Prêt à Porter Silk Collection | |<ref>{{cite web|url=https://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Pr-t-Porter-Silk-Collection-45659.html|title=Prêt à Porter Silk Collection Naomi Campbell for women|accessdate=25 May 2019}}</ref> |- | rowspan="2" |2018 |Glam Rouge | |<ref>{{cite web|url=https://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Glam-Rouge-48475.html|title=Glam Rouge Naomi Campbell for women|accessdate=25 May 2019}}</ref> |- |Prêt à Porter Absolute Velvet | |<ref>{{cite web|url=https://www.fragrantica.com/perfume/Naomi-Campbell/Pr-t-Porter-Absolute-Velvet-51220.html|title=Absolute Velvet Naomi Campbell for women|accessdate=25 May 2019}}</ref> |} == Bibliograpiya == * 1994: ''Swan'' * 1994: ''Top Model'' * 1996: ''Naomi'' * 2016: ''Naomi Campbell'' == Discography == ==== Albums ==== 1994: ''[[:en:Baby Woman|Baby Woman]]'' ([[:en:Epic Records|Epic]], UK only, #75)<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/babywoman/id288103640|title=Babywoman – Naomi Campbell|accessdate=16 July 2014}}</ref> ==== Singles ==== * 1991: "[[:en:Cool as Ice (Everybody Get Loose)|Cool as Ice (Everybody Get Loose)]]" <small>([[:en:Vanilla Ice|Vanilla Ice]] featuring Naomi Campbell)</small> * 1994: "Love and Tears" * 1994: "I Want to Live" * 1996: "[[:en:La La La Love Song|La La La Love Song]]" <small>([[:en:Toshinobu Kubota|Toshinobu Kubota]] featuring Naomi Campbell)</small> == Filmograpiya == ==== Mga Pelikula ==== {| class="wikitable sortable" ! scope="row" |Taon ! scope="row" |Titulo ! scope="row" |Ninampanan ! scope="row" |Notes |- |1991 |''[[:en:Cool as Ice|Cool as Ice]]'' |Singer at First Club | |- |1993 |''The Night We Never Met'' |French cheese shopper | |- | rowspan="3" |1995 |''[[:en:Miami Rhapsody|Miami Rhapsody]]'' |Kaia | |- |''[[:en:To Wong Foo, Thanks for Everything! Julie Newmar|To Wong Foo, Thanks for Everything! Julie Newmar]]'' |Girl at China Bowl restaurant | |- |''Anyone for Pennis?'' |Herself |TV movie |- | rowspan="2" |1996 |''[[:en:Girl 6|Girl 6]]'' |Girl #75 | |- |''[[:en:Invasion of Privacy (film)|Invasion of Privacy]]'' |Cindy Carmichael | |- |1997 |''[[:en:An Alan Smithee Film: Burn Hollywood Burn|An Alan Smithee Film: Burn Hollywood Burn]]'' |Attendant #2 | |- | rowspan="2" |1999 |''[[:en:Trippin' (film)|Trippin'<nowiki/>]]'' |Naomi Shaffer | |- |''Prisoner of Love'' |Tracy | |- | rowspan="2" |2002 |''[[:en:Ali G Indahouse|Ali G Indahouse]]'' | rowspan="2" |Herself | |- |''Monstrous Bosses and How to Be One'' | |- |2004 |''[[:en:Fat Slags (film)|Fat Slags]]'' |Sales assistant | |- |2006 |''The Call'' |Dark Angel – The Evil |Short film, online only |- |2009 |''[[:en:Karma Aur Holi|Karma Aur Holi]]'' |Jennifer | |- |2016 |''[[:en:Zoolander 2|Zoolander 2]]'' |Herself | |- |2018 |''[[:en:I Feel Pretty (film)|I Feel Pretty]]'' |Helen | |} ==== Mga dokumentaryo ==== {| class="wikitable sortable" ! scope="row" |Taon ! scope="row" |Titulo ! scope="row" |Ginampanan ! scope="row" |Notes |- |1991 |''Models: The Film'' | rowspan="11" |Herself | |- | rowspan="2" |1992 |''Top Models: Once Upon a Time'' | |- |''Sex'' | |- |1993 |''U2: Love Is Blindness'' |Short |- | rowspan="2" |1994 |''Naomi Campbell'' | |- |''Unzipped'' |Uncredited |- |1995 |''[[:en:Catwalk (1995 film)|Catwalk]]'' | |- |1996 |''[[:en:E! True Hollywood Story|E! True Hollywood Story]]'' |TV series |- |1998 |''Beautopia'' | |- |2001 |''[[:en:Miss Universe 2001|Miss Universe 2001]]'' |Host |- |2006 |''[[:en:Oprah Winfrey's Legends Ball|Oprah Winfrey's Legends Ball]]'' | |} ==== Telebisyon ==== {| class="wikitable sortable" ! scope="row" |Taon ! scope="row" style="width:14em;" |Titulo ! scope="row" |Ginampanan ! scope="row" |Notes |- |1978 |''The Chiffy Kids'' |Snow White | rowspan="2" |2 episodes |- |1979 |''Kids'' |April |- |1986 |''[[:en:Good Morning Britain (1983 TV programme)|Good Morning Britain]]'' |Herself | |- |1988 |''[[:en:The Cosby Show|The Cosby Show]]'' |Julia |2 episodes |- |1990 |''[[:en:The Fresh Prince of Bel-Air|The Fresh Prince of Bel-Air]]'' |Helen | |- |1993 |''[[:en:Eurotrash (TV series)|Eurotrash]]'' | rowspan="5" |Herself | |- | rowspan="3" |1994 |''Hi Octane'' | |- |''[[:en:The Clothes Show|The Clothes Show]]'' | |- |''[[:en:Harry Enfield's Television Programme|Harry Enfield and Chums]]'' | |- | rowspan="2" |1995 |''[[:en:Absolutely Fabulous|Absolutely Fabulous]]'' | |- |''[[:en:New York Undercover|New York Undercover]]'' |Simone |Recurring role; 6 episodes |- |1997, 2013 |''[[:en:The Tonight Show with Jay Leno|The Tonight Show with Jay Leno]]'' | rowspan="8" |Herself | |- | rowspan="2" |1998 |''[[:en:For Your Love (TV series)|For Your Love]]'' | |- |''[[:en:The Magic Hour (talk show)|The Magic Hour]]'' | |- |2000 |''[[:en:So Graham Norton|So Graham Norton]]'' | |- |2000, 2001 |''[[:en:The Richard Blackwood Show|The Richard Blackwood Show]]'' |2 episodes |- |2001 |''[[:en:Intimate Portrait (TV series)|Intimate Portrait]]'' | |- |2002 |''[[:en:V Graham Norton|V Graham Norton]]'' | |- |2002, 2003, 2005 |''[[:en:Victoria's Secret Fashion Show|Victoria's Secret Fashion Show]]'' |Catwalk model |- | rowspan="2" |2003 |''[[:en:Fastlane (TV series)|Fastlane (TV series)]]'' |Lena Savage |Guest star |- |''[[:en:Revealed with Jules Asner|Revealed with Jules Asner]]'' | rowspan="18" |Herself | |- |2004 |''[[:en:Parkinson (TV series)|Parkinson]]'' | |- |2005 |''[[:en:The Cut (UK TV series)|The Cut]]'' | |- |2005, 2006 |''[[:en:The Tyra Banks Show|The Tyra Banks Show]]'' | |- |2006 |''[[:en:Celebrity Cooking Showdown|Celebrity Cooking Showdown]]'' | |- |2007 |''[[:en:Taff (TV series)|Taff]]'' | |- |2008 |''[[:en:Ugly Betty|Ugly Betty]]'' | |- | rowspan="3" |2010 |''[[:en:The Oprah Winfrey Show|The Oprah Winfrey Show]]'' | |- |''[[:en:The Rachel Zoe Project|The Rachel Zoe Project]]'' | |- |''[[:en:BBC Breakfast|BBC Breakfast]]'' |Model |- | rowspan="2" |2013 |''[[:en:Watch What Happens: Live|Watch What Happens: Live]]'' | |- |''[[:en:The Jonathan Ross Show|The Jonathan Ross Show]]'' | |- |2013–2014 |''[[:en:The Face (U.S. TV series)|The Face US]]'' | rowspan="3" |Supermodel mentor, also executive producer |- |2013 |''[[:en:The Face (UK TV series)|The Face UK]]'' |- |2014 |''[[:en:The Face (Australian TV series)|The Face Australia]]'' |- | rowspan="3" |2014 |''[[:en:The View (U.S. TV series)|The View]]'' | |- |''[[:en:The Wendy Williams Show|The Wendy Williams Show]]'' | |- |''[[:en:The Graham Norton Show|The Graham Norton Show]]'' | |- |2015–2016 |''[[:en:Empire (2015 TV series)|Empire]]'' |Camilla Marks |Recurring role; 8 episodes |- |2015 |''[[:en:American Horror Story: Hotel|American Horror Story: Hotel]]'' |Claudia Bankson |Guest role; 2 episodes |- |2017–2019 |''[[:en:Star (TV series)|Star]]'' |Rose Crane |Recurring role; 5 episodes |- |2020 |''[[:en:Making the Cut (2020 TV series)|Making the Cut]]'' |Herself | |} ==== Music video appearances ==== {| class="wikitable sortable" ! scope="row" |Taon ! scope="row" |Titulo ! scope="row" |Orihinal na artista ! scope="row" |Direktor |- |1978 |"[[:en:Is This Love (Bob Marley & The Wailers song)|Is This Love]]" |[[:en:Bob Marley and the Wailers|Bob Marley and the Wailers]] | rowspan="2" |Unknown |- |1983 |"[[:en:I'll Tumble 4 Ya|I'll Tumble 4 Ya]]" |[[:en:Culture Club|Culture Club]] |- |1990 |"[[:en:Freedom! '90|Freedom! '90]]" |[[:en:George Michael|George Michael]] |[[:en:David Fincher|David Fincher]] |- |1991 |"[[:en:Everyday People|Everyday People]]" |[[:en:Aretha Franklin|Aretha Franklin]] |Unknown |- | rowspan="2" |1992 |"[[:en:In the Closet|In the Closet]]" |[[:en:Michael Jackson|Michael Jackson]] |[[:en:Herb Ritts|Herb Ritts]] |- |"[[:en:Erotica (song)|Erotica]]" |[[:en:Madonna (entertainer)|Madonna]] |Fabien Baron |- |1993 |"[[:en:Numb (U2 song)|Numb]]" |[[:en:U2|U2]] |Kevin Godley |- |2003 |"[[:en:Change Clothes|Change Clothes]]" |[[:en:Jay-Z|Jay-Z]] <small>(feat. [[:en:Pharrell|Pharrell]])</small> |[[:en:Chris Robinson (director)|Chris Robinson]] |- |2011 |"Girl Panic!" |[[:en:Duran Duran|Duran Duran]] |[[:en:Jonas Åkerlund|Jonas Åkerlund]] |- |2016 |"[[:en:Drone Bomb Me|Drone Bomb Me]]" |[[:en:Anohni|Anohni]] |[[:en:Nabil Elderkin|Nabil Elderkin]] |} == Tingnan din == {{Portal|United Kingdom|Biography}}[[:en:Supermodel#The Trinity|The Supermodel Trinity]] == Mga Sanggunian == <br /> <references group="" responsive=""></references> {{Uncategorized|date=Disyembre 2023}} na0cpxhvbp6zp3asssf9z4p5k9zkxrz Pilmograpiya ni Nicole Kidman 0 296140 2228081 1985985 2026-09-23T10:44:38Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228081 wikitext text/x-wiki [[Image:Nicole_Kidman_-_Berlin_2015_retouched.jpg|thumb|Si Kidman noong [[2015 Berlin International Film Festival]]]] Isang Australyana-Amerikanang aktres si [[Nicole Kidman]] na unang lumabas sa Australian drama na ''[[Bush Christmas]]'' noong 1983.<ref name="Bowlerz2012">{{cite book|title=The World Encyclopedia of Christmas|last1=Bowler|first1=Gerry|date=23 October 2012|publisher=McClelland & Stewart|isbn=978-1-55199-607-3|page=141}}</ref><ref name="Bacall"><nowiki>{{cite web|url=</nowiki>http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/3640454.stm%7Ctitle=Nicole<nowiki> Kidman v Lauren Bacall|publisher=[[BBC News]|date=9 September 2004|accessdate=19 April 2015}}</nowiki></ref> Apat na taon ang nakalipas, nagbida siya sa television miniseries na ''[[Vietnam (miniseries)|Vietnam]]'', na nagbigay sa kanya ng parangal sa [[AACTA Award for Best Lead Actress in a Television Drama]].<ref>{{cite web|url=http://www.aacta.org/past-winners/1980-1989/1987.shtml|title=Past Winners 1987|publisher=[[Australian Academy of Cinema and Television Arts]]|accessdate=8 September 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150926013204/http://www.aacta.org/past-winners/1980-1989/1987.shtml|archivedate=26 September 2015}}</ref> Ang kanyang matagumpay na pagganap sa papel ay bilang isang asawang na-trap sa isang yate kasama ang isang mamamatay-tao sa 1989 thriller na ''[[Dead Calm (film)|Dead Calm]]''.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2015/jan/02/dead-calm-rewatched-nicole-kidman-steals-the-show-in-high-seas-thriller|title=Dead Calm rewatched&nbsp;– Nicole Kidman steals the show in high–seas thriller|work=[[The Guardian]]|publisher=[[Guardian Media Group]]|date=2 January 2015|accessdate=19 April 2015|last=Buckmaster|first=Luke|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419203338/http://www.theguardian.com/film/2015/jan/02/dead-calm-rewatched-nicole-kidman-steals-the-show-in-high-seas-thriller|archivedate=19 April 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.seattlepi.com/entertainment/slideshow/Iconic-80s-actresses-51412/photo-3650452.php|title=Iconic '80s actresses|work=[[Seattle Post-Intelligencer]]|publisher=[[Hearst Corporation]]|date=26 October 2012|accessdate=19 April 2015|last=Ho|first=Vanessa|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150404035544/http://www.seattlepi.com/entertainment/slideshow/Iconic-80s-actresses-51412/photo-3650452.php|archivedate=4 April 2015}}</ref> Nasundan ito ng kanyang [[Cinema of the United States|Hollywood]] debut kasama si [[Tom Cruise]] sa pelikula ni [[Tony Scott]] na auto-racing film na ''[[Days of Thunder]]'' (1990).<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/2701825.stm|title=Kidman: Hollywood's golden girl|publisher=[[BBC News]]|date=11 February 2003|accessdate=8 September 2015}}</ref> Ang papel na kanyang ginampanan na homicidal weather forecaster sa pelikula ni [[Gus Van Sant]] na crime [[comedy-drama]] ''[[To Die For]]'' ay nagpapanalo sa kanya ng [[Golden Globe Award for Best Actress – Motion Picture Comedy or Musical]] noong 1996.<ref name="GG">{{cite web|url=http://www.goldenglobes.com/nicole-kidman|title=Nicole Kidman|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|accessdate=19 April 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419210416/http://www.goldenglobes.com/nicole-kidman|archivedate=19 April 2015}}</ref> Nagtrabaho muli siya at si Cruise sa pelikula ni [[Stanley Kubrick]] na erotic thriller na ''[[Eyes Wide Shut]]'' noong 1999. Ginampanan rin ni Kidman ang pagigin courtesan sa pelikula ni [[Baz Luhrmann]] sa 2001 musical na ''[[Moulin Rouge!]]'', dito niya natanggap ang ikalawangGolden Globe Award at unang nominasyon sa [[Academy Award for Best Actress]].<ref name="GG" /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2002|title=The 74th Academy Awards|publisher=[[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]] (AMPAS)|accessdate=19 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141109213431/http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2002|archivedate=9 November 2014}}</ref> Sa parehong taon, lumabas si Kidman sa horror-thriller na ''[[The Others (2001 film)|The Others]]'' na nagbigay sa kanya ng nominasyon sa [[BAFTA Award for Best Actress]].<ref>{{cite web|url=http://awards.bafta.org/award/2002/film/actress-in-a-leading-role|title=Actress in Leading Role in 2002|publisher=[[British Academy Film Awards]]|accessdate=19 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150626113654/http://awards.bafta.org/award/2002/film/actress-in-a-leading-role|archivedate=26 June 2015}}</ref> == Pelikula == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Titulo ! scope="col" |Papel ! scope="col" class="unsortable" |Notes ! scope="col" class="unsortable" |{{abbr|Ref(s)|Reference(s)}} |- ! scope="row" |1983 |''[[Bush Christmas]]'' |{{sort|Thompson|Helen Thompson}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/86296/Bush-Christmas/overview|title=Bush Christmas (1983)|work=[[The New York Times]]|accessdate=25 March 2015|last=Mannikka|first=Eleanor|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150420040411/http://www.nytimes.com/movies/movie/86296/Bush-Christmas/overview|archivedate=20 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |1983 |''[[BMX Bandits (film)|BMX Bandits]]'' |Judy | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/3515/BMX-Bandits/details|title=BMX Bandits (1983)|work=[[The New York Times]]|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150420042006/http://www.nytimes.com/movies/movie/3515/BMX-Bandits/details|archivedate=20 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |1984 |''[[Wills & Burke]]'' |{{sort|Matthews|[[Julia Matthews]]}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/118745/Wills-and-Burke-The-Untold-Story/overview|title=Wills and Burke&nbsp;– The Untold Story (1985)|work=[[The New York Times]]|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150420034823/http://www.nytimes.com/movies/movie/118745/Wills-and-Burke-The-Untold-Story/overview|archivedate=20 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |1986 |''[[Windrider]]'' |Jade | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/54756/Windrider/details|title=Windrider (1986)|work=[[The New York Times]]|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150420042002/http://www.nytimes.com/movies/movie/54756/Windrider/details|archivedate=20 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |1987 |''{{sort|Bit|[[The Bit Part]]}}'' |{{sort|McAllister|Mary McAllister}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/139800/The-Bit-Part/overview|title=The Bit Part (1987)|work=[[The New York Times]]|accessdate=25 March 2015|last=Pavlides|first=Dan|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150420040406/http://www.nytimes.com/movies/movie/139800/The-Bit-Part/overview|archivedate=20 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |1988 |''[[Emerald City (film)|Emerald City]]'' |{{sort|Davey|Helen Davey}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://aso.gov.au/titles/features/emerald-city/clip1/|title=Emerald City (1988) clip 1 on ASO|publisher=[[Australian Screen Online]]|accessdate=16 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419211249/http://aso.gov.au/titles/features/emerald-city/clip1/|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |1989 |''[[Dead Calm (film)|Dead Calm]]'' |{{sort|Ingram|Rae Ingram}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/dead-calm-1989|title=Dead Calm Movie Review & Film Summary (1989)|publisher=Roger Ebert|date=7 April 1989|accessdate=25 March 2015|last=Ebert|first=Roger|authorlink=Roger Ebert|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150323214703/http://www.rogerebert.com/reviews/dead-calm-1989|archivedate=23 March 2015}}</ref> |- ! scope="row" |1990 |''[[Days of Thunder]]'' |{{sort|Lewicki|Dr. Claire Lewicki}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9C0CEFD6103BF934A15755C0A966958260|title=Days of Thunder (1990) Review/Film; Tom Cruise and Cars, and a Lot of Them|work=[[The New York Times]]|date=27 June 1990|accessdate=16 April 2015|last=Maslin|first=Janet|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141222140925/http://www.nytimes.com/movie/review?res=9C0CEFD6103BF934A15755C0A966958260|archivedate=22 December 2014}}</ref> |- ! scope="row" |1991 |''[[Flirting (film)|Flirting]]'' |{{sort|Radcliffe|Nicola Radcliffe}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bJcYAQAAIAAJ|title=The Oxford Companion to Australian Film|author1=Brian McFarlane|author2=Geoff Mayer|author3=Ina Bertrand|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0-19-553797-0|page=162}}</ref> |- ! scope="row" |1991 |''[[Billy Bathgate (film)|Billy Bathgate]]'' |{{sort|Preston|Drew Preston}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/1991-11-01/entertainment/9104080408_1_dutch-schultz-loren-dean-drew-preston|title=Dutch Treat|work=[[Chicago Tribune]]|publisher=[[Tribune Publishing]]|date=1 November 1991|last=Kehr|first=David|accessdate=16 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419204159/http://articles.chicagotribune.com/1991-11-01/entertainment/9104080408_1_dutch-schultz-loren-dean-drew-preston|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |1992 |''[[Far and Away]]'' |{{sort|Christie|Shannon Christie}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9E0CE0DE173EF931A15756C0A964958260|title=Far and Away (1992)|work=[[The New York Times]]|date=22 May 1986|accessdate=9 December 2014|last=James|first=Caryn|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141221184048/http://www.nytimes.com/movie/review?res=9E0CE0DE173EF931A15756C0A964958260|archivedate=21 December 2014}}</ref> |- ! scope="row" |1993 |''[[Malice (1993 film)|Malice]]'' |{{sort|Safian|Tracy Safian}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/101054/Malice/details|title=Malice (1993)|work=[[The New York Times]]|accessdate=25 March 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150420040413/http://www.nytimes.com/movies/movie/101054/Malice/details|archivedate=20 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |1993 |''[[My Life (film)|My Life]]'' |{{sort|Jones|Gail Jones}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/my-life-1993|title=My Life Movie Review & Film Summary|last=Ebert|first=Roger|date=12 November 1993|publisher=Roger Ebert|accessdate=16 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419220254/http://www.rogerebert.com/reviews/my-life-1993|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |1995 |''[[Batman Forever]]'' |{{sort|Meridian|Dr. Chase Meridian}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/batman-forever-1995|title=Batman Forever Movie Review & Film Summary (1995)|publisher=Roger Ebert|last=Ebert|first=Roger|date=16 June 1995|accessdate=18 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150509085120/http://www.rogerebert.com/reviews/batman-forever-1995|archivedate=9 May 2015}}</ref> |- ! scope="row" |1995 |''[[To Die For]]'' |{{sort|Maretto|Suzanne Stone Maretto}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/1995-10-06/entertainment/9510060129_1_alison-folland-russell-hines-tv-fame|title=Blond Ambition|work=[[Chicago Tribune]]|date=6 October 1995|accessdate=18 April 2015|last=Wilmington|first=Michael|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419210814/http://articles.chicagotribune.com/1995-10-06/entertainment/9510060129_1_alison-folland-russell-hines-tv-fame|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |1996 |''{{sort|Portrait|[[The Portrait of a Lady (film)|The Portrait of a Lady]]}}'' |{{sort|Archer|Isabel Archer}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121756|title=The Portrait of a Lady (1996)&nbsp;– Nicole Kidman in pictures|work=[[The Daily Telegraph]]|publisher=[[Telegraph Media Group]]|accessdate=18 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419213043/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121756|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |1997 |''{{sort|Peacemaker|[[The Peacemaker (1997 film)|The Peacemaker]]}}'' |{{sort|Kelly|Dr. Julia Kelly}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121756|title=The Peacemaker (1997)&nbsp;– Nicole Kidman in pictures|work=[[The Daily Telegraph]]|publisher=[[Telegraph Media Group]]|accessdate=18 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419213043/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121756|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |1998 |''[[Practical Magic]]'' |{{sort|Owens|Gillian Owens}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121654|title=Practical Magic (1998)&nbsp;– Nicole Kidman in pictures|work=[[The Daily Telegraph]]|publisher=[[Telegraph Media Group]]|accessdate=18 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419203840/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121654|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |1999 |''[[Eyes Wide Shut]]'' |{{sort|Harford|Alice Harford}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://variety.com/1999/film/reviews/eyes-wide-shut-1117742974/|title=Review: 'Eyes Wide Shut'|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=[[Penske Media Corporation]]|date=12 July 1999|accessdate=9 December 2014|last=McCarthy|first=Todd|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150105061847/http://variety.com/1999/film/reviews/eyes-wide-shut-1117742974/|archivedate=5 January 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2001 |''[[Moulin Rouge!]]'' |Satine | | style="text-align:center;" |<ref name="SMH">{{cite news|url=https://www.smh.com.au/articles/2002/12/21/1040174434763.html|title=Nicole's dramatic transformation|work=[[The Sydney Morning Herald]]|publisher=[[Fairfax Media]]|date=22 December 2002|accessdate=16 April 2015|last=Thomas|first=Brett|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924125932/http://www.smh.com.au/articles/2002/12/21/1040174434763.html|archivedate=24 September 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2001 |''{{sort|Others|[[The Others (2001 film)|The Others]]}}'' |{{sort|Stewart|Grace Stewart}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.hitfix.com/in-contention/nicole-kidman-finally-speaks-in-new-grace-of-monaco-trailer|title=Nicole Kidman finally speaks in new 'Grace of Monaco' trailer|publisher=[[HitFix]]|date=6 March 2014|accessdate=18 April 2015|last=Lodge|first=Guy|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419220754/http://www.hitfix.com/in-contention/nicole-kidman-finally-speaks-in-new-grace-of-monaco-trailer|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2001 |''[[Birthday Girl]]'' |Nadia Sophia{{efn|Kidman plays a single character who has two different names.<ref name=Rabey/><ref name=bewitch/>|name=dual}} | | style="text-align:center;" |<ref name="Rabey">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NCXbBQAAQBAJ&pg=PT80|title=The Theatre and Films of Jez Butterworth|last=Rabey|first=David Ian|date=26 February 2015|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4081-8428-8|page=80}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/431387/Birthday-Girl/full-credits.html|title=Birthday Girl (2001)|publisher=[[Turner Classic Movies]]|accessdate=19 April 2015|df=|archive-date=7 Abril 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407225438/http://www.tcm.com/tcmdb/title/431387/Birthday-Girl/full-credits.html|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |2002 |''{{sort|Hours|[[The Hours (film)|The Hours]]}}'' |{{sort|Woolf|[[Virginia Woolf]]}} | | style="text-align:center;" |<ref name="SMH" /> |- ! scope="row" |2003 |''[[Dogville]]'' |{{sort|Mulligan|Grace Margaret Mulligan}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sa43AAAAQBAJ&pg=PA8|title=Freedom, Responsibility and Economics of the Person|last1=Ballet|first1=Jérôme|last2=Bazin|first2=Damien|last3=Dubois|first3=Jean-Luc|last4=Mahieu|first4=François-Régis|date=31 July 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-13999-5|page=8|accessdate=18 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2003 |''[[In the Cut]]'' | align="center" |— |Producer | style="text-align:center;" |<ref name="NYTgraph">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movies/person/38065/Nicole-Kidman/filmography|title=Nicole Kidman&nbsp;– Filmography&nbsp;– Movies & TV|work=[[The New York Times]]|accessdate=16 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150420041934/http://www.nytimes.com/movies/person/38065/Nicole-Kidman/filmography|archivedate=20 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2003 |''{{sort|Human|[[The Human Stain (film)|The Human Stain]]}}'' |{{sort|Farley|Faunia Farley}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/2003-11-09/news/0311090314_1_coleman-silk-human-stain-faunia-farley|title=Appearances pale next to acting in 'Human Stain'|work=[[Chicago Tribune]]|publisher=[[Tribune Publishing]]|date=9 November 2003|accessdate=16 April 2015|last=Wilmington|first=Michael|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419214359/http://articles.chicagotribune.com/2003-11-09/news/0311090314_1_coleman-silk-human-stain-faunia-farley|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2003 |''[[Cold Mountain (film)|Cold Mountain]]'' |{{sort|Monroe|Ada Monroe}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/cold-mountain-2003|title=Cold Mountain Movie Review & Film Summary (2003)|publisher=Roger Ebert|last=Ebert|first=Roger|date=24 December 2003|accessdate=18 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419204746/http://www.rogerebert.com/reviews/cold-mountain-2003|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2004 |''{{sort|Stepford Wives|[[The Stepford Wives (2004 film)|The Stepford Wives]]}}'' |{{sort|Eberhart|Joanna Eberhart}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.ew.com/article/2004/06/09/stepford-wives|title=The Stepford Wives|work=[[Entertainment Weekly]]|publisher=[[Time Inc.]]|date=6 September 2004|accessdate=18 April 2015|last=Schwartz|first=Andrew|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219164844/http://www.ew.com/article/2004/06/09/stepford-wives|archivedate=19 February 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2004 |''[[Birth (film)|Birth]]'' |Anna | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/film/News_Story/Critic_Review/Guardian_Film_of_the_week/0,4267,1343418,00.html|title=Birth|work=[[The Guardian]]|publisher=[[Guardian Media Group]]|date=5 November 2004|accessdate=18 April 2015|last=Bradshaw|first=Peter|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141012042544/http://www.theguardian.com/film/News_Story/Critic_Review/Guardian_Film_of_the_week/0%2C4267%2C1343418%2C00.html|archivedate=12 October 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2004 |''[[No. 5 the Film]]'' |Herself |Short film | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.smh.com.au/news/Film/Every-second-counts-in-42m-threeminute-film/2004/11/22/1100972313772.html|title=Every second counts in $42m three–minute 'film'|work=[[The Sydney Morning Herald]]|publisher=[[Fairfax Media]]|date=22 November 2004|accessdate=16 September 2015|last=Edwardes|first=Charlotte|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150108143918/http://www.smh.com.au/news/Film/Every-second-counts-in-42m-threeminute-film/2004/11/22/1100972313772.html|archivedate=8 January 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2005 |''{{sort|Interpreter|[[The Interpreter]]}}'' |{{sort|Broome|Silvia Broome}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-interpreter-2005|title=The Interpreter Movie Review & Film Summary (2005)|last=Ebert|first=Roger|publisher=Roger Ebert|date=22 April 2005|accessdate=18 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419211936/http://www.rogerebert.com/reviews/the-interpreter-2005|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2005 |''[[Bewitched (2005 film)|Bewitched]]'' |{{sort|Bigelow|Isabel Bigelow}}Samantha{{efn|name=dual}} | | style="text-align:center;" |<ref name="bewitch">{{cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/2005-06-24/entertainment/0506240325_1_isabel-bigelow-bewitched-tv-elizabeth-montgomery|title='Bewitched'|work=[[Chicago Tribune]]|date=24 June 2005|accessdate=18 April 2015|last=Wilmington|first=Michael|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419205456/http://articles.chicagotribune.com/2005-06-24/entertainment/0506240325_1_isabel-bigelow-bewitched-tv-elizabeth-montgomery|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2006 |''[[Fur (film)|Fur]]'' |{{sort|Arbus|[[Diane Arbus]]}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2006/oct/24/nicolekidman|title='She was a personality exploding'|work=[[The Guardian]]|publisher=[[Guardian Media Group]]|date=24 October 2006|accessdate=16 April 2015|last=Macnab|first=Geoffrey|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419205037/http://www.theguardian.com/film/2006/oct/24/nicolekidman|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2006 |''[[Happy Feet]]'' |{{sort|Jean|Norma Jean}} |Voice role | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121688|title=Happy Feet (2006)&nbsp;– Nicole Kidman in pictures|work=[[The Daily Telegraph]]|publisher=[[Telegraph Media Group]]|accessdate=18 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419203644/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121688|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2007 |''{{sort|Invasion|[[The Invasion (film)|The Invasion]]}}'' |{{sort|Bennell|Dr. Carol Bennell}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/08/17/movies/17inva.html?_r=0|title=Pod People Propagating With a Fierce Indigestion|work=[[The New York Times]]|date=17 August 2007|accessdate=18 April 2015|last=Dargis|first=Manohla}}</ref> |- ! scope="row" |2007 |''[[Margot at the Wedding]]'' |Margot | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121542|title=Margot at the Wedding (2007)&nbsp;– Nicole Kidman in pictures|work=[[The Daily Telegraph]]|publisher=[[Telegraph Media Group]]|accessdate=18 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419202912/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121542|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2007 |''{{sort|Golden Compass|[[The Golden Compass (film)|The Golden Compass]]}}'' |{{sort|Coulter|[[Marisa Coulter]]}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-golden-compass-2007|title=The Golden Compass Movie Review (2007)|publisher=Roger Ebert|last=Ebert|first=Roger|date=6 December 2007|accessdate=18 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419210738/http://www.rogerebert.com/reviews/the-golden-compass-2007|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2008 |''[[Australia (2008 film)|Australia]]'' |{{sort|Ashley|Lady Sarah Ashley}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2008/dec/28/australia-review|title=Australia|work=[[The Observer]]|publisher=[[Guardian Media Group]]|date=28 December 2008|accessdate=18 April 2015|last=French|first=Philip|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419202923/http://www.theguardian.com/film/2008/dec/28/australia-review|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2009 |''[[Nine (2009 live-action film)|Nine]]'' |{{sort|Jenssen|Claudia Jenssen}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121664|title=Nine (2009)&nbsp;– Nicole Kidman in pictures|work=[[The Daily Telegraph]]|publisher=[[Telegraph Media Group]]|accessdate=18 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419213158/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121664|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2010 |''[[Rabbit Hole (film)|Rabbit Hole]]'' |{{sort|Corbett|Becca Corbett}} |Also producer | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://articles.latimes.com/2011/jan/11/news/la-en-rabbithole-20110111-1|title=Nicole Kidman and Aaron Eckhart go down the 'Rabbit Hole' together|work=[[Los Angeles Times]]|date=11 January 2011|accessdate=16 April 2015|last=Keegan|first=Rebecca|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419213426/http://articles.latimes.com/2011/jan/11/news/la-en-rabbithole-20110111-1|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2011 |''[[Just Go with It]]'' |{{sort|Adams|Devlin Adams}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/just-go-with-it-2011|title=Just Go With It Movie Review & Film Summary (2011)|publisher=Roger Ebert|last=Ebert|first=Roger|date=9 February 2011|accessdate=16 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150327024549/http://www.rogerebert.com/reviews/just-go-with-it-2011|archivedate=27 March 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2011 |''[[Trespass (2011 film)|Trespass]]'' |{{sort|Miller|Sarah Miller}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.radiotimes.com/film/nf7pg/trespass|title=Trespass|work=[[Radio Times]]|publisher=[[Immediate Media Company]]|accessdate=16 April 2015|last=Aldridge|first=Dave|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419214550/http://www.radiotimes.com/film/nf7pg/trespass|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2011 |''[[Monte Carlo (2011 film)|Monte Carlo]]'' | align="center" |— |Producer | style="text-align:center;" |<ref name="NYTgraph" /> |- ! scope="row" |2012 |''{{sort|Paperboy|[[The Paperboy (2012 film)|The Paperboy]]}}'' |{{sort|Bless|Charlotte Bless}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/reviews/film-review-the-paperboy-is-a-trashy-tale-but-kinky-kidman-still-delivers-8535214.html|title=Film review: The Paperboy is a trashy tale, but kinky Kidman still delivers|work=[[The Independent]]|publisher=Independent Print Limited|last=Quinn|first=Anthony|date=15 March 2013|accessdate=30 October 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141119200335/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/reviews/film-review-the-paperboy-is-a-trashy-tale-but-kinky-kidman-still-delivers-8535214.html|archivedate=19 November 2014}}</ref> |- ! scope="row" |2013 |''[[Stoker (film)|Stoker]]'' |{{sort|Stoker|Evelyn Stoker}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2013/03/01/173170459/a-disappointing-thriller-channels-hitchcock-and-bram-stoker|title=A Disappointing Thriller Channels Hitchcock And Bram 'Stoker'|publisher=[[NPR]]|date=28 February 2013|accessdate=16 April 2015|last=Edelstein|first=David|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419220312/http://www.npr.org/2013/03/01/173170459/a-disappointing-thriller-channels-hitchcock-and-bram-stoker|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2013 |''{{sort|Railway|[[The Railway Man (film)|The Railway Man]]}}'' |{{sort|Lomax|Patti Lomax}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2013/dec/26/nicole-kidman-the-railway-man-true-story|title=Nicole Kidman: 'I try never to be governed by fear'|work=[[The Guardian]]|publisher=[[Guardian Media Group]]|date=26 December 2013|accessdate=16 April 2015|last=Felperin|first=Leslie|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150406130623/http://www.theguardian.com/film/2013/dec/26/nicole-kidman-the-railway-man-true-story|archivedate=6 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2014 |''[[Grace of Monaco (film)|Grace of Monaco]]'' |{{sort|Kelly|[[Grace Kelly]]}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2014/jun/08/grace-of-monaco-nicole-kidman-film-review-mark-kermode|title=Grace of Monaco review&nbsp;– not Nicole Kidman's finest hour|work=[[The Observer]]|publisher=[[Guardian Media Group]]|date=8 June 2014|accessdate=16 April 2015|last=Kermode|first=Mark|authorlink=Mark Kermode|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150413201824/http://www.theguardian.com/film/2014/jun/08/grace-of-monaco-nicole-kidman-film-review-mark-kermode|archivedate=13 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2014 |''[[Before I Go to Sleep (film)|Before I Go to Sleep]]'' |{{sort|Lucas|Christine Lucas}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2014/10/31/358569441/before-i-go-to-sleep-is-an-amnesia-thriller-youll-hope-to-forget|title='Before I Go To Sleep' Is An Amnesia Thriller You'll Hope To Forget|publisher=[[NPR]]|date=31 October 2014|accessdate=16 April 2015|last=Taylor|first=Ella|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150424044217/http://www.npr.org/2014/10/31/358569441/before-i-go-to-sleep-is-an-amnesia-thriller-youll-hope-to-forget|archivedate=24 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2014 |''[[Paddington (film)|Paddington]]'' |{{sort|Clyde|Millicent Clyde}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/11078509/Nicole-Kidman-Paddington-film-is-too-vicious-for-my-children-to-see.html|title=Nicole Kidman: Paddington film is too vicious for my children to see|work=[[The Daily Telegraph]]|publisher=[[Telegraph Media Group]]|date=5 September 2014|accessdate=16 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150420194751/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/11078509/Nicole-Kidman-Paddington-film-is-too-vicious-for-my-children-to-see.html|archivedate=20 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2015 |''[[Strangerland]]'' |{{sort|Parker|Catherine Parker}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/review/strangerland-sundance-review-766522|title='Strangerland': Sundance Review|work=[[The Hollywood Reporter]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|date=23 January 2015|accessdate=16 April 2015|last=Van Hoejj|first=Boyd|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150406070952/http://www.hollywoodreporter.com/review/strangerland-sundance-review-766522|archivedate=6 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2015 |''[[Queen of the Desert (film)|Queen of the Desert]]'' |{{sort|Bell|[[Gertrude Bell]]}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://variety.com/2015/film/festivals/berlin-film-review-queen-of-the-desert-1201426352/|title=Berlin Film Review: 'Queen of the Desert'|last=Debrudge|first=Peter|date=6 February 2015|accessdate=16 April 2015|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=[[Penske Media Corporation]]|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419222057/http://variety.com/2015/film/festivals/berlin-film-review-queen-of-the-desert-1201426352/|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2015 |{{sort|Family|''[[The Family Fang (film)|The Family Fang]]}} |{{sort|Fang|Annie Fang}} |Also producer | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|last=Chang|first=Justin|url=https://variety.com/2015/film/festivals/toronto-film-review-jason-batemans-the-family-fang-1201593590/|title=Toronto Film Review: 'The Family Fang'|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=[[Penske Media Corporation]]|date=14 September 2015|accessdate=19 September 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150918003316/http://variety.com/2015/film/festivals/toronto-film-review-jason-batemans-the-family-fang-1201593590/|archivedate=18 September 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2015 |{{sort|Secret|''[[Secret in Their Eyes]]}} |{{sort|Sloane|Claire Sloane}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://variety.com/2015/film/reviews/secret-in-their-eyes-review-1201637157/|title=Film Review: 'Secret in Their Eyes'|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=[[Penske Media Corporation]]|date=19 November 2015|accessdate=22 November 2015|last=Chang|first=Justin|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151121212402/http://variety.com/2015/film/reviews/secret-in-their-eyes-review-1201637157/|archivedate=21 November 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2016 |''[[Genius (2016 film)|Genius]]'' |{{sort|Bernstein|[[Aline Bernstein]]}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://variety.com/2016/film/reviews/genius-film-review-1201706276/|title=Berlin Film Review: 'Genius'|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=[[Penske Media Corporation]]|date=16 February 2016|accessdate=6 March 2016|last=Debruge|first=Peter|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305181348/http://variety.com/2016/film/reviews/genius-film-review-1201706276/|archivedate=5 March 2016}}</ref> |- ! scope="row" |2016 |''[[Lion (2016 film)|Lion]]'' |{{sort|Brierley|Sue Brierley}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.themercury.com.au/news/tasmania/all-star-cast-hits-hobart-to-tell-saroo-brierleys-story-to-the-world/story-fnj4f7k1-1227302840389|title=All–star cast hits Hobart to tell Saroo Brierley’s story to the world|work=[[The Mercury (Hobart)]]|date=13 April 2015|accessdate=8 September 2015|last=Hope|first=Emma|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151014012909/http://www.themercury.com.au/news/tasmania/all-star-cast-hits-hobart-to-tell-saroo-brierleys-story-to-the-world/story-fnj4f7k1-1227302840389|archivedate=14 October 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2017 |''[[How to Talk to Girls at Parties (film)|How to Talk to Girls at Parties]]'' |{{sort|Boad|Queen Boadicea}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/films/2017/05/16/nicole-kidman-punks-talk-girls-parties-set-1970s-croydon/|title=Nicole Kidman punks up for How to Talk to Girls at Parties, set in 1970s Croydon|work=The Daily Telegraph|date=16 May 2017|accessdate=18 May 2017}}</ref> |- ! scope="row" |2017 |{{sort|Killing|''[[The Killing of a Sacred Deer]]''}} |{{sortname|Anna|Murphy|nolink=1}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://variety.com/2017/film/reviews/the-killing-of-a-sacred-deer-review-1202439468/|title=Cannes Film Review: 'The Killing of a Sacred Deer'|work=Variety|date=22 May 2017|last=Debruge|first=Peter|accessdate=22 May 2017}}</ref> |- ! scope="row" |2017 |{{sort|Beguiled|''[[The Beguiled (2017 film)|The Beguiled]]''}} |{{sortname|Martha|Farnsworth|nolink=1}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/review/beguiled-review-1007101|title='The Beguiled': Film Review|date=24 May 2017|accessdate=24 May 2017|last=McCarthy|first=Todd|work=The Hollywood Reporter}}</ref> |- ! scope="row" |2017 |{{sort|Upside|''[[The Upside]]''}} |Yvonne | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2017/01/nicole-kidman-amara-karan-the-intouchables-remake-bryan-cranston-kevin-hart-1201879970/|title='Lion's Nicole Kidman, Amara Karan Eye 'Intouchables' Remake|website=[[Deadline Hollywood]]|first=Mike|last=Fleming Jr.|date=9 January 2017|accessdate=7 February 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170211080130/http://deadline.com/2017/01/nicole-kidman-amara-karan-the-intouchables-remake-bryan-cranston-kevin-hart-1201879970/|archivedate=11 February 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/review/upside-review-1037099|title='The Upside': Film Review|work=The Hollywood Reporter|date=9 September 2017|accessdate=21 October 2017|last=Mintzer|first=Jordan}}</ref> |- ! scope="row" |2018 |''[[Destroyer (2018 film)|Destroyer]]'' |{{sortname|Erin|Bell|nolink=1}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/12/19/movies/nicole-kidman-destroyer.html|work=The New York Times|date=19 December 2018|title=Nicole Kidman Still Can't Believe What 'Destroyer' Did to Her|last=Buchanan|first=Kyle|accessdate=1 January 2020}}</ref> |- ! scope="row" |2018 |''[[Boy Erased]]'' |{{sortname|Nancy|Eamons|nolink=1}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2017/08/cherry-jones-michael-flea-balzary-joel-edgertons-boy-erased-1202158541/|first=Amanda|last=N'Duka|title=Cherry Jones, Michael "Flea" Balzary Join Joel Edgerton's 'Boy Erased'|website=Deadline Hollywood|date=30 August 2017|accessdate=8 September 2017}}</ref> |- ! scope="row" |2018 |''[[Aquaman (film)|Aquaman]]'' |{{sortname|Queen|Atlanna|nolink=1}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|last=Sperling|first=Nicole|title=Nicole Kidman explains why she's diving in for Aquaman|url=https://ew.com/movies/2017/03/31/nicole-kidman-why-she-joined-aquaman/|work=Entertainment Weekly|accessdate=31 March 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170401035901/http://ew.com/movies/2017/03/31/nicole-kidman-why-she-joined-aquaman/|archivedate=1 April 2017}}</ref> |- ! scope="row" |2019 |''{{sortname|The|Goldfinch|dab=film}}'' |{{sortname|Samantha|Barbour|nolink=1}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite news|url=https://www.businesswire.com/news/home/20180123006389/en/Filming-Underway-Warner-Bros.-Pictures-Amazon-Studios|title=Filming is Underway on Warner Bros. Pictures and Amazon Studios’ Powerful Drama "The Goldfinch"|last=|first=|date=January 23, 2018|work=BusinessWire|access-date=January 24, 2017}}</ref> |- ! scope="row" |2019 |''[[Bombshell (2019 film)|Bombshell]]'' |{{sortname|Gretchen|Carlson}} | | style="text-align:center;" |<ref>[https://variety.com/2018/film/news/nicole-kidman-gretchen-carlson-roger-ailes-movie-1202858792/ Nicole Kidman to Play Gretchen Carlson in Fox News Movie (Exclusive)]</ref> |- ! scope="row" align="left" style="background:#FFFFCC;" |TBA{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} |''{{sortname|The|Prom|dab=2020 film}}'' |{{sortname|Angie|Dickinson|nolink=1}} |Filming | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2019/06/ryan-murphy-meryl-streep-prom-netflix-movie-musical-nicole-kidman-james-corden-ariana-grande-awkwafina-keegan-michael-key-andrew-rannells-star-1202637550/|title=Ryan Murphy Sets Netflix ‘Prom’ Musical: Streep, Corden, Kidman, Ariana Grande, Awkwafina, Key, Rannells To Star|website=Deadline Hollywood|first=Mike|last=Fleming Jr|date=June 25, 2019|accessdate=December 1, 2019}}</ref> |- ! scope="row" align="left" style="background:#FFFFCC;" |TBA{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} |''[[The Northman]]'' | |Filming | style="text-align:center;" |<ref>[https://deadline.com/2019/10/nicole-kidman-alexander-skarsgard-anja-taylor-joy-bill-skarsgard-willem-dafoe-the-northman-robert-eggers-1202761727/ Nicole Kidman, Alexander Skarsgård, Anja Taylor-Joy, Bill Skarsgård, Willem Dafoe In Talks To Lead ‘The Northman’ From Robert Eggers]</ref> |} {| class="wikitable" |+Key | style="background:#FFFFCC;" |{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} |Denotes films that have not yet been released |} == Telebisyon== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Titulo ! scope="col" |Papel ! scope="col" class="unsortable" |Notes ! scope="col" class="unsortable" |{{abbr|Ref(s)|Reference(s)}} |- ! scope="row" |1983 |''[[Skin Deep (1983 film)|Skin Deep]]'' |{{sort|Henderson|Sheena Henderson}} |[[Television film]] | style="text-align:center;" |<ref name="bio">{{cite web|url=http://www.lifetimetv.co.uk/biography/biography-nicole-kidman|title=Nicole Kidman|publisher=[[Lifetime (TV network)|Lifetime]]|accessdate=19 April 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419210458/http://www.lifetimetv.co.uk/biography/biography-nicole-kidman|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |1983 |''[[Chase Through the Night]]'' |Petra |Television miniseries | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/464425/Chase-Through-the-Night/|title=Chase Through the Night (1983)|publisher=[[Turner Classic Movies]]|accessdate=15 September 2015}}</ref> |- ! scope="row" |1984 |''[[Matthew and Son (film)|Matthew and Son]]'' |{{sortname|Bridget|Elliot|nolink=1}} |Television film | style="text-align:center;" |<ref name="bio" /> |- ! scope="row" |1984 |''{{sort|Country|[[A Country Practice]]}}'' |{{sort|Jenkins|Simone Jenkins}} |2 episodes | style="text-align:center;" |<ref name="bio" /> |- ! scope="row" |1985 |''[[Five Mile Creek]]'' |Annie |12 episodes | style="text-align:center;" |<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ICrqx0NOLjoC&pg=PA151|title=Louis L'Amour on Film and Television|last=Andreychuk|first=Ed|date=23 December 2009|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-5717-5|pages=151–153}}</ref> |- ! scope="row" |1985 |''[[Archer (film)|Archer]]'' |Catherine |Television film | style="text-align:center;" |<ref>{{cite book|title=Australia on the small screen, 1970–1995: the complete guide to tele-features and mini-series|url=https://archive.org/details/australiaonsmall00murr|last=Murray|first=Scott|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1996|page=[https://archive.org/details/australiaonsmall00murr/page/6 6]}}</ref> |- ! scope="row" |1985 |''Winners'' |{{sort|Trig|Carol Trig}} |Episode: "Room to Move" | style="text-align:center;" |<ref>{{cite book|title=Nicole Kidman: the biography|url=https://archive.org/details/nicolekidmanbiog00elli|last1=Ellis|first1=Lucy|last2=Sutherland|first2=Bryony|date=October 2002|publisher=Aurum|page=[https://archive.org/details/nicolekidmanbiog00elli/page/24 24]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aso.gov.au/titles/tv/winners-room-move/|title=Winners&nbsp;– Room to Move|publisher=[[Australian Screen Online]]|accessdate=19 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150418165345/http://aso.gov.au/titles/tv/winners-room-move/|archivedate=18 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |1987 |''{{sortname|An|Australian in Rome|nolink=1}}'' |Jill |Television film | style="text-align:center;" |<ref>{{cite book|title=Nicole Kidman: the biography|url=https://archive.org/details/nicolekidmanbiog00elli|last1=Ellis|first1=Lucy|last2=Sutherland|first2=Bryony|date=October 2002|publisher=Aurum|page=[https://archive.org/details/nicolekidmanbiog00elli/page/45 45]}}</ref> |- ! scope="row" |1987 |''[[Vietnam (miniseries)|Vietnam]]'' |{{sort|Goddard|Megan Goddard}} |Television miniseries | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.austlit.edu.au/austlit/page/C805255?mainTabTemplate=workFilmDetails|title=Vietnam|publisher=[[AustLit: The Australian Literature Resource]]|accessdate=18 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419213311/http://www.austlit.edu.au/austlit/page/C805255?mainTabTemplate=workFilmDetails|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |1987 |''[[Watch the Shadows Dance]]'' |{{sort|Gabriel|Amy Gabriel}} |Television film | style="text-align:center;" |<ref>{{cite book|title=Australia on the small screen, 1970–1995: the complete guide to tele-features and mini-series|url=https://archive.org/details/australiaonsmall00murr|last=Murray|first=Scott|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1996|page=[https://archive.org/details/australiaonsmall00murr/page/161 161]}}</ref> |- ! scope="row" |1989 |''[[Bangkok Hilton]]'' |{{sort|Stanton|Katrina Stanton}} |Television miniseries | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://articles.baltimoresun.com/1990-10-09/features/1990282169_1_bangkok-hilton-nicole-kidman-miniseries|title=TBS' 'Bangkok Hilton' is weighty, absorbing|work=[[The Baltimore Sun]]|publisher=Timothy E. Ryan|date=9 October 1990|accessdate=18 April 2015|last=McKerrow|first=Steve|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419210240/http://articles.baltimoresun.com/1990-10-09/features/1990282169_1_bangkok-hilton-nicole-kidman-miniseries|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |1993 |''[[Saturday Night Live]]'' |Herself (host) |Episode: "Nicole Kidman / [[Stone Temple Pilots]]" | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.nbc.com/saturday-night-live/season-19/episode/7-nicole-kidman-with-stone-temple-pilots-63596|title=SNL Season 19 Episode 7|publisher=[[NBC]]|accessdate=21 August 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151126171823/http://www.nbc.com/saturday-night-live/season-19/episode/7-nicole-kidman-with-stone-temple-pilots-63596|archivedate=26 November 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2012 |''[[Hemingway & Gellhorn]]'' |{{sort|Gellhorn|[[Martha Gellhorn]]}} |Television film | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.smh.com.au/entertainment/box-seat/age-becomes-her-kidman-shines-in-hemingway-love-story-20120913-25tyr.html|title=Age becomes her: Kidman shines in Hemingway love story|work=[[The Sydney Morning Herald]]|publisher=[[Fairfax Media]]|date=13 September 2012|accessdate=18 April 2015|last=Hambly|first=Natalie|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160923100430/http://www.smh.com.au/entertainment/box-seat/age-becomes-her-kidman-shines-in-hemingway-love-story-20120913-25tyr.html|archivedate=23 September 2016}}</ref> |- ! scope="row" |2014 |''[[Hello Ladies#The Movie .282014.29|Hello Ladies: The Movie]]'' |Herself |Television film | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://variety.com/2014/tv/reviews/tv-review-hello-ladies-the-movie-1201353061/|title=TV Review: 'Hello Ladies: The Movie'|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=[[Penske Media Corporation]]|date=19 November 2014|accessdate=18 April 2015|last=Lowry|first=Brian|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419214749/http://variety.com/2014/tv/reviews/tv-review-hello-ladies-the-movie-1201353061/|archivedate=19 April 2015}}</ref> |- ! scope="row" |2017–2019 |''[[Big Little Lies (TV series)|Big Little Lies]]'' |{{sort|Wright|Celeste Wright}} |14 episodes; also executive producer | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://variety.com/2017/tv/reviews/tv-review-big-little-lies-hbo-reese-witherspoon-nicole-kidman-jean-marc-vallee-1201979575/|title=TV Review: 'Big Little Lies'|work=Variety|last=Saraiya|first=Sonia|date=8 February 2017|accessdate=20 April 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170421093843/http://variety.com/2017/tv/reviews/tv-review-big-little-lies-hbo-reese-witherspoon-nicole-kidman-jean-marc-vallee-1201979575/|archivedate=21 April 2017}}</ref> |- ! scope="row" |2017 |''[[Top of the Lake]]'' |{{sortname|Julia|Edwards|nolink=1}} |6 episodes | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|last1=Roshanian|first1=Arya|url=https://variety.com/2016/tv/news/tv-news-roundup-nicole-kidman-in-top-of-the-lake-1201941037/|title=TV News Roundup: First Look at Nicole Kidman in 'Top of the Lake: China Girl'|date=December 13, 2016|work=Variety|accessdate=20 April 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405073540/http://variety.com/2016/tv/news/tv-news-roundup-nicole-kidman-in-top-of-the-lake-1201941037/|archivedate=5 April 2017}}</ref> |- ! scope="row" style="background:#FFFFCC;" |2020{{dagger|alt=Series that have not yet been released}} |''{{sortname|The|Undoing|dab=miniseries}}'' |{{sortname|Grace|Sachs|nolink=1}} |Also executive producer | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|last1=Andreeva|first1=Nellie|title=HBO Orders 'The Undoing' Limited Series With 'BLL's Nicole Kidman Starring & David E. Kelley Writing|url=https://deadline.com/2018/03/hbo-the-undoing-nicole-kidman-david-e-kelley-1202336501/|website=[[Deadline Hollywood]]|accessdate=23 July 2018|date=13 March 2018}}</ref> |- |} {| class="wikitable" |+Key | style="background:#FFFFCC;" |{{dagger|alt=Television series that have not yet been aired}} |Denotes television series that have not yet been aired |} == Entablado== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Titulo ! scope="col" |Papel ! scope="col" |Teatro ! scope="col" class="unsortable" |Notes ! scope="col" class="unsortable" |{{abbr|Ref(s)|Reference(s)}} |- ! scope="row" |1998 |''{{sortname|The|Blue Room|dab=play}}'' |Various characters |[[Donmar Warehouse]] | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/stage/2015/apr/23/nicole-kidman-blue-room-west-end-donmar|work=The Guardian|title=Nicole Kidman in the West End – 'she is not just a star: she delivers the goods'|last=Billington|first=Michael|date=23 April 2015|accessdate=7 November 2019}}</ref> |- ! scope="row" |2015 |''[[Photograph 51 (play)|Photograph 51]]'' |{{sortname|Rosalind|Franklin}} |[[Noël Coward Theatre]] | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/stage/2015/nov/22/nicole-kidman-best-actress-award-photograph-51|work=The Guardian|title=Nicole Kidman wins best actress award for role in Photograph 51|last=Brown|first=Mark|date=22 November 2015|accessdate=7 November 2019}}</ref> |} == Notes == {{notelist}} == Mga sanggunian== {{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * {{IMDb name|173}} {{Nicole Kidman}}{{featured list}} igaf89p6ceoz78pxecfee6r55cmnwjm Megan Fox 0 296150 2227856 2226406 2026-09-23T00:42:51Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227856 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Megan Fox|image=Megan Fox 2014.jpg|caption=Si Fox sa Special Event Screening ng ''[[Teenage Mutant Ninja Turtles (2014 film)|Teenage Mutant Ninja Turtles]]'', [[Sydney]], [[Australia]] noon Setyembre 2014.|birthname=Megan Denise Fox|birth_date={{Birth date and age|mf=yes|1986|5|16}}|birth_place=[[Oak Ridge, Tennessee]], U.S.|othername=|occupation=Aktres, modelo|yearsactive=2001–present|height=|spouse={{marriage|[[Brian Austin Green]]|June 24, 2010}}|children=3|homepage=}} '''Si Megan Denise Fox'''<ref name=biography.com /> (ipinanganak Mayo 16, 1986) ay isang Amerikanong artista at modelo. Sinimulan niya ang kanyang karera sa pag-arte noong 2001, kasama ang ilang mga menor de edad na papel sa telebisyon at pelikula, at gumanap ng isang regular na papel sa sitcom ng ''[[ Pag-asa at Pananampalataya|Hope & Faith]]'' telebisyon. Noong 2004, ginawa niya ang debut ng pelikula na may papel sa komedya ng tinedyer na ''[[ Mga Kumpisal ng isang Queen Queen Drama|Confessions of a Teenage Drama Queen]]'' . Noong 2007, co-star niya bilang [[ Mikaela Banes|Mikaela Banes]], ang [[ Romantikong interes|love interest]] ng [[Shia LaBeouf]] 's character, sa [[ Blockbuster (libangan)|blockbuster]] action film ''[[ Mga Transformer (pelikula)|Transformers]]'', na naging [[ Papel ng papel|papel]] ng kasikatan niya. Pinalabas ng Fox ang kanyang tungkulin sa sumunod na 2009, ''[[ Mga Transformer: Paghihiganti ng Bumagsak|Transformers: Revenge of the Fallen]]'' . Kalaunan noong 2009, nag-star siya sa itim na comedy horror film na ''[[ katawan ni Jennifer|Jennifer's Body]]'' . Noong 2014, binigyan ng bituin si Fox bilang [[ Abril O'Neil|Abril O'Neil]] sa ''[[ Pagong Mutant Ninja Mga Pagong (2014 film)|Teenage Mutant Ninja Turtles]]'', at inulit ang papel sa ''[[ Mga Pagong na Pag-iisa ng Teenage Mutant: Out of the Shadows|Teenage Mutant Ninja Turtles: Out of the Shadows]]'' (2016). Si Fox ay itinuturing na isang [[Simbolong seksuwal|simbolo sa sex]] at lumitaw sa mga magasin tulad ng ''[[Maxim Magazine|Maxim]]'', ''[[ Gumugulong na bato|Rolling Stone]]'', at ''[[ FHM|FHM]]'' . <ref name="Lee">{{cite news|last=Lee|first=Chris|title=Megan Fox: Hollywood's outrageous it girl|newspaper=[[Los Angeles Times]]|accessdate=June 1, 2011|date=September 23, 2009|pages=1–2|url= https://articles.latimes.com/2009/sep/23/entertainment/et-fox23}}</ref><ref name="bbc">{{cite news |title= Transformers star 'sexiest woman'|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7364647.stm |work=[[BBC News]]|date=April 24, 2008 |accessdate=April 25, 2008}}</ref> == Talambuhay == Si Megan Fox ay ipinanganak noong Mayo 16, 1986 <ref name=biography.com>{{cite web| url=http://www.biography.com/people/megan-fox-483434 | title=Megan Fox Biography: Model, Film Actress, Television Actress (1986–)| publisher= [[Biography.com]] ([[FYI (TV channel)|FYI]] / [[A&E Networks]] | accessdate= April 12, 2016| archivedate=September 30, 2015 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150930061207/http://www.biography.com/people/megan-fox-483434|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|title=Monitor|url=https://archive.org/details/sim_entertainment-weekly_2013-05-17_1259/page/27|journal=[[Entertainment Weekly]]|date=May 17, 2013|issue=1259|pages=27}}</ref> sa [[ Oak Ridge, Tennessee|Oak Ridge, Tennessee]], <ref name=NYTmagazine /><ref name=feinberg>Fox in {{cite web| url= https://www.youtube.com/watch?v=_cWY5jrhnrc | title=Megan Fox Interviewed by Scott Feinberg| time=00:20| quote=I was born in Oak Ridge, Tennessee...| date= September 10, 2011| accessdate= January 14, 2017|via=[[YouTube]]}}</ref> sa mga magulang na sina Gloria Darlene (Cisson) at Franklin Thomas Fox.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=HrpVBgAAQBAJ&pg=PP4&dq=Megan+Fox+Darlene+Franklin|title=Celebrity Biographies - The Amazing Life Of Megan Fox - Famous Actors|last=Green|first=Matt|publisher=Matt Green|language=en}}</ref> Ginugol niya ang kanyang maagang pagkabata sa malapit na [[ Rockwood, Tennessee|Rockwood]] .<ref>{{cite news |last1=Uchiyama |first1=David |title=Rockwood, Tennessee |url=https://www.timesfreepress.com/news/glimpse/2015/story/2015/aug/30/rockwood-tennessee/321811/ |newspaper=[[Chattanooga Times Free Press]] |accessdate=September 2, 2018}}</ref> Ang tatay ni Fox, isang opisyal ng parolyo, at ang kanyang ina ay nagdiborsyo nang si Fox ay tatlong taong gulang. <ref name=NYTmagazine>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2009/11/15/magazine/15Fox-t.html?_r=0 |website=[[The New York Times]] |title=The Self-Manufacture of Megan Fox |last=Hirschberg |first=Lynn |date=November 11, 2009 |accessdate=November 25, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161107192644/http://www.nytimes.com/2009/11/15/magazine/15Fox-t.html?_r=1 |archivedate=November 7, 2016 |url-status=live |df= }}</ref> Kalaunan ay muling ikinasal ang kanyang ina, at si Fox at ang kanyang kapatid na babae <ref name="alluremay2010"/> ay pinalaki ng kanyang ina at ang kanyang ama, si Tony Tonachio. <ref name="elle">{{Cite magazine |url=http://www.elle.com/Entertainment/Cover-Shoots/Megan-Fox2/Megan-Fox-Read-the-ELLE-Interview-with-Megan-Fox-June-2009 |title=Megan Fox |magazine=[[Elle (magazine)|Elle]] |date=May 26, 2009 |accessdate=June 12, 2009 |archive-date=Hunyo 29, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090629164846/http://www.elle.com/Entertainment/Cover-Shoots/Megan-Fox2/Megan-Fox-Read-the-ELLE-Interview-with-Megan-Fox-June-2009 |url-status=dead }}</ref><ref name="sirius">{{Cite web|title=Who does Megan have tattooed on her arm?|url=http://www.sirius.com/servlet/ContentServer?pagename=Sirius/Page&c=BackStageAsset&cid=1181270896791|publisher=[[Sirius]]|accessdate=April 26, 2008}}</ref><ref name="lucieref">{{Cite news|last=Wernlund|first=Sharon|title=Port St. Lucie Teen Shoots for Stardom|work=[[Palm Beach Post]]|date=December 31, 2001|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=PBPB&p_theme=pbpb&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F0EFE354D1DBF21&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|accessdate=April 6, 2010|archive-date=Hulyo 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220711170314/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=PBPB&p_theme=pbpb&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F0EFE354D1DBF21&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|url-status=dead}}</ref> Itinaas siya "mahigpit na [[Pentecostalismo|Pentekostal]] ", ngunit kalaunan ay nag-aral sa Katolikong paaralan sa loob ng 12 taon. <ref>{{cite web| url=https://www.youtube.com/watch?v=_cWY5jrhnrc | publisher=YouTube | title=Megan Fox Interviewed by Scott Feinberg | accessdate=November 25, 2014 | date=September 10, 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140906023257/https://www.youtube.com/watch?v=_cWY5jrhnrc | archivedate=September 6, 2014}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://www.parade.com/celebrity/celebrity-parade/2009/0915-megan-fox-jennifers-body.html|title=Megan Fox: 'My Sense of Humor Doesn't Translate'|magazine=[[Parade (magazine)|Parade]]|date=September 15, 2009|accessdate=May 25, 2010|first=Jeanne|last=Wolf}}</ref> Sinabi niya na ang dalawa ay "mahigpit" at hindi siya pinapayagan na magkaroon ng kasintahan <ref name="ELLE2">{{Cite magazine|first=Maggie |last=Bullock |url=http://www.elle.com/Entertainment/Cover-Shoots/Megan-Fox2/Megan-Fox-Read-the-ELLE-Interview-with-Megan-Fox-June-2009 |title=Megan Fox |magazine=[[Elle (magazine)|Elle]]|date=May 26, 2009 |accessdate=July 3, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090629164846/http://www.elle.com/Entertainment/Cover-Shoots/Megan-Fox2/Megan-Fox-Read-the-ELLE-Interview-with-Megan-Fox-June-2009 |archivedate=June 29, 2009}}</ref> o mag-imbita ng mga kaibigan sa kanyang bahay. <ref name="alluremay2010" /> Nakatira siya kasama ang kanyang ina hanggang sa gumawa siya ng sapat na pera upang suportahan ang kanyang sarili. <ref name="alluremay2010"/> She lived with her mother until she made enough money to support herself.<ref name="ELLE2"/> Sinimulan ni Fox ang kanyang pagsasanay sa sayaw at drama sa edad na lima, sa [[ Kingston, Tennessee|Kingston, Tennessee]] .<ref name=Morrow>{{cite news|first=Terry|last=Morrow|url=http://www.knoxnews.com/news/2008/may/02/insider-rockwood-starlet-morphs-tomboy-sexiest/|title=Insider: Rockwood starlet morphs from tomboy to 'sexiest'|newspaper=[[Knoxville News Sentinel]]|date=May 2, 2008|access-date=Abril 7, 2020|archive-date=Hunyo 16, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100616054112/http://www.knoxnews.com/news/2008/may/02/insider-rockwood-starlet-morphs-tomboy-sexiest/|url-status=dead}}</ref> Dumalo siya sa isang klase ng sayaw sa sentro ng pamayanan doon at kasangkot sa koro ng Kingston Elementary School at ang koponan ng paglangoy ng Kingston Clippers. Sa edad na 10, pagkatapos lumipat sa [[Saint Petersburg, Florida|St. Petersburg, Florida]], ipinagpatuloy ni Fox ang kanyang pagsasanay. <ref name="rottentomatoes">{{cite web |title=Megan Fox Celebrity Profile Biography |url=https://rottentomatoes.com/celebrity/megan_fox/biography.php |website=[[Rotten Tomatoes]] |accessdate=April 25, 2008 |archive-date=May 3, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503005801/http://www.rottentomatoes.com/celebrity/megan_fox/biography.php |url-status=dead }}</ref><ref name="msnbio">{{cite web |title=Megan Fox: Biography |url=http://movies.msn.com/celebs/celeb.aspx?c=504118&mp=b |website=[[MSN]] |accessdate=April 25, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080506085034/http://movies.msn.com/celebs/celeb.aspx?c=504118&mp=b |archive-date=May 6, 2008 |url-status=dead }}</ref> Noong siya ay 13 taong gulang, nagsimula ang pagmomodelo sa Fox pagkatapos na manalo ng ilang mga parangal sa 1999 American Modeling at Talent Convention sa Hilton Head, South Carolina. <ref name="el">{{cite web |url=http://www.amtcworld.com/the-results/top-100/megan-fox |title=Success Stories: Megan Fox |website=AMTC |date=September 16, 2009 |accessdate=September 16, 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090601203741/http://www.amtcworld.com/the-results/top-100/megan-fox |archivedate=June 1, 2009 |df= }}</ref> Sa edad na 17, sinubukan niya sa labas ng paaralan sa pamamagitan ng pagsusulat upang lumipat sa [[Los Angeles, California|Los Angeles]], [[California]] . <ref name="alluremay2010">{{cite news |first=Alexandra |last=Jacobs |title=Bad Girl Good Good |work=[[Allure (magazine)|Allure]] |date=May 2010 }}</ref><ref name="ELLE2" /> Malayang nagsalita si Fox tungkol sa kanyang oras sa paaralan, na nagsasaad na sa gitnang paaralan siya ay binu-bully at kinain na kumain ng tanghalian sa banyo upang maiwasan ang "palusot ng mga ketchup packet". Sinabi niya na ang problema ay hindi ang kanyang hitsura, ngunit na siya ay "palaging nakakasama nang mas mahusay sa mga batang lalaki" at "sinalsal ng ilang tao ang maling paraan".<ref name="cg">{{Cite web | url=http://www.cosmogirl.com/entertainment/celeb-qa/megan-fox-qa-2 | title=Megan Fox: Celeb Q&A | website=[[CosmoGirl!]]| accessdate=August 9, 2009 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20090803063005/http://www.cosmogirl.com/entertainment/celeb-qa/megan-fox-qa-2 | archivedate=August 3, 2009 | df= }}</ref> Sinabi rin ni Fox na hindi siya kailanman tanyag sa high school, at na "kinasusuklaman ako ng lahat, at ako ay isang kabuuang outcast, ang aking mga kaibigan ay palaging mga lalaki, mayroon akong isang napaka-agresibong personalidad, at ang mga batang babae ay hindi nagustuhan sa akin. Mayroon akong isang mahusay na kasintahan sa buong buhay ko ". Sa parehong pakikipanayam, binanggit niya na kinamumuhian niya ang paaralan at "hindi kailanman naging isang malaking mananampalataya sa pormal na edukasyon" at "ang edukasyon na nakukuha ko ay tila walang kaugnayan. Kaya, ako ay uri ng naka-check out sa bahagi na ito ".<ref name="cg"/> === Personal na buhay === Sinimulan ni Fox ang pakikipagrelasyon sa artista na si [[ Brian Austin Green|Brian Austin Green]] noong 2004, pagkatapos ng pagpupulong sa hanay ng ''[[ Pag-asa at Pananampalataya|Hope & Faith]]'' ; siya ay 18 taong gulang, habang sa si Brian ay 30. <ref name="mfh">{{cite web |url= https://www.today.com/popculture/megan-fox-heats-talk-about-film-love-life-wbna30582796 |publisher=Access Hollywood |title=Megan Fox heats up talk about film, love life |date=May 5, 2009|access-date=May 5, 2009}}</ref><ref name="fox">{{cite news |url=http://www.herald.ie/entertainment/hq/on-the-cover-megan-fox-1454846.html |newspaper=The Evening Herald |title=On The Cover: Megan Fox |access-date=August 18, 2008 |archive-date=Abril 30, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120430002152/http://www.herald.ie/entertainment/hq/on-the-cover-megan-fox-1454846.html |url-status=dead }}</ref> Ayon kay Fox, sa una ay nag-aalangan si Green na magpasok ng isang relasyon sa kanya dahil sa pagkakaiba sa edad, na nagsasabi, "Kinukumbinse ko siya na medyo may pananagutan ako at mahusay na magsalita at may iba pang mga bagay na dalhin sa talahanayan bukod sa pagiging 18 . " <ref>{{Cite web|url=https://screenrant.com/brian-austin-green-megan-fox-marriage-secrets-facts-trivia/|title=15 Secrets About Brian Austin Green And Megan Fox’s Marriage|date=June 2, 2018|website=ScreenRant}}</ref> Naging nakatuon sila noong Nobyembre 2006.<ref name="people2009">{{cite magazine|url=http://www.people.com/people/article/0,,20261194,00.html|magazine=[[People (magazine)|People]]|title=Megan Fox and Brian Austin Green Call Off Engagement|access-date=August 3, 2013|date=February 24, 2009|first=Julie|last=Jordan|archive-date=Agosto 29, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160829143352/http://www.people.com/people/article/0,,20261194,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name="people2009"/> Kalaunan sa taong iyon, si Fox ay naging target ng isang pangkat ng mga kriminal na na-motivate ng fashion na kilala bilang "The [[ Bling Ring|Bling Ring]] ", na ninakawan ang tahanan ni Green para sa pag-access sa mga pag-aari ni Fox. <ref name="VF4">{{cite magazine|url=http://www.vanityfair.com/culture/features/2010/03/billionaire-girls-201003?currentPage=4 |title="The Suspects Wore Louboutins" Page 4 |magazine=Vanity Fair|date=October 20, 2009 |access-date=June 27, 2011}}</ref> Fox at Green ay iniulat na naging magkasintahang muli noong Hunyo 1, 2010, <ref>{{cite magazine|url=http://www.people.com/people/article/0,,20394441,00.html|magazine=[[People (magazine)|People]]|title=Megan Fox Is Engaged (Again!) to Brian Austin Green|access-date=August 3, 2013|date=June 16, 2010|first=David|last=Caplan|archive-date=Agosto 26, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130826221036/http://www.people.com/people/article/0,,20394441,00.html|url-status=dead}}</ref> ngunit ayon kay Fox, siya at si Green ay patuloy na naging magkarelasyon mula noong 2006. <ref>{{cite web |url=http://ca.eonline.com/news/186575/ringless-megan-fox-engagement-is-old-news#ixzz0rEAjEKXg|publisher=E Online |title= Ringless Megan Fox: Engagement Is "Old News"!|access-date=August 3, 2013|date=June 18, 2010|first=Cristina|last=Gibson}}</ref> Nagpakasal sina Fox at Green noong Hunyo 24, 2010 sa isang pribadong seremonya sa Four Seasons Resort sa [[Maui|Maui]] . <ref name="www.tvguide.com">{{Cite web|url=https://tvguide.com/News/Megan-Fox-Marriage-1019999.aspx|title=Megan Fox and Brian Austin Green Wed in Small Ceremony|website=TV Guide | last=Ross | first=Robyn | date=June 29, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140906023216/http://www.tvguide.com/News/Megan-Fox-Marriage-1019999.aspx | archive-date=September 6, 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.usmagazine.com/celebritynews/news/fox-green-wed-2010286|title=Megan Fox and Brian Austin Green Are Married!|magazine=[[Us Weekly]]| date=June 28, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140906023229/http://www.usmagazine.com/celebrity-body/news/fox-green-wed-2010286 | archive-date=September 6, 2014}}</ref> Nag-file si Fox para sa diborsyo noong Agosto 21, 2015, ilang araw matapos niyang ipahayag sa kanilang paghihiwalay nila ni Green <ref name="Reuters divorce">{{cite news|last1=Dobuzinskis|first1=Alex|title=Actress Megan Fox files for divorce from Brian Austin Green|url=https://www.reuters.com/article/2015/08/22/us-people-meganfox-idUSKCN0QR00D20150822|work=Reuters|access-date=August 21, 2015|date=August 21, 2015|archive-date=August 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150825040615/http://www.reuters.com/article/2015/08/22/us-people-meganfox-idUSKCN0QR00D20150822|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last1=Blynn|first1=Jamie|title=Megan Fox and Brian Austin Green Split: Couple Has Separated After 11 Years Together|url=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/megan-fox-brian-austin-green-split-couple-separates-after-11-years-2015198|website=[[Us Weekly]]|access-date=August 21, 2015|date=August 19, 2015}}</ref> Pagsapit ng unang bahagi ng 2016, nagkasama silang muli at inaasahan ang isang ikatlong anak. <ref name="toofab">{{cite web|title=Megan Fox Covers Up Her Baby Bump at the Beach|url=http://toofab.com/2016/05/02/megan-fox-brian-austin-green-beach-photos/|website=Too Fab|access-date=May 3, 2016|archive-date=Mayo 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505114515/https://toofab.com/2016/05/02/megan-fox-brian-austin-green-beach-photos/|url-status=dead}}</ref> Noong Abril 25, 2019 nagsampa si Fox upang tanggalin ang diborsyo sa Los Angeles, California.<ref>{{Cite web|url=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/megan-fox-files-to-dismiss-brian-austin-green-divorce/|title=Finally! Megan Fox Files to Dismiss Brian Austin Green Divorce|magazine=[[Us Weekly]]|date=April 27, 2019}}</ref> Sama-sama, mayroon silang tatlong anak na lalaki: Noah Shannon Green (ipinanganak 2012), <ref>{{cite news|last1=D'Zurilla|first1=Christie|title=Megan Fox, Brian Austin Green have baby boy|url=https://articles.latimes.com/2012/oct/17/entertainment/la-et-mg-megan-fox-baby-boy-brian-austin-green-20121017|accessdate=August 22, 2015|newspaper=[[Los Angeles Times]]|date=October 17, 2012| archivedate= January 8, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170108080206/http://articles.latimes.com/2012/oct/17/entertainment/la-et-mg-megan-fox-baby-boy-brian-austin-green-20121017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| url=https://www.facebook.com/MeganFox/posts/10151070465595423| first=Megan (verified account)| last=Fox| title=We have been very lucky to have had a peaceful few weeks at home…| quote=I gave birth to our son Noah Shannon Green on September 27th.| website=[[Facebook]]| date=October 17, 2012| accessdate=August 20, 2017| archivedate=July 7, 2013| archiveurl=https://archive.today/20130707025240/https://www.facebook.com/MeganFox/posts/10151070465595423| url-status=live| df=}}</ref> Bodhi Ransom Green (ipinanganak 2014) <ref>{{cite news|last1=Eggenberger|first1=Nicole|title=Megan Fox Gives Birth, Welcomes Baby Boy Bodhi Ransom With Husband Brian Austin Green|url=http://www.usmagazine.com/celebrity-moms/news/megan-fox-gives-birth-welcomes-baby-boy-bodhi-ransom-with-husband-brian-austin-green-2014202|accessdate=August 22, 2015|work=[[Us Weekly]]|date=February 20, 2014|archivedate=August 19, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170819063912/http://www.usmagazine.com/celebrity-moms/news/megan-fox-gives-birth-welcomes-baby-boy-bodhi-ransom-with-husband-brian-austin-green-2014202|url-status=live}}</ref> at Journey River Green (ipinanganak 2016). <ref>{{cite news| url=https://people.com/parents/megan-fox-brian-austin-green-welcome-son-journey-river/ | title= Brian Austin Green and Megan Fox Welcome Son Journey River|work=[[People (magazine)|People]]|date=August 9, 2016|accessdate= March 29, 2020}}</ref> Si Fox ay isang tiya rin sa anak ni Green na si Kassius (ipinanganak 2002), mula sa isang nakaraang relasyon. <ref>{{cite web |url=https://www.eonline.com/news/286501/brian-austin-green-sues-baby-mama-vanessa-marcil |title=Brian Austin Green Sues Baby Mama Vanessa Marcil |website=[[E!]] |date= January 13, 2012}}</ref> Ang Fox ay may isang form ng [[ Brachydactyly|brachydactyly na]] tinatawag na [[ Kumalma sa hinlalaki|clubbed thumb]], <ref>{{Cite news|title= Megan Fox's 'cosmetic deficit'|work=[[The Sydney Morning Herald]]|date=February 9, 2010|access-date=October 24, 2017|url=http://www.smh.com.au/lifestyle/celebrity/megan-foxs-cosmetic-deficit-20100208-no1n.html}}</ref> at tinalakay ang kanyang [[Obsessive–compulsive disorder|obsessive-compulsive disorder]] (OCD), insecurities, nakakasama sa [[ Mapapahamak ang sarili|sarili]], at kinilala na siya ay may mababang [[pagpapahalaga sa sarili]] .<ref name="Hedegaard">{{Cite magazine|first=Erik|last=Hedegaard|title=Megan Fox Draws Blood|magazine=[[Rolling Stone]]|date=October 1, 2009|access-date=October 24, 2017|url=https://www.rollingstone.com/movies/features/megan-fox-draws-blood-20091001|archive-date=Oktubre 25, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025075740/http://www.rollingstone.com/movies/features/megan-fox-draws-blood-20091001|url-status=dead}}</ref> Noong 2013, sinabi niya na ang kanyang Kristiyanong pananampalataya ay napakahalaga pa rin sa kanya at naniniwala siya na pinapanatili niya ang saligan.<ref>{{cite magazine|first=Stephen|last=Marche|url=http://www.esquire.com/features/megan-fox-photos-interview-0213|title=Megan Fox Saves Herself|magazine=[[Esquire (magazine)|Esquire]]|date=January 15, 2013}}</ref> Kaugnay sa kanyang sa mga relasyon at kanyang sekswalidad, sinabi ni Fox na siya ay may pangkalahatang kawalan ng tiwala at hindi pagkagusto sa mga kalalakihan, <ref name="Bullock">{{Cite magazine|first=Maggie|last=Bullock|title=Megan Fox: ELLE's June cover girl on breaking up, misbehaving, and having men eating out of her hand|magazine=[[Elle (magazine)|Elle]]|date=May 5, 2009|access-date=October 10, 2009|url=http://www.elle.com/pop-culture/cover-shoots/megan-fox-323890}}</ref> at na ang pang-unawa sa kanya bilang isang "ligaw at mabaliw na sexpot" ay hindi totoo dahil siya ay [[ Asosyonalidad|asosyonal]] at naging sekswal lamang kasama ang kanyang "pagkabata sa pagkabata" at Brian Austin Green; sinabi niya na mas gugustuhin niyang manatili sa bahay sa halip na lumabas, <ref name="Kids">{{cite news|title=Megan Fox says having kids won't cramp her social style |newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=March 20, 2012 |access-date=April 15, 2012|url=http://www.dailytelegraph.com.au/entertainment/megan-fox-says-having-kids-wont-cramp-her-social-style/story-e6frewyr-1226304790003 }}</ref><ref name="Survive">{{Cite news |title=Megan Fox: "I Could Survive a Week Without Eating"|work=[[Us Weekly]]|date=May 18, 2010 |access-date=April 15, 2012|url=http://www.usmagazine.com/celebrity-body/news/megan-fox-i-could-survive-a-week-without-eating-2010185}}</ref> at binibigyang diin na hindi siya maaaring makipagtalik sa isang taong hindi niya mahal. <ref name="Cady"/><ref name="Kids"/> Siya ay [[Biseksuwalidad|bisexual]], at sinabi na naniniwala siya na "lahat ng tao ay ipinanganak na may kakayahang maakit sa parehong kasarian". <ref name="Today">{{Cite web|title=Megan Fox opens up about love for stripper. Candid 'Transformers' star says she's not gay despite past relationship|website=[[Today (U.S. TV program)|Today]]|date=September 16, 2008|access-date=July 21, 2013|url=http://www.today.com/id/26728754/ns/today-today_entertainment/t/megan-fox-opens-about-love-stripper/#.UexLQ21t6Vo|archive-date=Septiyembre 27, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927130133/http://www.today.com/id/26728754/ns/today-today_entertainment/t/megan-fox-opens-about-love-stripper/#.UexLQ21t6Vo|url-status=dead}}</ref> "Wala akong tanong sa aking isipan tungkol sa pagiging bisexual," sabi ni Fox. "Ngunit isa rin akong mapagpaimbabaw: Hindi ako kailanman makikipag-date sa isang batang babae na bisexual, sapagkat nangangahulugan ito na natutulog din sila sa mga kalalakihan, at ang mga lalaki ay sobrang marumi na hindi ko nais na matulog sa isang batang babae na natulog sa isang lalaki . " <ref name="Cady 2">{{Cite news|first=Jennifer|last=Cady|title=Megan Fox Talks Bisexuality for Guys, Robert Pattinson for Ladies |website=[[E!]]|date= May 11, 2009|access-date=July 21, 2013|url=http://www.eonline.com/news/123257/megan-fox-talks-bisexuality-for-guys-robert-pattinson-for-ladies}}</ref> Si Fox at Green ay mga tagasuporta ng [[ Listahan ng kawanggawa na nauugnay sa tubig|Generosity Water]], at pinondohan ang paglikha ng higit sa sampung balon ng tubig para sa samahan.<ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/sites/evankirkpatrick/2015/04/27/a-night-of-generosity-raised-over-500k-in-minutes-success-was-years-in-the-making/|title='A Night Of Generosity' Raised Over $500k In Minutes, Success Was Years In The Making|last=Kirkpatrick|first=Evan|date=April 27, 2015|work=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|access-date=September 19, 2018|language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.accessonline.com/videos/megan-fox-brian-austin-green-give-back-49203/|title=Megan Fox & Brian Austin Green Give Back|date=December 15, 2014|work=[[Access Hollywood]]|access-date=August 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180822050251/https://www.accessonline.com/videos/megan-fox-brian-austin-green-give-back-49203/|archive-date=August 22, 2018|url-status=dead}}</ref> == Pilmograpiya == === Pelikula === {| class="wikitable sortable" !Taon !Titulo !Papel ! |- |2001 |''[[Holiday in the Sun (film)|Holiday in the Sun]]'' |Brianna |Credited as Megan Denise Fox |- |2003 |''[[Bad Boys II]]'' |Bikini Kid Dancing Under Waterfall |Uncredited extra<ref>{{cite news|url=https://ew.com/ew/article/0,,20246950_20263258_20284375,00.html|title=Megan Fox: 'Fallen' Angel|first=Chris|last=Hashawaty|work=Entertainment Weekly|year=2009|accessdate=June 15, 2010|archive-date=Septiyembre 14, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100914003412/https://ew.com/ew/article/0,,20246950_20263258_20284375,00.html|url-status=dead}}</ref>Not present in final cut |- |2004 |''[[Confessions of a Teenage Drama Queen]]'' |Carla Santini | |- |2007 |''[[Transformers (film)|Transformers]]'' |[[Mikaela Banes]] | |- |2008 |''[[How to Lose Friends & Alienate People (film)|How to Lose Friends & Alienate People]]'' |Sophie Maes | |- |2008 |''[[Whore (2008 film)|Whore]]'' |Lost | |- |2009 |''[[Transformers: Revenge of the Fallen]]'' |[[Mikaela Banes]] | |- |2009 |''[[Jennifer's Body]]'' |Jennifer Check | |- |2010 |''[[Jonah Hex (film)|Jonah Hex]]'' |[[Tallulah Black|Tallulah Black / Lilah]] | |- |2010 |''[[Naya Legend of the Golden Dolphins]]'' |Hawaiian Spinner Dolphins |Voice role |- |2010 |''[[Passion Play (film)|Passion Play]]'' |Lily Luster | |- |2011 |''[[Friends with Kids]]'' |Mary Jane | |- |2012 |''[[The Dictator (2012 film)|The Dictator]]'' |Herself | |- |2012 |''[[This Is 40]]'' |Desi | |- |2014 |''[[Teenage Mutant Ninja Turtles (2014 film)|Teenage Mutant Ninja Turtles]]''<ref name="Megan">{{cite magazine|last=Rome|first=Emily|url=http://insidemovies.ew.com/2013/02/21/casting-net-megan-fox-tmnt/|title=Casting Net: Megan Fox reunites with Michael Bay; Plus Adam Sandler and James Marsden|magazine=Entertainment Weekly|date=February 21, 2013|accessdate=April 25, 2013|archive-date=Oktubre 18, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018171314/http://insidemovies.ew.com/2013/02/21/casting-net-megan-fox-tmnt/|url-status=dead}}</ref> | rowspan="2" |[[April O'Neil]] | |- |2016 |''[[Teenage Mutant Ninja Turtles: Out of the Shadows]]'' | |- |2019 |''[[Above the Shadows]]'' |Juliana | |- |2019 |[[Zeroville (film)|''Zeroville'']] |Soledad Paladin | |- |2019 |''[[The Battle of Jangsari]]'' |Maggie | |- |TBA |''[[Think Like a Dog]]'' | |Post-production |- |TBA |''[[Big Gold Brick]]'' |Jacqueline |Post-production |- |TBA |''[[Midnight in the Switchgrass]]'' | |Filming |} === Telebisyon === {| class="wikitable sortable" !Taon !Titulo !Papel ! |- |2002–03 |''[[Ocean Ave.]]'' |Ione Starr |Main cast |- |2003 |''[[What I Like About You (TV series)|What I Like About You]]'' |Shannon |Episode: "Like a Virgin (Kinda)" |- |2004 |''[[Two and a Half Men]]'' |Prudence |Episode: "Camel Filters and Pheromones" |- |2004 |''[[The Help (TV series)|The Help]]'' |Cassandra Ridgeway |Main cast |- |2004 |''[[Crimes of Fashion|Boss Girl]]'' |Candace |Television film |- |2004–06 |''[[Hope & Faith]]'' |Sydney Shanowski |Main cast, season 2–3 |- |2011 |''[[Robot Chicken]]'' |Herself / Lois Lane |Voice role; Episode: "The Core, the Thief, His Wife and Her Lover" |- |2012 |''[[Robot Chicken DC Universe Special]]'' |[[Lois Lane]] |Voice role; Television film |- |2012 |''[[Wedding Band]]'' |Alexa Jordan |Episode: "I Love College" |- |2016–17 |''[[New Girl]]'' |[[List of New Girl characters#Reagan Lucas|Reagan Lucas]] |Recurring role, season 5–6, starting when [[Zooey Deschanel]] was on maternity leave |- |2018 |''[[Legends of the Lost with Megan Fox]]'' |Host |Co-creator and executive producer |} === Video games === {| class="wikitable sortable" !Taon !Titulo !Papel ! |- |2007 |''[[Transformers: The Game]]'' |[[Mikaela Banes]] | |- |2009 |''[[Transformers: Revenge of the Fallen (video game)|Transformers: Revenge of the Fallen]]'' |Mikaela Banes | |} === Music videos === {| class="wikitable sortable" !Tapn !Artista !Titulo ! |- |2009 |[[Panic! at the Disco]] |"[[New Perspective (song)|New Perspective]]" |Supporting the film ''[[Jennifer's Body]]'' |- |2010 |[[Eminem]] featuring [[Rihanna]] |"[[Love the Way You Lie]]" | |- |} ==Mga parangal at nominasyon== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="width:99%;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col"| Parangal ! scope="col"| Taon ! scope="col"| Nominadong gawa ! scope="col"| Kategoriya ! scope="col"| Resulta ! scope="col" class="unsortable"| {{Abbr|Ref(s)|Reference(s)}} |- !scope="row" rowspan="1"|[[Alliance of Women Film Journalists]] |style="text-align:center;"|2009 |[[Megan Fox]] |Actress Most in Need of a New Agent |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source1">{{cite web|url=https://awfj.org/eda-awards-2/2009-eda-awards-nominees/|title=2009 EDA Awards Nominees|publisher=[[Alliance of Women Film Journalists]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628233544/http://awfj.org/eda-awards-2/2009-eda-awards-nominees/|archive-date=June 28, 2018|url-status=live}}</ref> |- !scope="row" rowspan="7"|[[Golden Raspberry Awards]] |rowspan="3" style="text-align:center;"|[[30th Golden Raspberry Awards|2010]] |''[[Jennifer's Body]]'' |rowspan="2"|[[Golden Raspberry Award for Worst Actress|Worst Actress]] |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source2">{{cite web|url=http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2010/01/razzie-awards-razzies-nominations-7594106284-news-story-article.html#more|title=Razzie Award nominations: Can Sandra Bullock win worst and best actress?|date=February 1, 2010|work=[[Los Angeles Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100324130603/http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2010/01/razzie-awards-razzies-nominations-7594106284-news-story-article.html#more|archive-date=March 24, 2010|url-status=live}}</ref> |- |''[[Transformers: Revenge of the Fallen]]'' |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source2" /> |- |''[[Transformers: Revenge of the Fallen]]'' |[[Golden Raspberry Award for Worst Screen Combo|Worst Screen Combo]]{{efn|Fox and her co-star [[Shia LeBeouf]] were nominated as "Shia Lebouf & Either Megan Fox or Any Transformer".<ref name="Source2" />}} |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source2" /> |- |rowspan="2" style="text-align:center;"|[[31st Golden Raspberry Awards|2011]] |''[[Jonah Hex (film)|Jonah Hex]]'' |[[Golden Raspberry Award for Worst Actress|Worst Actress]] |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source3">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/8278118/Jack-Black-nominated-for-worst-actor-award.html|title=Razzie Award nominations: Can Sandra Bullock win worst and best actress?|date=January 24, 2011|work=[[The Daily Telegraph]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140311143940/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/8278118/Jack-Black-nominated-for-worst-actor-award.html|archive-date=March 11, 2014|url-status=live}}</ref> |- |''[[Jonah Hex (film)|Jonah Hex]]'' |[[Golden Raspberry Award for Worst Screen Combo|Worst Screen Combo]]{{efn|Fox and her co-star [[Josh Brolin]] were nominated as "Josh Brolin's Face & Megan Fox's Accent".<ref name="Source3" />}} |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source3" /> |- |rowspan="1" style="text-align:center;"|[[35th Golden Raspberry Awards|2015]] |''[[Teenage Mutant Ninja Turtles (2014 film)|Teenage Mutant Ninja Turtles]]'' |[[Golden Raspberry Award for Worst Supporting Actress|Worst Supporting Actress]] |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source4">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/razzie-awards-2015-complete-list-776014|title=Cameron Diaz, Kirk Cameron, 'Transformers' Top Razzie Awards|date=February 21, 2015|work=[[The Hollywood Reporter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151129182442/http://www.hollywoodreporter.com/news/razzie-awards-2015-complete-list-776014|archive-date=November 29, 2015|url-status=live}}</ref> |- |rowspan="1" style="text-align:center;"|[[37th Golden Raspberry Awards|2017]] |''[[Teenage Mutant Ninja Turtles: Out of the Shadows]]'' |[[Golden Raspberry Award for Worst Actress|Worst Actress]] |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source5">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/razzie-awards-batman-v-superman-zoolander-sequel-top-nominations-966654|title=Razzie Awards: 'Batman v Superman,' 'Zoolander' Sequel Top Nominations|last=Nordyke|first=Kimberly|date=January 23, 2017|work=[[The Hollywood Reporter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180618152345/https://www.hollywoodreporter.com/lists/razzie-awards-batman-v-superman-zoolander-sequel-top-nominations-966654|archive-date=June 18, 2018|url-status=live}}</ref> |- !scope="row" rowspan="2"|[[JoBlo.com|Golden Schmoes Awards]] |style="text-align:center;"|2007 |''[[Transformers (film)|Transformers]]'' |Best T&A of the Year |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source6">{{cite web|url=http://mail.goldenschmoes.com/category28.html|title=Best T&A of the Year|publisher=[[JoBlo.com|Golden Schmoes Awards]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330005300/http://mail.goldenschmoes.com/category28.html|archive-date=March 30, 2018|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> |- |style="text-align:center;"|2009 |''[[Jennifer's Body]]'' |Best T&A of the Year |{{draw|Runner-up}}{{efn|Fox was runner-up to [[Malin Åkerman]], who starred as [[Silk Spectre#Laurie Juspeczyk|Laurie Jupiter / Silk Spectre II]] in ''[[Watchmen (film)|Watchmen]]''.<ref name="Source7" />}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source7">{{cite web|url=http://www.joblo.com/goldenschmoes/results/golden-schmoes-winners-and-nominees-2009/|title=Golden Schmoes Awards & Nominations (2009)|publisher=[[JoBlo.com|Golden Schmoes Awards]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180905085624/http://www.joblo.com/goldenschmoes/results/golden-schmoes-winners-and-nominees-2009/|archive-date=September 5, 2018|url-status=live}}</ref> |- !scope="row" rowspan="3"|[[Nickelodeon Kids' Choice Awards|Kids' Choice Awards]] |style="text-align:center;"|[[2010 Kids' Choice Awards|2010]] |''[[Transformers: Revenge of the Fallen]]'' |Favorite Movie Actress |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source12">{{cite web|url=http://www.nick.com/kids-choice-awards/nominees/|title=The Nominees|publisher=[[Nickelodeon Kids' Choice Awards|Kids' Choice Awards]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100323202414/http://www.nick.com/kids-choice-awards/nominees/|archive-date=March 23, 2010|url-status=dead}}</ref> |- |style="text-align:center;"|[[2015 Kids' Choice Awards|2015]] |''[[Teenage Mutant Ninja Turtles (2014 film)|Teenage Mutant Ninja Turtles]]'' |Favorite Movie Actress |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source13">{{cite web|url=https://tvbythenumbers.zap2it.com/network-press-releases/nickelodeon-announces-nominations-for-the-28th-annual-kids-choice-awards/365877/|title=Nickelodeon Announces Nominations for the '28th Annual Kids' Choice Awards'|last=Baron|first=Steve|date=February 20, 2015|publisher=[[Zap2it]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818115139/https://tvbythenumbers.zap2it.com/network-press-releases/nickelodeon-announces-nominations-for-the-28th-annual-kids-choice-awards/365877/|archive-date=August 18, 2018|url-status=live}}</ref> |- |style="text-align:center;"|[[2017 Kids' Choice Awards|2017]] |''[[Teenage Mutant Ninja Turtles: Out of the Shadows]]'' |Favorite Movie Actress |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source14">{{cite web|url=http://www.nickpress.com/press-releases/2017/02/02/nickelodeon-announces-2017-kids-choice-awards-nominations|title=Nickelodeon Announces 2017 Kids' Choice Awards Nominations|date=February 2, 2017|publisher=NickPress|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719054629/http://www.nickpress.com/press-releases/2017/02/02/nickelodeon-announces-2017-kids-choice-awards-nominations|archive-date=July 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- !scope="row" rowspan="2"|[[MTV Movie & TV Awards]] |style="text-align:center;"|[[2008 MTV Movie Awards|2008]] |''[[Transformers (film)|Transformers]]'' |[[MTV Movie Award for Next Generation|Breakthrough Performance]] |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source23">{{cite web|url=https://editorial.rottentomatoes.com/article/2008-mtv-movie-award-nominations-announced/|title=2008 MTV Movie Awards Announced|last=Giles|first=Jeff|date=May 6, 2008|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151026164515/http://editorial.rottentomatoes.com/article/2008-mtv-movie-award-nominations-announced/|archive-date=October 26, 2015|url-status=live}}</ref> |- |style="text-align:center;"|[[2010 MTV Movie Awards|2010]] |''[[Jennifer's Body]]'' |[[MTV Movie Award for Best Jaw Dropping Moment|Best WTF Moment]]{{efn|The WTF moment was: "Megan Fox projectile vomits on Amanda Seyfried. Spitacular."<ref name="Source15" />}} |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source15">{{cite web|url=http://www.mtv.com/ontv/movieawards/2010/best-wtf-moment/|title=Best WTF Moments|publisher=[[MTV Movie & TV Awards]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100401053120/http://www.mtv.com/ontv/movieawards/2010/best-wtf-moment/|archive-date=April 1, 2010|url-status=dead}}</ref> |- !scope="row" rowspan="1"|[[National Movie Awards]] |style="text-align:center;"|2007 |''[[Transformers (film)|Transformers]]'' |Best Performance by a Female |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source11">{{cite web|url=http://www.denofgeek.com/us/movies/13030/itv-announce-national-movie-awards-nominations|title=ITV announce National Movie Awards nominations|last=Brew|first=Simon|date=August 21, 2007|work=[[Den of Geek!]]|accessdate=October 5, 2018|archive-date=Oktubre 5, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181005210150/http://www.denofgeek.com/us/movies/13030/itv-announce-national-movie-awards-nominations|url-status=dead}}</ref> |- !scope="row" rowspan="1"|[[E! People's Choice Awards|People's Choice Awards]] |style="text-align:center;"|[[36th People's Choice Awards|2010]] |''[[Transformers: Revenge of the Fallen]]'' |Favorite On-Screen Team{{efn|Fox was nominated for the award with LeBeouf.<ref name="Source16" />}} |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source16">{{cite web|url=https://www.popsugar.com/entertainment/Full-List-2010-People-Choice-Award-Nominations-6126476|title=Twilight Leads the People's Choice Awards Nominations|date=November 10, 2009|publisher=[[PopSugar]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407233536/https://www.popsugar.com/entertainment/Full-List-2010-People-Choice-Award-Nominations-6126476|archive-date=April 7, 2017|url-status=live}}</ref> |- !scope="row" rowspan="2"|[[Scream Awards]] |style="text-align:center;"|[[2007 Scream Awards|2007]] |''[[Transformers (film)|Transformers]]'' |Sci-Fi Siren |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source8">{{cite web|url=https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/actress-megan-fox-accepts-the-award-for-sci-fi-siren-during-news-photo/106168423|title=2007 Spike TV Scream Awards – Show|publisher=[[Getty Images]]|accessdate=October 5, 2018|archive-date=Oktubre 5, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181005203959/https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/actress-megan-fox-accepts-the-award-for-sci-fi-siren-during-news-photo/106168423|url-status=dead}}</ref> |- |style="text-align:center;"|[[2009 Scream Awards|2009]] |''[[Transformers: Revenge of the Fallen]]'' |Best Science Fiction Actress |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source10">{{cite web|url=http://latimesblogs.latimes.com/awards/2009/10/twilight-true-blood-take-top-honors-at-2009-scream-awards.html|title='Twilight', 'True Blood' take top honors at 2009 Scream Awards|last=Gaita|first=Paul|date=October 20, 2009|work=[[Los Angeles Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20091026172507/http://latimesblogs.latimes.com/awards/2009/10/twilight-true-blood-take-top-honors-at-2009-scream-awards.html|archive-date=October 26, 2009|url-status=live}}</ref> |- !scope="row" rowspan="1"|[[Spike Video Game Awards]] |style="text-align:center;"|2009 |''[[Transformers: Revenge of the Fallen (video game)|Transformers: Revenge of the Fallen]]'' |Best Performance By A Human Female |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source9">{{cite web|url=https://www.cinemablend.com/games/Spike-VGA-2009-Winners-List-21673.html|title=Spike VGA 2009 Winners List|last=Haas|first=Pete|date=2009|publisher=CinemaBlend.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170817034348/http://www.cinemablend.com/games/Spike-VGA-2009-Winners-List-21673.html|archive-date=August 17, 2017|url-status=live}}</ref> |- !scope="row" rowspan="10"|[[Teen Choice Awards]] |rowspan="4" style="text-align:center;"|[[2007 Teen Choice Awards|2007]] |[[Megan Fox]] |Choice Hottie: Female |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source17">{{cite web|url=http://www.aoltv.com/2007/07/03/teen-choice-nominees-announced/|title=Teen Choice nominees announced|last=Finley|first=Adam|date=July 3, 2007|work=[[HuffPost]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120325122650/http://www.aoltv.com/2007/07/03/teen-choice-nominees-announced/|archive-date=March 25, 2012|url-status=dead}}</ref> |- |''[[Transformers (film)|Transformers]]'' |Choice Movie: Actress – Action |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source17" /> |- |''[[Transformers (film)|Transformers]]'' |Choice Movie: Breakout Actress |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source17" /> |- |''[[Transformers (film)|Transformers]]'' |Choice Movie: Liplock{{efn|Fox was nominated for the award with LaBeouf.<ref name="Source17" />}} |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source17" /> |- |rowspan="2" style="text-align:center;"|[[2009 Teen Choice Awards|2009]] |[[Megan Fox]] |Choice Hottie: Female |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source18">{{cite web|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2009-08-10-teen-choice-winners_N.htm|title=Teen Choice Awards winners|date=August 10, 2009|work=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729053845/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2009-08-10-teen-choice-winners_N.htm|archive-date=July 29, 2017|url-status=live}}</ref> |- |''[[Transformers: Revenge of the Fallen]]'' |Choice Movie: Summer Actress |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source18" /> |- |rowspan="2" style="text-align:center;"|[[2010 Teen Choice Awards|2010]] |[[Megan Fox]] |Choice Hottie: Female |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source19">{{cite web|url=http://www.teenchoiceawards.com/pdf/TC10-Winners.pdf|title=Winners of '2010 Teen Choice Awards' Announced|publisher=[[Teen Choice Awards]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110329170414/http://www.teenchoiceawards.com/pdf/TC10-Winners.pdf|archive-date=March 29, 2011|url-status=dead}}</ref> |- |''[[Jennifer's Body]]'' |Choice Movie Actress: Horror/Thriller |{{won}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source19" /> |- |rowspan="1" style="text-align:center;"|[[2013 Teen Choice Awards|2013]] |[[Megan Fox]] |Choice Hottie: Female |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source21">{{cite web|url=https://www.seventeen.com/celebrity/reviews/a21178/teen-choice-awards-2013-nominations/|title=Teen Choice Awards 2013 Nominees!|last=Zabelle|first=Samantha|date=July 1, 2013|work=[[Seventeen (American magazine)|Seventeen]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305080617/http://www.seventeen.com/celebrity/reviews/a21178/teen-choice-awards-2013-nominations/|archive-date=March 5, 2016|url-status=live}}</ref> |- |rowspan="1" style="text-align:center;"|[[2016 Teen Choice Awards|2016]] |''[[Teenage Mutant Ninja Turtles: Out of the Shadows]]'' |Choice Movie: Summer Actress |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name="Source20">{{cite web|url=https://www.teenvogue.com/story/teen-choice-awards-2016-final-nominees|title=The Final 2016 Teen Choice Awards Nominees Are Here|last=Briones|first=Isis|date=July 7, 2016|work=[[Teen Vogue]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180208123549/https://www.teenvogue.com/story/teen-choice-awards-2016-final-nominees|archive-date=February 8, 2018|url-status=live}}</ref> |- !scope="row" rowspan="1"|[[Young Artist Award]] |style="text-align:center;"|[[26th Young Artist Awards|2005]] |''[[Hope & Faith]]'' |Best Performance in a TV Series (Comedy or Drama) – Supporting Young Actress |{{nom}} |style="text-align:center;"|<ref name=":0">{{cite episode|title=[[26th Young Artist Awards]]|series=Young Artist Award|publisher=[[Young Artist Award]]|date=2005}}</ref> |} == Mga paalala == {{notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} o2qdiq6eexpgug5ecsko9vcsecx62gp Pilmograpiya ni Lauren Bacall 0 296187 2228080 2175867 2026-09-23T10:44:17Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228080 wikitext text/x-wiki <br /> == Pilmograpiya == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Titulo ! scope="col" |Role ! scope="col" class="unsortable" |Mga Nota ! scope="col" class="unsortable" |{{Tooltip|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" |<span style="display:none">1944-10-11</span>1944 |''[[To Have and Have Not (film)|To Have and Have Not]]'' |{{sort|Browning|Marie "Slim" Browning}} | | style="text-align: center;" |<ref name="VanityFair" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1945-11-02</span>1945 |''[[Confidential Agent]]'' |{{sort|Cullen|Rose Cullen}} | | style="text-align: center;" |<ref name="THR" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1946-07-26</span>1946 |''[[Two Guys from Milwaukee]]'' |Herself |Cameo appearance | style="text-align: center;" |<ref name="CNNFacts" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1946-08-23</span>1946 |''{{sortname|The|Big Sleep|The Big Sleep (1946 film)}}'' |{{sort|Sternwood Rutledge|Vivian Sternwood Rutledge}} | | style="text-align: center;" |<ref name="VanityFair" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1947-09-05</span> 1947 |''[[Dark Passage (film)|Dark Passage]]'' |{{sort|Jansen|Irene Jansen}} | | style="text-align: center;" |<ref name="VanityFair" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1948-07-16</span>1948 |''[[Key Largo (film)|Key Largo]]'' |{{sort|Temple|Nora Temple}} | | style="text-align: center;" |<ref name="VanityFair" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1950-02-09</span>1950 |''[[Young Man with a Horn (film)|Young Man with a Horn]]'' |{{sort|North|Amy North}} | | style="text-align: center;" |<ref name="VanityFair" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1950-07-02</span>1950 |''[[Bright Leaf]]'' |{{sort|Kovac|Sonia Kovac}} | | style="text-align: center;" |<ref name="THR" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1953-11-05</span>1953 |''[[How to Marry a Millionaire]]'' |{{sort|Page|Schatze Page}} | | style="text-align: center;" |<ref name="VanityFair" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1954-09-30</span>1954 |''[[Woman's World (1954 film)|Woman's World]]'' |{{sort|Burns|Elizabeth Burns}} | | style="text-align: center;" |<ref name="NYT1">{{cite web|author1=Bosley Crowther|title=Woman's World Review (1954)|url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9505E0DE1238E23BBC4151DFBF66838F649EDE|work=[[The New York Times]]|accessdate=14 August 2014|date=29 September 1954}}</ref> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1955-07-15</span>1955 |''{{sortname|The|Cobweb|The Cobweb (1955 film)}}'' |{{sort|Faversen Rinehart|Meg Faversen Rinehart}} | | style="text-align: center;" |<ref name="NewYorker" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1955-10-01</span>1955 |''[[Blood Alley]]'' |{{sort|Grainger|Cathy Grainger}} | | style="text-align: center;" |<ref name="Variety" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1956-12-01</span>1956 |''[[Written on the Wind]]'' |{{sort|Moore Hadley|Lucy Moore Hadley}} | | style="text-align: center;" |<ref name="THR" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1957-05-16</span>1957 |''[[Designing Woman]]'' |{{sort|Brown Hagen|Marilla Brown Hagen}} | | style="text-align: center;" |<ref name="VanityFair" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1958-02-11</span>1958 |''{{sortname|The|Gift of Love|The Gift of Love}}'' |{{sort|Beck|Julie Beck}} | | style="text-align: center;" |<ref name="THR" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1959-10-07</span>1959 |''[[North West Frontier (film)|North West Frontier]]'' |{{sort|Wyatt|Catherine Wyatt}} | | style="text-align: center;" |<ref name="THR" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1964-07-22</span>1964 |''[[Shock Treatment (1964 film)|Shock Treatment]]'' |{{sort|Beighley|Dr. Edwina Beighley}} | | style="text-align: center;" |<ref name="THR" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1964-12-25</span>1964 |''[[Sex and the Single Girl (film)|Sex and the Single Girl]]'' |{{sort|Broderick|Sylvia Broderick}} | | style="text-align: center;" |<ref name="LATimes" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1966-02-23</span>1966 |''[[Harper (film)|Harper]]'' |{{sort|Sampson|Elaine Sampson}} | | style="text-align: center;" |<ref name="THR" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1974-11-24</span>1974 |''[[Murder on the Orient Express (1974 film)|Murder on the Orient Express]]'' |{{sort|Hubbard|Mrs. Harriet Belinda Hubbard}} | | style="text-align: center;" |<ref name="THR" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1976-08-20</span>1976 |''{{sortname|The|Shootist}}'' |{{sort|Rogers|Bond Rogers}} | | style="text-align: center;" |<ref name="VanityFair" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1980-09-12</span>1980<!--article date wrong--> |''[[Health (film)|HealtH]]'' |{{sort|Brill|Esther Brill}} | | style="text-align: center;" |<ref name="Variety" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1981-05-15</span>1981 |''{{sortname|The|Fan|The Fan (1981 film)}}'' |{{sort|Ross|Sally Ross}} | | style="text-align: center;" |<ref name="VanityFair" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1988-04-15</span>1988 |''[[Appointment with Death (film)|Appointment with Death]]'' |{{sort|Westholme|Lady Westholme}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|author1=Michael Idato|title=Lauren Bacall Dead at 89|url=http://www.smh.com.au/entertainment/movies/lauren-bacall-dead-at-89-20140813-103gbm.html|work=[[The Sydney Morning Herald]]|accessdate=14 August 2014|date=13 August 2014}}</ref> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1988-07-22</span>1988 |''[[Mr. North]]'' |{{sort|Cranston|Mrs. Cranston}} | | style="text-align: center;" |<ref name="THR" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1988</span>1988<!--M/D not available--> |''[[John Huston|John Huston: The Man, the Movies, the Maverick]]'' |Herself |Documentary film | style="text-align: center;" |<ref>{{cite news|author1=Rick Kogan|title=Documenting John Huston's Lust For Life-and Self-destruction|url=http://articles.chicagotribune.com/1989-06-12/features/8902080974_1_john-huston-anjelica-huston-movie-maverick|work=[[Chicago Tribune]]|accessdate=15 August 2014|date=12 June 1989|archive-date=27 Agosto 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140827031713/http://articles.chicagotribune.com/1989-06-12/features/8902080974_1_john-huston-anjelica-huston-movie-maverick|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1989-03-07</span>1989 |''[[Tree of Hands]]'' |{{sort|Archdale|Marsha Archdale}} |Alternate title: ''Innocent Victim'' | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|author1=Tim Walker|title=The Nickname Jason Robards Gave Lauren Bacall|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/11032147/The-nickname-Jason-Robards-gave-Lauren-Bacall.html|work=[[The Daily Telegraph]]|accessdate=14 August 2014}}</ref> |- ! scope="row" |1989 |''[[Dinner at Eight (1989 film)|Dinner at Eight]]'' |{{sort|Vance|Carlotta Vance}} |TV film | style="text-align: center;" |<ref name="Variety" /> |- ! scope="row" |1990 |''[[Misery (film)|Misery]]'' |{{sort|Sindell|Marcia Sindell}} | | style="text-align: center;" |<ref name="VanityFair" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1991</span>1991<!--M/D not available--> |''[[A Star for Two]]'' |Edwige | | style="text-align: center;" |<ref name="LATimes" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1991-11-08</span>1991 |''[[All I Want for Christmas (film)|All I Want for Christmas]]'' |{{sort|Brooks|Lillian Brooks}} | | style="text-align: center;" |<ref name="Wire">{{cite web|author1=Joe Reid|title=The Lauren Bacall Performances You Might Not Know About|url=http://www.thewire.com/entertainment/2014/08/the-lauren-bacall-performances-you-might-not-know-about/375988/|publisher=The Wire|accessdate=14 August 2014|archive-date=14 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814003802/http://www.thewire.com/entertainment/2014/08/the-lauren-bacall-performances-you-might-not-know-about/375988/|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1994-12-23</span>1994 |''[[Prêt-à-Porter (film)|Prêt-à-Porter]]'' |{{sort|Chrysler|Slim Chrysler}} |Alternate title: ''Ready to Wear (Prêt-à-Porter)'' | style="text-align: center;" |<ref name="THR" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1995-06-03</span>1995 |''[[From the Mixed-Up Files of Mrs. Basil E. Frankweiler (1995 film)|From the Mixed-Up Files of Mrs. Basil E. Frankweiler]]'' |{{sort|Frankweiler|Mrs. Basil E. Frankweiler}} |TV film | style="text-align: center;" |<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=jYy4C1N-ynsC&pg=PA53&lpg=PA53&dq=From+the+Mixed-Up+Files+of+Mrs.+Basil+E.+Frankweiler,+lauren+bacall#v=onepage&q=From%20the%20Mixed-Up%20Files%20of%20Mrs.%20Basil%20E.%20Frankweiler%2C%20lauren%20bacall&f=false|title=From the Mixed Up Files of Mrs. Basil E. Frankweiler Lit Link Gr. 4–6|author1=Nat Reed|date=2009|publisher=S&S Learning Materials|isbn=978-1-55495-002-7|location=Napanee, Ont.|page=53}}</ref> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1996-11-15</span>1996 |''{{sortname|The|Mirror Has Two Faces|The Mirror Has Two Faces}}'' |{{sort|Morgan|Hannah Morgan}} | | style="text-align: center;" |<ref name="VanityFair" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1996-12-20</span>1996 |''[[My Fellow Americans]]'' |{{sort|Kramer|Margaret Kramer}} | | style="text-align: center;" |<ref name="THR" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1997-02-12</span>1997 |''[[Day and Night (1997 film)|Day and Night]]'' |Sonia |French title: ''Le Jour et la Nuit'' | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|title=French Film With Bacall Faces Ridicule at Berlin Fest|url=http://articles.latimes.com/1997-02-18/entertainment/ca-29766_1_french-film|work=Los Angeles Times|accessdate=14 August 2014|date=18 February 1997}}</ref> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1999-01-24</span>1999 |''[[Get Bruce]]'' |Herself |Documentary film | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|title=Get Bruce (1999)|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/177559/Get-Bruce/cast|work=The New York Times|accessdate=19 September 2014|archive-date=11 Oktubre 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151011223959/http://www.nytimes.com/movies/movie/177559/Get-Bruce/cast|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |1999 |''[[Too Rich: The Secret Life of Doris Duke]]'' |{{sort|Duke|[[Doris Duke]]}} |TV miniseries | style="text-align: center;" |<ref name="THR" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1999-08-03</span>1999 |''[[Madeline: Lost in Paris]]'' |{{sort|Lacroque|Madame Lacroque}} |Voice, Animated film | style="text-align: center;" |<ref>{{cite news|author1=Moira McCormick|title=In An Old House In Paris|url=https://books.google.com/books?id=bw0EAAAAMBAJ&pg=PA59&lpg=PA59&dq=lauren+bacall,+Madeline:+Lost+in+Paris&source=bl&ots=S_GGGvjylR&sig=gQ-NBrjJAK1c8tWPhMgFtlMxJX4&hl=en&sa=X&ei=mLbsU4ubHcG9jALdu4HYCA&ved=0CEIQ6AEwBjgU#v=onepage&q=lauren%20bacall%2C%20Madeline%3A%20Lost%20in%20Paris&f=false|accessdate=14 August 2014|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=1 May 1999}}</ref> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1999-09-06</span>1999 |''[[Diamonds (1999 film)|Diamonds]]'' |Sin-Dee | | style="text-align: center;" |<ref name="THR" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1999-09-09</span>1999 |''{{sortname|The|Venice Project|The Venice Project}}'' |{{sort|Volta|Countess Camilla Volta}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|author1=David Stratton|title=Review: 'The Venice Project'|url=https://variety.com/1999/film/reviews/the-venice-project-2-1117752140/|work=Variety|accessdate=14 August 2014|date=15 September 1999}}</ref> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1999</span>1999<!--M/D not available--> |''[[Presence of Mind]]'' |{{sort|Remei|Mado Remei}} | | style="text-align: center;" |<ref name="THR" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">2000</span>2000<!--M/D not available--> |''{{sortname|A|Conversation with Gregory Peck|A Conversation with Gregory Peck}}'' |Herself |Documentary film | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|title=A Conversation with Gregory Peck|url=http://www.festival-cannes.fr/en/archives/ficheFilm/id/5128/year/2000.html|publisher=Festival de Cannes|accessdate=15 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022093636/http://www.festival-cannes.fr/en/archives/ficheFilm/id/5128/year/2000.html|archive-date=2014-10-22|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |<span style="display:none">2003-05-13</span>2003 |''[[Gone Dark]]'' |{{sort|Markham|May Markham}} |Alternate title: ''The Limit'' | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|title=The Limit (2003)|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/304774/The-Limit/overview|work=The New York Times|accessdate=15 September 2014|archive-date=20 Agosto 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140820122110/http://www.nytimes.com/movies/movie/304774/The-Limit/overview|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |<span style="display:none">2003-05-19</span>2003 |''[[Dogville]]'' |{{sort|Ginger|Ma Ginger}} | | style="text-align: center;" |<ref name="VanityFair" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">2004-09-05</span>2004 |''[[Howl's Moving Castle (film)|Howl's Moving Castle]]'' |Witch of the Waste |Voice | style="text-align: center;" |<ref name="Wire" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">2004-11-08</span>2004 |''[[Birth (film)|Birth]]'' |Eleanor | | style="text-align: center;" |<ref name="Variety" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">2004</span>2004<!--M/D not available--> |''[[Amália Traïda]]'' |TV Announcer |10-minute short film | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|title=Greed, A New Fragrance by Francesco Vezzoli|url=http://www.gagosian.com/exhibitions/february-06-2009--greed-a-new-fragrance-by-francesco-vezzoli|publisher=[[Gagosian Gallery]]|accessdate=20 August 2014|language=Italian|date=6 February 2009|archive-date=22 Agosto 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140822111511/http://www.gagosian.com/exhibitions/february-06-2009--greed-a-new-fragrance-by-francesco-vezzoli|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |<span style="display:none">2005-05-16</span>2005 |''[[Manderlay]]'' |Mam | | style="text-align: center;" |<ref name="Variety" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">2006-03-10</span>2006 |''[[These Foolish Things (film)|These Foolish Things]]'' |Dame Lydia | | style="text-align: center;" |<ref name="Bloomberg">{{cite web|author1=Kathryn Harris|title=Lauren Bacall, Husky-Voiced Star in Films, Plays, Dies at 89|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-08-13/lauren-bacall-husky-voiced-actress-in-films-plays-dies-at-89.html|publisher=[[Bloomberg News]]|accessdate=15 August 2014|date=13 August 2014}}</ref> |- ! scope="row" |<span style="display:none">2007-08-10</span>2007 |''{{sortname|The|Walker}}'' |{{sort|Van Miter|Natalie Van Miter}} | | style="text-align: center;" |<ref name="Portland" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">2008-09-01</span>2008 |''[[Eve (2008 film)|Eve]]'' |Grandma |20-minute short film | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|title=Natalie Portman's Directorial Debut|url=http://www.cbsnews.com/news/natalie-portmans-directorial-debut/|publisher=[[CBS News]]|accessdate=15 September 2014|date=2 September 2008}}</ref> |- ! scope="row" |<span style="display:none">2008-09-23</span>2008 |''[[Scooby-Doo! and the Goblin King]]'' |The Grand Witch |Voice | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|author1=Neela Debnath|title=Lauren Bacall's last ever performance on Family Guy airs in UK tonight|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/laurence-bacalls-last-ever-performance-on-family-guy-airs-in-uk-tonight-9732143.html|work=[[The Independent]]|accessdate=15 September 2014|date=14 September 2014}}</ref> |- ! scope="row" |<span style="display:none">2008</span>2008 |''[[Empire State Building Murders]]'' |{{sort|Baxter|Penny Baxter}} |TV film | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|author1=Rob Nelson|title=Empire State Building Murders|url=https://variety.com/2009/film/reviews/empire-state-building-murders-1200476589/|publisher=Variety|accessdate=2 January 2020}}</ref> |- ! scope="row" |<span style="display:none">2010-08-19</span>2010 |''[[Wide Blue Yonder (film)|Wide Blue Yonder]]'' |May | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|title=Brian Cox to the Norwegian International Film Festival|url=http://www.filmfestivalen.no/incoming/article954301.ece?language=english|publisher=The Norwegian International Film Festival|accessdate=15 August 2014|year=2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140819082952/http://www.filmfestivalen.no/incoming/article954301.ece?language=english|archivedate=19 August 2014}}</ref> |- ! scope="row" |<span style="display:none">2012-05-23</span>2012 |''[[Ernest & Celestine]]'' |The Grey One |Voice | style="text-align: center;" |<ref name="Wire" /> |- ! scope="row" |<span style="display:none">2012-07-03</span>2012 |''{{sortname|The|Forger|The Forger (2012 film)}}'' |{{sort|Cole|Anne-Marie Cole}} |Alternate title: ''Carmel-by-the-Sea''; final film role | style="text-align: center;" |<ref name="THR" /> |} == Telebisyon == [[Ladawan:Bacall, Bogart, Fonda crop.jpg|alt=Lauren Bacall in black and white sitting at a table with Humphrey Bogart and Henry Fonda while performing a scene on an episode of The Petrified Forest in 1956|thumb|With Humphrey Bogart {{small|(middle)}} and Henry Fonda in the TV broadcast play "The Petrified Forest", (1956)]] {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Titulo ! scope="col" |Role ! scope="col" class="unsortable" |Mga Nota ! scope="col" class="unsortable" style="text-align: center;" |{{Tooltip|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" |1953 |''[[What's My Line?]]'' |Mystery Guest / Herself |3 episodes | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|title=What's My Line? {Mystery Guest: Lauren Bacall} (TV)|url=http://www.paleycenter.org/collection/item/?q=Lauren+Bacall&p=1&item=T:37618|publisher=[[Paley Center for Media]]|accessdate=15 August 2014}}</ref> |- ! scope="row" |1954 |''[[Light's Diamond Jubilee]]'' |Herself |TV film documentary | style="text-align: center;" |<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Of0QAAAAQBAJ&pg=PA231&lpg=PA231&dq=lauren+bacall,+Light%27s+Diamond+Jubilee#v=onepage&q=lauren%20bacall%2C%20Light%27s%20Diamond%20Jubilee&f=false|title=Television specials : 5,336 entertainment programs, 1936–2012|last1=Terrace|first1=Vincent|date=2013|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-7444-8|edition=Second|location=Jefferson [u.a.]|page=231|accessdate=18 August 2014}}</ref> |- ! scope="row" |1955 |''[[Producers' Showcase]]'' |{{sort|Maple|Gabby Maple}} |Episode: "[[The Petrified Forest#Radio and television adaptations|The Petrified Forest]]" | style="text-align: center;" |<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Of0QAAAAQBAJ&pg=PA231&lpg=PA231&dq=lauren+bacall,+Light%27s+Diamond+Jubilee#v=onepage&q=lauren%20bacall%2C%20Light%27s%20Diamond%20Jubilee&f=false|title=Television specials : 5,336 entertainment programs, 1936–2012|last1=Terrace|first1=Vincent|date=2013|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-7444-8|edition=Second|location=Jefferson [u.a.]|page=300|accessdate=18 August 2014}}</ref> |- ! scope="row" |1956 |''[[Ford Star Jubilee]]'' |{{sort|Condomine|Elvira Condomine}} |Episode: "[[Blithe Spirit (play)#Adaptations|Blithe Spirit]]" | style="text-align: center;" |<ref name="Variety" /> |- ! scope="row" |1963 |''{{sortname|The|DuPont Show of the Week}}'' |{{sort|Boswell|Lorraine Boswell}} |Episode: "A Dozen Deadly Roses" | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|title=Lauren Bacall: 1924–2014|url=http://www.firstcoastnews.com/picture-gallery/news/features/2014/08/13/lauren-bacall-1924-2014/13995333/|archive-url=https://archive.today/20140815122053/http://www.firstcoastnews.com/picture-gallery/news/features/2014/08/13/lauren-bacall-1924-2014/13995333/|url-status=dead|archive-date=15 August 2014|publisher=[[firstcoastnews.com|First Coast News]]|accessdate=15 August 2014}}</ref> |- ! scope="row" |1963 |''[[Dr. Kildare (TV series)|Dr. Kildare]]'' |{{sort|Herson|Virginia Herson}} |Episode: "The Oracle" | style="text-align: center;" |<ref name="LATimes" /> |- ! scope="row" |1964 |''[[Mr. Broadway]]'' |{{sort|Lake|Barbara Lake}} |2 episodes | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|title=Mr. Broadway Episode Guide|url=http://www.tvguide.com/detail/tv-show.aspx?tvobjectid=203231&more=ucepisodelist&episodeid=719829|work=[[TV Guide]]|accessdate=19 September 2014}}</ref> |- ! scope="row" |1965 |''[[Bob Hope Presents the Chrysler Theatre]]'' |Amanda / Barbara |Episode: "Double Jeopardy" | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|title=Episode Detail: Double Jeopardy – Bob Hope Presents the Chrysler Theatre|url=http://www.tvguide.com/tvshows/bob-hope-presents-the-chrysler-theatre-1965/episode-14-season-2/double-jeopardy/200149|work=TV Guide|accessdate=15 August 2014|archive-date=19 Agosto 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819082339/http://www.tvguide.com/tvshows/bob-hope-presents-the-chrysler-theatre-1965/episode-14-season-2/double-jeopardy/200149|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |1978 |''[[Perfect Gentlemen (film)|Perfect Gentlemen]]'' |{{sort|Martin|Mrs. Lizzie Martin}} |TV film | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|author1=Hal Erickson|title=Perfect Gentlemen Review (1978)|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/128140/Perfect-Gentlemen/overview|work=The New York Times|accessdate=18 August 2014|archive-date=19 Agosto 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819091040/http://www.nytimes.com/movies/movie/128140/Perfect-Gentlemen/overview|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |1979 |''[[The Rockford Files]]'' |{{sort|Warren|Kendall Warren}} |Episodes: "Lions, Tigers, Monkeys and Dogs" (Part 1 & 2) | style="text-align: center;" |<ref name="Nola">{{cite web|author1=David Lee Simmons|title=Lauren Bacall, Movie Legend, is Dead at Age 89, TMZ reports|url=http://www.nola.com/movies/index.ssf/2014/08/lauren_bacall_movie_legend_is.html|work=[[The Times-Picayune]]|accessdate=14 August 2014|date=12 August 2014}}</ref> |- ! scope="row" |1990 |''[[Frederick Forsyth Presents]]'' |{{sort|Coltrane|Beatrix Coltrane}} |Episode: "A Little Piece of Sunshine" | style="text-align: center;" |<ref name="SBS">{{cite web|author1=Shane Danielsen|title=A Class Act: Lauren Bacall (1924–2014)|url=http://www.sbs.com.au/movies/blog/2014/08/13/class-act-lauren-bacall-1924-2014|publisher=[[Special Broadcasting Service|SBS]]|accessdate=15 August 2014|date=13 August 2014}}</ref> |- ! scope="row" |<span style="display:none">1993-02-13</span>1993 |''{{sortname|The|Portrait|The Portrait (1993 film)}}'' |{{sort|Church|Fanny Church}} |TV film | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|author1=Pete Hammond|title=Lauren Bacall Appreciation: They Don't Make Them Like Her Anymore|url=http://deadline.com/2014/08/lauren-bacall-appreciation-they-dont-make-them-like-her-anymore-818715/|website=[[Deadline Hollywood]]|accessdate=14 August 2014}}</ref> |- ! scope="row" |1993 |''{{sortname|A|Foreign Field|A Foreign Field}}'' |Lisa |TV film | style="text-align: center;" |<ref name="Guardian">{{cite web|author1=Charles Sturridge|title=Directing Lauren Bacall: How I Was Handbagged by the Screen Legend|url=https://www.theguardian.com/film/2014/aug/13/lauren-bacall-handbagged|work=[[The Guardian]]|accessdate=14 August 2014|date=13 August 2014}}</ref> |- ! scope="row" |1993 |''The General Motors Playwrights Theater'' |Herself / Host |Episode: "The Parallax Garden" | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|author1=Rick Marin|title=Review: 'Gm Playwrights Theater the Parallax Garden'|url=https://variety.com/1993/tv/reviews/gm-playwrights-theater-the-parallax-garden-1200432027/|work=Variety|accessdate=14 August 2014|date=13 April 1993}}</ref> |- ! scope="row" |1998 |''[[Chicago Hope]]'' |{{sort|Visco Klein|Samara Visco Klein}} |Episodes: "Risky Business" / "Absent Without Leave" | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|author1=Susan King|title=Bacall Checks Herself Into 'Chicago Hope'|url=http://articles.latimes.com/1998/apr/29/entertainment/ca-43985|work=Los Angeles Times|accessdate=15 September 2014|date=April 29, 1998}}</ref> |- ! scope="row" |2006 |''{{sortname|The|Sopranos}}'' |Herself |Episode: "Luxury Lounge" | style="text-align: center;" |<ref name="VanityFair" /> |- ! scope="row" |2014 |''[[Family Guy]]'' |Evelyn |Voice; Episode: "[[Mom's the Word]]" | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|title=Breaking News – Tony Award Winner Lauren Bacall Dies at 89|url=http://www.broadwayworld.com/article/Breaking-News-Tony-Award-Winner-Lauren-Bacall-Dies-at-89-20140812|work=Broadway World|accessdate=13 August 2014|date=12 August 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140814014731/http://www.broadwayworld.com/article/Breaking-News-Tony-Award-Winner-Lauren-Bacall-Dies-at-89-20140812|archivedate=14 August 2014}}</ref> |} == Stage == [[Ladawan:Bogart Bacall AFRS.jpg|alt=Lauren Bacall in black and white with Humphrey Bogart speaking into microphones|thumb|With Humphrey Bogart {{small|(left)}} and AFRS Broadcaster Jack Brown during a broadcast to troops overseas during World War II.]] {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Titulo ! scope="col" |Role ! scope="col" class="unsortable" |Mga Nota ! scope="col" class="unsortable" style="text-align: center;" |{{Tooltip|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" |1942 |''Johnny 2x4'' |Ensemble |Broadway (credited as Betty Bacall) | style="text-align: center;" |<ref name="CNNFacts" /> |- ! scope="row" |1942 |''Franklin Street'' |Unnamed teenager |Broadway | style="text-align: center;" |<ref name="VanityFair" /> |- ! scope="row" |1959 |''Goodbye Charlie'' |Charlie |Broadway | style="text-align: center;" |<ref name="Hollywood1">{{cite web|author1=Ashley Lee|title=Broadway to Dim Lights for Lauren Bacall|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/broadway-dim-lights-lauren-bacall-725517|work=The Hollywood Reporter|accessdate=26 August 2014|date=14 August 2014}}</ref> |- ! scope="row" |1965 |''[[Cactus Flower (play)|Cactus Flower]]'' |Stephanie |Broadway | style="text-align: center;" |<ref name="Hollywood1" /> |- ! scope="row" |1970 |''[[Applause (musical)|Applause]]'' |{{sort|Channing|Margo Channing}} |Broadway and West End | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|author1=Adam Bernstein|title=Lauren Bacall Dies at 89; Iconic Film Legend Known as 'The Look'|url=https://www.washingtonpost.com/entertainment/2014/08/12/2e1b7de4-c5da-11df-94e1-c5afa35a9e59_story.html|work=[[The Washington Post]]|accessdate=26 August 2014|date=12 August 2014}}</ref> |- ! scope="row" |1977 |''[[Wonderful Town]]'' |{{sort|Sherwood|Ruth Sherwood}} |Summer stock | style="text-align: center;" |<ref>{{cite news|author1=N.L. Sheffield Jr.|title='Wonderful Town' Isn't Wonderful but Bacall is|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1291&dat=19770804&id=mx1UAAAAIBAJ&sjid=xIwDAAAAIBAJ&pg=4373,5631875|accessdate=26 August 2014|work=[[Boca Raton News]]|date=4 August 1977|page=10B}}</ref> |- ! scope="row" |1979 |''V.I.P. Night on Broadway'' |Herself |Broadway (benefit concert) | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|title=Americana: Bulletproof Chic|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,920305,00.html|work=[[Time (magazine)|Time]]|accessdate=15 August 2014|date=7 May 1979|archive-date=17 Agosto 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140817175938/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,920305,00.html|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |1981 |''[[Woman of the Year (musical)|Woman of the Year]]'' |{{sort|Harding|Tess Harding}} |Broadway | style="text-align: center;" |<ref name="LATimes" /> |- ! scope="row" |1985 |''[[Sweet Bird of Youth]]'' |{{sort|Kosmonopolis|The Princess Kosmonopolis}} |West End | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|author1=Dan Sullivan|title=Stage Review: Bacall's Version Of 'Sweet Bird'|url=http://articles.latimes.com/1986-12-09/entertainment/ca-1759_1_alexandra-del-lago|work=Los Angeles Times|accessdate=19 August 2014|date=9 December 1986}}</ref> |- ! scope="row" |1989 |''{{sortname|The|Players Club Centennial Salute|nolink=1}}'' |Herself |Broadway (benefit concert) | style="text-align: center;" |<ref name="NYT2" /> |- ! scope="row" |1995 |''{{sortname|The|Visit|The Visit (play)}}'' |{{sort|Zachanassian|Claire Zachanassian}} |Chichester Festival | style="text-align: center;" |<ref name="Visit" /> |- ! scope="row" |1996 |''Angela Lansbury: A Celebration'' |Herself |Broadway (benefit concert) | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|author1=Bruce Stapleton|title=Star-Studded Evening Honors Angela Lansbury and Fights AIDS|url=http://www.playbill.com/news/article/32450-Star-Studded-Evening-Honors-Angela-Lansbury-and-Fights-AIDS|work=[[Playbill]]|accessdate=15 August 2014|date=18 November 1996|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140819083918/http://www.playbill.com/news/article/32450-Star-Studded-Evening-Honors-Angela-Lansbury-and-Fights-AIDS|archivedate=19 August 2014}}</ref> |- ! scope="row" |1999 |''Waiting in the Wings'' |{{sort|Bainbridge|Lotta Bainbridge}} |Broadway | style="text-align: center;" |<ref name="Bloomberg" /> |- |} == Hilingon man == * [[List of awards and nominations received by Lauren Bacall]] == Mga toltolan == {{Reflist|30em|refs=<ref name=VanityFair>{{cite web|author1=Gary Susman|title=Lauren Bacall Has Died at Age 89|url=http://www.vanityfair.com/vf-hollywood/2014/08/lauren-bacall-dies-age-89|work=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]|accessdate=14 August 2014|date=12 August 2014}}</ref> <ref name=THR>{{cite web|author1=Mike Barnes|author2=Duane Byrge|title=Lauren Bacall, Hollywood's Icon of Cool, Dies at 89|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/lauren-bacall-dead-hollywood-icon-719699|work=[[The Hollywood Reporter]]|accessdate=14 August 2014|date=12 August 2014}}</ref> <ref name=CNNFacts>{{cite web|author1=CNN Library|title=Lauren Bacall Fast Facts|url=http://www.cnn.com/2013/06/24/us/lauren-bacall-fast-facts/|publisher=[[CNN]]|accessdate=14 August 2014|date=13 August 2014}}</ref> <ref name=Variety>{{cite web|author1=Richard Natale|title=Lauren Bacall, Star of Hollywood's Golden Age, Dies at 89|url=https://variety.com/2014/film/news/lauren-bacall-star-of-hollywoods-golden-age-dies-at-89-1201281523/|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|accessdate=14 August 2014|date=12 August 2014}}</ref> <ref name=Portland>{{cite web|author1=Adam Bernstein|title=Lauren Bacall, Sultry Star of Film and Broadway, Dies at 89|url=http://www.pressherald.com/2014/08/12/film-and-broadway-star-lauren-bacall-dies-at-89/|work=[[Portland Press Herald]]|accessdate=14 August 2014|date=12 August 2014}}</ref> <ref name=NewYorker>{{cite web|author1=Richard Brody|title=The Shadows of Lauren Bacall|url=http://www.newyorker.com/culture/richard-brody/shadows-lauren-bacall|work=[[The New Yorker]]|accessdate=14 August 2014}}</ref> <ref name=LATimes>{{cite web|author1=Betsy Sharkey|title=Lauren Bacall's Voice Resonated with Women|url=http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-lauren-bacall-appreciation-sharkey-20140813-column.html|work=[[Los Angeles Times]]|accessdate=14 August 2014}}</ref> <ref name=Visit>{{cite web|author1=Robert Butler|title=Theatre: Lauren Bacall Pays a Fleeting Visit|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/theatre-lauren-bacall-pays-a-fleeting-visit-1575369.html|work=The Independent|accessdate=15 August 2014|date=1 October 1995}}</ref> <ref name=NYT2>{{cite web|author1=Glenn Collins|title=A Male Bastion Bows, In Gracious Greeting|url=https://www.nytimes.com/1989/04/22/arts/a-male-bastion-bows-in-gracious-greeting.html|work=The New York Times|accessdate=15 August 2014|date=22 April 1989}}</ref>}} == Panluwas na takod == * {{IMDb name|0000002}} * {{Tcmdb name|id=7670}} {{featured list}} 3vr7dn52ppv5bwg0al8h1oojjb40d85 Mary Tyler Moore 0 296192 2227828 1978023 2026-09-23T00:13:31Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227828 wikitext text/x-wiki Si '''Mary Tyler Moore''' (Disyembre 29, 1936 – Enero 25, 2017) ay isang artista at manananggol ng lipunan mula sa [[Estados Unidos]]. Kilala siya para sa kanyang mga pagganap sa ''The Dick Van Dyke Show'' (1961–1966) at ''The Mary Tyler Moore Show'' (1970–1977), na "tinulungang bigyang kahulugan ang isang bagong Amerikanong pagkababae"<ref name="NYT01">{{cite news |author=Mary Jo Murphy |date=Enero 25, 2017 |title=Sex and That '70s Single Woman, Mary Tyler Moore |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2017/01/25/arts/television/mary-tyler-moore-show-moments.html |url-access=limited|language=en}}</ref> at "inakit ang isang manonood na humaharap ng bagong pagsubok sa makabagong panahon".<ref>{{Cite web |date=2017-01-25 |title=Mary Tyler Moore obituary |url=http://www.theguardian.com/tv-and-radio/2017/jan/25/mary-tyler-moore-obituary |access-date=2022-03-01 |website=the Guardian |language=en}}</ref><ref>Kohen, Yael. [https://books.google.com/books?id=wUj4QgKBwaIC&pg=PR19 ''We Killed: The Rise of Women in American Comedy''] New York: Macmillan, 2012. p. xix. {{ISBN|9780374287238}}.(sa Ingles)</ref><ref>Carrigan, Henry C., Jr. "Mary Tyler Moore (1936– )" in Sickels, Robert C. (ed.) [https://books.google.com/books?id=kXCjAQAAQBAJ&pg=PA409 ''100 Entertainers Who Changed America: An Encyclopedia of Pop Culture Luminaries: An Encyclopedia of Pop Culture Luminaries''] ABC-CLIO, 2013. p. 409. {{ISBN|9781598848311}}</ref><ref>Chan, Amanda, [http://www.nbcnews.com/id/43008034/ns/health-health_care/t/whats-meningioma-science-mary-tyler-moores-brain-tumor/ "What's a meningioma? The science of Mary Tyler Moore's brain tumor"] NBCNews.com (Mayo 12, 2011). (sa Ingles)</ref> Nanalo si Moore ng pitong ''Primetime Emmy Award'' at tatlong ''Golden Globe Award''.<ref>{{Cite web |title=Mary Tyler Moore |url=https://www.goldenglobes.com/person/mary-tyler-moore |access-date=2022-03-01 |website=www.goldenglobes.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mary Tyler Moore |url=https://www.emmys.com/bios/mary-tyler-moore |access-date=2022-03-01 |website=Television Academy |language=en}}</ref> Nanomina siya para sa Pinakamahusay na Aktres sa ''Academy Award'' para sa kanyang pagganap sa ''Ordinary People''.<ref name="RStoneSeriously">{{cite magazine |title=But Seriously: 18 Comedians Who Went Dramatic for Oscar |url=https://www.rollingstone.com/movies/lists/18-comedians-who-went-serious-for-oscar-20150213/mary-tyler-moore-ordinary-people-1980-20150212 |access-date=Oktubre 20, 2015 |magazine=Rolling Stone |archive-date=Pebrero 2, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202061312/http://www.rollingstone.com/movies/lists/18-comedians-who-went-serious-for-oscar-20150213/mary-tyler-moore-ordinary-people-1980-20150212 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=McGee |first1=Scott |title=Ordinary People |url=http://www.tcm.com/this-month/article/18955%7C0/Ordinary-People.html |publisher=Turner Classic Movies, Inc. |access-date=Enero 25, 2017 |language=en |archive-date=Enero 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170128125102/http://www.tcm.com/this-month/article/18955%7C0/Ordinary-People.html |url-status=dead}}</ref><ref>Darrach, Brad; MacKay, Kathy; Wilhelm, Maria; and Reilly, Sue. [http://www.people.com/people/archive/article/0,,20078109,00.html "Life Spirals Out Of Control For A Regular Family"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160319005520/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20078109,00.html |date=2016-03-19 }} ''People'' (Disyembre 15, 1980). (sa Ingles)</ref> Kilala din si Moore sa kanyang pansuportang pagganap sa pelikulang musikal na ''Thoroughly Modern Millie''. Tagapagtanggol si Moore ng mga karapatang hayop, [[Panggugulayin|begatariyanismo]]<ref>{{harvnb|Moore|1995|pp=27–28}}</ref> at pag-iwas sa [[diabetes]].<ref>{{cite news |title=Mary Tyler Moore obituary |work=The Guardian |first=Michael |last=Carlson |date=Enero 25, 2017 |url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2017/jan/25/mary-tyler-moore-obituary|language=en}}</ref> ==Maagang buhay== Ipinanganak si Moore noong Disyembre 29, 1936, sa kapitbahayanang Brooklyn Heights sa [[Brooklyn]], [[Lungsod ng New York]], [[New York]], kina Marjorie (née Hackett) at George Tyler Moore. Isang klerk ang tatay niya.<ref>{{cite web |url=http://www.cnn.com/2013/07/11/us/mary-tyler-moore-fast-facts/ |title=Mary Tyler Moore Fast Facts |work=CNN.com |access-date=Mayo 21, 2015 |date=Disyembre 20, 2014|language=en}}</ref><ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/marytylermoore00finn |url-access=registration |title=Mary Tyler Moore |first=Margaret L. |last=Finn |publisher=Chelsea House Publishers |year=1996 |isbn=9780791024164|language=en}}</ref><ref>{{Cite news| last= Heffernan|first=Virginia|date=Enero 25, 2017|title=Mary Tyler Moore, Who Incarnated the Modern Woman on TV, Dies at 80|language=en-US|work=The New York Times| url= https://www.nytimes.com/2017/01/25/arts/television/mary-tyler-moore-dead.html|access-date=Setyembre 1, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20190517081057/https://www.nytimes.com/2017/01/25/arts/television/mary-tyler-moore-dead.html|archive-date=Mayo 17, 2019|issn=0362-4331 |url-access=limited|language=en}}</ref> Tumira ang pamilyang [[Irlandes]]-[[Katoliko]] niya sa kapitbahayanang Flatbush ng Brooklyn. Sa kalaunan, tumira ang mga Moore sa isang nirentang ''apartment'' sa 144-16 Abeinda ika-35 sa Flushing, [[Queens]], Lungsod ng New York. ==Pilmograpiya== === Telebisyon === {| class="wikitable" !Taon !Pamagat !Ginampanan !Mga pananda ! class="unsortable" |Sang. |- |1957 |''The Eddie Fisher Show'' |Mananayaw |2 episodyo | |- |1959 |''The George Burns Show'' |Linda Knox |Episodyo: "The Landlord's Daughter" | |- |1959 |''Schlitz Playhouse of Stars'' |Mag-aaral #1 |Episodyo: "Ivy League" | |- |1959 |''Steve Canyon'' |Second Spanish Girl |Episodyo: "Strike Force" (as Mary Moore) | |- |1959 |''Richard Diamond, Private Detective'' |Sam |7 episodyo | |- |1959 |''Bourbon Street Beat'' |Laura Montgomery / Elyse Brown Picard |2 episodyo |<ref name="IMDb">{{Cite web|title=Top 5000 Mary Tyler Moore (1936–2017)|url=https://www.imdb.com/name/nm0001546/|publisher=IMDb|accessdate=26 Enero 2017}}</ref> |- |1959–60 |''77 Sunset Strip'' |Laura Chandler / Marie Drew / Girl |2 episodyo | |- |1959–60 |''Riverboat'' |Lily Belle de Lesseps / Brunette Girl in Coach |2 episodyo | |- |1959 |''Bronco'' |Marilee Goddard |Episodyo: "Flight from an Empire" | |- |1960 |''Bachelor Father'' |Joanne Sutton / Huey's Sister |2 episodyo | |- |1960 |''Checkmate'' |Millie |Episodyo: "Lady on the Brink" | |- |1960 |''Johnny Staccato'' |Bonnie Howard |Episodyo: "The Mask of Jason" | |- |1960 |''Overland Trail'' |Joan Ransom |Episodyo: "All the O'Mara Horses" | |- |1960 |''The Tab Hunter Show'' |Brunette |Episodyo: "One Blonde Too Many"<br />Guest star in series premiere | |- |1960 |''Wanted Dead or Alive'' |Sophie Anderson |Episodyo: "The Twain Shall Meet" | |- |1960 |''The Millionaire'' |Linda |Episodyo: "Millionaire Vance Ludlow" | |- |1960 |''The Deputy'' |Amy Collins |Episodyo: "Day of Fear" | |- |1960–62 |''Thriller'' |Sherry Smith / Mary Snyder |2 episodyo | |- |1960–61 |''Hawaiian Eye'' |Peggy / Joan White / Vanessa Kinard / Susan Hart |4 episodyo | |- |1961 |''Stagecoach West'' |Linda Anson |Episodyo: "The Dead Don't Cry" | |- |1961 |''Surfside 6'' |Kathy Murlow |Episodyo: "Inside Job" | |- |1961 |''Lock-Up'' |Nan Havens |Episodyo: "The Case of Nan Havens" | |- |1961 |''The Aquanauts'' |Dana March |Episodyo: "Killers in Paradise" | |- |1962 |''Straightaway'' | |Episodyo: "Sounds of Fury" | |- |1961–66 |''The Dick Van Dyke Show'' |Laura Petrie / Laura Meehan / Sam |158 episodyo | |- |1969 |''Dick Van Dyke and the Other Woman'' |Kanyang sarili |Espesyal sa telebisyon | |- |1969 |''Run a Crooked Mile'' |Elizabeth Sutton |Pelikulang pantelebisyon | |- |1970–77 |''The Mary Tyler Moore Show'' |Mary Richards |168 episodyo | |- |1974–77 |''Rhoda'' |Mary Richards |6 episodyo | |- |1974 |''The American Parade'' |Narrator |Miniserye sa telebisyon<br />Episodyo: "We the Women" | |- |1975–76 |''Phyllis'' |Mary Richards |2 episodyo | |- |1976 |''Mary's Incredible Dream'' |Angel / Devil / Woman |Espesyal sa telebisyon | |- |1978 |''Mary'' |Punong-abala / mga karakter sa skit |Variety show | |- |1978 |''First, You Cry'' |Betty Rollin |Pelikulang pantelebisyon | |- |1979 |''The Mary Tyler Moore Hour'' |Mary McKinnon |11 episodyo | |- |1979 |''Password Plus'' |Kanyang sarili |Kalahok sa Palabas Palaro / Panauhin | |- |1984 |''Heartsounds'' |Martha Weinman Lear | rowspan="2" |Pelikulang pantelebisyon | |- |1985 |''Finnegan Begin Again'' |Liz DeHaan | |- |1985–86 |''Mary'' |Mary Brenner |13 episodyo | |- |1987 |''Shalom Sesame'' |Kanyang sarili |2 episodyo | |- |1988 |''Lincoln'' |Mary Todd Lincoln |Miniserye sa telebisyon<br />2 episodyo | |- |1988 |''Annie McGuire'' |Annie McGuire |10 episodyo | |- |1990 |''The Last Best Year'' |Wendy Haller | rowspan="2" |Pelikulang pantelebisyon | |- |1990 |''Thanksgiving Day'' |Paula Schloss | |- |1991 |''Mary Tyler Moore: The 20th Anniversary Show'' |Kanyang sarili |Espesyal sa telebisyon | |- |1993 |''Stolen Babies'' |Georgia Tann |Pelikulang pantelebisyon | |- |1994 |''Frasier'' |Marjorie (boses) |Episodyo: "Frasier Crane's Day Off" | |- |1995 |''New York News'' |Louise Felcott |13 episodyo | |- |1996 |''Stolen Memories: Secrets from the Rose Garden'' |Jessica |Pelikulang pantelebisyon | |- |1996 |''Ellen'' |Kanyang sarili |2 episodyo | |- |1997 |''Payback'' |Kathryn Stanfill |Pelikulang pantelebisyon | |- |1997 |''The Naked Truth'' |Catherine Wilde |4 episodyo | |- |1998 |''Reno Finds Her Mom'' |Kanyang sarili |Espesyal sa telebisyon | |- |1999 |''King of the Hill'' |Reverend Karen Stroup (voice) |Episodyo: "Revenge of the Lutefisk" | |- |2000 |''Mary and Rhoda'' |Mary Richards-Cronin | rowspan="3" |Pelikulang pantelebisyon | |- |2000 |''Good as Gold'' | | |- |2001 |''Like Mother, Like Son: The Strange Story of Sante and Kenny Kimes'' |Sante Kimes / Eva Guerrero | |- |2001 |''The Ellen Show'' |Aunt Mary |Episodyo: "Ellen's First Christmess" | |- |2002 |''The Mary Tyler Moore Reunion'' |Kanyang sarili |Espesyal sa telebisyon | |- |2002 |''Miss Lettie and Me'' |Lettie Anderson | rowspan="5" |Pelikulang pantelebisyon | |- |2003 |''The Gin Game'' |Fonsia Dorsey | |- |2003 |''Blessings'' |Lydia Blessing | |- |2004 |''The Dick Van Dyke Show Revisited'' |Laura Petrie | |- |2005 |''Snow Wonder'' |Aunt Lula | |- |2006 |''That '70s Show'' |Christine St. George |3 episodyo | |- |2008 |''Lipstick Jungle'' |Joyce Connor |2 episodyo | |- |2011–13 |''Hot in Cleveland'' |Diane |2 episodyo (huling pagganap sa telebisyon) | |} === Pelikula === {| class="wikitable" !Taon !Pamagat !Ginampanan !Mga pananda !Sang. |- |1961 |''X-15'' |Pamela Stewart | | |- |1967 |''Thoroughly Modern Millie'' |Miss Dorothy Brown | | |- |1968 |''What's So Bad About Feeling Good?'' |Liz | | |- |1968 |''Don't Just Stand There!'' |Martine Randall | | |- |1969 |''Change of Habit'' |Sister Michelle | | |- |1980 |''Ordinary People'' |Beth Jarrett | |<ref>{{Cite web|last=Jacobs|first=Matthew|title=Mary Tyler Moore Earned An Oscar Nomination For Playing Against Type|date=Enero 25, 2017|url=http://www.huffingtonpost.com/entry/mary-tyler-moore-ordinary-people_us_5889016ce4b0737fd5cb2531|accessdate=Enero 26, 2017}}</ref> |- |1982 |''Six Weeks'' |Charlotte Dreyfus | |<ref name="Marquina 2017">{{Cite web|last=Marquina|first=Sierra|title=Relive Mary Tyler Moore’s Most Iconic Moments Onscreen|date=Enero 25, 2017|url=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/mary-tyler-moores-most-iconic-moments-onscreen-w462997|accessdate=Enero 26, 2017}}</ref> |- |1986 |''Just Between Friends'' |Holly Davis | | |- |1996 |''Flirting with Disaster'' |Pearl Coplin | | |- |1996 |''How the Toys Saved Christmas'' |Granny Rose |Boses |<ref>{{Cite web|last=Langan|first=Fred|title=Versatile actor Walter Massey helped Canadian theatres|date=Agosto 17, 2014|url=https://www.theglobeandmail.com/arts/theatre-and-performance/versatile-actor-walter-massey-helped-canadian-theatres/article20090504/|accessdate=Enero 26, 2017}}</ref> |- |1997 |''Keys to Tulsa'' |Cynthia Boudreau | | |- |2000 |''Labor Pains'' |Esther Raymond | | |- |2002 |''Cheats'' |Mrs. Stark | | |- |2009 |''Against the Current'' |Liz's Mom |(huling ginampanan sa pelikula) | |} == Mga parangal == {| class="wikitable sortable" !Taon !Asosasyon !Kateogorya !Gawa !Resulta ! class="unsortable" |Sang. |- |1963 | rowspan="2" |Emmy Awards | rowspan="2" |''Outstanding Lead Actress in a Comedy Series''(Namumukod-tanging Bidang Aktres sa isang Seryeng Komedya) |''The Dick Van Dyke Show'' |{{nom}} |<ref>{{Cite web|url=http://www.emmys.com/awards/nominees-winners/1963|title=15th Emmy Awards Nominees and Winners|publisher=Academy of Television Arts & Sciences}}</ref> |- |1964<br />1966 |''The Dick Van Dyke Show'' |{{won}} |<ref>{{Cite web|url=http://www.emmys.com/awards/nominees-winners/1964|title=16th Emmy Awards Nominees and Winners|publisher=Academy of Television Arts & Sciences}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.emmys.com/awards/nominees-winners/1966|title=18th Emmy Awards Nominees and Winners|publisher=Academy of Television Arts & Sciences}}</ref> |- |1965 | rowspan="2" |Golden Globe Awards | rowspan="2" |''Actress in a Television Series''(Aktres sa isang Seryeng Pantelebisyon) |''The Dick Van Dyke Show'' |{{won}} |<ref name="Golden">{{Cite web|title=Winners & Nominees: Mary Tyler Moore|url=http://www.goldenglobes.com/person/mary-tyler-moore|publisher=Hollywood Foreign Press Association|accessdate=Enero 26, 2017}}</ref> |- |1971 |''The Mary Tyler Moore Show'' |{{won}} | |- |1971<br />1972 |Emmy Awards |''Outstanding Lead Actress in a Comedy Series''(Namumukod-tanging Bidang Aktres sa isang Seryeng Komedya) |''The Mary Tyler Moore Show'' |{{nom}} |<ref>{{Cite web|url=http://www.emmys.com/awards/nominees-winners/1971|title=23rd Emmy Awards Nominees and Winners|publisher=Academy of Television Arts & Sciences}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.emmys.com/awards/nominees-winners/1972|title=24th Emmy Awards Nominees and Winners|publisher=Academy of Television Arts & Sciences}}</ref> |- |1972–77 | rowspan="2" |Golden Globe Awards | rowspan="2" |''Actress in a Television Series''(Aktres sa isang Seryeng Pantelebisyon) |''The Mary Tyler Moore Show'' |{{nom}} | |- |1973 |''The Mary Tyler Moore Show'' |{{nom}} | |- |1973<br />1974 | rowspan="4" |Emmy Awards | rowspan="4" |''Outstanding Lead Actress in a Comedy Series''(Namumukod-tanging Bidang Aktres sa isang Seryeng Komedya) |''The Mary Tyler Moore Show'' |{{won}} |<ref>{{Cite web|url=http://www.emmys.com/awards/nominees-winners/1973|title=25th Emmy Awards Nominees and Winners|publisher=Academy of Television Arts & Sciences}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.emmys.com/awards/nominees-winners/1974|title=26th Emmy Awards Nominees and Winners|publisher=Academy of Television Arts & Sciences}}</ref> |- |1975 |''The Mary Tyler Moore Show'' |{{nom}} |<ref>{{Cite web|url=http://www.emmys.com/awards/nominees-winners/1975|title=27th Emmy Awards Nominees and Winners|publisher=Academy of Television Arts & Sciences}}</ref> |- |1976 |''The Mary Tyler Moore Show'' |{{won}} |<ref>{{Cite web|url=http://www.emmys.com/awards/nominees-winners/1976|title=28th Emmy Awards Nominees and Winners|publisher=Academy of Television Arts & Sciences}}</ref> |- |1977 |''The Mary Tyler Moore Show'' |{{nom}} |<ref>{{Cite web|url=http://www.emmys.com/awards/nominees-winners/1977|title=29th Emmy Awards Nominees and Winners|publisher=Academy of Television Arts & Sciences}}</ref> |- |1980 |Golden Globe Awards |''Best Actress in a Motion Picture – Drama''(Pinakamahusay na Aktre sa isang Pelikula - Drama) |''Ordinary People'' |{{won}} | |- |1980 |Tony Awards |''Special award''(Natatanging gawad) |''Whose Life Is It Anyway?'' |{{won}} |<ref>{{Cite web|url=http://www.playbill.com/production/whose-life-is-it-anyway-royale-theatre-vault-0000010212|title=Whose Life Is It Anyway? Broadway @ Royale Theatre|publisher=|accessdate=2017-01-26}}</ref> |- |1980 |Academy Awards |''Best Actress''(Pinakamahusay na Aktres) |''Ordinary People'' |{{nom}} |<ref>{{Cite news|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1981|title=The 53rd Academy Awards (1980) Nominees and Winners|accessdate=Agosto 27, 2013|publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences (AMPAS)}}</ref> |- |1980 |Drama Desk Awards |''Outstanding Actress in a Play''(Namumukod-tanging Aktres sa isang Palabas) |''Whose Life Is It Anyway?'' |{{nom}} | |- |1985 |Tony Awards |''Best Reproduction (Play or Musical)''(Pinakamahusay na Reproduksyon (Palabas o Musikal)) |''Joe Egg'' (prinodyus ng MTM Enterprises, Inc.) |{{won}} |<ref>{{Cite news|title=Mary Tyler Moore dead at age of 80|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/tv/mary-tyler-moore-dead-age-80-article-1.2955361|accessdate=26 Enero 2017}}</ref> |- |1985 |Women in Film |''Crystal award''(Gawad Krystal) | |{{won}} | |- |1993 |Emmy Awards |''Outstanding Supporting Actress in a Limited Series or Movie''(Namumukod-tanging Bidang Aktres sa isang Limitadong Serye o Pelikula) |''Stolen Babies'' |{{won}} |<ref>{{Cite web|title=Outstanding Supporting Actress in a Miniseries or Special - 1993|url=http://www.emmys.com/awards/nominees-winners/1993/outstanding-supporting-actress-in-a-miniseries-or-a-movie|publisher=Academy of Television Arts & Sciences|accessdate=Enero 26, 2017}}</ref> |} == Mga sanggunian == {{Reflist|30em}} [[Kategorya:Mga artista mula sa Estados Unidos]] d0aqb8qdhc26t26kmvpkauhbwa89ve5 Pilmograpiya ni Kim Basinger 0 296198 2228079 2129655 2026-09-23T10:44:11Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228079 wikitext text/x-wiki [[Kim Basinger|Si Kim Basinger]] ay isang aktres na Amerikano na ginawang debut sa telebisyon bilang Sheila sa "Night Train to Dallas", isang yugto ng [[Aksiyon (kathang-isip)|aksyon]] / [[ Dramatikong programming|serye ng drama ng]] [[ Pakikipagsapalaran (genre)|pakikipagsapalaran na si]] ''[[ Gemini Man (serye sa TV)|Gemini Man]]'' na ipinalabas sa [[NBC]] noong 1976. Siya ay naka-star sa dalawang kanseladong serye pati na rin ang ilang mga ginawa-para-TV na pelikula, kasama ang isang muling paggawa ng ''[[ Mula Dito hanggang sa Eternity (mga ministeryo)|Mula Dito hanggang sa Eternity]]'' (1979). Ang kanyang tampok na film debut ay noong 1981 drama ''[[ Hard Country (pelikula)|Hard Country]]'' . [[ Domino Petachi|Naging]] katanyagan si Basinger na naglalaro ng [[ Batang babae|Bond girl na si]] [[ Domino Petachi|Domino Petachi]] sa 1983 na pelikula na ''[[ Wag magsabi ng huwag|Huwag kailanman Sasabihin Lagi]]'', sa tapat ni [[Sean Connery]], at tumanggap ng isang nominasyong [[ Ginintuang Globe|Golden Globe]] para sa kanyang papel bilang Memo Paris sa ''[[ Ang Likas (pelikula)|The Natural]]'' (1984). Siya rin ang nag-star bilang Elizabeth sa kontrobersyal na erotikong romantikong drama na ''[[ 9½ Linggo|9½ Mga Linggo]]'' (1986) kasama si [[Mickey Rourke]], bilang pamagat na karakter sa [[ Nadine (1987 pelikula)|''Nadine'']] kasama si Jeff Bridges (1987) at bilang [[Vicki Vale]] sa [[ Tim Burton|Tim Burton]] 's blockbuster ''[[Batman (pelikula ng 1989)|Batman]]'' (1989), na nananatiling ang pinakamataas na grossing film ng kanyang karera. Noong 1991, siya ay naglaro ng isang kaakit-akit na mang-aawit sa komedya na ''[[ Ang Marrying Man|The Marrying Man]]'' kasabay ng kanyang magiging asawa, si [[Alec Baldwin]] . Kapwa sila ay naka-star sa muling paggawa ng ''[[ Ang Getaway (1972 film)|The Getaway]]'' noong 1994. Nanalo siya sa [[ Academy Award para sa Pinakamahusay na Pagsuporta sa Aktres|Academy Award para sa Pinakamahusay na Pagsuporta sa Aktres]] para sa kanyang pagganap bilang Lynn Bracken sa 1997 na film na ''[[ Ang Confidential (film)|Confidential]]'' ; pati na rin, ang [[ Golden Globe Award para sa Pinakamahusay na Pagsuporta sa Aktres - Larawan ng Paggalaw|Golden Globe para sa Best Supporting Actress]] at ang [[ Screen Actors Guild Award para sa Natitirang Pagganap ng isang Babae na Artista sa isang Suportadong Papel|SAG Award para sa Best Supporting Actress]] . == Pelikula == {| class="wikitable" |+Key | style="background:#FFFFCC;" |{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} |Pelikula na hindi pa naipapalabas |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |Titulo ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Papel ! scope="col" |Direktor ! scope="col" class="unsortable" | ! scope="col" class="unsortable" |{{abbr|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" |''[[Hard Country (film)|Hard Country]]'' |1981 |Jodie |{{sortname|David|Greene|David Greene (director)}} | | style="text-align:center;" |<ref name="hannan">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y8QGF2QH5K0C|title=Georgia Biographical Dictionary|last=Hannan|first=Caryn|date=January 1, 1999|publisher=State History Publications|page=66}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Mother Lode (film)|Mother Lode]]'' |1982 |{{sortname|Andrea|Spalding|nolink=1}} |{{sortname|Charlton|Heston}} | | style="text-align:center;" |<ref name="hannan" /> |- ! scope="row" |''[[Never Say Never Again]]'' |1983 |{{sortname|Domino|Petachi|Domino Vitali}} |{{sortname|Irvin|Kershner}} | | style="text-align:center;" |<ref name="hannan" /> |- ! scope="row" |''[[The Man Who Loved Women (1983 film)|The Man Who Loved Women]]'' |1983 |{{sortname|Louise|Carr|nolink=1}} |{{sortname|Blake|Edwards}} | | style="text-align:center;" |<ref name="hannan" /> |- ! scope="row" |''{{sort|Natural|[[The Natural (film)|The Natural]]}}'' |1984 |{{sortname|Memo|Paris|nolink=1}} |{{sortname|Barry|Levinson}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1984/05/11/a-natural-classic/3528f279-613b-4f7b-b819-43a67925b9e8/|title=A 'Natural' Classic|work=[[The Washington Post]]|date=May 11, 1984|accessdate=September 1, 2016|last=Arnold|first=Gary}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Fool for Love (film)|Fool for Love]]'' |1985 |May |{{sortname|Robert|Altman}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.rogerebert.com/reviews/fool-for-love-1985|title=[Fool for Love|work=RogerEbert.com|date=December 18, 1985|accessdate=September 4, 2016|last=Ebert|first=Roger}}</ref> |- ! scope="row" |''[[9½ Weeks]]'' |1986 |{{sortname|Elizabeth|McGraw|nolink=1}} |{{sortname|Adrian|Lyne}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=How '9 1/2 Weeks' pushed an actress to the edge|first=Nina|last=Darnton|date=March 9, 1986|url=https://www.nytimes.com/1986/03/09/movies/how-9-1-2-weeks-pushed-an-actress-to-the-edge.html|work=[[The New York Times]]|accessdate=September 4, 2016}}</ref> |- ! scope="row" |''[[No Mercy (1986 film)|No Mercy]]'' |1986 |{{sortname|Michele|Duval|nolink=1}} |{{sortname|Richard|Pearce|Richard Pearce (director)}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|first=Michael|last=Wilmington|date=December 19, 1986|url=http://articles.latimes.com/1986-12-19/entertainment/ca-3673_1_recent-movies|work=[[Los Angeles Times]]|title=Movie Review : 'No Mercy': A Spitfire Fizzles On The Bayou|accessdate=September 4, 2016}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Blind Date (1987 film)|Blind Date]]'' |1987 |{{sortname|Nadia|Gates|nolink=1}} |{{sortname|Blake|Edwards}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|first=Sheila|last=Benson|date=March 27, 1987|url=http://articles.latimes.com/1987-03-27/entertainment/ca-231_1_blind-date|work=[[Los Angeles Times]]|title=Movie Review : Humorless Hangover From 'Blind Date'|accessdate=September 1, 2016}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Nadine (1987 film)|Nadine]]'' |1987 |{{sortname|Nadine|Hightower|nolink=1}} |{{sortname|Robert|Benton}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|work=[[The New York Times]]|title=Basinger and Bridges in 'Nadine'|first=Vincent|last=Canby|date=August 7, 1987|url=https://www.nytimes.com/1987/08/07/movies/film-basinger-and-bridges-in-nadine.html|accessdate=September 1, 2016}}</ref> |- ! scope="row" |''[[My Stepmother Is an Alien]]'' |1988 |{{sortname|Celeste|Martin|nolink=1}} |{{sortname|Richard|Benjamin}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20118970,00.html|title=Picks and Pans Review: My Stepmother Is An Alien|work=[[People (magazine)|People]]|date=December 12, 1988|accessdate=September 1, 2016|last=Travers|first=Peter|archive-date=Septiyembre 21, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160921134137/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20118970,00.html|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Batman (1989 film)|Batman]]'' |1989 |{{sortname|Vicki|Vale}} |{{sortname|Tim|Burton}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Marrying Man]]'' |1991 |{{sortname|Vicki|Anderson|nolink=1}} |{{sortname|Jerry|Rees}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Final Analysis]]'' |1992 |{{sortname|Heather|Evans|nolink=1}} |{{sortname|Phil|Joanou}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Cool World]]'' |1992 |{{sortname|Holli|Would|nolink=1}} |{{sortname|Ralph|Bakshi}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Real McCoy (film)|The Real McCoy]]'' |1993 |{{sortname|Karen|McCoy|nolink=1}} |{{sortname|Russell|Mulcahy}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Wayne's World 2]]'' |1993 |{{sortname|Honey|Hornée|nolink=1}} |{{sortname|Stephen|Surjik}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Getaway (1994 film)|The Getaway]]'' |1994 |{{sortname|Carol|McCoy|nolink=1}} |{{sortname|Roger|Donaldson}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Prêt-à-Porter (film)|Ready to Wear (Prêt-à-Porter)]]'' |1994 |{{sortname|Kitty|Potter|nolink=1}} |{{sortname|Robert|Altman}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[L.A. Confidential (film)|L.A. Confidential]]'' |1997 |{{sortname|Lynn|Bracken|nolink=1}} |{{sortname|Curtis|Hanson}} |won the Academy Award for Best Supporting Actress | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[I Dreamed of Africa]]'' |2000 |{{sortname|Kuki|Gallmann}} |{{sortname|Hugh|Hudson}} | | style="text-align:center;" |<ref name="africa">{{cite news|url=http://www.rogerebert.com/reviews/i-dreamed-of-africa-2000|title=I Dreamed of Africa|work=RogerEbert.com|publisher=Ebert Digital LLC|date=May 5, 2000|accessdate=September 4, 2016}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Bless the Child]]'' |2000 |{{sortname|Maggie|O'Connor|nolink=1}} |{{sortname|Chuck|Russell}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[8 Mile (film)|8 Mile]]'' |2002 |{{sortname|Stephanie|Smith|nolink=1}} |{{sortname|Curtis|Hanson}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[People I Know]]'' |2002 |{{sortname|Victoria|Gray|nolink=1}} |{{sortname|Daniel|Algrant}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Door in the Floor]]'' |2004 |{{sortname|Marion|Cole|nolink=1}} |{{sortname|Tod|Williams|Tod Williams (filmmaker)}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Elvis Has Left the Building]]'' |2004 |{{sortname|Harmony|Jones|nolink=1}} |{{sortname|Joel|Zwick}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Cellular (film)|Cellular]]'' |2004 |{{sortname|Jessica|Martin|nolink=1}} |{{sortname|David R.|Ellis}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[Even Money (film)|Even Money]]'' |2006 |{{sortname|Carolyn|Carver|nolink=1}} |{{sortname|Mark|Rydell}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Sentinel (2006 film)|The Sentinel]]'' |2006 |{{sortname|Sarah|Ballentine|nolink=1}} |{{sortname|Clark|Johnson}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[The Burning Plain]]'' |2008 |Gina |{{sortname|Guillermo|Arriaga}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |''[[While She Was Out]]'' |2008 |{{sortname|Della|Myers|nolink=1}} |{{sortname|Susan|Montford}} |Also [[executive producer]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/12/12/movies/12whil.html|title=Kim Basinger, Pursued on All Fronts|work=[[The New York Times]]|date=December 11, 2008|accessdate=September 1, 2016|last=Catsoulis|first=Jeannette}}</ref> |- ! scope="row" |''[[The Informers (2008 film)|The Informers]]'' |2008 |{{sortname|Laura|Sloan|nolink=1}} |{{sortname|Gregor|Jordan}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/2009-04-24/entertainment/0904230611_1_mickey-rourke-winona-ryder-bret-easton-ellis|title='The Informers' stars Billy Bob Thornton, Kim Basinger, Winona Ryder, Mickey Rourke|work=[[Chicago Tribune]]|date=April 24, 2009|accessdate=September 1, 2016|last=Phillips|first=Michael|archive-date=Septiyembre 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160913235733/http://articles.chicagotribune.com/2009-04-24/entertainment/0904230611_1_mickey-rourke-winona-ryder-bret-easton-ellis|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Charlie St. Cloud (film)|Charlie St. Cloud]]'' |2010 |{{sortname|Claire|St. Cloud|nolink=1}} |{{sortname|Burr|Steers}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.ctpost.com/entertainment/article/Charlie-St-Cloud-botches-promising-story-of-608637.php|title='Charlie St. Cloud' botches promising story of family grief|work=[[Connecticut Post]]|publisher=[[Hearst (media)|Hearst]]|date=August 9, 2010|accessdate=September 1, 2016|last=Meyers|first=Joe|archive-date=Septiyembre 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918233135/http://www.ctpost.com/entertainment/article/Charlie-St-Cloud-botches-promising-story-of-608637.php|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Black November]]'' |2012 |Kristy |{{sortname|Jeta|Amata}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://variety.com/2015/film/reviews/film-review-black-november-1201396672/|title=Film Review: ‘Black November’|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=January 9, 2015|accessdate=September 1, 2016|last=Lodge|first=Guy}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Third Person (film)|Third Person]]'' |2013 |{{sortname|Elaine|Leary|nolink=1}} |{{sortname|Paul|Haggis}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.nola.com/movies/index.ssf/2014/07/third_person_movie_review_liam.html|title='Third Person' movie review: Liam Neeson drama is admirably ambitious, but also hopelessly muddled|work=[[The Times-Picayune]]|date=July 10, 2014|accessdate=September 1, 2016|last=Scott|first=Mike}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Grudge Match]]'' |2013 |{{sortname|Sally|Rose|nolink=1}} |{{sortname|Peter|Segal}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/12/25/movies/grudge-match-stars-sylvester-stallone-and-robert-de-niro.html|title=Old Resentments Come Up Swinging|work=[[The New York Times]]|date=December 24, 2013|accessdate=September 1, 2016|last=Holden|first=Stephen}}</ref> |- ! scope="row" |''[[4 Minute Mile]]'' |2014 |{{sortname|Claire|Jacobs|nolink=1}} |{{sortname|Charles-Olivier|Michaud}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.rogerebert.com/reviews/4-minute-mile-2014|title=4 Minute Mile|work=RogerEbert.com|publisher=Ebert Digital LLC|date=August 1, 2014|accessdate=September 1, 2016}}</ref> |- ! scope="row" |''{{sort|11|[[The 11th Hour (2014 film)|The 11th Hour]]}}'' |2014 |Maria |{{sortname|Anders|Morgenthaler}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/06/12/movies/review-in-the-11th-hour-fertility-anxiety-gets-thriller-treatment.html|title=Review: In ‘The 11th Hour,’ Fertility Anxiety Gets Thriller Treatment|work=[[The New York Times]]|date=June 11, 2015|accessdate=August 29, 2016|last=Catsoulis|first=Jeannette}}</ref> |- ! scope="row" |''[[The Nice Guys]]'' |2016 |{{sortname|Judith|Kutner|nolink=1}} |{{sortname|Shane|Black}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.rogerebert.com/reviews/the-nice-guys-2016|title=The Nice Guys|work=RogerEbert.com|publisher=Ebert Digital LLC|date=May 20, 2016|accessdate=August 30, 2016}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Fifty Shades Darker (film)|Fifty Shades Darker]]'' |2017 |{{sortname|Elena|Lincoln|nolink=1}} |{{sortname|James|Foley|James Foley (director)}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.comingsoon.net/movies/news/651953-kim-basinger-fifty-shades-darker|title=Kim Basinger Joins Fifty Shades Darker|work=[[ComingSoon.net]]|publisher=[[CraveOnline]]|date=January 28, 2016|accessdate=January 28, 2016}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Fifty Shades Freed (film)|Fifty Shades Freed]]'' |2018 |{{sortname|Elena|Lincoln|nolink=1}} |{{sortname|James|Foley|James Foley (director)}} |Unrated version only | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.comingsoon.net/movies/news/651953-kim-basinger-fifty-shades-darker|title=Kim Basinger Joins Fifty Shades Darker|work=[[ComingSoon.net]]|publisher=[[CraveOnline]]|date=January 28, 2016|accessdate=January 28, 2016}}</ref> |- |} == Telebisyon == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |Titulo ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Papel ! scope="col" |Network ! scope="col" class="unsortable" | ! scope="col" class="unsortable" |{{Abbr|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" |''[[Gemini Man (TV series)|Gemini Man]]'' |1976 |Sheila |[[NBC]] |Episode: "Night Train to Dallas" | style="text-align:center;" |<ref name="raton">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1291&dat=19770415&id=xC9UAAAAIBAJ&sjid=U40DAAAAIBAJ&pg=4822,7441314&hl=en|date=April 15, 1977|title=Kim Basinger moving to top|newspaper=[[Boca Raton News]]|page=27}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Charlie's Angels (season 1)|Charlie's Angels]]'' |1976 |Linda Oliver |[[American Broadcasting Company|ABC]] |Episode: "[[List of Charlie's Angels episodes#ep5|Angels in Chains]]" | style="text-align:center;" |<ref name="raton" /> |- ! scope="row" |''[[McMillan & Wife]]'' |1977 |Janet Carney |[[NBC]] |Episode: "[[List of McMillan & Wife episodes#ep36|Dark Sunrise]]" | style="text-align:center;" |<ref name="raton" /> |- ! scope="row" |''[[The Six Million Dollar Man]]'' |1977 |Lorraine Stenger |[[American Broadcasting Company|ABC]] |Episode: "[[List of The Six Million Dollar Man episodes#ep4-12|The Ultimate Imposter]]" | style="text-align:center;" |<ref name="raton" /> |- ! scope="row" |''[[Dog and Cat]]'' |1977 |Officer J.Z. Kane |[[American Broadcasting Company|ABC]] |Television series | style="text-align:center;" |<ref name="raton" /><ref>{{cite web|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/460092/Dog-and-Cat/|title=Dog And Cat (1977)|publisher=[[Turner Classic Movies]]|accessdate=August 30, 2016}}</ref> |- ! scope="row" |''[[The Ghost of Flight 401]]'' |1978 |Prissy Frasier |[[NBC]] |Television movie [[Eastern Air Lines Flight 401#In popular culture|based on a true story]] | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/19930/Ghost-of-Flight-The/|title=Ghost Of Flight 401, The (1978)|publisher=[[Turner Classic Movies]]|accessdate=August 30, 2016}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Katie: Portrait of a Centerfold]]'' |1978 |Katie McEvera |[[NBC]] |Television movie | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.lifetimetv.co.uk/biography/biography-kim-basinger|title=Kim Basinger|publisher=[[Lifetime (TV network)|Lifetime]]|accessdate=August 30, 2016|archive-date=Septiyembre 19, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919173516/http://www.lifetimetv.co.uk/biography/biography-kim-basinger|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Vega$]]'' |1978 |Allison Jorden |[[American Broadcasting Company|ABC]] |Episode: "[[List of Vega$ episodes#ep7|Lady Ice]]" | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.tvguide.com/tvshows/vega/episode-7-season-1/lady-ice/205292/|title=Vega$ Season 1 Episode 7|work=TV Guide|accessdate=August 30, 2016|archive-date=Oktubre 11, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011052529/http://www.tvguide.com/tvshows/vega/episode-7-season-1/lady-ice/205292/|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |''[[From Here to Eternity (miniseries)|From Here to Eternity]]'' |1979 |Lorene Rogers |[[NBC]] |TV miniseries | style="text-align:center;" |<ref name="AFI">{{cite web|url=http://www.afi.com/members/catalog/DetailView.aspx?Movie=50845|title=From Here to Eternity|work=AFI.com|publisher=[[American Film Institute]]|accessdate=August 30, 2016}}</ref> |- ! scope="row" |''[[From Here to Eternity (TV series)|From Here to Eternity]]'' |1980 |Lorene Rogers |[[NBC]] |[[Spin-off (media)|TV series spin-off]] | style="text-align:center;" |<ref name="AFI" /> |- ! scope="row" |''Killjoy'' |1981 |Laury Medford |[[CBS]] |Television movie | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.warnerbros.com/tv/killjoy-tv-movie|title=Killjoy (TV Movie)|work=Warner Bros.|publisher=[[Warner Bros. Entertainment]]|accessdate=August 30, 2016}}</ref> |- ! scope="row" |''[[The Simpsons (season 10)|The Simpsons]]'' |1998 |Herself (voice) |[[Fox Broadcasting Company|FOX]] |Episode: "[[When You Dish Upon a Star]]" | style="text-align:center;" |<ref>{{cite video|people=Appel, Richard|date=2007|title=The Simpsons: The Complete Tenth Season Commentary for the Episode "When You Dish Upon a Star"|medium=DVD|publisher=20th Century Fox}}</ref> |- ! scope="row" |''[[The Mermaid Chair (film)|The Mermaid Chair]]'' |2006 |Jessie Sullivan |[[Lifetime (TV network)|Lifetime]] |Television movie | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|last=Fries|first=Laura|url=https://variety.com/2006/scene/markets-festivals/the-mermaid-chair-1200513659/|title=Review: ‘The Mermaid Chair’|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=[[Penske Media Corporation]]|date=September 7, 2006|accessdate=August 30, 2016}}</ref> |} == Music video == {| class="wikitable plainrowheaders" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |Titulo ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Performer ! scope="col" |Album ! scope="col" |{{Tooltip|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" |"[[Mary Jane's Last Dance]]" |1993 |[[Tom Petty and the Heartbreakers]] |''[[Greatest Hits (Tom Petty album)|Greatest Hits]]'' | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|title=The sky is no longer the limit for Tom Petty|url=https://www.theglobeandmail.com/arts/music/the-sky-is-no-longer-the-limit-for-tom-petty/article20280251/|accessdate=August 28, 2016|work=[[The Globe and Mail]]|publisher=The Woodbridge Company|date=August 29, 2014}}</ref> |} == Mga sanggunian == {{Reflist}} oyuzeq0q9p6ku1xciffj1uw13pd8qda Marsha Ambrosius 0 296260 2227821 2012419 2026-09-23T00:01:15Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227821 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Abril 2023}} {{Infobox musical artist | name = Marsha Ambrosius | image = File:Marsha Ambrosius performing in London (cropped).jpg | caption = Si Ambrosius habang nagpapasali sa [[London]], kan December 2010 | background = solo_singer | alias = The Songstress | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1977|8|8}} | origin = [[Liverpool]], England | genre = [[Contemporary R&B|R&B]] | years_active = 1997–present | label = [[J Records|J]], [[RCA Records|RCA]], [[E1 Music]] | associated_acts = {{flatlist| * [[Floetry]] * [[Mario (American singer)#Knightwritaz|Knightwritaz]] * [[Dr. Dre]] * [[Nipsey Hussle]] * [[T.I.]] }} | website = {{URL|http://www.marshaambrosiusmusic.com/us/}} }} == Diskograpiya == === Mga studio album === {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Taon ! rowspan="2" |Detalye nin Album ! colspan="3" |Posisyon sa Tsart ! rowspan="2" |Benta |- style="font-size:smaller;" ! style="vertical-align:top; width:40px;" |<small>[[Billboard 200|US]]</small><ref name="allmusic1">{{cite web|url=http://allmusic.com/artist/marsha-ambrosius-p535736/charts-awards/billboard-albums|title=Marsha Ambrosius|website=AllMusic|date=1977-08-08|accessdate=2011-04-02}}</ref> ! style="vertical-align:top; width:40px;" |<small>[[Top R&B/Hip-Hop Albums|USR&B]]</small><ref name="allmusic1" /> ! style="vertical-align:top; width:40px;" |<small>[[Independent Albums|USIndie]]</small><ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/marsha-ambrosius/chart-history/independent-albums|title=Marsha Ambrosius|magazine=Billboard|date=2018-10-13|accessdate=2018-12-01}}</ref> |- | style="text-align:center;" |2011 |'''''[[Late Nights & Early Mornings]]''''' * Release date: March 1, 2011 * Label: [[J Records]] | style="text-align:center;" |2 | style="text-align:center;" |1 | style="text-align:center;" |— | * US: 420,000<ref>{{cite web|last=Langhorne|first=Cyrus|title=Tech N9ne Sticks Up Top 5, Rick Ross' MMG Detours Into Top 40, Marsha Ambrosius Gets Her Spot Back|url=http://www.sohh.com/2011/06/tech_n9ne_sticks_up_top_5_rick_ross_mmg.html|publisher=SOHH.com|accessdate=15 June 2011|date=15 June 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110618125057/http://www.sohh.com/2011/06/tech_n9ne_sticks_up_top_5_rick_ross_mmg.html|archivedate=18 June 2011|df=dmy-all}}</ref> |- | style="text-align:center;" |2014 |'''''[[Friends & Lovers (Marsha Ambrosius album)|Friends & Lovers]]''''' * Release date: July 15, 2014 * Label: [[RCA Records]] | style="text-align:center;" |12 | style="text-align:center;" |2 | style="text-align:center;" |— | * US: 72,000<ref>{{cite web|last=Tardio|first=Andres|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.29887/title.hip-hop-album-sales-weird-al-yankovic-trey-songz-iggy-azalea-marsha-ambrosius|title=Hip Hop Album Sales: Weird Al Yankovic, Trey Songz, Iggy Azalea, Marsha Ambrosius|publisher=HipHop DX|date=2014-07-23|accessdate=2014-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725094013/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.29887/title.hip-hop-album-sales-weird-al-yankovic-trey-songz-iggy-azalea-marsha-ambrosius|archive-date=25 July 2014|url-status=dead}}</ref> |- | style="text-align:center;" |2018 |'''''Nyla''''' * Release date: September 28, 2018 * Label: Human Resources/[[eOne Music]] | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |18 | |} === Mga kanta === * For discography of singles as a part of duo Floetry, see [[Floetry#Discography|Floetry Discography]] {| class="wikitable" ! rowspan="2" style="width:28px;" |Taon ! rowspan="2" style="width:343px;" |Titulo ! colspan="3" |Posisyon sa Peak Tsart ! rowspan="2" style="width:200px;" |Album |- ! width="86" |<small>[[Billboard Hot 100|US]]<ref>{{cite web|url=http://acharts.us/us_singles_top_100/2010/41|title=US Singles Top 100 (October 16, 2010) - Music Charts|publisher=Acharts.us|date=2010-10-16|accessdate=2011-04-02}}</ref><ref>{{cite web|url=http://allmusic.com/artist/marsha-ambrosius-p535736/charts-awards/billboard-singles|title=Marsha Ambrosius|website=AllMusic|date=1977-08-08|accessdate=2011-04-02}}</ref><ref name="billboard1">{{cite magazine|title=Marsha Ambrosius Album & Song Chart History|url={{BillboardURLbyName|artist=marsha ambrosius|chart=all}}|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]], [[Prometheus Global Media]]|accessdate=2 April 2011}}</ref></small> ! width="86" |<small>[[Hot R&B/Hip-Hop Songs|USR&B]]<ref name="billboard1" /><ref>{{cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=marsha ambrosius|chart=all}}|title=Marsha Ambrosius Album & Song Chart History|accessdate=2011-02-19|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref><ref name="billboard story">{{cite web|last=Mitchell|first=Gail|title=Ex-Floetry Member Marsha Ambrosius Readies Solo Set|url=http://www.billboard.com/articles/news/956093/ex-floetry-member-marsha-ambrosius-readies-solo-set|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|accessdate=20 February 2011}}</ref></small> ! width="86" |<small>[[Billboard charts#R&B/Hip-Hop|USAdult R&B]]<ref>{{cite web|last=|first=|title=Marsha Ambrosius Chart History-Adult R&B|url=http://www.billboard.com/artist/309681/marsha-ambrosius/chart?f=404|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|accessdate=28 August 2014|archive-date=27 Nobiyembre 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141127071757/http://www.billboard.com/artist/309681/marsha-ambrosius/chart?f=404|url-status=dead}}</ref></small> |- | rowspan="2" style="text-align:center;" |2010 |"[[Hope She Cheats on You (With a Basketball Player)]]" | style="text-align:center;" |88 | style="text-align:center;" |22 | style="text-align:center;" |15 | rowspan="3" style="text-align:left;" |''Late Nights & Early Mornings'' |- |"[[Far Away (Marsha Ambrosius song)|Far Away]]" | style="text-align:center;" |74 | style="text-align:center;" |3 | style="text-align:center;" |1 |- | style="text-align:center;" |2011 |"Late Nights & Early Mornings" | style="text-align:center;" |&mdash; | style="text-align:center;" |30 | style="text-align:center;" |12 |- | style="text-align:center;" |2012 |"Cold War" | style="text-align:center;" |&mdash; | style="text-align:center;" |45{{ref label|LAM|A|A}} | style="text-align:center;" |18 | rowspan="2" style="text-align:left;" |Non-album single |- | style="text-align:center;" |2013 |"Without You" <small>(with [[Ne-Yo]])</small> | style="text-align:center;" |&mdash; | style="text-align:center;" |&mdash; | style="text-align:center;" |21 |- | rowspan="2" style="text-align:center;" |2014 |"Run" | style="text-align:center;" |&mdash; | style="text-align:center;" |44{{ref label|LAM|A|A}} | style="text-align:center;" |13 | rowspan="2" style="text-align:left;" |''Friends & Lovers'' |- |"Stronger" <small>(featuring [[Dr. Dre]])</small> | style="text-align:center;" |&mdash; | style="text-align:center;" |&mdash; | style="text-align:center;" |&mdash; |- | rowspan="2" style="text-align:center;" |2017 |"Don't Wake the Baby" | style="text-align:center;" |&mdash; | style="text-align:center;" |&mdash; | style="text-align:center;" |&mdash; | rowspan="1" style="text-align:left;" |Non-album single |- |"Luh Ya" | style="text-align:center;" |&mdash; | style="text-align:center;" |&mdash; | style="text-align:center;" |20 | rowspan="2" style="text-align:left;" |''Nyla'' |- | rowspan="2" style="text-align:center;" |2018 |"Old Times" | style="text-align:center;" |&mdash; | style="text-align:center;" |&mdash; | style="text-align:center;" |17 |- |} <small> : {{note label|LAM|A|A}}Charted on US R&B Airplay<ref>{{cite web|last=|first=|title=Marsha Ambrosius Chart History-Hot R&B Airplay|url=http://www.billboard.com/artist/309681/marsha-ambrosius/chart?f=364|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|accessdate=28 August 2014|archive-date=27 Nobiyembre 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141127070023/http://www.billboard.com/artist/309681/marsha-ambrosius/chart?f=364|url-status=dead}}</ref> </small> == Guest appearances ==<!--Do not add songs with Floetry as credited guest performers, as those belong in their own discography, or songs where Marsha only provides background vocals, as these are not officially credited appearances. Also remember to read the words "non-single"...--> {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" border="1" |+Listahan nin non-single guest appearances, with other performing artists, showing year released and album name ! scope="col" style="width:16em;" |Titulo ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Ibang artista ! scope="col" |Album |- ! scope="row" |"Start from Scratch"<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/mw0000141118|title=''The Documentary'' – Game > Overview|publisher=[[Rovi Corporation]]|work=[[AllMusic]]|accessdate=15 May 2013|author=Kellman, Andy}}</ref> |2005 |[[Game (rapper)|The Game]] |''[[The Documentary]]'' |- ! scope="row" |"Get You Some"<ref name="the-big-bang">{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/mw0000569714|title=''The Big Bang'' – Busta Rhymes > Overview|publisher=[[Rovi Corporation]]|work=[[AllMusic]]|accessdate=15 May 2013|author=Kellman, Andy}}</ref> | rowspan="6" |2006 |[[Busta Rhymes]], [[Q-Tip (musician)|Q-Tip]] | rowspan="2" |''[[The Big Bang (Busta Rhymes album)|The Big Bang]]'' |- ! scope="row" |"Cocaina"<ref name="the-big-bang" /> |Busta Rhymes |- ! scope="row" |"Music for Life"<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/mw0000772975|title=''Hi-Teknology 2'' – DJ Hi-Tek > Overview|publisher=[[Rovi Corporation]]|work=[[AllMusic]]|accessdate=15 May 2013|author=Brown, Marisa}}</ref> |[[Hi-Tek]], [[Nas]], [[J Dilla]], Busta Rhymes, [[Common (rapper)|Common]] |''[[Hi-Teknology²: The Chip]]'' |- ! scope="row" |"Why You Hate the Game"<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/mw0000461730|title=''Doctor's Advocate'' – Game > Overview|publisher=[[Rovi Corporation]]|work=[[AllMusic]]|accessdate=15 May 2013|author=Jeffries, David}}</ref> |The Game, Nas |''[[Doctor's Advocate]]'' |- ! scope="row" |"Hustlers"<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/mw0000573251|title=''Hip Hop Is Dead'' – Nas > Overview|publisher=[[Rovi Corporation]]|work=[[AllMusic]]|accessdate=15 May 2013|author=Brown, Marisa}}</ref> |Nas, The Game |''[[Hip Hop Is Dead]]'' |- ! scope="row" |"I'm Black" |[[Styles P]] |''[[Time Is Money (Styles P album)|Time Is Money]]'' |- ! scope="row" |"This Can't Be Real"<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/mw0000571609|title=''Free at Last'' – Freeway > Overview|publisher=[[Rovi Corporation]]|work=[[AllMusic]]|accessdate=15 May 2013|author=Kellman, Andy}}</ref> | rowspan="2" |2007 |[[Freeway (rapper)|Freeway]] |''[[Free at Last (Freeway album)|Free at Last]]'' |- ! scope="row" |"Reunion"<ref>{{cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/mixtape/id.320/title.ya-boy-optimus-rime|title=Ya Boy – Optimus Rime|publisher=Cheri Media Group|work=HipHopDX|date=5 January 2008|accessdate=15 May 2013|archive-date=11 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140111033644/http://www.hiphopdx.com/index/mixtape/id.320/title.ya-boy-optimus-rime|url-status=dead}}</ref> |[[Ya Boy]] |''Optimus Rime'' |- ! scope="row" |"Wanna Go Back"<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/mw0000794843|title=''Sol-Angel and the Hadley St. Dreams'' – Solange > Overview|publisher=[[Rovi Corporation]]|work=[[AllMusic]]|accessdate=15 May 2013|author=Kellman, Andy}}</ref> | rowspan="3" |2008 |[[Solange Knowles|Solange]], Q-Tip |''[[Sol-Angel and the Hadley St. Dreams]]'' |- ! scope="row" |"The Light '08 (It's Love)" |{{n/a}} |- ! scope="row" |"Freak'in Me"<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/mw0000805186|title=''Intuition'' – Jamie Foxx > Overview|publisher=[[Rovi Corporation]]|work=[[AllMusic]]|accessdate=15 May 2013|author=Kellman, Andy}}</ref> |[[Jamie Foxx]] |''[[Intuition (Jamie Foxx album)|Intuition]]'' |- ! scope="row" |"If I Ruled the World '09" | rowspan="6" |2009 |{{n/a}} |- ! scope="row" |"Yacht Music"<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/mw0000802929|title=''Gangsta Grillz: The Album, Vol. 2'' – Drama > Overview|publisher=[[Rovi Corporation]]|work=[[AllMusic]]|accessdate=22 June 2013|author=Jeffries, David}}</ref> |[[DJ Drama]], Nas, [[Willie the Kid (rapper)|Willie the Kid]], [[Scarface (rapper)|Scarface]] |''[[Gangsta Grillz: The Album (Vol. 2)]]'' |- ! scope="row" |"Stay"<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/mw0000820071|title=''Loso's Way'' – Fabolous > Overview|publisher=[[Rovi Corporation]]|work=[[AllMusic]]|accessdate=15 May 2013|author=Jeffries, David}}</ref> |[[Fabolous]] |''[[Loso's Way]]'' |- ! scope="row" |"Take Me Away (With You)"<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/mw0000820051|title=''Persona'' – Queen Latifah > Overview|publisher=[[Rovi Corporation]]|work=[[AllMusic]]|accessdate=15 May 2013|author=Kellman, Andy}}</ref> |[[Queen Latifah]] |''[[Persona (Queen Latifah album)|Persona]]'' |- ! scope="row" |"Diary"<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/mw0000826451|title=''Attention Deficit'' – Wale > Overview|publisher=[[Rovi Corporation]]|work=[[AllMusic]]|accessdate=15 May 2013|author=Jeffries, David}}</ref> |[[Wale (rapper)|Wale]] |''[[Attention Deficit (album)|Attention Deficit]]'' |- ! scope="row" |"A's & E's" |[[Masta Ace]], [[Ed O.G.]] |''Arts & Entertainment'' |- ! scope="row" |"Welcome Back"<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/mw0002002544|title=''Statlanta'' – Stat Quo > Overview|publisher=[[Rovi Corporation]]|work=[[AllMusic]]|accessdate=22 June 2013}}</ref> | rowspan="2" |2010 |[[Stat Quo]] |''[[Statlanta]]'' |- ! scope="row" |"All I Got to Give"<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/mw0002068191|title=''Sorry I'm Late'' – John Regan > Overview|publisher=[[Rovi Corporation]]|work=[[AllMusic]]|accessdate=22 June 2013}}</ref> |John Regan |''[[Sorry I'm Late (John Regan album)|Sorry I'm Late]]'' |- ! scope="row" |"It's Alright"<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/mw0002095214|title=''The Greatest Story Never Told'' – Saigon > Overview|publisher=[[Rovi Corporation]]|work=[[AllMusic]]|accessdate=15 May 2013|author=Brown, Marisa}}</ref> |2011 |[[Saigon (rapper)|Saigon]] |''[[The Greatest Story Never Told]]'' |- ! scope="row" |"Streets Gone Love Me" | rowspan="6" |2012 |[[Saint Nick]]<nowiki>| </nowiki>{{n/a}} |- ! scope="row" |"Light Dreams"<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/mw0002240222|title=''Careless World: Rise of the Last King'' – Tyga > Overview|publisher=[[Rovi Corporation]]|work=[[AllMusic]]|accessdate=15 May 2013|author=Jeffries, David}}</ref> |[[Tyga]] |''[[Careless World: Rise of the Last King]]'' |- ! scope="row" |"Take You There"<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/mw0002325699|title=''The Stoned Immaculate'' – Curren$y > Overview|publisher=[[Rovi Corporation]]|work=[[AllMusic]]|accessdate=15 May 2013|author=Jeffries, David}}</ref> |[[Currensy]] |''[[The Stoned Immaculate]]'' |- ! scope="row" |"[[The One (GOOD Music song)|The One]]"<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/mw0002412300|title=''G.O.O.D. Music: Cruel Summer'' – Various Artists > Overview|publisher=[[Rovi Corporation]]|work=[[AllMusic]]|accessdate=15 May 2013|author=Jeffries, David}}</ref> |[[Kanye West]], [[Big Sean]], [[2 Chainz]] |''[[Cruel Summer (GOOD Music album)|Cruel Summer]]'' |- ! scope="row" |"The Game Changer"<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/mw0002431024|title=''The Greatest Story Never Told, Chapter 2: Bread and Circuses'' – Saigon > Overview|publisher=[[Rovi Corporation]]|work=[[AllMusic]]|accessdate=22 June 2013|author=Jeffries, David}}</ref> |Saigon |''[[The Greatest Story Never Told Chapter 2: Bread and Circuses]]'' |- ! scope="row" |"Right Back"<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/mw0002437913|title=''Diamond in the Ruff'' – Freeway > Overview|publisher=[[Rovi Corporation]]|work=[[AllMusic]]|accessdate=22 June 2013|author=Lymangrover, Jason}}</ref> |Freeway |''[[Diamond In the Ruff]]'' |- ! scope="row" |"It Only Gets Better"<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/mw0002423078|title=''Prisoner of Conscious'' – Talib Kweli > Overview|publisher=[[Rovi Corporation]]|work=[[AllMusic]]|accessdate=22 June 2013|author=Jeffries, David}}</ref> | rowspan="3" |2013 |[[Talib Kweli]] |''[[Prisoner of Conscious]]'' |- ! scope="row" |"Material Things" |Lee Mazin |''In My Own Lane'' |- ! scope="row" |"Trust" |[[Robert Glasper|Robert Glasper Experiment]] |''Black Radio 2'' |- ! scope="row" |"Alone Together"<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/days-nights-mw0002616492|title=''Days & Nights'' – Daley > Overview|publisher=[[Rovi Corporation]]|work=[[AllMusic]]|accessdate=21 February 2014|author=Kellman, Andy}}</ref> | rowspan="2" |2014 |[[Daley (musician)|Daley]] |''[[Days & Nights]]'' |- ! scope="row" |"Wonder What You're Doing for the Rest of Your Life" |[[Train (band)|Train]] |''[[Bulletproof Picasso]]'' |- ! scope="row" |"War" | rowspan="6" |2015 |[[Los (rapper)|King Los]] |''God, Money, War'' |- ! scope="row" |"Genocide" |[[Dr. Dre]], [[Kendrick Lamar]], Candice Pillay | rowspan="4" |''[[Compton (album)|Compton]]''<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/compton-soundtrack-by-dr./id1025137696|title=Compton by Dr. Dre on Apple Music|date=7 August 2015|website=Itunes.apple.com|accessdate=22 January 2018}}</ref> |- ! scope="row" |"All in a Day's Work" |Dr. Dre, Anderson Paak |- ! scope="row" |"Darkside / Gone" |Dr. Dre, King Mez, [[Kendrick Lamar]] |- ! scope="row" |"Satisfiction" |Dr. Dre, [[Snoop Dogg]], King Mez |- ! scope="row" |"Make it Through the Night" |[[Joe Budden]], [[Jadakiss]] |''[[All Love Lost]]'' |- ! scope="row" |"Dope" | rowspan="6" |2016 |[[T.I.]] |''The Dime Trap'' |- ! scope="row" |"Sins of Our Fathers" |The Game |''[[The Birth of a Nation: The Inspired By Album]]'' |- ! scope="row" |"Love Star" |[[Common (rapper)|Common]], [[PJ (singer)|PJ]] |''[[Black America Again]]'' |- ! scope="row" |"See I Miss Pt. 2" |[[GoldLink]]<nowiki>| </nowiki>{{n/a}} |- ! scope="row" |"Melatonin" |[[A Tribe Called Quest]], Abbey Smith |''[[We Got It from Here... Thank You 4 Your Service]]'' |- ! scope="row" |"Anywhere" |[[Tech N9ne]] |''[[The Storm (Tech N9ne album)|The Storm]]'' |- ! scope="row" |"No Chill" | rowspan="1" |2017 |Davion Farris |''Trenier'' |- ! scope="row" |"Real Big" | rowspan="2" |2018 |[[Nipsey Hussle]] |''[[Victory Lap]]'' |- ! scope="row" |"Grateful" |[[Dave East]] |''[[Paranoia 2]]'' |- ! scope="row" |"Outside" | rowspan="1" |2018 |[[Royce da 5'9"]], [[Robert Glasper]] |''[[Book of Ryan]]'' |- ! scope="row" |"Forgiven" | rowspan="2" |2019 |[[2 Chainz]] |''[[Rap or Go to the League]]'' |- ! scope="row" |"I Didn't Wanna Write This Song" |[[The Game (rapper)|The Game]] |''[[Born 2 Rap]]'' |- |} === Mga kredito sa pagsurat === * 2001: "[[Butterflies (Michael Jackson song)|Butterflies]]" - [[Michael Jackson]] (''[[Invincible (Michael Jackson album)|Invincible]]'')<ref name="discogs1">{{cite web|url=http://www.discogs.com/Michael-Jackson-Invincible/release/2094714|title=Michael Jackson - Invincible (CD, Album) at Discogs|publisher=Discogs.com|date=2001-10-30|accessdate=2011-04-02}}</ref> * 2002: "Simple Things", "Beautiful Eyes", "Lonely", "This Love", "Take You High" - [[Glenn Lewis]] (''[[World Outside My Window]]'')<ref name="discogs2">{{cite web|url=http://www.discogs.com/Glenn-Lewis-World-Outside-My-Window/release/2651160|title=Glenn Lewis - World Outside My Window (CD, Album) at Discogs|publisher=Discogs.com|date=|accessdate=2011-04-02}}</ref> * 2004: "My Man" - [[Angie Stone]] (''[[Stone Love]]'')<ref>{{cite web|url=http://www.discogs.com/Angie-Stone-Stone-Love/release/2756951|title=Angie Stone - Stone Love (CD, Album) at Discogs|publisher=Discogs.com|date=2004-07-05|accessdate=2011-04-02}}</ref> * 2006: "Circus" - [[Kelis]] (''[[Kelis Was Here]]'') * 2007: "Go Ahead" - [[Alicia Keys]] (''[[As I Am]]'')<ref>{{cite web|url=http://www.discogs.com/Alicia-Keys-As-I-Am/release/1136876|title=Alicia Keys - As I Am (CD, Album) at Discogs|publisher=Discogs.com|date=2007-11-13|accessdate=2011-04-02}}</ref> * 2008: "Wanna Go Back" - [[Solange Knowles|Solange]] featuring Marsha Ambrosius and [[Q-Tip (musician)|Q-Tip]] (''[[Sol-Angel and the Hadley St. Dreams|SoL-AngeL and the Hadley St. Dreams]]'') * 2008: "Love Me Or Leave Me" - [[Raven-Symoné]] (''[[Raven-Symoné (album)|Raven-Symoné]]'')<ref>{{cite web|url=http://www.discogs.com/Raven-Symon%C3%A9-Raven-Symon%C3%A9/release/2695933|title=Raven-Symoné* - Raven-Symoné (CD, Album) at Discogs|publisher=Discogs.com|date=2008-07-28|accessdate=2011-04-02}}</ref> * 2008: "Do About It", "Mirror" - [[Girlicious]] (''[[Girlicious (album)|Girlicious]]'')<ref>{{cite web|url=http://www.discogs.com/Girlicious-Girlicious/release/1685997|title=Girlicious - Girlicious (CD, Album) at Discogs|publisher=Discogs.com|date=|accessdate=2011-04-02}}</ref> * 2008: "Music (All I Need)" - [[Jazmine Sullivan]] * 2009: "Matter" - [[Letoya]] (''[[Lady Love (album)|Lady Love]]'') * 2009: "25 To Life" - [[JoJo (singer)|JoJo]] * 2015: "Picture Perfect", "When We Make Love" - [[Tyrese Gibson|Tyrese]] (''[[Black Rose (Tyrese album)|Black Rose]]'') * 2018 "Knock You Out", Mya Harrison, Mya - == Mga toltolan == {{reflist|colwidth=30em}} == Panluwas na takod == * {{official website|http://www.marshaambrosiusmusic.com}} {{Floetry}} {{Aftermath Entertainment}} {{Authority control}} 53aan09cw0rf9q4ppwa2kvxyuu6co8y LCD Soundsystem 0 296552 2227775 2045013 2026-09-22T20:18:31Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227775 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist|name=LCD Soundsystem|background=group_or_band|image=LCD Soundsystem (220535).jpg|image_size=300px|alt=Ang banda na gumaganap sa entablado|caption=Ang LCD Soundsystem na gumaganap nang live noong 2016|origin=[[Brooklyn|Brooklyn, New York]], Estados Unidos|genre=<!--These genres are sourced in the prose. Please do not add every single sourced genre; only a general sense of the band's sound is needed for the infobox-->{{hlist|[[Dance-punk]]|[[electronic rock]]|[[electronica]]|[[alternative dance]]|[[art rock]]}}|years_active={{hlist|2002–2011|2015–kasalukuyan}}|label={{hlist|[[DFA Records|DFA]]|[[Columbia Records|Columbia]]|[[EMI]]|[[Capitol Records|Capitol]]|[[Virgin Records|Virgin]]|[[Parlophone]]|[[Warner Bros. Records|Warner Bros.]]}}|current_members=* [[James Murphy]] * [[Nancy Whang]] * [[Pat Mahoney]] * Rayna Russom * Tyler Pope * Al Doyle * Matt Thornley * Korey Richey|past_members=<!--Members who only performed live do not belong here-->* Phil Mossman|associated_acts=<!--Per Template:Infobox musical artist#associated_acts: acts with only one member in common and one-time collaborators do not belong in this field-->{{hlist|[[Arcade Fire]]|[[Franz Ferdinand (banda)|Franz Ferdinand]]}}}} Ang '''LCD Soundsystem''' ay isang American rock band mula sa Brooklyn, New York, na nabuo noong 2002 ni [[James Murphy]], co-founder ng [[DFA Records]]. Ang banda ay binubuo ng Murphy (boses, iba't ibang mga instrumento), Nancy Whang (synthesizer, keyboards, vocals), Pat Mahoney (drum), Rayna Russom (synthesizer), Tyler Pope (bass, gitara, synthesizer), Al Doyle (gitara, synthesizer, percussion), Matt Thornley (gitara, synthesizer, percussion), at Korey Richey (synthesizer, piano, percussion). Kasalukuyan silang naka-sign sa parehong DFA at Columbia Records. Nagsimula ang banda sa pamamagitan ng pag-record at paglabas ng maraming mga solo mula 2002 hanggang 2004, ang una sa mga ito ay "Losing My Edge", isa sa kanilang mga kanta sa lagda. Ito ay humantong sa paglabas ng kanilang [[LCD Soundsystem (album)|self-titled debut studio album]], na pinakawalan noong 2005. Nakakuha ito ng kritikal na pag-akit at isang nominasyon ng Grammy Award para sa Best Electronic/Dance Album. Ang kanilang solong "[[Daft Punk Is Playing at My House]]", na naging matagumpay na solong komersyal ng banda, ay nakatanggap ng isang nominasyon ng Grammy para sa Best Dance Recording. Sa susunod na taon, naitala at inilabas ng LCD Soundsystem ang "45:33", isang higit sa apatnapu't anim na minuto na haba na komposisyon na isang espesyal na ginawa na "workout track" para sa serye ng ''Nike+'' Original Run ng Nike. Noong 2007, pinakawalan ng banda ang kanilang pangalawang album sa studio, ang ''[[Sound of Silver]]'', sa kritikal na pag-akit at isa pang Grammy nominasyon para sa Best Electronic/Dance Album. Pagkalipas ng tatlong taon, inilabas ng LCD Soundsystem ang kanilang pangatlong studio album, ang ''[[This Is Happening]]'', na naging kauna-unahang top-ten album sa Estados Unidos. Noong Pebrero 2011, isang pahayag ay nai-post sa website ng banda na inihayag na ito ay hindi pagkakasundo. Gawin itong kasunod ng isang malaking paalam na konsiyerto sa Madison Square Garden noong 2 Abril 2011. Ang pamamaalam na konsiyerto ay talamak sa dokumentaryo ng film na ''Shut Up and Play the Hits'' at ginawang magagamit din bilang isang live na album, na pinamagatang ''The Long Goodbye'', noong Abril 2014. Matapos ang isang serye ng mga tsismis na hinting sa isang posibleng band reunion, inilabas ng LCD Soundsystem ang nag-iisang "Christmas Will Break Your Heart" noong Disyembre 2015, na ginagawa itong kanilang unang solong sa limang taon. Kinumpirma ng LCD Soundsystem ang kanilang muling pagsasama at inihayag ang isang pinalawak na paglilibot, kabilang ang mga pagpapakita sa maraming mga music festival na may mataas na profile, pati na rin ang isang bagong album sa studio. Ang ''[[American Dream]]'', ang kanilang ika-apat na album, ay inilabas noong Setyembre 2017. Nagpatuloy ito upang maging kanilang unang numero-isang album sa Estados Unidos. Ang album ay hinirang para sa Best Alternative Music Album sa ika-60 Annual Grammy Awards at ang nag-iisang "[[Tonite]]" ay nanalo para sa Best Dance Recording. == Kasaysayan == === Maagang mga solo at may sariling titulo na album (2002–05) === [[Talaksan:LCD Soundsystem Hyde Park Wireless Festival (27922010).jpg|thumb|Ang LCD Soundsystem na gumaganap sa Madrid noong 2005]] Itinatag ni James Murphy ang LCD Soundsystem sa panahon ng 2002<ref>{{cite web |url=https://itunes.apple.com/us/artist/lcd-soundsystem/29525428 |title=LCD Soundsystem |website=[[Apple Music]] |access-date=February 10, 2019}}</ref> sa [[New York City]] borough ng [[Brooklyn]].<ref name="Billboard Miller">{{cite magazine | url=http://www.billboard.com/articles/columns/music-festivals/7341761//coachella-2016-friday-weekend-2-prince-tributes-lcd-soundsystem-jack-u-ellie-goulding | title=Coachella 2016 Friday Weekend 2 Recap: Prince Tributes by LCD Soundsystem, Jack U, Ellie Goulding & More | magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] | date=April 23, 2016 | accessdate=April 23, 2016 | author=Miller, Jeff | archive-date=Mayo 29, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160529072756/http://www.billboard.com/articles/columns/music-festivals/7341761//coachella-2016-friday-weekend-2-prince-tributes-lcd-soundsystem-jack-u-ellie-goulding | url-status=dead}}</ref> Nagsimula sila sa pamamagitan ng paglabas ng isang string ng mga solong sa ilalim ng [[DFA Records]], na co-itinatag ni Murphy.<ref>{{cite web | url=https://www.discogs.com/artist/38948-LCD-Soundsystem | title=LCD Soundsystem | publisher=[[Discogs]] | accessdate=April 28, 2016}}</ref> Nakakuha sila ng pansin sa kanilang unang solong, "Losing My Edge", na sumilip sa numero 115 sa UK.<ref name="CLUK">{{cite web | url=http://zobbel.de/cluk/CLUK_L.HTM | title=Chart Log UK – L | work=zobbel.de | publisher=Tobias Zywietz | accessdate=16 July 2013 | author=Zywietz, Tobias}}</ref> Inilarawan bilang "an eight-minute, laugh-out-loud funny dissection of cool over a dirty electronic beat";<ref>{{cite web|url=http://arts.guardian.co.uk/fridayreview/story/0,,1337870,00.html |title='I speak as a lifetime failure' |website=Arts.guardian.co.uk |date=January 17, 2008 |accessdate=2011-02-12}}</ref> ang nag-iisa ay naging isang paboritong underground na sayaw. Sinundan ito ng nag-iisang "Give It Up", at sa susunod na taon, "Yeah" at "Movement". Ang huli ay dalawang tumagas sa numero 77 at bilang 52 sa UK, ayon sa pagkakabanggit.<ref name="CLUK"/> Inilabas ng LCD Soundsystem ang kanilang [[LCD Soundsystem (album)|eponymous na debut studio album]] noong Enero 2005 upang kritikal na pag-akit.<ref>{{cite web |url=http://www.metacritic.com/music/lcd-soundsystem/lcd-soundsystem |title=Reviews for ''LCD Soundsystem'' by LCD Soundsystem |website=[[Metacritic]] |accessdate=July 2, 2015}}</ref> Para sa bersyon ng CD, ang unang disc ay naglalaman ng album at ang pangalawa ay naglalaman ng isang pagsasama-sama ng mga nakaraang mga solo.<ref name="auto">{{cite AV media notes|title=[[LCD Soundsystem (album)|LCD Soundsystem]]|others=LCD Soundsystem|year=2005|type=album liner notes|publisher=DFA Records}}</ref> Kalaunan ay pinakawalan nila ang nag-iisang "Daft Punk Is Playing at My House" sa sumunod na buwan, na naging kanilang unang UK nangungunang 40 hit, na sumilip sa numero 29,<ref name="CLUK"/> pati na rin ang kanilang pinaka-komersyal na matagumpay na solong, pag-chart sa Australia,<ref>{{cite web|url=http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20050320-0000/ISSUE785.pdf|title=The ARIA Report: Week Commencing 14 March 2005|publisher=[[Pandora Archive]]|date=March 20, 2005|issue=785|format=PDF|accessdate=April 17, 2015}}</ref> Belgium,<ref>{{cite web | url=http://www.ultratop.be/nl/song/15da2/LCD-Soundsystem-Daft-Punk-Is-Playing-At-My-House | title=LCD Soundsystem – Daft Punk Is Playing At My House | website=[[Ultratop|ultratop.be]] | accessdate=April 28, 2016}}</ref> at Netherlands.<ref>{{cite web | url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=LCD+Soundsystem&titel=Daft+Punk+Is+Playing+At+My+House&cat=s | title=LCD Soundsystem – Daft Punk Is Playing At My House | website=Dutchcharts.nl | accessdate=April 28, 2016}}</ref> Naglakbay ang banda kasama ang M.I.A. kasunod ng paglabas ng album.<ref>[http://www.pitchforkmedia.com/article/news/34916-mia-announces-headlining-tour M.I.A. announces Headlining Tour] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071224050854/http://www.pitchforkmedia.com/article/news/34916-mia-announces-headlining-tour |date=December 24, 2007 }}</ref> Noong Hunyo 2005, tinakpan ng banda ang isang kanta ng Siouxsie and the Banshees, "Slowdive" para sa B-side ng kanilang solong "Disco Infiltrator".<ref>{{cite web|last=Snell |first=Herman |url=http://www.jacksonfreepress.com/music/comments.php?id=8732_0_28_20_C53 |title=LCD Soundsystem covered a Siouxsie and the Banshees song on this CD |website=JacksonFreePress.com |date=February 27, 2006 |accessdate=2011-02-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/68B1xgs5u?url=http://www.jacksonfreepress.com/music/comments.php?id=8732_0_28_20_C53 |archivedate=June 4, 2012 }}</ref> Noong Disyembre 2005, ang pangkat ay nakatanggap ng mga nominasyon para sa dalawang mga parangal ng Grammy, isa para sa Best Electronic / Dance Album na may kanilang sariling album na may titulong self-titled at isa para sa Best Dance Recording na may "Daft Punk Is Playing At My House."<ref name="EMI Music earns 54 Grammy nominations">{{cite web|url=http://www.emigroup.com/Press/2005/Press35.htm |title=EMI Music earns 54 Grammy nominations including honors in key categories "Album of the Year", "Record of the Year", "Song of the Year" and "Producer of the Year" |date=December 8, 2005 |publisher=EMI Group |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926234841/http://www.emigroup.com/Press/2005/Press35.htm |archivedate=September 26, 2007}}</ref> Ang kanilang self-titled debut ay inilagay din sa numero 94&nbsp;ng "Top 100 Editor's Picks" ng Amazon.com noong 2005.<ref name="Amazon Top 100 Editors' Picks">{{cite web|url=https://www.amazon.com/exec/obidos/tg/feature/-/593175 |title=Message: Top 100 Editors' Picks |website=Amazon.com |date= |accessdate=2011-02-12}}</ref> === "45:33" at ''Sound of Silver'' (2006-08) === Noong Oktubre 2006, ang LCD Soundsystem ay naglabas ng isang komposisyon na pinamagatang "45:33", bilang bahagi ng serye ng ''Original Run'' ng Nike. Ginawa itong magagamit para sa pag-download mula sa iTunes.<ref name="Side-line.com">{{cite web|url=http://www.side-line.com/news_comments.php?id=25904_0_2_0_C |title=LCD Soundsystem records track for Nike |website=Side-line.com |date=September 16, 2007 |accessdate=2011-02-12}}</ref> Sa kabila ng pangalan nito, ang track ay talagang 45 minuto at 58 segundo ang haba - ang pamagat ay isang sanggunian sa mga bilis ng vinyl (33 at 45 RPM)<ref name="Side-line.com"/>- at inaangkin na "reward and push at good intervals of a run".<ref name="45:33">[http://www.pitchforkmedia.com/article/news/39145/LCD_Soundsystem_Makes_45Minute_Track_for_Nike] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070212190144/http://www.pitchforkmedia.com/article/news/39145/LCD_Soundsystem_Makes_45Minute_Track_for_Nike|date=February 12, 2007}}</ref> Gayunpaman, kalaunan ay ipinahayag na hindi ito ang nangyari, ngunit nais lamang ni Murphy ang pagkakataong lumikha ng isang mahabang piraso ng musika, na katulad sa ''E2-E4'' ni Manuel Göttsching.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/theguide/music/story/0,,2008605,00.html |title=Is this it?|first=James |last=Murphy |work=The Guide |publisher=Guardian |date=February 10, 2007 |accessdate=2011-02-12}}</ref> [[Talaksan:LCD Soundsystem - Traffic 2007.JPG|left|thumb|Ang LCD Soundsystem na gumaganap sa Turin, Italy noong 2007]] Pangalawang studio ng LCD Soundsystem, ang ''[[Sound of Silver]]'', ay inilabas noong 20 Marso 2007, sa kritikal na pag-akit.<ref>{{cite web |url=http://www.metacritic.com/music/artists/lcdsoundsystem/soundofsilver?q=sound%20of%20silver |title=Metacritic – Sound of Silver |website=Metacritic.com |date=March 20, 2007 |accessdate=2011-02-12 |archive-date=2008-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430105015/http://www.metacritic.com/music/artists/lcdsoundsystem/soundofsilver?q=sound%20of%20silver |url-status=dead }}</ref> Kasama sa pagpuri ang pagbibigay ng Mixmag ng titulong Album ng Buwan, isang 9.2 puntos mula sa ''Pitchfork''<ref>{{cite web |url=http://www.pitchforkmedia.com/article/record_review/41762-sound-of-silver |title=Pitchfork Media Review |website=Pitchforkmedia.com |first=Mark |last=Pytlik |date=March 20, 2007 |accessdate=2011-02-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090113173435/http://www.pitchforkmedia.com/article/record_review/41762-sound-of-silver |archivedate=January 13, 2009 |df=mdy-all }}</ref> at isang 5-star na pagsusuri mula sa ''The Guardian''.<ref>{{cite web|first=Dorian |last=Lynskey |url=http://arts.guardian.co.uk/filmandmusic/story/0,,2029293,00.html |title=LCD Soundsystem: Sound of Silver |website=Arts.guardian.co.uk |date=March 9, 2007 |accessdate=2011-02-12}}<!-- redirect http://www.guardian.co.uk/music/2007/mar/09/popandrock.shopping2 --></ref> Ang paglabas ng album ay nauna sa nag-iisang "North American Scum", na pinakawalan noong Pebrero 2007.<ref>{{cite web | url=https://www.discogs.com/LCD-Soundsystem-North-American-Scum/release/1027684 | title=LCD Soundsystem – North American Scum (CD) | publisher=[[Discogs]] | accessdate=April 29, 2016}}</ref> Ang kasunod na solong single ng LCD Soundsystem na "All My Friends" ay nagsasama ng mga takip ng kanta ni [[Franz Ferdinand (banda)|Franz Ferdinand]] at dating miyembro ng Velvet Underground na si John Cale.<ref>{{cite web|url=http://www.side-line.com/news_comments.php?id=23175_0_2_0_C |title=LCD Soundsystem covered by Franz Ferdinand and John Cale for new single |website=Side-line.com |date= |accessdate=2011-02-12}}</ref> Kasama sa digital na pag-download ng "All My Friends" ang isang takip ng unang bahagi ng awit ng Joy Division na "No Love Lost". Noong Setyembre 2007, ang ''A Bunch of Stuff'' EP ay pinakawalan<ref>{{cite web |url=http://www.spin.com/features/news/2007/08/070814_arcadefire_lcd/ |title=Arcade Fire, LCD Team for Seven-Inch; Vedder, Malkmus, Tweedy Cover Dylan |website=SPIN.com |date=August 14, 2007 |accessdate=2011-02-12 |archive-date=2008-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080829170453/http://www.spin.com/features/news/2007/08/070814_arcadefire_lcd/ |url-status=dead }}</ref> at ang banda ay nagpunta sa paglilibot kasama ang [[Arcade Fire]].<ref>[http://www.pitchforkmedia.com/article/news/44834-arcade-fire-and-lcd-not-just-a-tour-but-a-split-7] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113165918/http://www.pitchforkmedia.com/article/news/44834-arcade-fire-and-lcd-not-just-a-tour-but-a-split-7|date=January 13, 2009}}</ref> Sa huling bahagi ng 2007, ang banda ay naglabas ng "Someone Great" bilang pangatlong solong mula sa Sound of Silver at muling pinakawalan ang "45:33" sa CD at vinyl sa pamamagitan ng DFA Records.<ref>[http://www.pitchforkmedia.com/article/news/45244-lcd-soundsystems-ifabriclive-36i-mix-revealed] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113205306/http://www.pitchforkmedia.com/article/news/45244-lcd-soundsystems-ifabriclive-36i-mix-revealed|date=January 13, 2009}}</ref> Noong Disyembre 2007, nagkaroon ng paglabas ng isang 12-pulgada na talaan na naglalaman ng mga b-panig mula sa mga European singles para sa North American market na pinamagatang ''Confuse the Marketplace''.<ref>[http://getweird.wordpress.com/2007/12/11/market-trends/] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090809173752/http://getweird.wordpress.com/2007/12/11/market-trends/|date=August 9, 2009}}</ref> Gayundin noong Disyembre 2007, ang banda ay nakatanggap ng isang nominasyon ng Grammy para sa Best Electronic / Dance Album na may ''Sound of Silver''.<ref>[http://www.grammy.com/GRAMMY_Awards/50th_Show/list.aspx "50th Annual GRAMMY Awards Nominations List"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208155421/http://www.grammy.com/GRAMMY_Awards/50th_Show/list.aspx |date=December 8, 2007 }} for ''Sound of Silver''</ref> Ang album ay pinangalanang pinakamahusay na album ng 2007&nbsp;ng mga pahayagan tulad ng ''The Guardian'',<ref>[http://music.guardian.co.uk/reviews/story/0,,2223431,00.html "2007's Best Albums"] The Guardian, December 7, 2007.</ref> ''Uncut''<ref>[http://idolator.com/tunes/year_end-analysis/uncut-sings-the-praises-of-sound-of-silver-328617.php] {{webarchive|url=https://archive.today/20120709230558/http://idolator.com/tunes/year_end-analysis/uncut-sings-the-praises-of-sound-of-silver-328617.php|date=July 9, 2012}}</ref> at ''Drown in Sound''.<ref>{{cite web |last=Diver |first=Mike |url=http://www.drownedinsound.com/articles/2673307 |title=DiS's albums of 2007 |website=Drownedinsound.com |date=December 23, 2007 |accessdate=2011-02-12 |archive-date=2013-05-19 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Gj8NHZdw?url=http://drownedinsound.com/in_depth/2673307-diss-albums-of-2007--5-1-and-full-top-50 |url-status=dead }}</ref> Ang album ay hinirang din para sa 2007 na Shortlist Prize, kung saan nawala ito sa The Reminder by Feist.<ref>{{cite web |last=Kharas |first=Kev |url=http://drownedinsound.com/news/2893369 |title=Feist wins Shortlist Prize 2008 |website=Drownedinsound.com |date=February 5, 2008 |accessdate=2011-02-12 |archive-date=2012-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308155959/http://drownedinsound.com/news/2893369 |url-status=dead }}</ref> Ang magazine ng oras na pinangalanang "All My Friends" isa sa 10 Pinakamagandang Kanta ng 2007, na nagraranggo sa numero 4. Ang manunulat na si Josh Tyrangiel ay pinuri ang "magic" sa kanta, na sinasabi na ang mga kanta "straightforward repetition of the same guitar, keyboard and bass lines, combined with lyrics about life without regret, and life with all kinds of regrets pays off with a punch about what we lose as we get older."<ref>Tyrangiel, Josh; "The Best Top 10 Lists of the Year"; "The 10 Best Songs"; ''Time'' magazine; December 24, 2007; Page 39.</ref><ref>{{cite news |last=Tyrangiel |first=Josh |url=http://www.time.com/time/specials/2007/top10/article/0,30583,1686204_1686244_1690626,00.html |title='&#39;Time'&#39; magazine's Top 10 Songs of 2007 |website=Time.com |date=December 9, 2007 |accessdate=2011-02-12 |archive-date=2008-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080209130352/http://www.time.com/time/specials/2007/top10/article/0,30583,1686204_1686244_1690626,00.html |url-status=dead }}</ref> Ang track ay kalaunan ay pinangalanang pangalawang pinakamagandang kanta ng 2000s ni Pitchfork.<ref>{{cite web |url=http://pitchfork.com/features/staff-lists/7693-the-top-500-tracks-of-the-2000s-20-1/2/ |title=Staff Lists: The Top 500 Tracks of the 2000s: 20-1 |website=Pitchfork |date=August 21, 2009 |accessdate=2011-02-12 |archive-date=2010-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100728081444/http://pitchfork.com/features/staff-lists/7693-the-top-500-tracks-of-the-2000s-20-1/2/ |url-status=dead }}</ref> Matapos tapusin ang paglilibot para sa ''Sound of Silver'' ang band ay naitala at naglabas ng isang kanta na pinamagatang "Big Ideas" sa soundtrack ng pelikula ''21''.<ref>{{cite web |url=http://stereogum.com/archives/new-lcd-soundsystem-big-ideas-stereogum-premiere_008203.html |title=New LCD Soundsystem – "Big Ideas" (Stereogum Premiere) – Stereogum |website=Stereogum.com |date=February 25, 2008 |accessdate=2011-02-12 |archive-date=2009-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090316065106/http://stereogum.com/archives/new-lcd-soundsystem-big-ideas-stereogum-premiere_008203.html |url-status=dead }}</ref> Ang awiting ito ay niraranggo bilang 63 sa listahan ng ''Rolling Stone'' sa 100 Pinakamagandang Kanta ng 2008.<ref name="bestsongs">"[https://www.rollingstone.com/news/story/24947047/the_100_best_singles_of_2008/16 The 100 Best Songs of 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100414205335/http://www.rollingstone.com/news/story/24947047/the_100_best_singles_of_2008/16 |date=2010-04-14 }}". ''Rolling Stone'' (December 25, 2008). Retrieved 2009-01-12</ref> === ''This Is Happening'', paalam na konsiyerto, at nahati (2009–11) === Noong 18 Nobyembre 2008, tila iminumungkahi ni Al Doyle sa isang pakikipanayam sa [[BBC Radio 6 Music|6 Music]] na ang banda ay hindi na ipagpapatuloy.<ref>{{cite news|last=Rogers |first=Georgie |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7733760.stm |title=LCD Soundsystem reach end of road |work=BBC News |date=November 18, 2008 |accessdate=2011-02-12}}</ref> Gayunpaman, ang mga sumunod na araw pareho sina Doyle at James Murphy ay nag-quash sa tsismis na ito, kasama ang Murphy na nagpapahiwatig ng isang bagong album ng LCD Soundsystem.<ref>{{cite web |url=http://web.nme.com/news/lcd-soundsystem/41132 |title=LCD Soundsystem not splitting – new album on the way |website=NME.com |date=November 19, 2008 |accessdate=2011-02-12 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111011015755/http://web.nme.com/news/lcd-soundsystem/41132 |archivedate=October 11, 2011 |df=mdy-all }}</ref><ref>{{cite web |url=http://web.nme.com/news/lcd-soundsystem/41157 |title=Hot Chip's Al Doyle: 'LCD Soundsystem haven't disbanded' |website=NME.com |date=November 19, 2008 |accessdate=2011-02-12 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111010220724/http://web.nme.com/news/lcd-soundsystem/41157 |archivedate=October 10, 2011 |df=mdy-all }}</ref> Nagsimulang magrekord si Murphy sa tag-araw ng 2009 sa Los Angeles. Ang mga posibleng pamagat ng kanta na nabanggit sa oras na iyon ay kasama ang "Why Do You Hate Music?" at "Love in LA".<ref>{{cite web|url=http://www.factmag.com/2009/09/01/james-murphy-reveals-details-of-new-lcd-soundystem-album/ |title=James Murphy reveals details of new LCD Soundsystem album |website=Factmagazine.co.uk |date=September 1, 2009 |accessdate=2011-02-12}}</ref> Para sa 2009 Record Store Day na pinakawalan ng banda ang isang takip ng kanta ng miyembro ng miyembro ng Suicide kay Alan Vega na "Bye Bye Bayou".<ref>{{cite web|url=https://pitchfork.com/news/36730-lcd-soundsystem-cover-suicides-alan-vega-on-new-single/ |title=LCD Soundsystem Cover Suicide's Alan Vega on New Single |website=Pitchfork |date=October 7, 2009 |accessdate=2011-02-12}}</ref> Noong 23 Pebrero 2010, inihayag ng LCD Soundsystem website na nakumpleto na ang album. Ang unang solong itinakdang "Drunk Girls" at noong Marso 25, isang stream ng kanta ay inilagay sa site ng musika na One Thirty BPM.<ref>{{cite web |url=http://onethirtybpm.com/2010/03/25/listen-to-the-new-lcd-soundsystem-single-drunk-girls/ |title=Listen to the new LCD Soundsystem single "Drunk Girls" |publisher=One Thirty BPM |date=March 25, 2010 |accessdate=2011-02-12 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101129081700/http://onethirtybpm.com/2010/03/25/listen-to-the-new-lcd-soundsystem-single-drunk-girls/ |archivedate=November 29, 2010 |df=mdy-all }}</ref> Ang pamagat ng album at ang takip ay ipinahayag sa site ng DFA noong Marso 30.<ref>{{cite web |url=http://dfarecords.com/main/archives/432 |title=Untitled no longer « dfa records |website=DfaRecords.com |date=March 30, 2010 |accessdate=2011-02-12 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110709020049/http://dfarecords.com/main/archives/432 |archivedate=July 9, 2011 |df=mdy-all }}</ref> Ang album na pinamagatang ''[[This Is Happening]]'', ay inilabas sa UK noong 17 Mayo 2010 at sa US noong 18 Mayo 2010. Bago ang paglabas Ipinangako ni Murphy na ito ay "tiyak na mas mahusay kaysa sa iba pang dalawa."<ref>{{cite web|url=http://altrocknow.com/upcoming/lcd-soundsystem-new-album-in-april/ |title=LCD Soundsystem – New Album in April |website=AltRockNow.com |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100212050223/http://altrocknow.com/upcoming/lcd-soundsystem-new-album-in-april/ |archivedate=February 12, 2010 }}</ref> Sinabi ni Murphy na malamang na ito ang huling album ng LCD Soundsystem.<ref>{{cite magazine |url=https://www.rollingstone.com/music/news/james-murphy-opens-up-about-crazy-may-lcd-soundsystem-lp-20100303 |title=James Murphy Opens Up About "Crazy" May LCD Soundsystem LP |magazine=[[Rolling Stone]] |first=Jennifer |last=Vineyard |date=March 3, 2010 |access-date=25 Abril 2020 |archive-date=18 Pebrero 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180218090916/https://www.rollingstone.com/music/news/james-murphy-opens-up-about-crazy-may-lcd-soundsystem-lp-20100303 |url-status=dead }}</ref> [[Talaksan:LCD Soundsystem @ Santiago, Chile 2011-02-27 (5487113162).jpg|thumb|Nagganap ang LCD Soundsystem sa Santiago, Chile noong 2011]] Ang banda ay nagsagawa ng dalawang lihim na gig sa New York noong Abril 9 at 12 Abril 2010, sa Music Hall ng Williamsburg at Webster Hall sa New York City. Si Murphy ay nakagawa ng isang hindi mapakali na pakiusap sa mga tagahanga at mga dadalo sa industriya sa gig sa New York na huwag tumagas sa album sa internet nang maaga sa petsa ng paglabas ng Mayo 17.<ref>{{cite web|url=https://www.nme.com/news/lcd-soundsystem/50630 |title=LCD Soundsystem beg crowd not to leak album at New York show |website=Nme.com |date=April 13, 2010 |accessdate=2011-02-12}}</ref> Naiulat sa NME na si Murphy ay lumuhod sa itaas at sinabi: "If you got a copy of the record early and you feel like sharing it with the rest of the world, then please don't ... We spent two years making this record and we want to put it out when we want to put it out. I don't care about money – after it comes out, give it to whoever you want for free but until then, keep it to yourself." Para sa edisyon ng 2010&nbsp;ng Record Store Day, pinakawalan ng banda ang 1000 na kopya ng isang solong panig na 12" single ng ''This Is Happening'' track na "Pow Pow".<ref>{{cite web |url=http://www.factmag.com/2010/04/12/the-a-z-of-record-store-day-2010/ |title=FACT MAgazine: The A-Z of Record Store Day |website=Factmag.com |date=April 12, 2010 |accessdate=2011-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106160916/http://www.factmag.com/2010/04/12/the-a-z-of-record-store-day-2010/ |archive-date=January 6, 2015 }}</ref> "Kapag nagsasalita sa The Quietus noong Agosto, iginiit ni Murphy na ang LCD Soundsystem ay magpapatuloy na mag-record ng musika , nagsasabi: "We'll do some 12"s and things like that. I just need to get away from it being a big thing".<ref>{{cite magazine|url=http://thequietus.com/articles/04867-news-lcd-soundsystem-to-record-new-album |title=News &#124; LCD To Record Again |magazine=[[The Quietus]] |first=Ben |last=Hewitt|date=August 26, 2010 |accessdate=2011-02-12}}</ref> Noong 8 Pebrero 2011, inihayag ng LCD Soundsystem sa website nito na gagampanan nito ang huling palabas nito sa Abril 2 sa Madison Square Garden sa New York City. Kapag nagpunta ang mga tiket sa paunang pre-sale at pagbebenta, may mga malawak na problema sa pagkakaroon at pag-order sa online. Kasunod ng agarang pagbebenta ng lahat ng magagamit na mga tiket, inihayag ng LCD Soundsystem na maglaro sila ng apat na mga palabas sa warm-up sa New York's Terminal 5. Ang mga setlists sa mga palabas na iyon ay halos magkapareho sa listahan ng pangwakas na palabas sa Madison Square Garden. Ang pangwakas na kanta na isinagawa ng LCD Soundsystem sa pamamaalam na palabas ay ang "[[Sound of Silver|New York, I Love You but You're Bringing Me Down]]". Ang palabas ay tumagal ng halos apat na oras na may mga pagpapakita ng [[Arcade Fire]], Reggie Watts at iba pa. == Estilo ng musikal == Sa musikal, ang LCD Soundsystem ay inilarawan bilang dance-punk<ref>The following cite the band as "dance-punk": *{{cite magazine | url=http://www.nme.com/blogs/nme-blogs/lcd-soundsystem-the-returning-new-york-legends-10-best-tracks | title=Best LCD Soundsystem Songs | magazine=[[NME]] | date=January 3, 2016 | accessdate=March 26, 2016 | author=Wright, Lisa }} *{{cite magazine | url=http://www.pastemagazine.com/blogs/lists/2011/04/lcd-soundsystem-10-best-songs.html | title=The 10 Best LCD Soundsystem Songs | magazine=[[Paste (magazine)|Paste]] | date=April 1, 2011 | accessdate=March 26, 2016 | author=Moore, Bo | archive-date=25 Oktubre 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171025185121/https://www.pastemagazine.com/blogs/lists/2011/04/lcd-soundsystem-10-best-songs.html | url-status=dead }} *{{cite magazine | url=http://www.pollstar.com/news_article.aspx?ID=822169 | title=LCD Soundsystem Talks Reunion Plans | magazine=[[Pollstar]] | date=January 5, 2016 | accessdate=March 26, 2016 | author=Pittman, Sarah Marie | archive-url=https://web.archive.org/web/20160419165607/http://www.pollstar.com/news_article.aspx?ID=822169 | archive-date=April 19, 2016 | url-status=dead }} *{{cite web | url=http://mic.com/articles/137335/is-lcd-soundsystem-back-together-here-s-the-scoop-on-the-coachella-headliner#.XP04M8tIO | title=Is LCD Soundsystem Back Together? Here's The Scoop on the Coachella Headliner | publisher=[[Mic (media company)|Mic]] | date=March 9, 2016 | accessdate=April 23, 2016 | author=Leung, Andrew }}</ref> at dance-rock,<ref> The following cite the band as "dance-rock": *{{cite web|url=https://www.thenational.ae/arts-culture/music/lcd-soundsystem-s-comeback-album-refines-the-dance-rock-eyebrow-archers-template-1.620555|title=LCD Soundsystem’s comeback album refines the dance-rock eyebrow-archers’ template|website=Thenational.ae|accessdate=October 2, 2017}} *{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/09/11/arts/music/lcd-soundsystem-american-dream-billboard-chart.html|title=LCD Soundsystem, Leaning on Traditional Sales, Has a No. 1 Album|first=Ben|last=Sisario|date=September 11, 2017|website=Nytimes.com|accessdate=October 2, 2017}}</ref> electronic rock<ref>The following cite the band as "electronic rock": *{{cite magazine | url=http://www.billboard.com/articles/columns/music-festivals/7341761//coachella-2016-friday-weekend-2-prince-tributes-lcd-soundsystem-jack-u-ellie-goulding | title=Coachella 2016 Friday Weekend 2 Recap: Prince Tributes by LCD Soundsystem, Jack U, Ellie Goulding & More | magazine=Billboard | date=April 23, 2016 | accessdate=April 23, 2016 | author=Miller, Jeff | archive-date=Mayo 29, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160529072756/http://www.billboard.com/articles/columns/music-festivals/7341761//coachella-2016-friday-weekend-2-prince-tributes-lcd-soundsystem-jack-u-ellie-goulding | url-status=dead }} *{{cite web | url=http://www.sonicscoop.com/2013/11/19/the-abcs-ofelectronic-rock-in-the-studio-the-doors-to-depeche-mode-lcd-soundsystem/ | title=The ABC's of... Electronic Rock in the Studio: The Doors to Depeche Mode & LCD Soundsystem | publisher=SonicScoop | date=November 19, 2013 | accessdate=March 26, 2016 | author=Haskoor, Michael | archive-date=Septiyembre 17, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170917033025/https://sonicscoop.com/2013/11/19/the-abcs-ofelectronic-rock-in-the-studio-the-doors-to-depeche-mode-lcd-soundsystem/ | url-status=dead }}</ref> at electronica,<ref>The following cite the band as "electronica": *{{cite magazine | url=http://www.pollstar.com/news_article.aspx?ID=822169 | title=LCD Soundsystem Talks Reunion Plans | magazine=[[Pollstar]] | date=January 5, 2016 | accessdate=March 26, 2016 | author=Pittman, Sarah Marie | archive-url=https://web.archive.org/web/20160419165607/http://www.pollstar.com/news_article.aspx?ID=822169 | archive-date=April 19, 2016 | url-status=dead }} *{{cite web | url=http://mic.com/articles/137335/is-lcd-soundsystem-back-together-here-s-the-scoop-on-the-coachella-headliner#.XP04M8tIO | title=Is LCD Soundsystem Back Together? Here's The Scoop on the Coachella Headliner | publisher=Mic | date=March 9, 2016 | accessdate=April 23, 2016 | author=Leung, Andrew }}</ref> art rock,<ref>{{cite web|url=http://read.tidal.com/article/lcd-soundsystem-a-beginners-guide|title=LCD Soundsystem: A Beginner’s Guide|website=Read.tidal.com|accessdate=October 2, 2017}}</ref> alternatiive dance,<ref>{{cite web | url=http://www.projectrevolver.org/genre/electro/lcd-soundsystem-top-10-songs/ | title=LCD Soundsystem: Top 10 Songs | publisher=Project Revolver | accessdate=March 26, 2016 | author=Qadir, Fal | archive-date=April 29, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170429190655/http://www.projectrevolver.org/genre/electro/lcd-soundsystem-top-10-songs | url-status=dead }}</ref> [[post-punk revival]],<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/music/articles/ac4094fc-25a5-451e-aef0-6e21de986ddd|title=Is this it? What happened to the New York post-punk revival bands - BBC Music|date=June 2, 2016|website=Bbc.co.uk|accessdate=December 23, 2017}}</ref> at indie rock.<ref>{{cite web|url=https://www.vice.com/en_uk/article/zmaxga/stephen-malkmus-listens-to-lcd-soundsystem-its-a-dance-rock-workout| website=vice |title=Stephen Malkmus Listens to LCD Soundsystem:"It's a Dance-Rock Workout| first=Josh | last=Terry | date=January 30, 2019}}</ref> == Discography == * ''[[LCD Soundsystem (album)|LCD Soundsystem]]'' (2005) * ''[[Sound of Silver]]'' (2007) * ''[[This Is Happening]]'' (2010) * ''[[American Dream]]'' (2017) == Mga Sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == *{{Official website|http://www.lcdsoundsystem.com}} *{{MusicBrainz artist|id=2aaf7396-6ab8-40f3-9776-a41c42c8e26b|name=LCD Soundsystem}} * [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=127745800 Interview with Fresh Air, NPR, 2010] {{LCD Soundsystem}} [[Kategorya:Mga banda mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga artist ng DFA Records]] [[Kategorya:Musika ng New York]] oh0hlmliryr26qjdev1e4iscfr0nfdx Pilipino sa Ibayong Dagat 0 296782 2228077 2159749 2026-09-23T10:42:28Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228077 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group|group=Mga Pilipino sa Ibayong-dagat<br><small>''Overseas Filipinos''</small>|pop25={{small|14,544 (2011)}}<ref>{{cite web|url=http://www.dsec.gov.mo/getAttachment/7a3b17c2-22cc-4197-9bd5-ccc6eec388a2/E_CEN_PUB_2011_Y.aspx|title=Macau Population Census|work=Census Bureau of Macau|date=May 2012|accessdate=22 July 2016}}</ref>|pop18={{small|36,400 (2013)}}<ref name="CFO2013" />|region19={{flagcountry|Brunei}}|pop19={{small|32,765 (2013)}}<ref name="CFO2013" />|region20={{flagcountry|Austria}}|pop20={{small|30,000 (2019)}}<ref>{{Cite web|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/index.html|title=Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland|website=www.statistik.at|lang=de|year=2019}}</ref>{{fv|date=April 2020}}|region21={{flagcountry|Papua New Guinea}}|pop21={{small|25,000 (2013)}}<ref>Amojelar, Darwin G. (2013-04-26) [https://web.archive.org/web/20130427184444/http://www.interaksyon.com/business/60371/papua-new-guinea-thumbs-down-philippine-request-for-additional-flights New Guinea thumbs down Philippine request for additional flights]. InterAksyon.com. (archived from [http://www.interaksyon.com/business/60371/papua-new-guinea-thumbs-down-philippine-request-for-additional-flights Papua the original] on April 27, 2013)</ref>|region22={{flagcountry|Germany}}|pop22={{small|20,589 (2018)}}<ref>{{Cite web|url=https://de.statista.com/statistik/daten/studie/1221/umfrage/anzahl-der-auslaender-in-deutschland-nach-herkunftsland/|title=Ausländeranteil in Deutschland bis 2018|website=Statista|lang=de|url-access=subscription}}</ref>{{fv|date=April 2020}}|region23={{flagcountry|Thailand}}|pop23={{small|17,574 (2010<!-- "using data from the 100% sample of the Population and Housing Census 2010" on p.186-->)}}<ref>{{Cite web|title=ชาวต่างชาติในเมืองไทยเป็นใครบ้าง? (Foreigners in Thailand)|url=http://www.ms.ipsr.mahidol.ac.th/ConferenceXI/Download/Book/447-IPSR-Conference-A12-fulltext.pdf|work=Institute for Population and Social Research - Mahidol University|first=Patama|last=Vapattanawong|language=Thai|accessdate=25 December 2017|archive-date=12 Abril 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412025602/http://www.ms.ipsr.mahidol.ac.th/ConferenceXI/Download/Book/447-IPSR-Conference-A12-fulltext.pdf|url-status=dead}}</ref>|region24={{flagcountry|Netherlands}}|pop24={{small|16,719 (2009<!-- from years mentioned in source -->)}}<ref>{{cite web| url=http://philembassy.nl/default.asp?iId=KHKDG | title=A brief history of Philippine – Netherlands relations | publisher=The Philippine Embassy in The Hague | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20090215025932/http://philembassy.nl/default.asp?iId=KHKDG | archivedate=2009-02-15 }}</ref>{{fv|date=April 2020}}|region25={{flagcountry|Macau}}|region26={{flagcountry|Ireland}}|pop17={{small|40,347 (2013)}}<ref>{{Cite web|url=http://archive.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/ethnic-profiles.aspx|title=2013 Census ethnic group profiles|website=archive.stats.govt.nz|access-date=2020-04-28|archive-date=2017-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170328200001/http://www.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/ethnic-profiles.aspx?request_value=24771&parent_id=24761&tabname=|url-status=dead}}</ref>|pop30={{small|10,000 (2009)}}<ref>{{cite web|url=http://www.ops.gov.ph/switzerland2007/backgrounder.htm#Overseas%20Filipinos |title=Backgrounder: Overseas Filipinos in Switzerland |publisher=Office of the Press Secretary |date=2007 |accessdate=23 October 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080907134426/http://www.ops.gov.ph/switzerland2007/backgrounder.htm#Overseas%20Filipinos |archivedate=7 September 2008 }}</ref>|religions=|languages=|native_name_lang=|native_name=|pop31={{small|8,000 (2011)}}<ref name="auto">[http://www.kazembassy.org.my/kaz_phi.htm Embassy of Kazakhstan in Malaysia website] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131111164841/http://www.kazembassy.org.my/kaz_phi.htm |date=2013-11-11 }}. Kazembassy.org.my. Retrieved 28 July 2013.</ref>{{failed verification|date=April 2020}}|region31={{flagcountry|Kazakhstan}}|region30={{flagcountry|Switzerland}}|pop26={{small|13,976 (2013)}}<ref name="CFO2013" />|pop29={{small|12,254 (2011)}}<ref>{{cite news|url=http://kalatas.com.au/2011/08/30/president-aquino-to-meet-filipino-community-in-beijing/|title=President Aquino to meet Filipino community in Beijing|work=Ang Kalatas-Australia|date=30 August 2011|access-date=28 Abril 2020|archive-date=25 Mayo 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525082905/http://kalatas.com.au/2011/08/30/president-aquino-to-meet-filipino-community-in-beijing/|url-status=dead}}</ref>|region29={{flagcountry|China}}|pop28={{small|12,262 (2014)}}<ref>{{cite web| url=http://www.ssb.no/emner/02/01/10/innvbef/tab-2009-04-30-08.html | title=8 Folkemengde, etter norsk / utenlandsk statsborgerskap og landbakgrunn 1. januar 2009 |publisher=Statistisk sentralbyra (Statistics Norway) |accessdate=3 February 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090515130013/http://www.ssb.no/emner/02/01/10/innvbef/tab-2009-04-30-08.html |archivedate=2009-05-15}}</ref>{{fv|date=April 2020}}|region28={{flagcountry|Norway}}|pop27={{small|13,000 (2012)}}<ref>{{cite web|url=http://www.abs-cbnnews.com/global-filipino/02/29/12/pinoys-sweden-protest-impending-embassy-closure|title=pinoys-sweden-protest-impending-embassy-closure|publisher=ABS-CBNnews.com|date=March 1, 2012|access-date=Abril 28, 2020|archive-date=Septiyembre 14, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150914190835/http://www.abs-cbnnews.com/global-filipino/02/29/12/pinoys-sweden-protest-impending-embassy-closure|url-status=dead}}</ref>|region27={{flagcountry|Sweden}}|region18={{flagcountry|Israel}}|region17={{flagcountry|New Zealand}}|population='''11&ndash;12 milyon''' (2019)<ref>{{Cite web|url=https://www.asiatimes.com/2019/09/article/dutertes-golden-age-comes-into-clearer-view/|title=Asia Times &#124; Duterte’s ‘golden age’ comes into clearer view &#124; Article|first=Asia|last=Times|website=Asia Times|date=September 2, 2019}}</ref><ref name="auto2">{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-10/15/c_138473763.htm|title=Remittances from Filipinos abroad reach 2.9 bln USD in August 2019 - Xinhua &#124; English.news.cn|website=www.xinhuanet.com|access-date=2020-04-28|archive-date=2019-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015175432/http://www.xinhuanet.com/english/2019-10/15/c_138473763.htm|url-status=dead}}</ref><br> <small>ang mga bilang sa ibaba ay mula sa mga iba't ibang taon, nakasipi ang sangguniang sumusuporta sa bawat isa.</small>|region8={{flagcountry|Qatar}}|region1={{flagcountry|United States of America}}|pop1={{small|2,843,071 (2019)}}<ref name=acs17>{{cite web|url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=united%20states&g=0100000US&hidePreview=false&tid=ACSDP5Y2018.DP05&vintage=2018&cid=DP05_0001E|title=ACS Demographic and Housing Estimates|date=December 2019|publisher=[[U.S. Census Bureau]] |access-date=20 March 2020}}-</ref>|region2={{flagcountry|Saudi Arabia}}|pop2={{small|938,490 (2015}}<ref>[https://dfa.gov.ph/distribution-of-filipinos-overseas Government source] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170427103043/http://www.dfa.gov.ph/distribution-of-filipinos-overseas |date=2017-04-27 }} June 2015</ref>|region3={{flagcountry|United Arab Emirates}}|pop3={{small|679,819 (2013)}}<ref>{{Cite web|url=http://www.positivelyfilipino.com/magazine/2013/7/know-your-diaspora-united-arab-emirates|title=Know Your Diaspora: United Arab Emirates|website=Positively Filipino &#124; Online Magazine for Filipinos in the Diaspora}}</ref>|region4={{flagcountry|Australia}}|pop4={{small|293,770 (2019)}}<ref>{{cite web |title=Australian Bureau of Statistics Estimated Resident Population by Country of Birth |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/subscriber.nsf/log?openagent&34120do005_201819.xls&3412.0&Data%20Cubes&B95CDCBDF3B53509CA25855700002DC2&0&2018-19&28.04.2020&Latest |website=Australian Bureau of Statistics |publisher=Australian Bureau of Statistics |accessdate=28 April 2020}}</ref>|region5={{flagcountry|Kuwait}}|pop5={{small|276,000 (2018)}}<ref>{{cite news |last=Michaelson |first=Ruth |date=23 July 2018 |title=Kuwaiti star faces backlash over Filipino worker comments |url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/23/who-will-refund-me-kuwaiti-star-ignites-row-over-filipinos-days-off |work=The Guardian |location=United Kingdom |access-date=12 February 2019 |quote=The Philippine president, Rodrigo Duterte, asked the estimated 276,000 Filipino workers in Kuwait to return home, appealing to “their sense of patriotism” and offering free flights for the 10,000 estimated to have overstayed their visas. }}</ref>|region6={{flagcountry|Japan}}|pop6={{small|251,934 (2017)}}<ref>{{Cite web|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2018/01/03/national/filipinos-nepalese-face-challenges-japan-even-communities-grow/|title=Filipinos and Nepalese face challenges in Japan even as their communities grow|first1=Tomohiro|last1=Osaki|first2=May|last2=Masangkay|date=January 3, 2018|via=Japan Times Online}}</ref>|region7={{flagcountry|Malaysia}}|pop7={{small|245,000 (2009)}}<ref>{{cite web|url=http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20090206-187868/No-foreign-workers-layoffs-in-Malaysia|title=No foreign workers' layoffs in Malaysia - INQUIRER.net, Philippine News for Filipinos|date=9 February 2009|access-date=28 Abril 2020|archive-date=9 Pebrero 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090209101514/http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20090206-187868/No-foreign-workers-layoffs-in-Malaysia|url-status=dead}}</ref>|pop8={{small|240,000 (2017)}}<ref>{{cite news |last=Rivera |first=Raynald C |date=17 October 2017 |title=Contribution of over 240,000 Filipinos in Qatar praised |url=https://www.thepeninsulaqatar.com/article/17/10/2017/Contribution-of-over-240,000-Filipinos-in-Qatar-praised |work=The Peninsula |location=Qatar |access-date=12 February 2019 |quote=Timbayan underlined the important contribution of more than 240,000 Filipinos in Qatar engaged in various sectors, being the fourth largest expatriate community in Qatar. }}</ref>|pop16={{small|50,264 (2007)}}<ref>[https://web.archive.org/web/20080601000000*/http://www.korea.net/korea/kor_loca.asp?code=L03 Filipinos in South Korea]. Korean Culture and Information Service (KOIS). (archived from [http://www.korea.net/korea/kor_loca.asp?code=L03 the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100105063058/http://www.korea.net/korea/kor_loca.asp?code=L03 |date=2010-01-05 }} on June 1, 2008)</ref>|region13={{flagcountry|Spain}}|region16={{flagcountry|South Korea}}|pop15={{small|77,933 (2011)}}<ref>{{cite news|url=http://www.philippinenews.com/latest-news/2442-filipino-workers-to-celebrate-independence-day-in-taiwan.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928000529/http://www.philippinenews.com/latest-news/2442-filipino-workers-to-celebrate-independence-day-in-taiwan.html|url-status=dead|archive-date=September 28, 2011|title=Filipino workers to celebrate Independence Day in Taiwan|date=June 10, 2011|newspaper=Philippine News}}</ref>|region15={{flagcountry|Taiwan}}|pop14={{small|144,000 (2017)}}<ref>{{cite report |author=Ann Blake |date=June 2018 |title=Table 1.3: Overseas-born population in the United Kingdom, excluding some residents in communal establishments, by sex, by country of birth1,2,3 |url=https://www.ons.gov.uk/file?uri=/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/internationalmigration/datasets/populationoftheunitedkingdombycountryofbirthandnationality/july2017tojune2018/populationbycountryofbirthandnationalityjul17tojun18.xls |publisher=Office for National Statistics |page=Population of the UK by country of birth and nationality |docket= |access-date=12 February 2019 |quote=16 Philippines 144 +/- 18 thousands}}</ref>{{fv|date=April 2020}}|region14={{flagcountry|United Kingdom}}|pop13={{small|~150,000 (2015)}}<ref name=BusinessMirror>{{cite news|url=https://businessmirror.com.ph/2015/12/20/spaniards-have-high-regard-for-filipinos-living-in-their-country/|title=Spaniards have high regard for Filipinos living in their country|date=December 20, 2015|newspaper=Business Mirror}}</ref>|pop12={{small|165,783 (2014)}}<ref name=istat>{{cite web|url=http://www.istat.it/it/archivio/129854 |title=I cittadini non comunitari regolarmente soggiornanti |date=31 December 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141113203531/http://www.istat.it/it/archivio/129854 |archivedate=13 November 2014 |df=dmy }}</ref>|region9={{flagcountry|Singapore}}|region12={{flagcountry|Italy}}|pop11={{small|186,869 (2016)}}<ref name=hongkong2016>[http://www.bycensus2016.gov.hk/en/bc-mt.html A122: Population by Nationality, Year and Duration of Residence in Hong Kong] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171120115053/http://www.bycensus2016.gov.hk/en/bc-mt.html |date=2017-11-20 }} Hong Kong Bureau of Statistics. Retrieved April 3, 2020.</ref>|region11={{flagcountry|Hong Kong}}|pop10={{small|188,805 (2017)}}<ref>{{Cite web|url=https://www.statcan.gc.ca/pub/11-627-m/11-627-m2017028-eng.htm|title=Immigrant population in Canada, 2016 Census of Population|publisher=[[Statistics Canada]]|date=2017-10-25|accessdate=2020-04-02}}</ref>|region10={{flagcountry|Canada}}|pop9={{small|203,243 (2013)}}<ref name="CFO2013">{{cite web|url=http://www.cfo.gov.ph/images/stories/pdf/StockEstimate2013.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190623000052/https://cfo.gov.ph/images/stories/pdf/StockEstimate2013.pdf|archivedate=June 23, 2019|title=Stock Estimate of Filipinos Overseas As of December 2013|publisher=Philippine Overseas Employment Administration}}</ref>|related_groups=}} Ang isang '''Pilipino sa Ibayong Dagat''' ({{Lang-en|Overseas Filipino}}) ay isang tao na may pinagmulang [[Mga Pilipino|Pilipino]] na nakatira sa labas ng [[Pilipinas]]. Ikinakapit ang terminong ito sa lahat ng mga Pilipino na nasa ibang bansa nang walang takda bilang mga mamamayan o permanenteng naninirahan ng ibang bansa at sa mga mamamayang Pilipino na nasa ibang bansa sa panahong limitado at nakatakda, tulad ng may kontrata sa trabaho o bilang mga mag-aaral. Maaari rin itong tumukoy sa taong may lahing Pilipino. Pagsapit ng 2019, mayroong higit sa 12 milyong Pilipino sa ibayong-dagat.<ref name="auto2" /> == Populasyon == Noong 2013, tinaya ng [[Commission on Filipinos Overseas|Komisyon sa mga Pilipinong nasa Ibayong Dagat]] (CFO) na nakatira o nagtatrabaho ang halos 10.2 milyong tao na may lahing Pilipino sa ibayong dagat.<ref name="CFO2013" /> Ang bilang na ito ay bumubuo sa halos 11 bahagdan ng kabuuang [[Demograpiya ng Pilipinas|populasyon ng Pilipinas]].<ref>{{Cite book|title=The Unlucky Country: The Republic of the Philippines in the 21St Century|last=McKenzie|first=Duncan Alexander|publisher=Balboa Press|year=2012|isbn=9781452503363|location=Bloomington, IN|pages=138}}</ref> Isa ito sa mga pinakamalaking populasyon ng [[diaspora]], na umaabot nang higit sa 100 bansa.<ref>{{cite book|author1=David K. Yoo|author2=Eiichiro Azuma|title=The Oxford Handbook of Asian American History|url=https://books.google.com/books?id=pg4HCwAAQBAJ&pg=PA402|date=4 January 2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-986047-0|page=402}}</ref> Wari bang ang mga manggagawang Pilipino sa ibayong-dagat (mga OFW) ay bata at balanse ayon sa kasarian. Ayon sa isang surbey na isinagawa noong 2011, ipinapahiwatig ng mga demograpiko kung paano bumubuo ang pangkat ng edad 24-29 sa 24 bahagdan ng kabuuan at sinusundan ng pangkat ng edad 30-34 (23 bahagdan) nagtatrabaho sa ibayong dagat.<ref name=":0">{{Cite book|title=Philippines: Selected Issues|last=IMF|publisher=International Monetary Fund Publication Services|year=2013|isbn=9781484374061|location=Washington, D.C.|pages=17}}</ref> Nananagot ang mga lalaking OFW para sa 52 bahagdan ng kabuuang populasyon ng mga OFW. Karaniwang mas bata ang mas maliit nang kaunti sa bahagdan ng mga babaeng manggagawa sa ibayong dagat kumpara sa kanilang katapat na lalaki.<ref name=":0" /> Nananagot ang mga manggagawa sa produksyon at serbisyo para sa higit sa 80 bahagdan ng pag-alis ng mga manggagawa pagsapit ng 2010 at tuloy-tuloy na tumataas ang bilang na ito, kasama ng kalakaran para sa mga propesyonal na manggagawa, marami rito ay mga [[Narsing|nars]] at [[Inhenyeriya|inhinyero]].<ref name=":0" /> Ang mga [[Filipino seamen|Pilipinong mandaragat]], mga manggagawang Pilipino sa ibayong dagat sa industriyang pandagat, ay may malaking epekto sa pandaigdigang ekonomiya, na bumubuo sa sangkalima hanggang sangkapat ng mga tripulante ng [[Merchant marine|bapor na pangkalakal]], na may pananagutan para sa paggalaw ng karamihan ng mga kalakal sa pandaigdigang ekonomiya.<ref name="Dec2018NGM">{{cite magazine|last=Almendral|first=Aurora|last2=Reyes Morales|first2=Hannah|date=December 2018|title=Why 10 million Filipinos endure hardship abroad as overseas workers|url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/2018/12/filipino-workers-return-from-overseas-philippines-celebrates/|magazine=National Geographic|location=United States|access-date=2 March 2019|archive-date=11 Disyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181211091254/https://www.nationalgeographic.com/magazine/2018/12/filipino-workers-return-from-overseas-philippines-celebrates/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=Unsung Filipino seafarers power the global economy|url=https://www.economist.com/asia/2019/02/16/unsung-filipino-seafarers-power-the-global-economy|work=The Economist|location=|date=16 February 2019|access-date=2 March 2019}}<br />{{cite book|author=Kale Bantigue Fajardo|title=Filipino Crosscurrents: Oceanographies of Seafaring, Masculinities, and Globalization|url=https://books.google.com/books?id=AFfpH6rJYEIC|publisher=University of Minnesota Press|isbn=978-1-4529-3283-5}}<br />{{cite book|author=Leon Fink|title=Sweatshops at Sea: Merchant Seamen in the World's First Globalized Industry, from 1812 to the Present|url=https://books.google.com/books?id=QDsd812PbqcC&pg=PA186|year=2011|publisher=Univ of North Carolina Press|isbn=978-0-8078-3450-3|page=186}}</ref> Patuloy at unti-unting tumataas ang populasyon ng mga OFW sa paglipas ng panahon at waring bahagyang dahil sa paghihikayat ng pamahalaan sa pag-aalis ng mga manggagawang kontraktwal gaya ng makikita sa mga pahayag sa patakaran, kampanya ng midya, at mga iba pang inisyatibo.<ref>{{Cite book|title=Globalization and International Political Economy: The Politics of Alternative Futures|last=Rupert|first=Mark|last2=Solomon|first2=Scott|publisher=Rowman & Littlefield|year=2006|isbn=978-0742529434|location=Lanham|pages=[https://archive.org/details/globalizationint00rupe/page/88 88]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe/page/88}}</ref> Halimbawa, inilalarawan nila ang mga OFW bilang ng mga bayani ng bansa, na naghihikayat sa mga mamamayan na ipagmauri ang mga manggagawang ito. ==Epekto sa ekonomiya== Noong 2012, inasahan ng [[Bangko Sentral ng Pilipinas]] (BSP), na lalaki ang mga opisyal na [[padala]] na dumaraan sa mga bangko at ahente ng 5% sa 2011 patungo sa US$21 bilyon, ngunit ang mga opisyal na padala ay bahagi lamang ng lahat ng mga padala.<ref name=InqIllegal>{{cite news|last=Remo|first=Michelle V.|title=Stop illegal remittance agents, BSP urged: Informal forex channels a problem in the region|url=http://business.inquirer.net/93066/stop-illegal-remittance-agents-bsp-urged|newspaper=Philippine Daily Inquirer|date=14 November 2012}}</ref> Noong 2018, tumaas lalo ang mga padala patungo sa $31 bilyon, na naging halos 10% ng GDP ng Pilipinas.<ref name=Dec2018NGM /> Tinataya na ang mga padala na dumaan sa mga di-opisyal, kabilang ang mga ilegal, na lagusan ay 40% mas mataas kasya sa opisyal na bilang ng BSP.<ref name=InqIllegal /> Noong 2011, US$20.117 bilyon ang mga padala.<ref name=Star2012growth>{{cite news|last=Magtulis|first=Prinz|title=Remittance growth poised to meet full-year forecast - BSP|url=http://www.philstar.com/business/2012/11/15/867048/remittance-growth-poised-meet-full-year-forecast-bsp|newspaper=The Philippine Star|date=15 November 2012}}</ref> Noong 2012, nanggaling ang halos 80% ng mga padala mula sa 7 bansa—Estados Unidos, Canada, the Nagkakaisang Kaharian, Nagkakaisang Arabong Emirato, Saudi Arabia, Singgapura, at Hapon.<ref name=Star2012growth /> Noong 2019, nagpabalik ang mga Pilipino sa Ibayong Dagat ng $32.2 bilyon sa Pilipinas. <ref>{{Cite web|url=https://business.inquirer.net/265151/2018-remittances-hit-all-time-high|title=2018 remittances hit all-time high|first=Daxim L.|last=Lucas|website=business.inquirer.net}}</ref> ==Mga isyu== === Mga kondisyon sa pagtatrabaho === Mahalaga ang mga kondisyon sa pagtatrabaho sa ibayong dagat sa mga indibidwal na manggagawa at ang kani-kanilang pamilya pati na rin para sa nagpapadalang bansa at ang kanyang paglagong ekonomiko at kapakanan. Kabilang sa mga mahirap na kondisyon sa pagtatrabaho para sa mga [[Mga Pilipino|Pilipinong]] inupahan sa ibayong dagat ang mahahabang oras, mabababang sahod at kakaunting pagkatataon para bisitahin ang kani-kanilang pamilya.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Acedera|first=Kristel Anne|last2=Yeoh|first2=Brenda SA|date=2018-09-13|title='Making time': Long-distance marriages and the temporalities of the transnational family|journal=Current Sociology|volume=67|issue=2|pages=250–272|doi=10.1177/0011392118792927|issn=0011-3921|pmc=6402049}}</ref><ref name=":3">{{Cite journal|last=Dalgas|first=Karina Märcher|date=2016-06-02|title=The mealtimes that bind? Filipina au pairs in Danish families|journal=Gender, Place & Culture|volume=23|issue=6|pages=834–849|doi=10.1080/0966369X.2015.1073696|issn=0966-369X}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal|last=Lindio-McGovern|first=Ligaya|date=June 2004|title=Alienation and labor export in the context of globalization: Filipino migrant domestic workers in Taiwan and Hong Kong|url=https://archive.org/details/sim_critical-asian-studies_2004-06_36_2/page/217|journal=Critical Asian Studies|volume=36|issue=2|pages=217–238|doi=10.1080/14672710410001676043|issn=1467-2715}}</ref> Iminumungkahi ng ebidensya na hinaharap ng mga kababaihan ang emosyonal na kaigtingan ng pagkahiwalay sa pamilya sa pamamagitan ng isa sa mga dalawang paraan: una, sa mga sitwasyon ng pangangalaga sa tahanan, hinahalinhan nila ang kanilang mga anak ng mga anak ng pamilyang kumupkop sa ibinibigay nilang pag-ibig at pagmamahal, at ikalawa, aktibo nilang iinisip ang benepisyo na maidudulot ng kanilang kita sa kinabukasan ng kanilang mga bata.<ref name=":4" /> Malimit na napapaharap ang mga kababaihan sa mga kalugihan sa kanilang mga kondisyon sa pagtatrabaho dahil waring nagtatrabaho sila pangangalaga sa nakatatanda/bata at pantahanan.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Basa|first=Charito|last2=Harcourt|first2=Wendy|last3=Zarro|first3=Angela|date=2011-03-01|title=Remittances and transnational families in Italy and The Philippines: breaking the global care chain|journal=Gender & Development|volume=19|issue=1|pages=11–22|doi=10.1080/13552074.2011.554196|issn=1355-2074}}</ref> Itinuturing ang mga okupasyong ito bilang di-bihasa at nangangailangan ng kakaunting edukasyon at pagsasanay, at sa gayon napapaharap palagi sa mga di-magagandang kondisyon ng pagtatrabaho.<ref name=":1" /> Mas malamang na magbigay ang mga kababaihang napapaharap sa mga makatarungang kondisyon sa pagtatrabaho ng sapat na nutrisyon, mas magandang edukasyon at hustong kalusugan sa kanilang mga bata. May malakas na ugnayan sa pagitan ng [[women's rights|karapatan ng mga kababaihan]] at ang kabuuang kapakanan ng mga kabataan. Samakatwid, isang sentral na katanungan upang itaguyod ang mga karapatan ng mga kababaihan upang itaguyod ang mga kakayahan ng mga kabataan.<ref name="A call for equality">UN (2007). " A call for equality.". The state of the worlds children. pp. 1–15. Retrieved 2014-05-18</ref><ref>{{cite web|url=http://escholarship.org/uc/item/0s04g29f#page-18 |title=Gender and Migration: An Integrative Approach eScholarship&#93; |publisher=Escholarship.org |date= |accessdate=2014-07-09}}</ref> Ayon sa isang ipinahayag noong 2009 ni John Leonard Monterona, ang koordineytor sa Gitnang Silangang ng Migrante, isang organisasyon ng mga OFW na nakabase sa [[Maynila]], sa bawat taon, ang di-mabilang na [[Filipinos in Saudi Arabia|Pilipino sa Saudi Arabia]] ay naging "biktima ng mga [[pang-aabusong seksuwal]], [[maltreatment|pagmamaltrato]], di-bayad na sahod, at iba pang pagsamsam sa mga manggagawa".<ref>{{cite news|url=http://qa.filipinoexpats.com/node/940 |title=OFW rights violation worsens under the Arroyo administration |last=Leonard |first=John |date=2008-07-03 |publisher=Filipino OFWs Qatar |accessdate=2009-01-25 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090107061353/http://qa.filipinoexpats.com/node/940 |archivedate=2009-01-07 }}</ref>{{update inline|date=April 2017}} ====Patakaran sa pamahalaan==== Ayon sa kasaysayan, nakatuon ang [[Philippine Labor Migration Policy|Patakaran sa Paglilipat ng Paggawa ng Pilipinas]] sa pagtatanggal ng mga harang para sa mga [[migrant worker|manggagawa sa ibayong dagat]] upang madaragdagan ang [[accessibility|aksesibilidad]] para sa empleo sa labas ng bansa. Nag-iiba ang mga kondisyon sa pagtatrabaho sa mga [[Mga Pilipino|Pilipinong]] inupahan sa ibayong dagat, at nakasalalay ito kung kinikilala at ipinapatupad ng bansang kumupkop ang mga [[International labor standards|pandaigdigang pamantayan sa paggawa]]. Itinatakda ang mga pamantayan ng [[Pandaigdigang Organisasyon sa Paggawa|ILO]], na isang ahensya ng [[Mga Nagkakaisang Bansa|UN]] kung saan nakiiisa ang 185 ng 193 miyembro ng [[Mga Nagkakaisang Bansa|UN]]. Nag-iiba rin ang mga pamantayan sa paggawa ayon sa mga regulasyon at pagpapatupad ng mga bansang kumupkop. Ang isa sa mga pangunahing dahilan para sa mga malalaking pagkakaiba sa pamantayan sa paggawa ay dahil sa katotohanan na nakakapagrehistro lamang ang [[ILO]] ng mga reklamo at hindi magpataw ng mga parusa sa mga pamahalaan. Waring nag-iiba ang mga patakaran sa emigrasyon sa mga bansa depende kung nangingibawbaw ang mga kalalakihan o kababaihan sa partikular na okupasyon. Ang mga okupasyong pinangingibabawan ng kalalakihan ay waring inuudyukan ng mga insentibong ekonomiko habang ang mga patakaran sa emigrasyon na nakatuktok sa kababaihan ay waring inuudyukan ng mga pinahahalagahan, kumakapit sa mga kinaugaliang papel sa pamilya na pinapaboran ang trabahong suwelduhan ng mga kalalakihan. Dahil karaniwang nakikita ang mga kababaihan bilang mga simbolo ng pambansang dangal at dignidad, waring mas mapagprotekta ang mga patakaran ng mga gobyerno sa mga sektor na pinangingibabawan ng mga kababaihan. == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Pilipinong diaspora]] 8feldimt7qqrij89m2afox92wnxt6py Little Monsters 0 300070 2227794 1912837 2026-09-22T22:00:35Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227794 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Disyembre 2021}} {{Refimprove|date=Agosto 2020}} {{Infobox film | name = Little Monsters | image = | caption = | director = Abe Forsythe | producer = {{Plainlist| * Jodi Matterson * Bruna Papandrea * Steve Hutensky * Keith Calder * Jessica Calder }} | writer = Abe Forsythe | starring = {{Plainlist| * Lupita Nyong'o * Alexander England * Kat Stewart * Diesel La Torraca * Josh Gad }} | music = Piers Burbrook de Vere | cinematography = Lachlan Milne | editing = {{Plainlist| * Drew Thompson * Jim May }} | studio = {{Plainlist| * Screen Australia * Protagonist Pictures * Made Up Stories * Snoot Entertainment * Neon }} | distributor = {{Plainlist| * Hulu {{small|(United States)}} * Altitude Film {{small|(United Kingdom)}} * Universal Pictures {{small|(Australia)}}<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://biff.com.au/event/little-monsters/ |access-date=2020-08-09 |archive-date=2020-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807175849/https://biff.com.au/event/little-monsters/ |url-status=dead }}</ref> }} | released = {{Film date|2019|1|27|[[2019 Sundance Film Festival|Sundance]]|2019|10|8|United States|2019|10|31|Australia|2019|11|15|United Kingdom}} | runtime = 94 minutes<ref>{{cite web |url=https://bbfc.co.uk/releases/little-monsters-film |title=LITTLE MONSTERS |work=[[British Board of Film Classification]] |accessdate=October 12, 2019 |archive-date=Oktubre 13, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191013030627/https://bbfc.co.uk/releases/little-monsters-film |url-status=dead}}</ref> | country = {{Plainlist| * [[Australia]] {{flagicon|Australia}} * [[United States]] {{flagicon|United States}} * [[United Kingdom]] {{flagicon|United Kingdom}} }} | language = [[Wikang Ingles|Ingles]] | budget = | gross = }} Ang '''''Little Monsters''''' ay isang pelikula ng Screen Australia, Protagonist Pictures, Made Up Stories na pinalabas noong 27 Enero 2019 (Sundance), October 8, 2019 ([[Estados Unidos]]), October 31, 2019 ([[Awstralya]]), November 15, 2019 ([[United Kingdom]]) na pinagbibidahan nina Lupita Nyong'o, Alexander England, Kat Stewart, Diesel La Torraca, Josh Gad ==Talababa== * {{IMDb title|tt7390588}} {{usbong}} [[Kategorya:Mga pelikula ng 2019]] [[Kategorya:Mga pelikula mula sa Australia]] [[Kategorya:Mga pelikulang sombi mula sa Australia]] {{stub|Pelikula}} jjrbut0wdskxxripvbdzkn5mjnsf52i Public Service Broadcasting 0 300333 2228092 2199946 2026-09-23T11:45:30Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228092 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist|name=Public Service Broadcasting|image=Public Service Broadcasting at the National Space Centre (1).jpg|image_size=|landscape=yes|alt=|caption=Ang Public Service Broadcasting na gumaganap sa kanilang ''The Race for Space Tour'' noong 2015.|background=group_or_band|alias=|origin=[[Londres|London]], England|genre=[[Alternative rock|Alternative]],<ref>{{cite web |url=https://itunes.apple.com/gb/artist/public-service-broadcasting/id506317847 |title=Public Service Broadcasting |website=iTunes |accessdate=8 July 2014}}</ref> [[art rock]], [[indie rock]], [[electronica]], [[dance-punk]], [[krautrock]]<ref>{{cite web |url=http://rateyourmusic.com/artist/public_service_broadcasting |title=Public Service Broadcasting discography |website=RateYourMusic |accessdate=28 October 2018}}</ref>|years_active=2009–kasalukuyan|label=Test Card Recordings, Believe Recordings, [[PIAS Recordings]]|associated_acts=|website={{URL|publicservicebroadcasting.net/}}|current_members={{Plainlist}} * J. Willgoose Esq. * Wrigglesworth * JF Abraham {{Endplainlist}}|past_members=}} Ang '''Public Service Broadcasting''' ay isang grupong musikal na binubuo ng [[Londres|London]] na binubuo ng J. Willgoose, Esq. sa gitara, [[Bandyo|banjo]], iba pang mga [[Instrumentong may bagting|stringed na instrumento]], [[Sampling (musika)|sampling]] at [[Elektronikong instrumento|electronic na mga instrumento sa musika]], Wrigglesworth sa mga drums, piano at [[Elektronikong instrumento|electronic na mga instrumento sa musika]], at JF Abraham sa flugelhorn, bass guitar, drums at iba't ibang mga instrumento kasama ang isang [[vibraslap]].<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/music/2012/dec/12/new-band-public-service-broadcasting|title=New band of the week: Public Service Broadcasting|date=12 December 2012|newspaper=The Guardian|last=Lester|first=Paul}}</ref> Ang banda ay naglibot sa pandaigdigan at noong 2015 ay inanunsyo bilang nominado sa kategorya ng pambihirang tagumpay sa Vanguard ng ikaapat na taunang taunang Progressive Music Awards, na itinanghal ng magazine na ''Prog'',<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/pink-floyd-kate-bush-public-service-broadcasting-all-nominated-for-progressive-music-awards-2015-10345397.html|title=Pink Floyd, Kate Bush, Public Service Broadcasting all nominated for Progressive Music Awards 2015|newspaper=The Independent|first=Adam|last=Sherwin|date=25 June 2015|accessdate=5 July 2015}}</ref> na kanilang napanalunan.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-34139425|title=Singer Steven Wilson crowned prog rock king|website=[[BBC News]]|date=4 September 2015|accessdate=8 September 2015}}</ref> == Discography == === Mga album sa studio === * ''[[Inform-Educate-Entertain]]'' (2013) * ''[[The Race for Space]]'' (2015) * ''[[Every Valley]]'' (2017)<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/radio1/chart/albums|title=The Official UK Top 40 Albums Chart|website=[[BBC Radio 1]]|accessdate=28 October 2018}} {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Mga remix albums === * ''The Race for Space / Remixes'' (17 Hunyo 2016)<ref>{{cite web|url=http://publicservicebroadcasting.net/trfs-remixes/|title=The Race For Space / Remixes|website=Public Service Broadcasting|date=3 May 2016|accessdate=21 June 2016|archive-date=21 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160621135143/http://publicservicebroadcasting.net/trfs-remixes/|url-status=dead}}</ref> === Mga live albums === * ''Live at Brixton'' (2016)<ref>{{cite web|url=http://publicservicebroadcasting.net/psb-live-at-brixton-2x-lpcd-dvd-release-2/|title=PSB Live at Brixton – 2x LP/CD + DVD Release!|website=Public Service Broadcasting|date=4 October 2016|accessdate=6 December 2016|archive-date=13 Disyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161213040821/http://publicservicebroadcasting.net/psb-live-at-brixton-2x-lpcd-dvd-release-2/|url-status=dead}}</ref> === EPs === * ''EP One'' — 7 August 2010.<ref>{{cite web|website=MusicBrainz|url=http://musicbrainz.org/release-group/d2f444df-9e5f-40d2-8f8f-004e0f8884a4|title=EP One|accessdate=19 May 2012}}</ref> * ''[[The War Room]]'' – 28 May 2012<ref>{{cite web|website=Spindle Magazine|url=http://spindlemagazine.com/2012/05/review-public-service-broadcasting-war-room-ep/|title=Review: Public Service Broadcasting – The War Room EP|date=5 May 2012|accessdate=19 May 2012|archive-date=12 Mayo 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512153823/http://spindlemagazine.com/2012/05/review-public-service-broadcasting-war-room-ep/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|website=MusicBrainz|url=http://musicbrainz.org/release/2be0c0c8-495e-42b5-af59-4ce9f294db4c|title=The War Room|accessdate=19 May 2012}}</ref><ref>{{cite web|website=Artrocker|url=http://www.artrocker.tv/singles/article/singles-for-the-week-starting-28-may|title=Public Service Broadcasting are going to W*A*R!|accessdate=5 June 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123155107/http://www.artrocker.tv/singles/article/singles-for-the-week-starting-28-may|archivedate=23 November 2012|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|website=BBC 6 Music|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b01jl5b5|title=Radcliffe and Maconie: Today Mark's joined by J. Willgoose Esq from the very appropriately named band Public Service Broadcasting|accessdate=5 June 2012}}</ref> * ''Signal 30'' – 15 April 2013 * ''White Star Liner'' - 26 Oct 2018 == Mga Sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * {{Official website|http://publicservicebroadcasting.net/}} * [https://www.bbc.co.uk/music/artists/93834e82-3a0b-4ec2-a2e4-6eca0a497e6d Public Service Broadcasting on BBC Music] * [http://musicbrainz.org/artist/93834e82-3a0b-4ec2-a2e4-6eca0a497e6d Public Service Broadcasting on MusicBrainz] [[Kategorya:Mga banda mula sa Inglatera]] hd3pvahm2vdrlcm9lyobuzkrr6r8vtx Talaan ng mga munisipalidad ng Lalawigan ng Ancona 0 301938 2227882 2225991 2026-09-23T01:48:38Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2227882 wikitext text/x-wiki Ang sumusunod ay talaan ng mga [[comune]] ng Lalawigan ng [[Lalawigan ng Ancona|Ancona]], [[Marche]], sa [[Italya]]. {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q747074 . ?item wdt:P131 wd:Q16114 . } |columns=P635:ISTAT,label/it:Comune,P2046:Lawak,P1082:Populasyon |section= |min_section= |sort=P635 |links=text |thumb= |autolist= |references=all |summary=itemnumber }} {| class='wikitable sortable' ! ISTAT ! Comune ! Lawak ! Populasyon |- | 042001 | Agugliano | 21.89 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4799<ref name="ref_204c1ab4d1a0f46b14b968d13f576127fa86a9e41d1d0ba263037aad950e7ebb">http://demo.istat.it/pop2018/index3.html</ref> |- | 042002 | Ancona | 124.84 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 98356<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042003 | Arcevia | 128.33 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4231<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042004 | Barbara | 11.04 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1271<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042005 | Belvedere Ostrense | 29.45 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2093<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042006 | Camerano | 20 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 7084<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042007 | Camerata Picena | 11.89 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2486<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042008 | Castelbellino | 6.05 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4919<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042010 | Castelfidardo | 33.39 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 18419<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042011 | Castelleone di Suasa | 15.92 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1542<ref name="ref_bec4adcf2cd30585ec09316adfc23e7d8417379dd3598c38143d1f74b8522776">https://demo.istat.it/app/?i=POS&l=it</ref> |- | 042012 | Castelplanio | 15.32 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3531<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042013 | Cerreto d'Esi | 16.91 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3374<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042014 | Chiaravalle | 17.6 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 14289<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042015 | Corinaldo | 49.28 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4767<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042016 | Cupramontana | 27.4 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4364<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042017 | Fabriano | 272.08 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 28918<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042018 | Falconara Marittima | 25.82 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 25530<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042019 | Filottrano | 71.2 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 8917<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042020 | Genga | 73.16 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1682<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042021 | Jesi | 108.9 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 39137<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042022 | Loreto | 17.9 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 12899<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042023 | Maiolati Spontini | 21.49 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 5986<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042024 | Mergo | 7.28 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 996<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042025 | Monsano | 14.66 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3289<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042026 | Montecarotto | 24.39 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1836<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042027 | Montemarciano | 22.31 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 9762<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042029 | Monte Roberto | 13.51 km²<br/>13.57 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3027<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042030 | Monte San Vito | 21.81 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 6704<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042031 | Morro d'Alba | 19.46 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1798<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042032 | Numana | 10.94 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3741<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042033 | Offagna | 10.63 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2047<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042034 | Osimo | 106.74 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 34687<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042035 | Ostra | 47.25 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 6282<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042036 | Ostra Vetere | 30.02 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3110<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042037 | Poggio San Marcello | 13.36 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 672<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042038 | Polverigi | 24.98 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4582<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042040 | Rosora | 9.41 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1818<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042041 | San Marcello | 25.78 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1996<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042042 | San Paolo di Jesi | 10.11 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 894<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042043 | Santa Maria Nuova | 18.29 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3942<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042044 | Sassoferrato | 137.23 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 6841<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042045 | Senigallia | 117.77 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 43863<ref name="ref_aa8afab87dbbab39c6dd94127b193dec575be4ca25f33708513d65a8dc0489b5">https://demo.istat.it/app/?i=P02&l=it</ref> |- | 042046 | Serra de' Conti | 24.54 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3559<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042047 | Serra San Quirico | 49.33 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2540<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042048 | Sirolo | 16.68 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4097<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042049 | Staffolo | 27.5 km²<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2087<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042050 | Trecastelli | 38.66 km² | 7500<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |} ---- &sum; 47 items. {{Wikidata list end}} == Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Italya|Ancona]] lshnhxa7vhxfs9v1p5ek7ou4g91n0mj Panahon ng bagyo sa Pilipinas 0 303340 2227677 2226434 2026-09-22T13:00:21Z Ivan P. Clarin 84769 /* Mga pangalan sa pagitan ng 2014 at 2026 */ 2227677 wikitext text/x-wiki {{Main|Bagyo sa Pilipinas}} Ang '''Panahon ng bagyo sa Pilipinas''' ay isang dekadang napapanahon sa loob ng [[Pilipinas]] at [[Philippine Area of Responsibility]], taong 2000 ay nagpulungan at nag paligsahan ang [[PAGASA]] sa bawat ipapangalan sa mga [[bagyo]]ng dadaan at papasok sa Pilipinas sa natatakdang panahon, ito ay binigyang daan upang malaman ang lawak ng pinsala, fatality at nawalang gross sa mga lugar na dinaanan ng bagyo, Ito ay nakahanay sa alpabetikong "A" hanggang "Z" maliban sa letrang "X" na hindi na binigyang pansin. Ang bawat bagyo ay binigyan rin ng bawat kategorya. At dinagdagan ng Auxiliary names at list.<ref>{{Cite web |url=http://www.travel-philippines.com/general-info/weather.htm |title=Archive copy |access-date=2021-01-30 |archive-date=2021-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210916183817/https://travel-philippines.com/general-info/weather.htm |url-status=dead }}</ref><ref>hypotheticalhurricanes.fandom.com/wiki/2021_Hypothetical_Pacific_Typhoon_Season_(KenMC)</ref><ref>https://www.transcontinentaltimes.com/an-active-typhoon-season-expected-in-the-philippines.html</ref> ==Daantaon dekada 2000s== {{Warning|'''[[Bagyo]]'''}} {{See|Pagpapangalan sa bagyo}} '''{{Color box|lightyellow|border=darkgray}}''' '''Mga Rinetirong pangalan''' <br>Milyon milyon ang mga nasisirang Imprastraktura, Mga pang kabuhayan ang mga nasira nang mga nagdaang bagyo taon-taon, tinatayang aabot sa bilyon bilyon ang napinsala. Kaya't gumawa nang listahan nang mga retiradong bagyo rito sa Pilipinas.<ref>http://bagong.pagasa.dost.gov.ph/climate/tropical-cyclone-information</ref><ref>https://hypotheticalhurricanes.fandom.com/wiki/2020_Hypothetical_Pacific_Typhoon_Season_(KenMC)</ref> ===Mga pangalan sa pagitan ng 2001 at 2013=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! {{colour|yellow|2001}} !! {{colour|grey|2002}} !! {{colour|skyblue|2003}} !! {{colour|applegreen|2004}} !! {{colour|yellow|2005}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2006|2006]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2007|2007]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2008|2008]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2009|2009]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2010|2010]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2011|2011]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2012|2012]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013|2013]]}} |- | Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring |- | Barok || Basyang || Batibot || Butchoy || Bising || Basyang || Bebeng || Butchoy || Bising || Basyang || Bebeng || Butchoy || Bising |- | Crising || Caloy || Chedeng || Cosme || Crising || Caloy || Chedeng || [[Bagyong Cosme|Cosme]] || Crising || Caloy || Chedeng || Carina || Crising |- | Dante || Domeng || Dodong || Dindo || Dante || Domeng || [[Bagyong Dodong|Dodong]] || Dindo || Dante || Domeng || Dodong || Dindo || Dante |- | Emong || Ester || Egay || Enteng || Emong || Ester || [[Bagyong Egay|Egay]] || Enteng || [[Bagyong Emong (2009)|Emong]] || Ester || Egay || Enteng || Emong |- | Feria || Florita || Falcon || Frank || Feria || Florita || Falcon || [[Bagyong Frank|Frank]] || Fabian || Florita || Falcon || Ferdie || Fabian |- | Gorio || Glenda || Goring || Gener || Gorio || Glenda || Goring || Gener || Gorio || Glenda || Goring || Gener || [[Bagyong Gorio (2013)|Gorio]] |- | Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning |- | Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang |- | Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina |- | Kiko || Kaka || Kabayan || Karen || Kiko || Katring || Kabayan || Karen || Kiko || Katring || Kabayan || Karen || Kiko |- | Labuyo || Lagalag || Lando || Lawin || Labuyo || Luis || Lando || Lawin || Labuyo || {{grey|Luis}} || Lando || Lawin || [[Bagyong Labuyo|Labuyo]] |- | Maring || Milenyo || Manang || Marce || Maring || [[Bagyong Milenyo|Milenyo]] || Mina || Marce || Maring || {{grey|Mario}} || Mina || Marce || Maring |- | Nanang || {{grey|Neneng}} || Niña || Nina || Nando || Neneng || Nonoy || Nina || Nando || {{grey|Neneng}} || Nonoy || Nina || Nando |- | Ondoy || {{grey|Ompong}} || Onyok || Ofel || Ondoy || Ompong || {{grey|Onyok}} || Ofel || [[Bagyong Ondoy|Ondoy]] || {{grey|Ompong}} || Onyok || Ofel || [[Bagyong Odette (2013)|Odette]] |- | Pabling || {{grey|Paloma}} || Pogi || Pablo || Pepeng || Paeng || {{grey|Pedring}} || Pablo || [[Bagyong Pepeng|Pepeng]] || {{grey|Paeng}} || [[Bagyong Pedring|Pedring]] || [[Bagyong Pablo|Pablo]] || Paolo |- | Quedan || {{grey|Quardo}} || Quiel || Quinta || Quedan || Queenie || {{grey|Quiel}} || Quinta || Quedan || {{grey|Queenie}} || [[Bagyong Quiel (2011)|Quiel]] || Quinta || [[Bagyong Quedan (2013)|Quedan]] |- | {{grey|Roleta}} || {{grey|Rapido}} || Roskas || [[Bagyong Rolly (2004)|Rolly]] || {{grey|Ramil}} || [[Bagyong Reming|Reming]] || {{grey|Ramon}} || Rolly || Ramil || {{grey|Ruby}} || Ramon || {{grey|Rolly}} || Ramil |- | {{grey|Sibak}} || {{grey|Sibasib}} || Sikat || Siony || {{grey|Santi}} || Seniang || {{grey|Sendong}} || Siony || Santi || {{grey|Seniang}} || [[Bagyong Sendong|Sendong]] || {{grey|Siony}} || [[Bagyong Santi|Santi]] |- | {{grey|Talahib}} || {{grey|Tagbanwa}} || Tisoy || Tonyo || {{grey|Tino}} || Tomas || {{grey|Tisoy}} || Tonyo || Tino || {{grey|Tomas}} || {{grey|Tisoy}} || {{grey|Tonyo}} || Tino |- | {{grey|Ubbeng}} || {{grey|Usman}} || Ursula || [[Bagyong Unding|Unding]] || {{grey|Undang}} || {{grey|Usman}} || {{grey|Ursula}} || Ulysses || Urduja || {{grey|Usman}} || {{grey|Ursula}} || {{grey|Ulysses}} || [[Bagyong Urduja (2013)|Urduja]] |- | {{grey|Vinta}} || {{grey|Venus}} || [[Bagyong Viring (2003)|Viring]] || [[Bagyong Violeta|Violeta]] || {{grey|Vinta}} || {{grey|Venus}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || Vinta || {{grey|Venus}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Vinta (2013)|Vinta]] |- | {{grey|Wilma}} || {{grey|Wisik}} || [[Bagyong Weng (2003)|Weng]] || [[Bagyong Winnie|Winnie]] || {{grey|Wilma}} || {{grey|Waldo}} || {{grey|Weng}} || {{grey|Warren}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|Waldo}} || {{grey|Weng}} || {{grey|Warren}} || [[Bagyong Wilma at BOB 05|Wilma]] |- | {{grey|Yaning}} || {{grey|Yayang}} || [[Bagyong Yoyoy (2003)|Yoyoy]] || [[Bagyong Yoyong (2004)|Yoyong]] || {{grey|Yolanda}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|Yolanda}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || [[Super Bagyong Yolanda|Yolanda]] |- | {{grey|Zuma}} || {{grey|Zeny}} || Zigzag || Zosimo || {{grey|Zoraida}} || {{grey|Zeny}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|Zeny}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || [[Bagyong Zoraida (2013)|Zoraida]] |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Mga pangalan sa pagitan ng 2014 at 2026=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2014|2014]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2015|2015]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2016|2016]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2017|2017]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2018|2018]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2019|2019]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2020|2020]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2021|2021]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022|2022]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2023|2023]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025|2025]]}} || {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026|2026]]}} |- | Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || [[Bagyong Ambo (2020)|Ambo]] || [[Bagyong Auring (2021)|Auring]] || [[Bagyong Agaton|Agaton]] || Amang || [[Bagyong Aghon|Aghon]] || Auring || Ada |- | Basyang || Betty || [[Bagyong Butchoy (2016)|Butchoy]] || Bising || Basyang || Betty || [[Bagyong Butchoy (2020)|Butchoy]] || [[Bagyong Bising (2021)|Bising]] || [[Bagyong Basyang (2022)|Basyang]] || Betty || [[Bagyong Butchoy (2024)|Butchoy]] || Bising || [[Bagyong Basyang (2026)|Basyang]] |- | Caloy || Chedeng || Carina || Crising || Caloy || Chedeng || Carina || [[Bagyong Crising (2021)|Crising]] || Caloy || Chedeng || [[Bagyong Carina|Carina]] || [[Bagyong Crising|Crising]] || Caloy |- | Domeng || Dodong || Dindo || Dante || Domeng || Dodong || [[Bagyong Dindo (2020)|Dindo]] || Dante || Domeng || [[Bagyong Dodong|Dodong]] || Dindo || [[Bagyong Dante (2025)|Dante]] || [[Bagyong Domeng (2026)|Domeng]] |- | Ester || Egay || Enteng || Emong || Ester || Egay || Enteng || Emong || [[Bagyong Ester (2022)|Ester]] || [[Bagyong Egay|Egay]] || [[Bagyong Enteng|Enteng]] || [[Bagyong Emong|Emong]] || Ester |- | Florita || Falcon || [[Bagyong Ferdie (2016)|Ferdie]] || Fabian || Florita || Falcon || [[Bagyong Ferdie (2020)|Ferdie]] || [[Bagyong Fabian (2021)|Fabian]] || [[Bagyong Florita (2022)|Florita]] || [[Bagyong Falcon|Falcon]] || Ferdie || Fabian || [[Bagyong Francisco (2026)|Francisco]] |- | [[Bagyong Glenda|Glenda]] || Goring || Gener || [[Bagyong Gorio (2017)|Gorio]] || Gardo || Goring || Gener || Gorio || [[Bagyong Gardo (2022)|Gardo]] || [[Bagyong Goring|Goring]] || Gener || Gorio || Gardo |- | Henry || [[Bagyong Hanna (2015)|Hanna]] || Helen || Huaning || Henry || Hanna || [[Bagyong Helen|Helen]] || Huaning || [[Bagyong Henry (2022)|Henry]] || Hanna || Helen || Huaning || [[Bagyong Henry (2026)|Henry]] |- | Inday || Ineng || Igme || [[Bagyong Isang (2017)|Isang]] || Inday || Ineng || Igme || Isang || [[Bagyong Inday (2022)|Inday]] || Ineng || [[Bagyong Igme (17W) (2024)|Igme ]] || [[Bagyong Isang (2025)|Isang]] || [[Super Bagyong Inday|Inday]] |- | Jose || Jenny || Julian || [[Bagyong Jolina (2017)|Jolina]] || Josie || [[Bagyong Jenny (2019)|Jenny]] || [[Bagyong Julian (2020)|Julian]] || [[Bagyong Jolina (2021)|Jolina]] || Josie || Jenny || [[Bagyong Julian|Julian]] || [[Bagyong Jacinto (2025)|Jacinto]] || Josie |- | Karding || Kabayan || [[Bagyong Karen|Karen]] || Kiko || Karding || Kabayan || [[Bagyong Kristine (2020)|Kristine]] || [[Bagyong Kiko (2021)|Kiko]] || [[Bagyong Karding|Karding]] || Kabayan || [[Bagyong Kristine|Kristine]] || Kiko || [[Bagyong Kiyapo (2026)|Kiyapo]] |- | Luis || [[Bagyong Lando|Lando]] || [[Bagyong Lawin|Lawin]] || Lannie || Luis || [[Bagyong Liwayway (2019)|Liwayway]] || [[Bagyong Leon (2020)|Leon]] || [[Bagyong Lannie (2021)|Lannie]] || Luis || {{grey|Liwayway}} || [[Bagyong Leon|Leon]] || Lannie || [[Bagyong Luis–Maymay|Luis]] |- | [[Bagyong Mario|Mario]] || Marilyn || Marce || [[Bagyong Maring (2017)|Maring]] || Maymay || Marilyn || Marce || Maring || Maymay || {{grey|Marilyn}} || [[Bagyong Marce|Marce]] || [[Bagyong Mirasol (2025)|Mirasol]] || [[Bagyong Luis–Maymay|Maymay]] |- | Neneng || [[Bagyong Nona|Nona]] || [[Bagyong Nina|Nina]] || Nando || Neneng || [[Bagyong Nimfa (2019)|Nimfa]] || [[Bagyong Nika (2020)|Nika]] || [[Bagyong Nando (2021)|Nando]] || [[Bagyong Neneng (2022)|Neneng]] || {{grey|Nimfa}} || [[Bagyong Nika|Nika]] || [[Super Bagyong Nando|Nando]] || Neneng |- | Ompong || Onyok || {{grey|Ofel}} || [[Bagyong Odette (2017)|Odette]] || [[Super Bagyong Ompong|Ompong]] || [[Bagyong Onyok (2019)|Onyok]] || [[Bagyong Ofel (2020)|Ofel]] || [[Super Bagyong Odette|Odette]] || Obet || {{grey|Onyok}} || [[Bagyong Ofel|Ofel]] || [[Bagyong Opong|Opong]] || Obet |- | Paeng || {{grey|''Perla''}} || {{grey|''Pepito''}} || Paolo || Paeng || [[Bagyong Perla (2019)|Perla]] || [[Bagyong Pepito (2020)|Pepito]] || {{grey|Paolo}} || [[Bagyong Paeng|Paeng]] || {{grey|Perla}} || [[Super Bagyong Pepito|Pepito]] || [[Bagyong Paolo (2025)|Paolo]] || Pilandok |- | Queenie || {{grey|Quiel}} || {{grey|Quinta}} || Quedan || Queenie || [[Bagyong Quiel (2019)|Quiel]] || [[Bagyong Quinta|Quinta]] || {{grey|Quedan}} || Queenie || {{grey|Quiel}} || [[Bagyong Querubin (2024)|Querubin]] || Quedan || {{grey|Queenie}} |- | [[Bagyong Ruby|Ruby]] || {{grey|Ramon}} || {{grey|Rolly}} || Ramil || [[Bagyong Rosita|Rosita]] || [[Bagyong Ramon (2019)|Ramon]] || [[Super Bagyong Rolly|Rolly]] || {{grey|Ramil}} || Rosal || {{grey|Ramon}} || [[Bagyong Romina (2024)|Romina]] || [[Bagyong Ramil (2025)|Ramil]] || {{grey|Rosal}} |- | [[Bagyong Seniang (2014)|Seniang]] || {{grey|''Sarah''}} || {{grey|Siony}} || [[Bagyong Salome (2017)|Salome]] || [[Bagyong Samuel (2018)|Samuel]] || [[Bagyong Sarah (2019)|Sarah]] || [[Bagyong Siony (2020)|Siony]] || {{grey|Salome}} || {{grey|Samuel}} || {{grey|Sarah}} || {{grey|Siony}} || Salome || {{grey|Samuel}} |- | {{grey|Tomas}} || {{grey|Tisoy}} || {{grey|Tonyo}} || [[Bagyong Tino (2017)|Tino]] || Tomas || [[Bagyong Tisoy|Tisoy]] || [[Bagyong Tonyo (2020)|Tonyo]] || {{grey|Tino}} || {{grey|Tomas}} || {{grey|''Tamaraw''}} || {{grey|Tonyo}} || [[Bagyong Tino|Tino]] || {{grey|Tomas}} |- | {{grey|''Usman''}} || {{grey|Ursula}} || {{grey|Ulysses}} || [[Bagyong Urduja|Urduja]] || [[Bagyong Usman|Usman]] || [[Bagyong Ursula|Ursula]] || [[Bagyong Ulysses|Ulysses]] || {{grey|''Uwan''}} || {{grey|''Umberto''}} || {{grey|''Ugong''}} || {{grey|Upang}} || [[Bagyong Uwan|Uwan]] || {{grey|''Umberto''}} |- | {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Vinta|Vinta]] || {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || [[Bagyong Vicky (2020)|Vicky]] || {{grey|''Verbena''}} || {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Verbena (2025)|Verbena]] || {{grey|''Venus''}} |- | {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || [[Bagyong Wilma (2025)|Wilma]] || {{grey|''Waldo''}} |- | {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} |- | {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Mga pangalan sa pagitan ng 2027 at 2029=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2028|2028]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2029|2029]] |- | {{grey|Amang}} || {{grey|''Amuyao''}} || {{grey|Auring}} |- | {{grey|Betty}} || {{grey|Butchoy}} || {{grey|Bising}} |- | {{grey|Chedeng}} || {{grey|Carina}} || {{grey|''Chico''}} |- | {{grey|Dodong}} || {{grey|Dindo}} || {{grey|Dante}} |- | {{grey|''Emil''}} || {{grey|''Edring''}} || {{grey|''Elias''}} |- | {{grey|Falcon}} || {{grey|Ferdie}} || {{grey|Fabian}} |- | {{grey|''Gavino''}} || {{grey|Gener}} || {{grey|Gorio}} |- | {{grey|Hanna}} || {{grey|Helen}} || {{grey|Huaning}} |- | {{grey|Ineng}} || {{grey|Igme}} || {{grey|Isang}} |- | {{grey|Jenny}} || {{grey|''Josefa''}} || {{grey|Jacinto}} |- | {{grey|Kabayan}} || {{grey|''Kidul''}} || {{grey|Kiko}} |- | {{grey|Liwayway}} || {{grey|''Lekep''}} || {{grey|Lannie}} |- | {{grey|Marilyn}} || {{grey|Marce}} || {{grey|''Magyawan''}} |- | {{grey|Nimfa}} || {{grey|''Nanolay''}} || {{grey|''Nilad''}} |- | {{grey|Onyok}} || {{grey|''Onos''}} || {{grey|''Omar''}} |- | {{grey|Perla}} || {{grey|''Puwok''}} || {{grey|Paolo}} |- | {{grey|Quiel}} || {{grey|Querubin}} || {{grey|Quedan}} |- | {{grey|Ramon}} ||{{grey|Romina}} || {{grey|Ramil}} |- | {{grey|Sarah}} || {{grey|Siony}} || {{grey|Salome}} |- | {{grey|''Tamaraw''}} || {{grey|Tonyo}} || {{grey|''Tala''}} |- | {{grey|''Ugong''}} || {{grey|''Upang''}} || {{grey|''Urbano''}} |- | {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || {{grey|Verbena}} |- | {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} |- | {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} |- | {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Talaan ng mga inialis na pangalan=== ; Mga hindi nagamit na pangalan {{div col start}} * {{tcname unused|Paloma}} * {{tcname unused|Quadro}} * {{tcname unused|Rapido}} * {{tcname unused|Roleta}} * {{tcname unused|Sibak}} * {{tcname unused|Sibasib}} * {{tcname unused|Tagbanwa}} * {{tcname unused|Talahib}} * {{tcname unused|Ubbeng}} * {{tcname unused|Wisik}} * {{tcname unused|Yaning}} * {{tcname unused|Zuma}} {{div col end}} ==Sanggunian== {{reflist}} {{Mga bagyo sa Pilipinas}} [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Pilipinas]] [[Kategorya:Panahon]] 4cuqc3xyz8et5h2ii2lypl4kuh1ro15 2227685 2227677 2026-09-22T13:39:37Z Ivan P. Clarin 84769 /* Mga pangalan sa pagitan ng 2014 at 2026 */ 2227685 wikitext text/x-wiki {{Main|Bagyo sa Pilipinas}} Ang '''Panahon ng bagyo sa Pilipinas''' ay isang dekadang napapanahon sa loob ng [[Pilipinas]] at [[Philippine Area of Responsibility]], taong 2000 ay nagpulungan at nag paligsahan ang [[PAGASA]] sa bawat ipapangalan sa mga [[bagyo]]ng dadaan at papasok sa Pilipinas sa natatakdang panahon, ito ay binigyang daan upang malaman ang lawak ng pinsala, fatality at nawalang gross sa mga lugar na dinaanan ng bagyo, Ito ay nakahanay sa alpabetikong "A" hanggang "Z" maliban sa letrang "X" na hindi na binigyang pansin. Ang bawat bagyo ay binigyan rin ng bawat kategorya. At dinagdagan ng Auxiliary names at list.<ref>{{Cite web |url=http://www.travel-philippines.com/general-info/weather.htm |title=Archive copy |access-date=2021-01-30 |archive-date=2021-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210916183817/https://travel-philippines.com/general-info/weather.htm |url-status=dead }}</ref><ref>hypotheticalhurricanes.fandom.com/wiki/2021_Hypothetical_Pacific_Typhoon_Season_(KenMC)</ref><ref>https://www.transcontinentaltimes.com/an-active-typhoon-season-expected-in-the-philippines.html</ref> ==Daantaon dekada 2000s== {{Warning|'''[[Bagyo]]'''}} {{See|Pagpapangalan sa bagyo}} '''{{Color box|lightyellow|border=darkgray}}''' '''Mga Rinetirong pangalan''' <br>Milyon milyon ang mga nasisirang Imprastraktura, Mga pang kabuhayan ang mga nasira nang mga nagdaang bagyo taon-taon, tinatayang aabot sa bilyon bilyon ang napinsala. Kaya't gumawa nang listahan nang mga retiradong bagyo rito sa Pilipinas.<ref>http://bagong.pagasa.dost.gov.ph/climate/tropical-cyclone-information</ref><ref>https://hypotheticalhurricanes.fandom.com/wiki/2020_Hypothetical_Pacific_Typhoon_Season_(KenMC)</ref> ===Mga pangalan sa pagitan ng 2001 at 2013=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! {{colour|yellow|2001}} !! {{colour|grey|2002}} !! {{colour|skyblue|2003}} !! {{colour|applegreen|2004}} !! {{colour|yellow|2005}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2006|2006]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2007|2007]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2008|2008]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2009|2009]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2010|2010]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2011|2011]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2012|2012]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013|2013]]}} |- | Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring |- | Barok || Basyang || Batibot || Butchoy || Bising || Basyang || Bebeng || Butchoy || Bising || Basyang || Bebeng || Butchoy || Bising |- | Crising || Caloy || Chedeng || Cosme || Crising || Caloy || Chedeng || [[Bagyong Cosme|Cosme]] || Crising || Caloy || Chedeng || Carina || Crising |- | Dante || Domeng || Dodong || Dindo || Dante || Domeng || [[Bagyong Dodong|Dodong]] || Dindo || Dante || Domeng || Dodong || Dindo || Dante |- | Emong || Ester || Egay || Enteng || Emong || Ester || [[Bagyong Egay|Egay]] || Enteng || [[Bagyong Emong (2009)|Emong]] || Ester || Egay || Enteng || Emong |- | Feria || Florita || Falcon || Frank || Feria || Florita || Falcon || [[Bagyong Frank|Frank]] || Fabian || Florita || Falcon || Ferdie || Fabian |- | Gorio || Glenda || Goring || Gener || Gorio || Glenda || Goring || Gener || Gorio || Glenda || Goring || Gener || [[Bagyong Gorio (2013)|Gorio]] |- | Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning |- | Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang |- | Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina |- | Kiko || Kaka || Kabayan || Karen || Kiko || Katring || Kabayan || Karen || Kiko || Katring || Kabayan || Karen || Kiko |- | Labuyo || Lagalag || Lando || Lawin || Labuyo || Luis || Lando || Lawin || Labuyo || {{grey|Luis}} || Lando || Lawin || [[Bagyong Labuyo|Labuyo]] |- | Maring || Milenyo || Manang || Marce || Maring || [[Bagyong Milenyo|Milenyo]] || Mina || Marce || Maring || {{grey|Mario}} || Mina || Marce || Maring |- | Nanang || {{grey|Neneng}} || Niña || Nina || Nando || Neneng || Nonoy || Nina || Nando || {{grey|Neneng}} || Nonoy || Nina || Nando |- | Ondoy || {{grey|Ompong}} || Onyok || Ofel || Ondoy || Ompong || {{grey|Onyok}} || Ofel || [[Bagyong Ondoy|Ondoy]] || {{grey|Ompong}} || Onyok || Ofel || [[Bagyong Odette (2013)|Odette]] |- | Pabling || {{grey|Paloma}} || Pogi || Pablo || Pepeng || Paeng || {{grey|Pedring}} || Pablo || [[Bagyong Pepeng|Pepeng]] || {{grey|Paeng}} || [[Bagyong Pedring|Pedring]] || [[Bagyong Pablo|Pablo]] || Paolo |- | Quedan || {{grey|Quardo}} || Quiel || Quinta || Quedan || Queenie || {{grey|Quiel}} || Quinta || Quedan || {{grey|Queenie}} || [[Bagyong Quiel (2011)|Quiel]] || Quinta || [[Bagyong Quedan (2013)|Quedan]] |- | {{grey|Roleta}} || {{grey|Rapido}} || Roskas || [[Bagyong Rolly (2004)|Rolly]] || {{grey|Ramil}} || [[Bagyong Reming|Reming]] || {{grey|Ramon}} || Rolly || Ramil || {{grey|Ruby}} || Ramon || {{grey|Rolly}} || Ramil |- | {{grey|Sibak}} || {{grey|Sibasib}} || Sikat || Siony || {{grey|Santi}} || Seniang || {{grey|Sendong}} || Siony || Santi || {{grey|Seniang}} || [[Bagyong Sendong|Sendong]] || {{grey|Siony}} || [[Bagyong Santi|Santi]] |- | {{grey|Talahib}} || {{grey|Tagbanwa}} || Tisoy || Tonyo || {{grey|Tino}} || Tomas || {{grey|Tisoy}} || Tonyo || Tino || {{grey|Tomas}} || {{grey|Tisoy}} || {{grey|Tonyo}} || Tino |- | {{grey|Ubbeng}} || {{grey|Usman}} || Ursula || [[Bagyong Unding|Unding]] || {{grey|Undang}} || {{grey|Usman}} || {{grey|Ursula}} || Ulysses || Urduja || {{grey|Usman}} || {{grey|Ursula}} || {{grey|Ulysses}} || [[Bagyong Urduja (2013)|Urduja]] |- | {{grey|Vinta}} || {{grey|Venus}} || [[Bagyong Viring (2003)|Viring]] || [[Bagyong Violeta|Violeta]] || {{grey|Vinta}} || {{grey|Venus}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || Vinta || {{grey|Venus}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Vinta (2013)|Vinta]] |- | {{grey|Wilma}} || {{grey|Wisik}} || [[Bagyong Weng (2003)|Weng]] || [[Bagyong Winnie|Winnie]] || {{grey|Wilma}} || {{grey|Waldo}} || {{grey|Weng}} || {{grey|Warren}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|Waldo}} || {{grey|Weng}} || {{grey|Warren}} || [[Bagyong Wilma at BOB 05|Wilma]] |- | {{grey|Yaning}} || {{grey|Yayang}} || [[Bagyong Yoyoy (2003)|Yoyoy]] || [[Bagyong Yoyong (2004)|Yoyong]] || {{grey|Yolanda}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|Yolanda}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || [[Super Bagyong Yolanda|Yolanda]] |- | {{grey|Zuma}} || {{grey|Zeny}} || Zigzag || Zosimo || {{grey|Zoraida}} || {{grey|Zeny}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|Zeny}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || [[Bagyong Zoraida (2013)|Zoraida]] |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Mga pangalan sa pagitan ng 2014 at 2026=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2014|2014]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2015|2015]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2016|2016]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2017|2017]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2018|2018]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2019|2019]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2020|2020]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2021|2021]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022|2022]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2023|2023]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025|2025]]}} || {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026|2026]]}} |- | Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || [[Bagyong Ambo (2020)|Ambo]] || [[Bagyong Auring (2021)|Auring]] || [[Bagyong Agaton|Agaton]] || Amang || [[Bagyong Aghon|Aghon]] || Auring || Ada |- | Basyang || Betty || [[Bagyong Butchoy (2016)|Butchoy]] || Bising || Basyang || Betty || [[Bagyong Butchoy (2020)|Butchoy]] || [[Bagyong Bising (2021)|Bising]] || [[Bagyong Basyang (2022)|Basyang]] || Betty || [[Bagyong Butchoy (2024)|Butchoy]] || Bising || [[Bagyong Basyang (2026)|Basyang]] |- | Caloy || Chedeng || Carina || Crising || Caloy || Chedeng || Carina || [[Bagyong Crising (2021)|Crising]] || Caloy || Chedeng || [[Bagyong Carina|Carina]] || [[Bagyong Crising|Crising]] || Caloy |- | Domeng || Dodong || Dindo || Dante || Domeng || Dodong || [[Bagyong Dindo (2020)|Dindo]] || Dante || Domeng || [[Bagyong Dodong|Dodong]] || Dindo || [[Bagyong Dante (2025)|Dante]] || [[Bagyong Domeng (2026)|Domeng]] |- | Ester || Egay || Enteng || Emong || Ester || Egay || Enteng || Emong || [[Bagyong Ester (2022)|Ester]] || [[Bagyong Egay|Egay]] || [[Bagyong Enteng|Enteng]] || [[Bagyong Emong|Emong]] || Ester |- | Florita || Falcon || [[Bagyong Ferdie (2016)|Ferdie]] || Fabian || Florita || Falcon || [[Bagyong Ferdie (2020)|Ferdie]] || [[Bagyong Fabian (2021)|Fabian]] || [[Bagyong Florita (2022)|Florita]] || [[Bagyong Falcon|Falcon]] || Ferdie || Fabian || [[Bagyong Francisco (2026)|Francisco]] |- | [[Bagyong Glenda|Glenda]] || Goring || Gener || [[Bagyong Gorio (2017)|Gorio]] || Gardo || Goring || Gener || Gorio || [[Bagyong Gardo (2022)|Gardo]] || [[Bagyong Goring|Goring]] || Gener || [[Bagyong Gorio (2025)|Gorio]] || Gardo |- | Henry || [[Bagyong Hanna (2015)|Hanna]] || Helen || Huaning || Henry || Hanna || [[Bagyong Helen|Helen]] || Huaning || [[Bagyong Henry (2022)|Henry]] || Hanna || Helen || Huaning || [[Bagyong Henry (2026)|Henry]] |- | Inday || Ineng || Igme || [[Bagyong Isang (2017)|Isang]] || Inday || Ineng || Igme || Isang || [[Bagyong Inday (2022)|Inday]] || Ineng || [[Bagyong Igme (17W) (2024)|Igme ]] || [[Bagyong Isang (2025)|Isang]] || [[Super Bagyong Inday|Inday]] |- | Jose || Jenny || Julian || [[Bagyong Jolina (2017)|Jolina]] || Josie || [[Bagyong Jenny (2019)|Jenny]] || [[Bagyong Julian (2020)|Julian]] || [[Bagyong Jolina (2021)|Jolina]] || Josie || Jenny || [[Bagyong Julian|Julian]] || [[Bagyong Jacinto (2025)|Jacinto]] || Josie |- | Karding || Kabayan || [[Bagyong Karen|Karen]] || Kiko || Karding || Kabayan || [[Bagyong Kristine (2020)|Kristine]] || [[Bagyong Kiko (2021)|Kiko]] || [[Bagyong Karding|Karding]] || Kabayan || [[Bagyong Kristine|Kristine]] || Kiko || [[Bagyong Kiyapo (2026)|Kiyapo]] |- | Luis || [[Bagyong Lando|Lando]] || [[Bagyong Lawin|Lawin]] || Lannie || Luis || [[Bagyong Liwayway (2019)|Liwayway]] || [[Bagyong Leon (2020)|Leon]] || [[Bagyong Lannie (2021)|Lannie]] || Luis || {{grey|Liwayway}} || [[Bagyong Leon|Leon]] || [[Bagyong Lannie (2025)|Lannie]] || [[Bagyong Luis–Maymay|Luis]] |- | [[Bagyong Mario|Mario]] || Marilyn || Marce || [[Bagyong Maring (2017)|Maring]] || Maymay || Marilyn || Marce || Maring || Maymay || {{grey|Marilyn}} || [[Bagyong Marce|Marce]] || [[Bagyong Mirasol (2025)|Mirasol]] || [[Bagyong Luis–Maymay|Maymay]] |- | Neneng || [[Bagyong Nona|Nona]] || [[Bagyong Nina|Nina]] || Nando || Neneng || [[Bagyong Nimfa (2019)|Nimfa]] || [[Bagyong Nika (2020)|Nika]] || [[Bagyong Nando (2021)|Nando]] || [[Bagyong Neneng (2022)|Neneng]] || {{grey|Nimfa}} || [[Bagyong Nika|Nika]] || [[Super Bagyong Nando|Nando]] || Neneng |- | Ompong || Onyok || {{grey|Ofel}} || [[Bagyong Odette (2017)|Odette]] || [[Super Bagyong Ompong|Ompong]] || [[Bagyong Onyok (2019)|Onyok]] || [[Bagyong Ofel (2020)|Ofel]] || [[Super Bagyong Odette|Odette]] || Obet || {{grey|Onyok}} || [[Bagyong Ofel|Ofel]] || [[Bagyong Opong|Opong]] || Obet |- | Paeng || {{grey|''Perla''}} || {{grey|''Pepito''}} || Paolo || Paeng || [[Bagyong Perla (2019)|Perla]] || [[Bagyong Pepito (2020)|Pepito]] || {{grey|Paolo}} || [[Bagyong Paeng|Paeng]] || {{grey|Perla}} || [[Super Bagyong Pepito|Pepito]] || [[Bagyong Paolo (2025)|Paolo]] || Pilandok |- | Queenie || {{grey|Quiel}} || {{grey|Quinta}} || Quedan || Queenie || [[Bagyong Quiel (2019)|Quiel]] || [[Bagyong Quinta|Quinta]] || {{grey|Quedan}} || Queenie || {{grey|Quiel}} || [[Bagyong Querubin (2024)|Querubin]] || Quedan || {{grey|Queenie}} |- | [[Bagyong Ruby|Ruby]] || {{grey|Ramon}} || {{grey|Rolly}} || Ramil || [[Bagyong Rosita|Rosita]] || [[Bagyong Ramon (2019)|Ramon]] || [[Super Bagyong Rolly|Rolly]] || {{grey|Ramil}} || Rosal || {{grey|Ramon}} || [[Bagyong Romina (2024)|Romina]] || [[Bagyong Ramil (2025)|Ramil]] || {{grey|Rosal}} |- | [[Bagyong Seniang (2014)|Seniang]] || {{grey|''Sarah''}} || {{grey|Siony}} || [[Bagyong Salome (2017)|Salome]] || [[Bagyong Samuel (2018)|Samuel]] || [[Bagyong Sarah (2019)|Sarah]] || [[Bagyong Siony (2020)|Siony]] || {{grey|Salome}} || {{grey|Samuel}} || {{grey|Sarah}} || {{grey|Siony}} || Salome || {{grey|Samuel}} |- | {{grey|Tomas}} || {{grey|Tisoy}} || {{grey|Tonyo}} || [[Bagyong Tino (2017)|Tino]] || Tomas || [[Bagyong Tisoy|Tisoy]] || [[Bagyong Tonyo (2020)|Tonyo]] || {{grey|Tino}} || {{grey|Tomas}} || {{grey|''Tamaraw''}} || {{grey|Tonyo}} || [[Bagyong Tino|Tino]] || {{grey|Tomas}} |- | {{grey|''Usman''}} || {{grey|Ursula}} || {{grey|Ulysses}} || [[Bagyong Urduja|Urduja]] || [[Bagyong Usman|Usman]] || [[Bagyong Ursula|Ursula]] || [[Bagyong Ulysses|Ulysses]] || {{grey|''Uwan''}} || {{grey|''Umberto''}} || {{grey|''Ugong''}} || {{grey|Upang}} || [[Bagyong Uwan|Uwan]] || {{grey|''Umberto''}} |- | {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Vinta|Vinta]] || {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || [[Bagyong Vicky (2020)|Vicky]] || {{grey|''Verbena''}} || {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Verbena (2025)|Verbena]] || {{grey|''Venus''}} |- | {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || [[Bagyong Wilma (2025)|Wilma]] || {{grey|''Waldo''}} |- | {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} |- | {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Mga pangalan sa pagitan ng 2027 at 2029=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2028|2028]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2029|2029]] |- | {{grey|Amang}} || {{grey|''Amuyao''}} || {{grey|Auring}} |- | {{grey|Betty}} || {{grey|Butchoy}} || {{grey|Bising}} |- | {{grey|Chedeng}} || {{grey|Carina}} || {{grey|''Chico''}} |- | {{grey|Dodong}} || {{grey|Dindo}} || {{grey|Dante}} |- | {{grey|''Emil''}} || {{grey|''Edring''}} || {{grey|''Elias''}} |- | {{grey|Falcon}} || {{grey|Ferdie}} || {{grey|Fabian}} |- | {{grey|''Gavino''}} || {{grey|Gener}} || {{grey|Gorio}} |- | {{grey|Hanna}} || {{grey|Helen}} || {{grey|Huaning}} |- | {{grey|Ineng}} || {{grey|Igme}} || {{grey|Isang}} |- | {{grey|Jenny}} || {{grey|''Josefa''}} || {{grey|Jacinto}} |- | {{grey|Kabayan}} || {{grey|''Kidul''}} || {{grey|Kiko}} |- | {{grey|Liwayway}} || {{grey|''Lekep''}} || {{grey|Lannie}} |- | {{grey|Marilyn}} || {{grey|Marce}} || {{grey|''Magyawan''}} |- | {{grey|Nimfa}} || {{grey|''Nanolay''}} || {{grey|''Nilad''}} |- | {{grey|Onyok}} || {{grey|''Onos''}} || {{grey|''Omar''}} |- | {{grey|Perla}} || {{grey|''Puwok''}} || {{grey|Paolo}} |- | {{grey|Quiel}} || {{grey|Querubin}} || {{grey|Quedan}} |- | {{grey|Ramon}} ||{{grey|Romina}} || {{grey|Ramil}} |- | {{grey|Sarah}} || {{grey|Siony}} || {{grey|Salome}} |- | {{grey|''Tamaraw''}} || {{grey|Tonyo}} || {{grey|''Tala''}} |- | {{grey|''Ugong''}} || {{grey|''Upang''}} || {{grey|''Urbano''}} |- | {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || {{grey|Verbena}} |- | {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} |- | {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} |- | {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Talaan ng mga inialis na pangalan=== ; Mga hindi nagamit na pangalan {{div col start}} * {{tcname unused|Paloma}} * {{tcname unused|Quadro}} * {{tcname unused|Rapido}} * {{tcname unused|Roleta}} * {{tcname unused|Sibak}} * {{tcname unused|Sibasib}} * {{tcname unused|Tagbanwa}} * {{tcname unused|Talahib}} * {{tcname unused|Ubbeng}} * {{tcname unused|Wisik}} * {{tcname unused|Yaning}} * {{tcname unused|Zuma}} {{div col end}} ==Sanggunian== {{reflist}} {{Mga bagyo sa Pilipinas}} [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Pilipinas]] [[Kategorya:Panahon]] g16eobc5ocgcjavy9rx4ocddvg30co7 2227692 2227685 2026-09-22T13:57:18Z Ivan P. Clarin 84769 /* Mga pangalan sa pagitan ng 2001 at 2013 */ 2227692 wikitext text/x-wiki {{Main|Bagyo sa Pilipinas}} Ang '''Panahon ng bagyo sa Pilipinas''' ay isang dekadang napapanahon sa loob ng [[Pilipinas]] at [[Philippine Area of Responsibility]], taong 2000 ay nagpulungan at nag paligsahan ang [[PAGASA]] sa bawat ipapangalan sa mga [[bagyo]]ng dadaan at papasok sa Pilipinas sa natatakdang panahon, ito ay binigyang daan upang malaman ang lawak ng pinsala, fatality at nawalang gross sa mga lugar na dinaanan ng bagyo, Ito ay nakahanay sa alpabetikong "A" hanggang "Z" maliban sa letrang "X" na hindi na binigyang pansin. Ang bawat bagyo ay binigyan rin ng bawat kategorya. At dinagdagan ng Auxiliary names at list.<ref>{{Cite web |url=http://www.travel-philippines.com/general-info/weather.htm |title=Archive copy |access-date=2021-01-30 |archive-date=2021-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210916183817/https://travel-philippines.com/general-info/weather.htm |url-status=dead }}</ref><ref>hypotheticalhurricanes.fandom.com/wiki/2021_Hypothetical_Pacific_Typhoon_Season_(KenMC)</ref><ref>https://www.transcontinentaltimes.com/an-active-typhoon-season-expected-in-the-philippines.html</ref> ==Daantaon dekada 2000s== {{Warning|'''[[Bagyo]]'''}} {{See|Pagpapangalan sa bagyo}} '''{{Color box|lightyellow|border=darkgray}}''' '''Mga Rinetirong pangalan''' <br>Milyon milyon ang mga nasisirang Imprastraktura, Mga pang kabuhayan ang mga nasira nang mga nagdaang bagyo taon-taon, tinatayang aabot sa bilyon bilyon ang napinsala. Kaya't gumawa nang listahan nang mga retiradong bagyo rito sa Pilipinas.<ref>http://bagong.pagasa.dost.gov.ph/climate/tropical-cyclone-information</ref><ref>https://hypotheticalhurricanes.fandom.com/wiki/2020_Hypothetical_Pacific_Typhoon_Season_(KenMC)</ref> ===Mga pangalan sa pagitan ng 2001 at 2013=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! {{colour|yellow|2001}} !! {{colour|grey|2002}} !! {{colour|skyblue|2003}} !! {{colour|applegreen|2004}} !! {{colour|yellow|2005}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2006|2006]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2007|2007]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2008|2008]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2009|2009]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2010|2010]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2011|2011]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2012|2012]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013|2013]]}} |- | Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring |- | Barok || Basyang || Batibot || Butchoy || Bising || Basyang || Bebeng || Butchoy || Bising || Basyang || Bebeng || Butchoy || Bising |- | Crising || Caloy || Chedeng || Cosme || Crising || Caloy || Chedeng || [[Bagyong Cosme|Cosme]] || Crising || Caloy || Chedeng || Carina || Crising |- | Dante || Domeng || Dodong || Dindo || Dante || Domeng || [[Bagyong Dodong|Dodong]] || Dindo || Dante || Domeng || Dodong || Dindo || Dante |- | Emong || Ester || Egay || Enteng || Emong || Ester || [[Bagyong Egay|Egay]] || Enteng || [[Bagyong Emong (2009)|Emong]] || Ester || Egay || Enteng || Emong |- | Feria || Florita || Falcon || Frank || Feria || Florita || Falcon || [[Bagyong Frank|Frank]] || Fabian || Florita || Falcon || Ferdie || Fabian |- | Gorio || Glenda || Goring || Gener || Gorio || Glenda || Goring || Gener || Gorio || Glenda || Goring || Gener || [[Bagyong Gorio (2013)|Gorio]] |- | Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning |- | Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang |- | Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina || [[Bagyong Juan|Juan]] || Juaning || Julian || Jolina |- | Kiko || Kaka || Kabayan || Karen || Kiko || Katring || Kabayan || Karen || Kiko || Katring || Kabayan || Karen || Kiko |- | Labuyo || Lagalag || Lando || Lawin || Labuyo || Luis || Lando || Lawin || Labuyo || {{grey|Luis}} || Lando || Lawin || [[Bagyong Labuyo|Labuyo]] |- | Maring || Milenyo || Manang || Marce || Maring || [[Bagyong Milenyo|Milenyo]] || Mina || Marce || Maring || {{grey|Mario}} || Mina || Marce || Maring |- | Nanang || {{grey|Neneng}} || Niña || Nina || Nando || Neneng || Nonoy || Nina || Nando || {{grey|Neneng}} || Nonoy || Nina || Nando |- | Ondoy || {{grey|Ompong}} || Onyok || Ofel || Ondoy || Ompong || {{grey|Onyok}} || Ofel || [[Bagyong Ondoy|Ondoy]] || {{grey|Ompong}} || Onyok || Ofel || [[Bagyong Odette (2013)|Odette]] |- | Pabling || {{grey|Paloma}} || Pogi || Pablo || Pepeng || Paeng || {{grey|Pedring}} || Pablo || [[Bagyong Pepeng|Pepeng]] || {{grey|Paeng}} || [[Bagyong Pedring|Pedring]] || [[Bagyong Pablo|Pablo]] || Paolo |- | Quedan || {{grey|Quardo}} || Quiel || Quinta || Quedan || Queenie || {{grey|Quiel}} || Quinta || Quedan || {{grey|Queenie}} || [[Bagyong Quiel (2011)|Quiel]] || Quinta || [[Bagyong Quedan (2013)|Quedan]] |- | {{grey|Roleta}} || {{grey|Rapido}} || Roskas || [[Bagyong Rolly (2004)|Rolly]] || {{grey|Ramil}} || [[Bagyong Reming|Reming]] || {{grey|Ramon}} || Rolly || Ramil || {{grey|Ruby}} || Ramon || {{grey|Rolly}} || Ramil |- | {{grey|Sibak}} || {{grey|Sibasib}} || Sikat || Siony || {{grey|Santi}} || Seniang || {{grey|Sendong}} || Siony || Santi || {{grey|Seniang}} || [[Bagyong Sendong|Sendong]] || {{grey|Siony}} || [[Bagyong Santi|Santi]] |- | {{grey|Talahib}} || {{grey|Tagbanwa}} || Tisoy || Tonyo || {{grey|Tino}} || Tomas || {{grey|Tisoy}} || Tonyo || Tino || {{grey|Tomas}} || {{grey|Tisoy}} || {{grey|Tonyo}} || Tino |- | {{grey|Ubbeng}} || {{grey|Usman}} || Ursula || [[Bagyong Unding|Unding]] || {{grey|Undang}} || {{grey|Usman}} || {{grey|Ursula}} || Ulysses || Urduja || {{grey|Usman}} || {{grey|Ursula}} || {{grey|Ulysses}} || [[Bagyong Urduja (2013)|Urduja]] |- | {{grey|Vinta}} || {{grey|Venus}} || [[Bagyong Viring (2003)|Viring]] || [[Bagyong Violeta|Violeta]] || {{grey|Vinta}} || {{grey|Venus}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || Vinta || {{grey|Venus}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Vinta (2013)|Vinta]] |- | {{grey|Wilma}} || {{grey|Wisik}} || [[Bagyong Weng (2003)|Weng]] || [[Bagyong Winnie|Winnie]] || {{grey|Wilma}} || {{grey|Waldo}} || {{grey|Weng}} || {{grey|Warren}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|Waldo}} || {{grey|Weng}} || {{grey|Warren}} || [[Bagyong Wilma at BOB 05|Wilma]] |- | {{grey|Yaning}} || {{grey|Yayang}} || [[Bagyong Yoyoy (2003)|Yoyoy]] || [[Bagyong Yoyong (2004)|Yoyong]] || {{grey|Yolanda}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|Yolanda}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || [[Super Bagyong Yolanda|Yolanda]] |- | {{grey|Zuma}} || {{grey|Zeny}} || Zigzag || Zosimo || {{grey|Zoraida}} || {{grey|Zeny}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|Zeny}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || [[Bagyong Zoraida (2013)|Zoraida]] |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Mga pangalan sa pagitan ng 2014 at 2026=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2014|2014]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2015|2015]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2016|2016]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2017|2017]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2018|2018]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2019|2019]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2020|2020]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2021|2021]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022|2022]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2023|2023]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025|2025]]}} || {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026|2026]]}} |- | Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || [[Bagyong Ambo (2020)|Ambo]] || [[Bagyong Auring (2021)|Auring]] || [[Bagyong Agaton|Agaton]] || Amang || [[Bagyong Aghon|Aghon]] || Auring || Ada |- | Basyang || Betty || [[Bagyong Butchoy (2016)|Butchoy]] || Bising || Basyang || Betty || [[Bagyong Butchoy (2020)|Butchoy]] || [[Bagyong Bising (2021)|Bising]] || [[Bagyong Basyang (2022)|Basyang]] || Betty || [[Bagyong Butchoy (2024)|Butchoy]] || Bising || [[Bagyong Basyang (2026)|Basyang]] |- | Caloy || Chedeng || Carina || Crising || Caloy || Chedeng || Carina || [[Bagyong Crising (2021)|Crising]] || Caloy || Chedeng || [[Bagyong Carina|Carina]] || [[Bagyong Crising|Crising]] || Caloy |- | Domeng || Dodong || Dindo || Dante || Domeng || Dodong || [[Bagyong Dindo (2020)|Dindo]] || Dante || Domeng || [[Bagyong Dodong|Dodong]] || Dindo || [[Bagyong Dante (2025)|Dante]] || [[Bagyong Domeng (2026)|Domeng]] |- | Ester || Egay || Enteng || Emong || Ester || Egay || Enteng || Emong || [[Bagyong Ester (2022)|Ester]] || [[Bagyong Egay|Egay]] || [[Bagyong Enteng|Enteng]] || [[Bagyong Emong|Emong]] || Ester |- | Florita || Falcon || [[Bagyong Ferdie (2016)|Ferdie]] || Fabian || Florita || Falcon || [[Bagyong Ferdie (2020)|Ferdie]] || [[Bagyong Fabian (2021)|Fabian]] || [[Bagyong Florita (2022)|Florita]] || [[Bagyong Falcon|Falcon]] || Ferdie || Fabian || [[Bagyong Francisco (2026)|Francisco]] |- | [[Bagyong Glenda|Glenda]] || Goring || Gener || [[Bagyong Gorio (2017)|Gorio]] || Gardo || Goring || Gener || Gorio || [[Bagyong Gardo (2022)|Gardo]] || [[Bagyong Goring|Goring]] || Gener || [[Bagyong Gorio (2025)|Gorio]] || Gardo |- | Henry || [[Bagyong Hanna (2015)|Hanna]] || Helen || Huaning || Henry || Hanna || [[Bagyong Helen|Helen]] || Huaning || [[Bagyong Henry (2022)|Henry]] || Hanna || Helen || Huaning || [[Bagyong Henry (2026)|Henry]] |- | Inday || Ineng || Igme || [[Bagyong Isang (2017)|Isang]] || Inday || Ineng || Igme || Isang || [[Bagyong Inday (2022)|Inday]] || Ineng || [[Bagyong Igme (17W) (2024)|Igme ]] || [[Bagyong Isang (2025)|Isang]] || [[Super Bagyong Inday|Inday]] |- | Jose || Jenny || Julian || [[Bagyong Jolina (2017)|Jolina]] || Josie || [[Bagyong Jenny (2019)|Jenny]] || [[Bagyong Julian (2020)|Julian]] || [[Bagyong Jolina (2021)|Jolina]] || Josie || Jenny || [[Bagyong Julian|Julian]] || [[Bagyong Jacinto (2025)|Jacinto]] || Josie |- | Karding || Kabayan || [[Bagyong Karen|Karen]] || Kiko || Karding || Kabayan || [[Bagyong Kristine (2020)|Kristine]] || [[Bagyong Kiko (2021)|Kiko]] || [[Bagyong Karding|Karding]] || Kabayan || [[Bagyong Kristine|Kristine]] || Kiko || [[Bagyong Kiyapo (2026)|Kiyapo]] |- | Luis || [[Bagyong Lando|Lando]] || [[Bagyong Lawin|Lawin]] || Lannie || Luis || [[Bagyong Liwayway (2019)|Liwayway]] || [[Bagyong Leon (2020)|Leon]] || [[Bagyong Lannie (2021)|Lannie]] || Luis || {{grey|Liwayway}} || [[Bagyong Leon|Leon]] || [[Bagyong Lannie (2025)|Lannie]] || [[Bagyong Luis–Maymay|Luis]] |- | [[Bagyong Mario|Mario]] || Marilyn || Marce || [[Bagyong Maring (2017)|Maring]] || Maymay || Marilyn || Marce || Maring || Maymay || {{grey|Marilyn}} || [[Bagyong Marce|Marce]] || [[Bagyong Mirasol (2025)|Mirasol]] || [[Bagyong Luis–Maymay|Maymay]] |- | Neneng || [[Bagyong Nona|Nona]] || [[Bagyong Nina|Nina]] || Nando || Neneng || [[Bagyong Nimfa (2019)|Nimfa]] || [[Bagyong Nika (2020)|Nika]] || [[Bagyong Nando (2021)|Nando]] || [[Bagyong Neneng (2022)|Neneng]] || {{grey|Nimfa}} || [[Bagyong Nika|Nika]] || [[Super Bagyong Nando|Nando]] || Neneng |- | Ompong || Onyok || {{grey|Ofel}} || [[Bagyong Odette (2017)|Odette]] || [[Super Bagyong Ompong|Ompong]] || [[Bagyong Onyok (2019)|Onyok]] || [[Bagyong Ofel (2020)|Ofel]] || [[Super Bagyong Odette|Odette]] || Obet || {{grey|Onyok}} || [[Bagyong Ofel|Ofel]] || [[Bagyong Opong|Opong]] || Obet |- | Paeng || {{grey|''Perla''}} || {{grey|''Pepito''}} || Paolo || Paeng || [[Bagyong Perla (2019)|Perla]] || [[Bagyong Pepito (2020)|Pepito]] || {{grey|Paolo}} || [[Bagyong Paeng|Paeng]] || {{grey|Perla}} || [[Super Bagyong Pepito|Pepito]] || [[Bagyong Paolo (2025)|Paolo]] || Pilandok |- | Queenie || {{grey|Quiel}} || {{grey|Quinta}} || Quedan || Queenie || [[Bagyong Quiel (2019)|Quiel]] || [[Bagyong Quinta|Quinta]] || {{grey|Quedan}} || Queenie || {{grey|Quiel}} || [[Bagyong Querubin (2024)|Querubin]] || Quedan || {{grey|Queenie}} |- | [[Bagyong Ruby|Ruby]] || {{grey|Ramon}} || {{grey|Rolly}} || Ramil || [[Bagyong Rosita|Rosita]] || [[Bagyong Ramon (2019)|Ramon]] || [[Super Bagyong Rolly|Rolly]] || {{grey|Ramil}} || Rosal || {{grey|Ramon}} || [[Bagyong Romina (2024)|Romina]] || [[Bagyong Ramil (2025)|Ramil]] || {{grey|Rosal}} |- | [[Bagyong Seniang (2014)|Seniang]] || {{grey|''Sarah''}} || {{grey|Siony}} || [[Bagyong Salome (2017)|Salome]] || [[Bagyong Samuel (2018)|Samuel]] || [[Bagyong Sarah (2019)|Sarah]] || [[Bagyong Siony (2020)|Siony]] || {{grey|Salome}} || {{grey|Samuel}} || {{grey|Sarah}} || {{grey|Siony}} || Salome || {{grey|Samuel}} |- | {{grey|Tomas}} || {{grey|Tisoy}} || {{grey|Tonyo}} || [[Bagyong Tino (2017)|Tino]] || Tomas || [[Bagyong Tisoy|Tisoy]] || [[Bagyong Tonyo (2020)|Tonyo]] || {{grey|Tino}} || {{grey|Tomas}} || {{grey|''Tamaraw''}} || {{grey|Tonyo}} || [[Bagyong Tino|Tino]] || {{grey|Tomas}} |- | {{grey|''Usman''}} || {{grey|Ursula}} || {{grey|Ulysses}} || [[Bagyong Urduja|Urduja]] || [[Bagyong Usman|Usman]] || [[Bagyong Ursula|Ursula]] || [[Bagyong Ulysses|Ulysses]] || {{grey|''Uwan''}} || {{grey|''Umberto''}} || {{grey|''Ugong''}} || {{grey|Upang}} || [[Bagyong Uwan|Uwan]] || {{grey|''Umberto''}} |- | {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Vinta|Vinta]] || {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || [[Bagyong Vicky (2020)|Vicky]] || {{grey|''Verbena''}} || {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Verbena (2025)|Verbena]] || {{grey|''Venus''}} |- | {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || [[Bagyong Wilma (2025)|Wilma]] || {{grey|''Waldo''}} |- | {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} |- | {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Mga pangalan sa pagitan ng 2027 at 2029=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2028|2028]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2029|2029]] |- | {{grey|Amang}} || {{grey|''Amuyao''}} || {{grey|Auring}} |- | {{grey|Betty}} || {{grey|Butchoy}} || {{grey|Bising}} |- | {{grey|Chedeng}} || {{grey|Carina}} || {{grey|''Chico''}} |- | {{grey|Dodong}} || {{grey|Dindo}} || {{grey|Dante}} |- | {{grey|''Emil''}} || {{grey|''Edring''}} || {{grey|''Elias''}} |- | {{grey|Falcon}} || {{grey|Ferdie}} || {{grey|Fabian}} |- | {{grey|''Gavino''}} || {{grey|Gener}} || {{grey|Gorio}} |- | {{grey|Hanna}} || {{grey|Helen}} || {{grey|Huaning}} |- | {{grey|Ineng}} || {{grey|Igme}} || {{grey|Isang}} |- | {{grey|Jenny}} || {{grey|''Josefa''}} || {{grey|Jacinto}} |- | {{grey|Kabayan}} || {{grey|''Kidul''}} || {{grey|Kiko}} |- | {{grey|Liwayway}} || {{grey|''Lekep''}} || {{grey|Lannie}} |- | {{grey|Marilyn}} || {{grey|Marce}} || {{grey|''Magyawan''}} |- | {{grey|Nimfa}} || {{grey|''Nanolay''}} || {{grey|''Nilad''}} |- | {{grey|Onyok}} || {{grey|''Onos''}} || {{grey|''Omar''}} |- | {{grey|Perla}} || {{grey|''Puwok''}} || {{grey|Paolo}} |- | {{grey|Quiel}} || {{grey|Querubin}} || {{grey|Quedan}} |- | {{grey|Ramon}} ||{{grey|Romina}} || {{grey|Ramil}} |- | {{grey|Sarah}} || {{grey|Siony}} || {{grey|Salome}} |- | {{grey|''Tamaraw''}} || {{grey|Tonyo}} || {{grey|''Tala''}} |- | {{grey|''Ugong''}} || {{grey|''Upang''}} || {{grey|''Urbano''}} |- | {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || {{grey|Verbena}} |- | {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} |- | {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} |- | {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Talaan ng mga inialis na pangalan=== ; Mga hindi nagamit na pangalan {{div col start}} * {{tcname unused|Paloma}} * {{tcname unused|Quadro}} * {{tcname unused|Rapido}} * {{tcname unused|Roleta}} * {{tcname unused|Sibak}} * {{tcname unused|Sibasib}} * {{tcname unused|Tagbanwa}} * {{tcname unused|Talahib}} * {{tcname unused|Ubbeng}} * {{tcname unused|Wisik}} * {{tcname unused|Yaning}} * {{tcname unused|Zuma}} {{div col end}} ==Sanggunian== {{reflist}} {{Mga bagyo sa Pilipinas}} [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Pilipinas]] [[Kategorya:Panahon]] qt70cgmfdnpnw470raqmgmhqbz0of5k 2227732 2227692 2026-09-22T15:07:20Z Ivan P. Clarin 84769 /* Mga pangalan sa pagitan ng 2001 at 2013 */ 2227732 wikitext text/x-wiki {{Main|Bagyo sa Pilipinas}} Ang '''Panahon ng bagyo sa Pilipinas''' ay isang dekadang napapanahon sa loob ng [[Pilipinas]] at [[Philippine Area of Responsibility]], taong 2000 ay nagpulungan at nag paligsahan ang [[PAGASA]] sa bawat ipapangalan sa mga [[bagyo]]ng dadaan at papasok sa Pilipinas sa natatakdang panahon, ito ay binigyang daan upang malaman ang lawak ng pinsala, fatality at nawalang gross sa mga lugar na dinaanan ng bagyo, Ito ay nakahanay sa alpabetikong "A" hanggang "Z" maliban sa letrang "X" na hindi na binigyang pansin. Ang bawat bagyo ay binigyan rin ng bawat kategorya. At dinagdagan ng Auxiliary names at list.<ref>{{Cite web |url=http://www.travel-philippines.com/general-info/weather.htm |title=Archive copy |access-date=2021-01-30 |archive-date=2021-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210916183817/https://travel-philippines.com/general-info/weather.htm |url-status=dead }}</ref><ref>hypotheticalhurricanes.fandom.com/wiki/2021_Hypothetical_Pacific_Typhoon_Season_(KenMC)</ref><ref>https://www.transcontinentaltimes.com/an-active-typhoon-season-expected-in-the-philippines.html</ref> ==Daantaon dekada 2000s== {{Warning|'''[[Bagyo]]'''}} {{See|Pagpapangalan sa bagyo}} '''{{Color box|lightyellow|border=darkgray}}''' '''Mga Rinetirong pangalan''' <br>Milyon milyon ang mga nasisirang Imprastraktura, Mga pang kabuhayan ang mga nasira nang mga nagdaang bagyo taon-taon, tinatayang aabot sa bilyon bilyon ang napinsala. Kaya't gumawa nang listahan nang mga retiradong bagyo rito sa Pilipinas.<ref>http://bagong.pagasa.dost.gov.ph/climate/tropical-cyclone-information</ref><ref>https://hypotheticalhurricanes.fandom.com/wiki/2020_Hypothetical_Pacific_Typhoon_Season_(KenMC)</ref> ===Mga pangalan sa pagitan ng 2001 at 2013=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! {{colour|yellow|2001}} !! {{colour|grey|2002}} !! {{colour|skyblue|2003}} !! {{colour|applegreen|2004}} !! {{colour|yellow|2005}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2006|2006]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2007|2007]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2008|2008]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2009|2009]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2010|2010]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2011|2011]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2012|2012]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013|2013]]}} |- | Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring |- | Barok || Basyang || Batibot || Butchoy || Bising || Basyang || Bebeng || Butchoy || Bising || Basyang || Bebeng || Butchoy || Bising |- | Crising || Caloy || Chedeng || Cosme || Crising || Caloy || Chedeng || [[Bagyong Cosme|Cosme]] || Crising || Caloy || Chedeng || Carina || Crising |- | Dante || Domeng || Dodong || Dindo || Dante || Domeng || [[Bagyong Dodong|Dodong]] || Dindo || Dante || Domeng || Dodong || Dindo || Dante |- | Emong || Ester || Egay || Enteng || Emong || Ester || [[Bagyong Egay|Egay]] || Enteng || [[Bagyong Emong (2009)|Emong]] || Ester || Egay || Enteng || Emong |- | Feria || Florita || Falcon || Frank || Feria || Florita || Falcon || [[Bagyong Frank|Frank]] || Fabian || Florita || Falcon || Ferdie || Fabian |- | Gorio || Glenda || Goring || Gener || Gorio || Glenda || Goring || Gener || Gorio || Glenda || Goring || Gener || [[Bagyong Gorio (2013)|Gorio]] |- | Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning |- | Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang |- | Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina || [[Bagyong Juan|Juan]] || Juaning || Julian || Jolina |- | Kiko || Kaka || Kabayan || Karen || Kiko || Katring || Kabayan || Karen || Kiko || Katring || Kabayan || Karen || Kiko |- | Labuyo || Lagalag || Lando || Lawin || Labuyo || Luis || Lando || Lawin || Labuyo || {{grey|Luis}} || Lando || Lawin || [[Bagyong Labuyo|Labuyo]] |- | Maring || Milenyo || Manang || Marce || Maring || [[Bagyong Milenyo|Milenyo]] || Mina || Marce || Maring || {{grey|Mario}} || Mina || Marce || Maring |- | Nanang || {{grey|Neneng}} || Niña || Nina || Nando || Neneng || Nonoy || Nina || Nando || {{grey|Neneng}} || Nonoy || Nina || Nando |- | Ondoy || {{grey|Ompong}} || Onyok || Ofel || Ondoy || Ompong || {{grey|Onyok}} || Ofel || [[Bagyong Ondoy|Ondoy]] || {{grey|Ompong}} || Onyok || Ofel || [[Bagyong Odette (2013)|Odette]] |- | Pabling || {{grey|Paloma}} || Pogi || Pablo || Pepeng || Paeng || {{grey|Pedring}} || Pablo || [[Bagyong Pepeng|Pepeng]] || {{grey|Paeng}} || [[Bagyong Pedring|Pedring]] || [[Bagyong Pablo|Pablo]] || [[Bagyong Paolo (2013)|Paolo]] |- | Quedan || {{grey|Quardo}} || Quiel || Quinta || Quedan || Queenie || {{grey|Quiel}} || Quinta || Quedan || {{grey|Queenie}} || [[Bagyong Quiel (2011)|Quiel]] || Quinta || [[Bagyong Quedan (2013)|Quedan]] |- | {{grey|Roleta}} || {{grey|Rapido}} || Roskas || [[Bagyong Rolly (2004)|Rolly]] || {{grey|Ramil}} || [[Bagyong Reming|Reming]] || {{grey|Ramon}} || Rolly || Ramil || {{grey|Ruby}} || Ramon || {{grey|Rolly}} || [[Bagyong Ramil (2013)|Ramil]] |- | {{grey|Sibak}} || {{grey|Sibasib}} || Sikat || Siony || {{grey|Santi}} || Seniang || {{grey|Sendong}} || Siony || Santi || {{grey|Seniang}} || [[Bagyong Sendong|Sendong]] || {{grey|Siony}} || [[Bagyong Santi|Santi]] |- | {{grey|Talahib}} || {{grey|Tagbanwa}} || Tisoy || Tonyo || {{grey|Tino}} || Tomas || {{grey|Tisoy}} || Tonyo || Tino || {{grey|Tomas}} || {{grey|Tisoy}} || {{grey|Tonyo}} || [[Bagyong Tino (2013)|Tino]] |- | {{grey|Ubbeng}} || {{grey|Usman}} || Ursula || [[Bagyong Unding|Unding]] || {{grey|Undang}} || {{grey|Usman}} || {{grey|Ursula}} || Ulysses || Urduja || {{grey|Usman}} || {{grey|Ursula}} || {{grey|Ulysses}} || [[Bagyong Urduja (2013)|Urduja]] |- | {{grey|Vinta}} || {{grey|Venus}} || [[Bagyong Viring (2003)|Viring]] || [[Bagyong Violeta|Violeta]] || {{grey|Vinta}} || {{grey|Venus}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || Vinta || {{grey|Venus}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Vinta (2013)|Vinta]] |- | {{grey|Wilma}} || {{grey|Wisik}} || [[Bagyong Weng (2003)|Weng]] || [[Bagyong Winnie|Winnie]] || {{grey|Wilma}} || {{grey|Waldo}} || {{grey|Weng}} || {{grey|Warren}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|Waldo}} || {{grey|Weng}} || {{grey|Warren}} || [[Bagyong Wilma at BOB 05|Wilma]] |- | {{grey|Yaning}} || {{grey|Yayang}} || [[Bagyong Yoyoy (2003)|Yoyoy]] || [[Bagyong Yoyong (2004)|Yoyong]] || {{grey|Yolanda}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|Yolanda}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || [[Super Bagyong Yolanda|Yolanda]] |- | {{grey|Zuma}} || {{grey|Zeny}} || Zigzag || Zosimo || {{grey|Zoraida}} || {{grey|Zeny}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|Zeny}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || [[Bagyong Zoraida (2013)|Zoraida]] |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Mga pangalan sa pagitan ng 2014 at 2026=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2014|2014]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2015|2015]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2016|2016]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2017|2017]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2018|2018]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2019|2019]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2020|2020]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2021|2021]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022|2022]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2023|2023]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025|2025]]}} || {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026|2026]]}} |- | Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || [[Bagyong Ambo (2020)|Ambo]] || [[Bagyong Auring (2021)|Auring]] || [[Bagyong Agaton|Agaton]] || Amang || [[Bagyong Aghon|Aghon]] || Auring || Ada |- | Basyang || Betty || [[Bagyong Butchoy (2016)|Butchoy]] || Bising || Basyang || Betty || [[Bagyong Butchoy (2020)|Butchoy]] || [[Bagyong Bising (2021)|Bising]] || [[Bagyong Basyang (2022)|Basyang]] || Betty || [[Bagyong Butchoy (2024)|Butchoy]] || Bising || [[Bagyong Basyang (2026)|Basyang]] |- | Caloy || Chedeng || Carina || Crising || Caloy || Chedeng || Carina || [[Bagyong Crising (2021)|Crising]] || Caloy || Chedeng || [[Bagyong Carina|Carina]] || [[Bagyong Crising|Crising]] || Caloy |- | Domeng || Dodong || Dindo || Dante || Domeng || Dodong || [[Bagyong Dindo (2020)|Dindo]] || Dante || Domeng || [[Bagyong Dodong|Dodong]] || Dindo || [[Bagyong Dante (2025)|Dante]] || [[Bagyong Domeng (2026)|Domeng]] |- | Ester || Egay || Enteng || Emong || Ester || Egay || Enteng || Emong || [[Bagyong Ester (2022)|Ester]] || [[Bagyong Egay|Egay]] || [[Bagyong Enteng|Enteng]] || [[Bagyong Emong|Emong]] || Ester |- | Florita || Falcon || [[Bagyong Ferdie (2016)|Ferdie]] || Fabian || Florita || Falcon || [[Bagyong Ferdie (2020)|Ferdie]] || [[Bagyong Fabian (2021)|Fabian]] || [[Bagyong Florita (2022)|Florita]] || [[Bagyong Falcon|Falcon]] || Ferdie || Fabian || [[Bagyong Francisco (2026)|Francisco]] |- | [[Bagyong Glenda|Glenda]] || Goring || Gener || [[Bagyong Gorio (2017)|Gorio]] || Gardo || Goring || Gener || Gorio || [[Bagyong Gardo (2022)|Gardo]] || [[Bagyong Goring|Goring]] || Gener || [[Bagyong Gorio (2025)|Gorio]] || Gardo |- | Henry || [[Bagyong Hanna (2015)|Hanna]] || Helen || Huaning || Henry || Hanna || [[Bagyong Helen|Helen]] || Huaning || [[Bagyong Henry (2022)|Henry]] || Hanna || Helen || Huaning || [[Bagyong Henry (2026)|Henry]] |- | Inday || Ineng || Igme || [[Bagyong Isang (2017)|Isang]] || Inday || Ineng || Igme || Isang || [[Bagyong Inday (2022)|Inday]] || Ineng || [[Bagyong Igme (17W) (2024)|Igme ]] || [[Bagyong Isang (2025)|Isang]] || [[Super Bagyong Inday|Inday]] |- | Jose || Jenny || Julian || [[Bagyong Jolina (2017)|Jolina]] || Josie || [[Bagyong Jenny (2019)|Jenny]] || [[Bagyong Julian (2020)|Julian]] || [[Bagyong Jolina (2021)|Jolina]] || Josie || Jenny || [[Bagyong Julian|Julian]] || [[Bagyong Jacinto (2025)|Jacinto]] || Josie |- | Karding || Kabayan || [[Bagyong Karen|Karen]] || Kiko || Karding || Kabayan || [[Bagyong Kristine (2020)|Kristine]] || [[Bagyong Kiko (2021)|Kiko]] || [[Bagyong Karding|Karding]] || Kabayan || [[Bagyong Kristine|Kristine]] || Kiko || [[Bagyong Kiyapo (2026)|Kiyapo]] |- | Luis || [[Bagyong Lando|Lando]] || [[Bagyong Lawin|Lawin]] || Lannie || Luis || [[Bagyong Liwayway (2019)|Liwayway]] || [[Bagyong Leon (2020)|Leon]] || [[Bagyong Lannie (2021)|Lannie]] || Luis || {{grey|Liwayway}} || [[Bagyong Leon|Leon]] || [[Bagyong Lannie (2025)|Lannie]] || [[Bagyong Luis–Maymay|Luis]] |- | [[Bagyong Mario|Mario]] || Marilyn || Marce || [[Bagyong Maring (2017)|Maring]] || Maymay || Marilyn || Marce || Maring || Maymay || {{grey|Marilyn}} || [[Bagyong Marce|Marce]] || [[Bagyong Mirasol (2025)|Mirasol]] || [[Bagyong Luis–Maymay|Maymay]] |- | Neneng || [[Bagyong Nona|Nona]] || [[Bagyong Nina|Nina]] || Nando || Neneng || [[Bagyong Nimfa (2019)|Nimfa]] || [[Bagyong Nika (2020)|Nika]] || [[Bagyong Nando (2021)|Nando]] || [[Bagyong Neneng (2022)|Neneng]] || {{grey|Nimfa}} || [[Bagyong Nika|Nika]] || [[Super Bagyong Nando|Nando]] || Neneng |- | Ompong || Onyok || {{grey|Ofel}} || [[Bagyong Odette (2017)|Odette]] || [[Super Bagyong Ompong|Ompong]] || [[Bagyong Onyok (2019)|Onyok]] || [[Bagyong Ofel (2020)|Ofel]] || [[Super Bagyong Odette|Odette]] || Obet || {{grey|Onyok}} || [[Bagyong Ofel|Ofel]] || [[Bagyong Opong|Opong]] || Obet |- | Paeng || {{grey|''Perla''}} || {{grey|''Pepito''}} || Paolo || Paeng || [[Bagyong Perla (2019)|Perla]] || [[Bagyong Pepito (2020)|Pepito]] || {{grey|Paolo}} || [[Bagyong Paeng|Paeng]] || {{grey|Perla}} || [[Super Bagyong Pepito|Pepito]] || [[Bagyong Paolo (2025)|Paolo]] || Pilandok |- | Queenie || {{grey|Quiel}} || {{grey|Quinta}} || Quedan || Queenie || [[Bagyong Quiel (2019)|Quiel]] || [[Bagyong Quinta|Quinta]] || {{grey|Quedan}} || Queenie || {{grey|Quiel}} || [[Bagyong Querubin (2024)|Querubin]] || Quedan || {{grey|Queenie}} |- | [[Bagyong Ruby|Ruby]] || {{grey|Ramon}} || {{grey|Rolly}} || Ramil || [[Bagyong Rosita|Rosita]] || [[Bagyong Ramon (2019)|Ramon]] || [[Super Bagyong Rolly|Rolly]] || {{grey|Ramil}} || Rosal || {{grey|Ramon}} || [[Bagyong Romina (2024)|Romina]] || [[Bagyong Ramil (2025)|Ramil]] || {{grey|Rosal}} |- | [[Bagyong Seniang (2014)|Seniang]] || {{grey|''Sarah''}} || {{grey|Siony}} || [[Bagyong Salome (2017)|Salome]] || [[Bagyong Samuel (2018)|Samuel]] || [[Bagyong Sarah (2019)|Sarah]] || [[Bagyong Siony (2020)|Siony]] || {{grey|Salome}} || {{grey|Samuel}} || {{grey|Sarah}} || {{grey|Siony}} || Salome || {{grey|Samuel}} |- | {{grey|Tomas}} || {{grey|Tisoy}} || {{grey|Tonyo}} || [[Bagyong Tino (2017)|Tino]] || Tomas || [[Bagyong Tisoy|Tisoy]] || [[Bagyong Tonyo (2020)|Tonyo]] || {{grey|Tino}} || {{grey|Tomas}} || {{grey|''Tamaraw''}} || {{grey|Tonyo}} || [[Bagyong Tino|Tino]] || {{grey|Tomas}} |- | {{grey|''Usman''}} || {{grey|Ursula}} || {{grey|Ulysses}} || [[Bagyong Urduja|Urduja]] || [[Bagyong Usman|Usman]] || [[Bagyong Ursula|Ursula]] || [[Bagyong Ulysses|Ulysses]] || {{grey|''Uwan''}} || {{grey|''Umberto''}} || {{grey|''Ugong''}} || {{grey|Upang}} || [[Bagyong Uwan|Uwan]] || {{grey|''Umberto''}} |- | {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Vinta|Vinta]] || {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || [[Bagyong Vicky (2020)|Vicky]] || {{grey|''Verbena''}} || {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Verbena (2025)|Verbena]] || {{grey|''Venus''}} |- | {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || [[Bagyong Wilma (2025)|Wilma]] || {{grey|''Waldo''}} |- | {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} |- | {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Mga pangalan sa pagitan ng 2027 at 2029=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2028|2028]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2029|2029]] |- | {{grey|Amang}} || {{grey|''Amuyao''}} || {{grey|Auring}} |- | {{grey|Betty}} || {{grey|Butchoy}} || {{grey|Bising}} |- | {{grey|Chedeng}} || {{grey|Carina}} || {{grey|''Chico''}} |- | {{grey|Dodong}} || {{grey|Dindo}} || {{grey|Dante}} |- | {{grey|''Emil''}} || {{grey|''Edring''}} || {{grey|''Elias''}} |- | {{grey|Falcon}} || {{grey|Ferdie}} || {{grey|Fabian}} |- | {{grey|''Gavino''}} || {{grey|Gener}} || {{grey|Gorio}} |- | {{grey|Hanna}} || {{grey|Helen}} || {{grey|Huaning}} |- | {{grey|Ineng}} || {{grey|Igme}} || {{grey|Isang}} |- | {{grey|Jenny}} || {{grey|''Josefa''}} || {{grey|Jacinto}} |- | {{grey|Kabayan}} || {{grey|''Kidul''}} || {{grey|Kiko}} |- | {{grey|Liwayway}} || {{grey|''Lekep''}} || {{grey|Lannie}} |- | {{grey|Marilyn}} || {{grey|Marce}} || {{grey|''Magyawan''}} |- | {{grey|Nimfa}} || {{grey|''Nanolay''}} || {{grey|''Nilad''}} |- | {{grey|Onyok}} || {{grey|''Onos''}} || {{grey|''Omar''}} |- | {{grey|Perla}} || {{grey|''Puwok''}} || {{grey|Paolo}} |- | {{grey|Quiel}} || {{grey|Querubin}} || {{grey|Quedan}} |- | {{grey|Ramon}} ||{{grey|Romina}} || {{grey|Ramil}} |- | {{grey|Sarah}} || {{grey|Siony}} || {{grey|Salome}} |- | {{grey|''Tamaraw''}} || {{grey|Tonyo}} || {{grey|''Tala''}} |- | {{grey|''Ugong''}} || {{grey|''Upang''}} || {{grey|''Urbano''}} |- | {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || {{grey|Verbena}} |- | {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} |- | {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} |- | {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Talaan ng mga inialis na pangalan=== ; Mga hindi nagamit na pangalan {{div col start}} * {{tcname unused|Paloma}} * {{tcname unused|Quadro}} * {{tcname unused|Rapido}} * {{tcname unused|Roleta}} * {{tcname unused|Sibak}} * {{tcname unused|Sibasib}} * {{tcname unused|Tagbanwa}} * {{tcname unused|Talahib}} * {{tcname unused|Ubbeng}} * {{tcname unused|Wisik}} * {{tcname unused|Yaning}} * {{tcname unused|Zuma}} {{div col end}} ==Sanggunian== {{reflist}} {{Mga bagyo sa Pilipinas}} [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Pilipinas]] [[Kategorya:Panahon]] mz832b777q8rld22incpwwsjun58rbd 2227733 2227732 2026-09-22T15:09:38Z Ivan P. Clarin 84769 /* Mga pangalan sa pagitan ng 2014 at 2026 */ 2227733 wikitext text/x-wiki {{Main|Bagyo sa Pilipinas}} Ang '''Panahon ng bagyo sa Pilipinas''' ay isang dekadang napapanahon sa loob ng [[Pilipinas]] at [[Philippine Area of Responsibility]], taong 2000 ay nagpulungan at nag paligsahan ang [[PAGASA]] sa bawat ipapangalan sa mga [[bagyo]]ng dadaan at papasok sa Pilipinas sa natatakdang panahon, ito ay binigyang daan upang malaman ang lawak ng pinsala, fatality at nawalang gross sa mga lugar na dinaanan ng bagyo, Ito ay nakahanay sa alpabetikong "A" hanggang "Z" maliban sa letrang "X" na hindi na binigyang pansin. Ang bawat bagyo ay binigyan rin ng bawat kategorya. At dinagdagan ng Auxiliary names at list.<ref>{{Cite web |url=http://www.travel-philippines.com/general-info/weather.htm |title=Archive copy |access-date=2021-01-30 |archive-date=2021-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210916183817/https://travel-philippines.com/general-info/weather.htm |url-status=dead }}</ref><ref>hypotheticalhurricanes.fandom.com/wiki/2021_Hypothetical_Pacific_Typhoon_Season_(KenMC)</ref><ref>https://www.transcontinentaltimes.com/an-active-typhoon-season-expected-in-the-philippines.html</ref> ==Daantaon dekada 2000s== {{Warning|'''[[Bagyo]]'''}} {{See|Pagpapangalan sa bagyo}} '''{{Color box|lightyellow|border=darkgray}}''' '''Mga Rinetirong pangalan''' <br>Milyon milyon ang mga nasisirang Imprastraktura, Mga pang kabuhayan ang mga nasira nang mga nagdaang bagyo taon-taon, tinatayang aabot sa bilyon bilyon ang napinsala. Kaya't gumawa nang listahan nang mga retiradong bagyo rito sa Pilipinas.<ref>http://bagong.pagasa.dost.gov.ph/climate/tropical-cyclone-information</ref><ref>https://hypotheticalhurricanes.fandom.com/wiki/2020_Hypothetical_Pacific_Typhoon_Season_(KenMC)</ref> ===Mga pangalan sa pagitan ng 2001 at 2013=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! {{colour|yellow|2001}} !! {{colour|grey|2002}} !! {{colour|skyblue|2003}} !! {{colour|applegreen|2004}} !! {{colour|yellow|2005}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2006|2006]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2007|2007]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2008|2008]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2009|2009]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2010|2010]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2011|2011]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2012|2012]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013|2013]]}} |- | Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring |- | Barok || Basyang || Batibot || Butchoy || Bising || Basyang || Bebeng || Butchoy || Bising || Basyang || Bebeng || Butchoy || Bising |- | Crising || Caloy || Chedeng || Cosme || Crising || Caloy || Chedeng || [[Bagyong Cosme|Cosme]] || Crising || Caloy || Chedeng || Carina || Crising |- | Dante || Domeng || Dodong || Dindo || Dante || Domeng || [[Bagyong Dodong|Dodong]] || Dindo || Dante || Domeng || Dodong || Dindo || Dante |- | Emong || Ester || Egay || Enteng || Emong || Ester || [[Bagyong Egay|Egay]] || Enteng || [[Bagyong Emong (2009)|Emong]] || Ester || Egay || Enteng || Emong |- | Feria || Florita || Falcon || Frank || Feria || Florita || Falcon || [[Bagyong Frank|Frank]] || Fabian || Florita || Falcon || Ferdie || Fabian |- | Gorio || Glenda || Goring || Gener || Gorio || Glenda || Goring || Gener || Gorio || Glenda || Goring || Gener || [[Bagyong Gorio (2013)|Gorio]] |- | Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning |- | Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang |- | Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina || [[Bagyong Juan|Juan]] || Juaning || Julian || Jolina |- | Kiko || Kaka || Kabayan || Karen || Kiko || Katring || Kabayan || Karen || Kiko || Katring || Kabayan || Karen || Kiko |- | Labuyo || Lagalag || Lando || Lawin || Labuyo || Luis || Lando || Lawin || Labuyo || {{grey|Luis}} || Lando || Lawin || [[Bagyong Labuyo|Labuyo]] |- | Maring || Milenyo || Manang || Marce || Maring || [[Bagyong Milenyo|Milenyo]] || Mina || Marce || Maring || {{grey|Mario}} || Mina || Marce || Maring |- | Nanang || {{grey|Neneng}} || Niña || Nina || Nando || Neneng || Nonoy || Nina || Nando || {{grey|Neneng}} || Nonoy || Nina || Nando |- | Ondoy || {{grey|Ompong}} || Onyok || Ofel || Ondoy || Ompong || {{grey|Onyok}} || Ofel || [[Bagyong Ondoy|Ondoy]] || {{grey|Ompong}} || Onyok || Ofel || [[Bagyong Odette (2013)|Odette]] |- | Pabling || {{grey|Paloma}} || Pogi || Pablo || Pepeng || Paeng || {{grey|Pedring}} || Pablo || [[Bagyong Pepeng|Pepeng]] || {{grey|Paeng}} || [[Bagyong Pedring|Pedring]] || [[Bagyong Pablo|Pablo]] || [[Bagyong Paolo (2013)|Paolo]] |- | Quedan || {{grey|Quardo}} || Quiel || Quinta || Quedan || Queenie || {{grey|Quiel}} || Quinta || Quedan || {{grey|Queenie}} || [[Bagyong Quiel (2011)|Quiel]] || Quinta || [[Bagyong Quedan (2013)|Quedan]] |- | {{grey|Roleta}} || {{grey|Rapido}} || Roskas || [[Bagyong Rolly (2004)|Rolly]] || {{grey|Ramil}} || [[Bagyong Reming|Reming]] || {{grey|Ramon}} || Rolly || Ramil || {{grey|Ruby}} || Ramon || {{grey|Rolly}} || [[Bagyong Ramil (2013)|Ramil]] |- | {{grey|Sibak}} || {{grey|Sibasib}} || Sikat || Siony || {{grey|Santi}} || Seniang || {{grey|Sendong}} || Siony || Santi || {{grey|Seniang}} || [[Bagyong Sendong|Sendong]] || {{grey|Siony}} || [[Bagyong Santi|Santi]] |- | {{grey|Talahib}} || {{grey|Tagbanwa}} || Tisoy || Tonyo || {{grey|Tino}} || Tomas || {{grey|Tisoy}} || Tonyo || Tino || {{grey|Tomas}} || {{grey|Tisoy}} || {{grey|Tonyo}} || [[Bagyong Tino (2013)|Tino]] |- | {{grey|Ubbeng}} || {{grey|Usman}} || Ursula || [[Bagyong Unding|Unding]] || {{grey|Undang}} || {{grey|Usman}} || {{grey|Ursula}} || Ulysses || Urduja || {{grey|Usman}} || {{grey|Ursula}} || {{grey|Ulysses}} || [[Bagyong Urduja (2013)|Urduja]] |- | {{grey|Vinta}} || {{grey|Venus}} || [[Bagyong Viring (2003)|Viring]] || [[Bagyong Violeta|Violeta]] || {{grey|Vinta}} || {{grey|Venus}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || Vinta || {{grey|Venus}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Vinta (2013)|Vinta]] |- | {{grey|Wilma}} || {{grey|Wisik}} || [[Bagyong Weng (2003)|Weng]] || [[Bagyong Winnie|Winnie]] || {{grey|Wilma}} || {{grey|Waldo}} || {{grey|Weng}} || {{grey|Warren}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|Waldo}} || {{grey|Weng}} || {{grey|Warren}} || [[Bagyong Wilma at BOB 05|Wilma]] |- | {{grey|Yaning}} || {{grey|Yayang}} || [[Bagyong Yoyoy (2003)|Yoyoy]] || [[Bagyong Yoyong (2004)|Yoyong]] || {{grey|Yolanda}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|Yolanda}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || [[Super Bagyong Yolanda|Yolanda]] |- | {{grey|Zuma}} || {{grey|Zeny}} || Zigzag || Zosimo || {{grey|Zoraida}} || {{grey|Zeny}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|Zeny}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || [[Bagyong Zoraida (2013)|Zoraida]] |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Mga pangalan sa pagitan ng 2014 at 2026=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2014|2014]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2015|2015]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2016|2016]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2017|2017]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2018|2018]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2019|2019]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2020|2020]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2021|2021]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022|2022]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2023|2023]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025|2025]]}} || {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026|2026]]}} |- | Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || [[Bagyong Ambo (2020)|Ambo]] || [[Bagyong Auring (2021)|Auring]] || [[Bagyong Agaton|Agaton]] || Amang || [[Bagyong Aghon|Aghon]] || Auring || Ada |- | Basyang || Betty || [[Bagyong Butchoy (2016)|Butchoy]] || Bising || Basyang || Betty || [[Bagyong Butchoy (2020)|Butchoy]] || [[Bagyong Bising (2021)|Bising]] || [[Bagyong Basyang (2022)|Basyang]] || Betty || [[Bagyong Butchoy (2024)|Butchoy]] || Bising || [[Bagyong Basyang (2026)|Basyang]] |- | Caloy || Chedeng || Carina || Crising || Caloy || Chedeng || Carina || [[Bagyong Crising (2021)|Crising]] || Caloy || Chedeng || [[Bagyong Carina|Carina]] || [[Bagyong Crising|Crising]] || Caloy |- | Domeng || Dodong || Dindo || Dante || Domeng || Dodong || [[Bagyong Dindo (2020)|Dindo]] || Dante || Domeng || [[Bagyong Dodong|Dodong]] || Dindo || [[Bagyong Dante (2025)|Dante]] || [[Bagyong Domeng (2026)|Domeng]] |- | Ester || Egay || Enteng || Emong || Ester || Egay || Enteng || Emong || [[Bagyong Ester (2022)|Ester]] || [[Bagyong Egay|Egay]] || [[Bagyong Enteng|Enteng]] || [[Bagyong Emong|Emong]] || Ester |- | Florita || Falcon || [[Bagyong Ferdie (2016)|Ferdie]] || Fabian || Florita || Falcon || [[Bagyong Ferdie (2020)|Ferdie]] || [[Bagyong Fabian (2021)|Fabian]] || [[Bagyong Florita (2022)|Florita]] || [[Bagyong Falcon|Falcon]] || Ferdie || Fabian || [[Bagyong Francisco (2026)|Francisco]] |- | [[Bagyong Glenda|Glenda]] || Goring || Gener || [[Bagyong Gorio (2017)|Gorio]] || Gardo || Goring || Gener || Gorio || [[Bagyong Gardo (2022)|Gardo]] || [[Bagyong Goring|Goring]] || Gener || [[Bagyong Gorio (2025)|Gorio]] || Gardo |- | Henry || [[Bagyong Hanna (2015)|Hanna]] || Helen || Huaning || Henry || Hanna || [[Bagyong Helen|Helen]] || Huaning || [[Bagyong Henry (2022)|Henry]] || Hanna || Helen || Huaning || [[Bagyong Henry (2026)|Henry]] |- | Inday || Ineng || Igme || [[Bagyong Isang (2017)|Isang]] || Inday || Ineng || Igme || Isang || [[Bagyong Inday (2022)|Inday]] || Ineng || [[Bagyong Igme (17W) (2024)|Igme ]] || [[Bagyong Isang (2025)|Isang]] || [[Super Bagyong Inday|Inday]] |- | Jose || Jenny || Julian || [[Bagyong Jolina (2017)|Jolina]] || Josie || [[Bagyong Jenny (2019)|Jenny]] || [[Bagyong Julian (2020)|Julian]] || [[Bagyong Jolina (2021)|Jolina]] || Josie || Jenny || [[Bagyong Julian|Julian]] || [[Bagyong Jacinto (2025)|Jacinto]] || Josie |- | Karding || Kabayan || [[Bagyong Karen|Karen]] || Kiko || Karding || Kabayan || [[Bagyong Kristine (2020)|Kristine]] || [[Bagyong Kiko (2021)|Kiko]] || [[Bagyong Karding|Karding]] || Kabayan || [[Bagyong Kristine|Kristine]] || Kiko || [[Bagyong Kiyapo (2026)|Kiyapo]] |- | Luis || [[Bagyong Lando|Lando]] || [[Bagyong Lawin|Lawin]] || Lannie || Luis || [[Bagyong Liwayway (2019)|Liwayway]] || [[Bagyong Leon (2020)|Leon]] || [[Bagyong Lannie (2021)|Lannie]] || Luis || {{grey|Liwayway}} || [[Bagyong Leon|Leon]] || [[Bagyong Lannie (2025)|Lannie]] || [[Bagyong Luis–Maymay|Luis]] |- | [[Bagyong Mario|Mario]] || Marilyn || Marce || [[Bagyong Maring (2017)|Maring]] || Maymay || Marilyn || Marce || Maring || Maymay || {{grey|Marilyn}} || [[Bagyong Marce|Marce]] || [[Bagyong Mirasol (2025)|Mirasol]] || [[Bagyong Luis–Maymay|Maymay]] |- | Neneng || [[Bagyong Nona|Nona]] || [[Bagyong Nina|Nina]] || Nando || Neneng || [[Bagyong Nimfa (2019)|Nimfa]] || [[Bagyong Nika (2020)|Nika]] || [[Bagyong Nando (2021)|Nando]] || [[Bagyong Neneng (2022)|Neneng]] || {{grey|Nimfa}} || [[Bagyong Nika|Nika]] || [[Super Bagyong Nando|Nando]] || Neneng |- | Ompong || Onyok || {{grey|Ofel}} || [[Bagyong Odette (2017)|Odette]] || [[Super Bagyong Ompong|Ompong]] || [[Bagyong Onyok (2019)|Onyok]] || [[Bagyong Ofel (2020)|Ofel]] || [[Super Bagyong Odette|Odette]] || Obet || {{grey|Onyok}} || [[Bagyong Ofel|Ofel]] || [[Bagyong Opong|Opong]] || Obet |- | Paeng || {{grey|''Perla''}} || {{grey|''Pepito''}} || Paolo || Paeng || [[Bagyong Perla (2019)|Perla]] || [[Bagyong Pepito (2020)|Pepito]] || {{grey|Paolo}} || [[Bagyong Paeng|Paeng]] || {{grey|Perla}} || [[Super Bagyong Pepito|Pepito]] || [[Bagyong Paolo (2025)|Paolo]] || Pilandok |- | Queenie || {{grey|Quiel}} || {{grey|Quinta}} || Quedan || Queenie || [[Bagyong Quiel (2019)|Quiel]] || [[Bagyong Quinta|Quinta]] || {{grey|Quedan}} || Queenie || {{grey|Quiel}} || [[Bagyong Querubin (2024)|Querubin]] || Quedan || {{grey|Queenie}} |- | [[Bagyong Ruby|Ruby]] || {{grey|Ramon}} || {{grey|Rolly}} || [[Bagyong Ramil (2017)|Ramil]] || [[Bagyong Rosita|Rosita]] || [[Bagyong Ramon (2019)|Ramon]] || [[Super Bagyong Rolly|Rolly]] || {{grey|Ramil}} || Rosal || {{grey|Ramon}} || [[Bagyong Romina (2024)|Romina]] || [[Bagyong Ramil (2025)|Ramil]] || {{grey|Rosal}} |- | [[Bagyong Seniang (2014)|Seniang]] || {{grey|''Sarah''}} || {{grey|Siony}} || [[Bagyong Salome (2017)|Salome]] || [[Bagyong Samuel (2018)|Samuel]] || [[Bagyong Sarah (2019)|Sarah]] || [[Bagyong Siony (2020)|Siony]] || {{grey|Salome}} || {{grey|Samuel}} || {{grey|Sarah}} || {{grey|Siony}} || Salome || {{grey|Samuel}} |- | {{grey|Tomas}} || {{grey|Tisoy}} || {{grey|Tonyo}} || [[Bagyong Tino (2017)|Tino]] || Tomas || [[Bagyong Tisoy|Tisoy]] || [[Bagyong Tonyo (2020)|Tonyo]] || {{grey|Tino}} || {{grey|Tomas}} || {{grey|''Tamaraw''}} || {{grey|Tonyo}} || [[Bagyong Tino|Tino]] || {{grey|Tomas}} |- | {{grey|''Usman''}} || {{grey|Ursula}} || {{grey|Ulysses}} || [[Bagyong Urduja|Urduja]] || [[Bagyong Usman|Usman]] || [[Bagyong Ursula|Ursula]] || [[Bagyong Ulysses|Ulysses]] || {{grey|''Uwan''}} || {{grey|''Umberto''}} || {{grey|''Ugong''}} || {{grey|Upang}} || [[Bagyong Uwan|Uwan]] || {{grey|''Umberto''}} |- | {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Vinta|Vinta]] || {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || [[Bagyong Vicky (2020)|Vicky]] || {{grey|''Verbena''}} || {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Verbena (2025)|Verbena]] || {{grey|''Venus''}} |- | {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || [[Bagyong Wilma (2025)|Wilma]] || {{grey|''Waldo''}} |- | {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} |- | {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Mga pangalan sa pagitan ng 2027 at 2029=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2028|2028]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2029|2029]] |- | {{grey|Amang}} || {{grey|''Amuyao''}} || {{grey|Auring}} |- | {{grey|Betty}} || {{grey|Butchoy}} || {{grey|Bising}} |- | {{grey|Chedeng}} || {{grey|Carina}} || {{grey|''Chico''}} |- | {{grey|Dodong}} || {{grey|Dindo}} || {{grey|Dante}} |- | {{grey|''Emil''}} || {{grey|''Edring''}} || {{grey|''Elias''}} |- | {{grey|Falcon}} || {{grey|Ferdie}} || {{grey|Fabian}} |- | {{grey|''Gavino''}} || {{grey|Gener}} || {{grey|Gorio}} |- | {{grey|Hanna}} || {{grey|Helen}} || {{grey|Huaning}} |- | {{grey|Ineng}} || {{grey|Igme}} || {{grey|Isang}} |- | {{grey|Jenny}} || {{grey|''Josefa''}} || {{grey|Jacinto}} |- | {{grey|Kabayan}} || {{grey|''Kidul''}} || {{grey|Kiko}} |- | {{grey|Liwayway}} || {{grey|''Lekep''}} || {{grey|Lannie}} |- | {{grey|Marilyn}} || {{grey|Marce}} || {{grey|''Magyawan''}} |- | {{grey|Nimfa}} || {{grey|''Nanolay''}} || {{grey|''Nilad''}} |- | {{grey|Onyok}} || {{grey|''Onos''}} || {{grey|''Omar''}} |- | {{grey|Perla}} || {{grey|''Puwok''}} || {{grey|Paolo}} |- | {{grey|Quiel}} || {{grey|Querubin}} || {{grey|Quedan}} |- | {{grey|Ramon}} ||{{grey|Romina}} || {{grey|Ramil}} |- | {{grey|Sarah}} || {{grey|Siony}} || {{grey|Salome}} |- | {{grey|''Tamaraw''}} || {{grey|Tonyo}} || {{grey|''Tala''}} |- | {{grey|''Ugong''}} || {{grey|''Upang''}} || {{grey|''Urbano''}} |- | {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || {{grey|Verbena}} |- | {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} |- | {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} |- | {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Talaan ng mga inialis na pangalan=== ; Mga hindi nagamit na pangalan {{div col start}} * {{tcname unused|Paloma}} * {{tcname unused|Quadro}} * {{tcname unused|Rapido}} * {{tcname unused|Roleta}} * {{tcname unused|Sibak}} * {{tcname unused|Sibasib}} * {{tcname unused|Tagbanwa}} * {{tcname unused|Talahib}} * {{tcname unused|Ubbeng}} * {{tcname unused|Wisik}} * {{tcname unused|Yaning}} * {{tcname unused|Zuma}} {{div col end}} ==Sanggunian== {{reflist}} {{Mga bagyo sa Pilipinas}} [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Pilipinas]] [[Kategorya:Panahon]] pfun10wjnbskm89rrdm4bhik8wshm6e 2227741 2227733 2026-09-22T15:27:56Z Ivan P. Clarin 84769 /* Mga pangalan sa pagitan ng 2014 at 2026 */ 2227741 wikitext text/x-wiki {{Main|Bagyo sa Pilipinas}} Ang '''Panahon ng bagyo sa Pilipinas''' ay isang dekadang napapanahon sa loob ng [[Pilipinas]] at [[Philippine Area of Responsibility]], taong 2000 ay nagpulungan at nag paligsahan ang [[PAGASA]] sa bawat ipapangalan sa mga [[bagyo]]ng dadaan at papasok sa Pilipinas sa natatakdang panahon, ito ay binigyang daan upang malaman ang lawak ng pinsala, fatality at nawalang gross sa mga lugar na dinaanan ng bagyo, Ito ay nakahanay sa alpabetikong "A" hanggang "Z" maliban sa letrang "X" na hindi na binigyang pansin. Ang bawat bagyo ay binigyan rin ng bawat kategorya. At dinagdagan ng Auxiliary names at list.<ref>{{Cite web |url=http://www.travel-philippines.com/general-info/weather.htm |title=Archive copy |access-date=2021-01-30 |archive-date=2021-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210916183817/https://travel-philippines.com/general-info/weather.htm |url-status=dead }}</ref><ref>hypotheticalhurricanes.fandom.com/wiki/2021_Hypothetical_Pacific_Typhoon_Season_(KenMC)</ref><ref>https://www.transcontinentaltimes.com/an-active-typhoon-season-expected-in-the-philippines.html</ref> ==Daantaon dekada 2000s== {{Warning|'''[[Bagyo]]'''}} {{See|Pagpapangalan sa bagyo}} '''{{Color box|lightyellow|border=darkgray}}''' '''Mga Rinetirong pangalan''' <br>Milyon milyon ang mga nasisirang Imprastraktura, Mga pang kabuhayan ang mga nasira nang mga nagdaang bagyo taon-taon, tinatayang aabot sa bilyon bilyon ang napinsala. Kaya't gumawa nang listahan nang mga retiradong bagyo rito sa Pilipinas.<ref>http://bagong.pagasa.dost.gov.ph/climate/tropical-cyclone-information</ref><ref>https://hypotheticalhurricanes.fandom.com/wiki/2020_Hypothetical_Pacific_Typhoon_Season_(KenMC)</ref> ===Mga pangalan sa pagitan ng 2001 at 2013=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! {{colour|yellow|2001}} !! {{colour|grey|2002}} !! {{colour|skyblue|2003}} !! {{colour|applegreen|2004}} !! {{colour|yellow|2005}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2006|2006]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2007|2007]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2008|2008]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2009|2009]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2010|2010]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2011|2011]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2012|2012]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013|2013]]}} |- | Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || Ambo || Auring |- | Barok || Basyang || Batibot || Butchoy || Bising || Basyang || Bebeng || Butchoy || Bising || Basyang || Bebeng || Butchoy || Bising |- | Crising || Caloy || Chedeng || Cosme || Crising || Caloy || Chedeng || [[Bagyong Cosme|Cosme]] || Crising || Caloy || Chedeng || Carina || Crising |- | Dante || Domeng || Dodong || Dindo || Dante || Domeng || [[Bagyong Dodong|Dodong]] || Dindo || Dante || Domeng || Dodong || Dindo || Dante |- | Emong || Ester || Egay || Enteng || Emong || Ester || [[Bagyong Egay|Egay]] || Enteng || [[Bagyong Emong (2009)|Emong]] || Ester || Egay || Enteng || Emong |- | Feria || Florita || Falcon || Frank || Feria || Florita || Falcon || [[Bagyong Frank|Frank]] || Fabian || Florita || Falcon || Ferdie || Fabian |- | Gorio || Glenda || Goring || Gener || Gorio || Glenda || Goring || Gener || Gorio || Glenda || Goring || Gener || [[Bagyong Gorio (2013)|Gorio]] |- | Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning || Henry || Hanna || Helen || Huaning |- | Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang || Inday || Ineng || Igme || Isang |- | Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina || Juan || Juaning || Julian || Jolina || [[Bagyong Juan|Juan]] || Juaning || Julian || Jolina |- | Kiko || Kaka || Kabayan || Karen || Kiko || Katring || Kabayan || Karen || Kiko || Katring || Kabayan || Karen || Kiko |- | Labuyo || Lagalag || Lando || Lawin || Labuyo || Luis || Lando || Lawin || Labuyo || {{grey|Luis}} || Lando || Lawin || [[Bagyong Labuyo|Labuyo]] |- | Maring || Milenyo || Manang || Marce || Maring || [[Bagyong Milenyo|Milenyo]] || Mina || Marce || Maring || {{grey|Mario}} || Mina || Marce || Maring |- | Nanang || {{grey|Neneng}} || Niña || Nina || Nando || Neneng || Nonoy || Nina || Nando || {{grey|Neneng}} || Nonoy || Nina || Nando |- | Ondoy || {{grey|Ompong}} || Onyok || Ofel || Ondoy || Ompong || {{grey|Onyok}} || Ofel || [[Bagyong Ondoy|Ondoy]] || {{grey|Ompong}} || Onyok || Ofel || [[Bagyong Odette (2013)|Odette]] |- | Pabling || {{grey|Paloma}} || Pogi || Pablo || Pepeng || Paeng || {{grey|Pedring}} || Pablo || [[Bagyong Pepeng|Pepeng]] || {{grey|Paeng}} || [[Bagyong Pedring|Pedring]] || [[Bagyong Pablo|Pablo]] || [[Bagyong Paolo (2013)|Paolo]] |- | Quedan || {{grey|Quardo}} || Quiel || Quinta || Quedan || Queenie || {{grey|Quiel}} || Quinta || Quedan || {{grey|Queenie}} || [[Bagyong Quiel (2011)|Quiel]] || Quinta || [[Bagyong Quedan (2013)|Quedan]] |- | {{grey|Roleta}} || {{grey|Rapido}} || Roskas || [[Bagyong Rolly (2004)|Rolly]] || {{grey|Ramil}} || [[Bagyong Reming|Reming]] || {{grey|Ramon}} || Rolly || Ramil || {{grey|Ruby}} || Ramon || {{grey|Rolly}} || [[Bagyong Ramil (2013)|Ramil]] |- | {{grey|Sibak}} || {{grey|Sibasib}} || Sikat || Siony || {{grey|Santi}} || Seniang || {{grey|Sendong}} || Siony || Santi || {{grey|Seniang}} || [[Bagyong Sendong|Sendong]] || {{grey|Siony}} || [[Bagyong Santi|Santi]] |- | {{grey|Talahib}} || {{grey|Tagbanwa}} || Tisoy || Tonyo || {{grey|Tino}} || Tomas || {{grey|Tisoy}} || Tonyo || Tino || {{grey|Tomas}} || {{grey|Tisoy}} || {{grey|Tonyo}} || [[Bagyong Tino (2013)|Tino]] |- | {{grey|Ubbeng}} || {{grey|Usman}} || Ursula || [[Bagyong Unding|Unding]] || {{grey|Undang}} || {{grey|Usman}} || {{grey|Ursula}} || Ulysses || Urduja || {{grey|Usman}} || {{grey|Ursula}} || {{grey|Ulysses}} || [[Bagyong Urduja (2013)|Urduja]] |- | {{grey|Vinta}} || {{grey|Venus}} || [[Bagyong Viring (2003)|Viring]] || [[Bagyong Violeta|Violeta]] || {{grey|Vinta}} || {{grey|Venus}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || Vinta || {{grey|Venus}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Vinta (2013)|Vinta]] |- | {{grey|Wilma}} || {{grey|Wisik}} || [[Bagyong Weng (2003)|Weng]] || [[Bagyong Winnie|Winnie]] || {{grey|Wilma}} || {{grey|Waldo}} || {{grey|Weng}} || {{grey|Warren}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|Waldo}} || {{grey|Weng}} || {{grey|Warren}} || [[Bagyong Wilma at BOB 05|Wilma]] |- | {{grey|Yaning}} || {{grey|Yayang}} || [[Bagyong Yoyoy (2003)|Yoyoy]] || [[Bagyong Yoyong (2004)|Yoyong]] || {{grey|Yolanda}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|Yolanda}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || [[Super Bagyong Yolanda|Yolanda]] |- | {{grey|Zuma}} || {{grey|Zeny}} || Zigzag || Zosimo || {{grey|Zoraida}} || {{grey|Zeny}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|Zeny}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || [[Bagyong Zoraida (2013)|Zoraida]] |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Mga pangalan sa pagitan ng 2014 at 2026=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2014|2014]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2015|2015]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2016|2016]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2017|2017]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2018|2018]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2019|2019]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2020|2020]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2021|2021]]}} !! {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022|2022]]}} !! {{colour|skyblue|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2023|2023]]}} !! {{colour|applegreen|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]]}} !! {{colour|yellow|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025|2025]]}} || {{colour|grey|[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026|2026]]}} |- | Agaton || Amang || Ambo || Auring || Agaton || Amang || [[Bagyong Ambo (2020)|Ambo]] || [[Bagyong Auring (2021)|Auring]] || [[Bagyong Agaton|Agaton]] || Amang || [[Bagyong Aghon|Aghon]] || Auring || Ada |- | Basyang || Betty || [[Bagyong Butchoy (2016)|Butchoy]] || Bising || Basyang || Betty || [[Bagyong Butchoy (2020)|Butchoy]] || [[Bagyong Bising (2021)|Bising]] || [[Bagyong Basyang (2022)|Basyang]] || Betty || [[Bagyong Butchoy (2024)|Butchoy]] || Bising || [[Bagyong Basyang (2026)|Basyang]] |- | Caloy || Chedeng || Carina || Crising || Caloy || Chedeng || Carina || [[Bagyong Crising (2021)|Crising]] || Caloy || Chedeng || [[Bagyong Carina|Carina]] || [[Bagyong Crising|Crising]] || Caloy |- | Domeng || Dodong || Dindo || Dante || Domeng || Dodong || [[Bagyong Dindo (2020)|Dindo]] || Dante || Domeng || [[Bagyong Dodong|Dodong]] || Dindo || [[Bagyong Dante (2025)|Dante]] || [[Bagyong Domeng (2026)|Domeng]] |- | Ester || Egay || Enteng || Emong || Ester || Egay || Enteng || Emong || [[Bagyong Ester (2022)|Ester]] || [[Bagyong Egay|Egay]] || [[Bagyong Enteng|Enteng]] || [[Bagyong Emong|Emong]] || Ester |- | Florita || Falcon || [[Bagyong Ferdie (2016)|Ferdie]] || Fabian || Florita || Falcon || [[Bagyong Ferdie (2020)|Ferdie]] || [[Bagyong Fabian (2021)|Fabian]] || [[Bagyong Florita (2022)|Florita]] || [[Bagyong Falcon|Falcon]] || Ferdie || Fabian || [[Bagyong Francisco (2026)|Francisco]] |- | [[Bagyong Glenda|Glenda]] || Goring || Gener || [[Bagyong Gorio (2017)|Gorio]] || Gardo || Goring || Gener || Gorio || [[Bagyong Gardo (2022)|Gardo]] || [[Bagyong Goring|Goring]] || Gener || [[Bagyong Gorio (2025)|Gorio]] || Gardo |- | Henry || [[Bagyong Hanna (2015)|Hanna]] || Helen || Huaning || Henry || Hanna || [[Bagyong Helen|Helen]] || Huaning || [[Bagyong Henry (2022)|Henry]] || Hanna || Helen || Huaning || [[Bagyong Henry (2026)|Henry]] |- | Inday || Ineng || Igme || [[Bagyong Isang (2017)|Isang]] || Inday || Ineng || Igme || Isang || [[Bagyong Inday (2022)|Inday]] || Ineng || [[Bagyong Igme (17W) (2024)|Igme ]] || [[Bagyong Isang (2025)|Isang]] || [[Super Bagyong Inday|Inday]] |- | Jose || Jenny || Julian || [[Bagyong Jolina (2017)|Jolina]] || Josie || [[Bagyong Jenny (2019)|Jenny]] || [[Bagyong Julian (2020)|Julian]] || [[Bagyong Jolina (2021)|Jolina]] || Josie || Jenny || [[Bagyong Julian|Julian]] || [[Bagyong Jacinto (2025)|Jacinto]] || Josie |- | Karding || Kabayan || [[Bagyong Karen|Karen]] || Kiko || Karding || Kabayan || [[Bagyong Kristine (2020)|Kristine]] || [[Bagyong Kiko (2021)|Kiko]] || [[Bagyong Karding|Karding]] || Kabayan || [[Bagyong Kristine|Kristine]] || Kiko || [[Bagyong Kiyapo (2026)|Kiyapo]] |- | Luis || [[Bagyong Lando|Lando]] || [[Bagyong Lawin|Lawin]] || Lannie || Luis || [[Bagyong Liwayway (2019)|Liwayway]] || [[Bagyong Leon (2020)|Leon]] || [[Bagyong Lannie (2021)|Lannie]] || Luis || {{grey|Liwayway}} || [[Bagyong Leon|Leon]] || [[Bagyong Lannie (2025)|Lannie]] || [[Bagyong Luis–Maymay|Luis]] |- | [[Bagyong Mario|Mario]] || Marilyn || Marce || [[Bagyong Maring (2017)|Maring]] || Maymay || Marilyn || Marce || Maring || Maymay || {{grey|Marilyn}} || [[Bagyong Marce|Marce]] || [[Bagyong Mirasol (2025)|Mirasol]] || [[Bagyong Luis–Maymay|Maymay]] |- | Neneng || [[Bagyong Nona|Nona]] || [[Bagyong Nina|Nina]] || Nando || Neneng || [[Bagyong Nimfa (2019)|Nimfa]] || [[Bagyong Nika (2020)|Nika]] || [[Bagyong Nando (2021)|Nando]] || [[Bagyong Neneng (2022)|Neneng]] || {{grey|Nimfa}} || [[Bagyong Nika|Nika]] || [[Super Bagyong Nando|Nando]] || Neneng |- | Ompong || Onyok || {{grey|Ofel}} || [[Bagyong Odette (2017)|Odette]] || [[Super Bagyong Ompong|Ompong]] || [[Bagyong Onyok (2019)|Onyok]] || [[Bagyong Ofel (2020)|Ofel]] || [[Super Bagyong Odette|Odette]] || Obet || {{grey|Onyok}} || [[Bagyong Ofel|Ofel]] || [[Bagyong Opong|Opong]] || [[Bagyong Obet (2026)|Obet]] |- | Paeng || {{grey|''Perla''}} || {{grey|''Pepito''}} || Paolo || Paeng || [[Bagyong Perla (2019)|Perla]] || [[Bagyong Pepito (2020)|Pepito]] || {{grey|Paolo}} || [[Bagyong Paeng|Paeng]] || {{grey|Perla}} || [[Super Bagyong Pepito|Pepito]] || [[Bagyong Paolo (2025)|Paolo]] || Pilandok |- | Queenie || {{grey|Quiel}} || {{grey|Quinta}} || Quedan || Queenie || [[Bagyong Quiel (2019)|Quiel]] || [[Bagyong Quinta|Quinta]] || {{grey|Quedan}} || Queenie || {{grey|Quiel}} || [[Bagyong Querubin (2024)|Querubin]] || Quedan || {{grey|Queenie}} |- | [[Bagyong Ruby|Ruby]] || {{grey|Ramon}} || {{grey|Rolly}} || [[Bagyong Ramil (2017)|Ramil]] || [[Bagyong Rosita|Rosita]] || [[Bagyong Ramon (2019)|Ramon]] || [[Super Bagyong Rolly|Rolly]] || {{grey|Ramil}} || Rosal || {{grey|Ramon}} || [[Bagyong Romina (2024)|Romina]] || [[Bagyong Ramil (2025)|Ramil]] || {{grey|Rosal}} |- | [[Bagyong Seniang (2014)|Seniang]] || {{grey|''Sarah''}} || {{grey|Siony}} || [[Bagyong Salome (2017)|Salome]] || [[Bagyong Samuel (2018)|Samuel]] || [[Bagyong Sarah (2019)|Sarah]] || [[Bagyong Siony (2020)|Siony]] || {{grey|Salome}} || {{grey|Samuel}} || {{grey|Sarah}} || {{grey|Siony}} || Salome || {{grey|Samuel}} |- | {{grey|Tomas}} || {{grey|Tisoy}} || {{grey|Tonyo}} || [[Bagyong Tino (2017)|Tino]] || Tomas || [[Bagyong Tisoy|Tisoy]] || [[Bagyong Tonyo (2020)|Tonyo]] || {{grey|Tino}} || {{grey|Tomas}} || {{grey|''Tamaraw''}} || {{grey|Tonyo}} || [[Bagyong Tino|Tino]] || {{grey|Tomas}} |- | {{grey|''Usman''}} || {{grey|Ursula}} || {{grey|Ulysses}} || [[Bagyong Urduja|Urduja]] || [[Bagyong Usman|Usman]] || [[Bagyong Ursula|Ursula]] || [[Bagyong Ulysses|Ulysses]] || {{grey|''Uwan''}} || {{grey|''Umberto''}} || {{grey|''Ugong''}} || {{grey|Upang}} || [[Bagyong Uwan|Uwan]] || {{grey|''Umberto''}} |- | {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Vinta|Vinta]] || {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || [[Bagyong Vicky (2020)|Vicky]] || {{grey|''Verbena''}} || {{grey|''Venus''}} || {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || [[Bagyong Verbena (2025)|Verbena]] || {{grey|''Venus''}} |- | {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} || {{grey|''Waldo''}} || {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || [[Bagyong Wilma (2025)|Wilma]] || {{grey|''Waldo''}} |- | {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} || {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} || {{grey|Yayang}} |- | {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} || {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} || {{grey|''Zeny''}} |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Mga pangalan sa pagitan ng 2027 at 2029=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2028|2028]] !! [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2029|2029]] |- | {{grey|Amang}} || {{grey|''Amuyao''}} || {{grey|Auring}} |- | {{grey|Betty}} || {{grey|Butchoy}} || {{grey|Bising}} |- | {{grey|Chedeng}} || {{grey|Carina}} || {{grey|''Chico''}} |- | {{grey|Dodong}} || {{grey|Dindo}} || {{grey|Dante}} |- | {{grey|''Emil''}} || {{grey|''Edring''}} || {{grey|''Elias''}} |- | {{grey|Falcon}} || {{grey|Ferdie}} || {{grey|Fabian}} |- | {{grey|''Gavino''}} || {{grey|Gener}} || {{grey|Gorio}} |- | {{grey|Hanna}} || {{grey|Helen}} || {{grey|Huaning}} |- | {{grey|Ineng}} || {{grey|Igme}} || {{grey|Isang}} |- | {{grey|Jenny}} || {{grey|''Josefa''}} || {{grey|Jacinto}} |- | {{grey|Kabayan}} || {{grey|''Kidul''}} || {{grey|Kiko}} |- | {{grey|Liwayway}} || {{grey|''Lekep''}} || {{grey|Lannie}} |- | {{grey|Marilyn}} || {{grey|Marce}} || {{grey|''Magyawan''}} |- | {{grey|Nimfa}} || {{grey|''Nanolay''}} || {{grey|''Nilad''}} |- | {{grey|Onyok}} || {{grey|''Onos''}} || {{grey|''Omar''}} |- | {{grey|Perla}} || {{grey|''Puwok''}} || {{grey|Paolo}} |- | {{grey|Quiel}} || {{grey|Querubin}} || {{grey|Quedan}} |- | {{grey|Ramon}} ||{{grey|Romina}} || {{grey|Ramil}} |- | {{grey|Sarah}} || {{grey|Siony}} || {{grey|Salome}} |- | {{grey|''Tamaraw''}} || {{grey|Tonyo}} || {{grey|''Tala''}} |- | {{grey|''Ugong''}} || {{grey|''Upang''}} || {{grey|''Urbano''}} |- | {{grey|Viring}} || {{grey|Vicky}} || {{grey|Verbena}} |- | {{grey|Weng}} || {{grey|''Warren''}} || {{grey|Wilma}} |- | {{grey|Yoyoy}} || {{grey|Yoyong}} || {{grey|''Yasmin''}} |- | {{grey|Zigzag}} || {{grey|Zosimo}} || {{grey|Zoraida}} |-class="unsortable" !colspan=15|References:<ref name="NHEM Review 15"/><ref name="NHEM Review 16"/> |} ===Talaan ng mga inialis na pangalan=== ; Mga hindi nagamit na pangalan {{div col start}} * {{tcname unused|Paloma}} * {{tcname unused|Quadro}} * {{tcname unused|Rapido}} * {{tcname unused|Roleta}} * {{tcname unused|Sibak}} * {{tcname unused|Sibasib}} * {{tcname unused|Tagbanwa}} * {{tcname unused|Talahib}} * {{tcname unused|Ubbeng}} * {{tcname unused|Wisik}} * {{tcname unused|Yaning}} * {{tcname unused|Zuma}} {{div col end}} ==Sanggunian== {{reflist}} {{Mga bagyo sa Pilipinas}} [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Pilipinas]] [[Kategorya:Panahon]] pwrfcrqa4xwzyhhxhnapad9228xb8m4 Bagyong Ferdie 0 304132 2227683 2202209 2026-09-22T13:33:24Z Ivan P. Clarin 84769 2227683 wikitext text/x-wiki Ang pangalang '''Ferdie''' ay nagamit sa [[Pilipinas]] sa mga nagdaang taon ayon sa PAGASA sa Kanlurang Pasipiko. Na ipinalit sa [[Bagyong Frank]] noong 2008. * Bagyong Ferdie (2012) - ay isang bagyong humambalos sa [[Macau]] at [[Tsina]]. * [[Bagyong Ferdie (2016)]] - ay isang malakas na bagyong nanalasa sa [[Taiwan]]. * [[Bagyong Ferdie (2020)]] - ay isang bagyong tumama sa [[Fuzhou]] at [[Xiamen]] sa [[Tsina]]. * Bagyong Ferdie (2024) - ay isang bagyong nanalasa sa lungsod ng [[Shanghai]], [[Tsina]] na nasa Kategoryang 1. {{S-start}} {{Succession box|before={{tcname unused|Edring}}|title=Pacific typhoon season names|years=Mekkhala|after=[[Bagyong Gener (paglilinaw)|Gener]]}} {{S-end}} {{DEFAULTSORT:Ferdie}} {{paglilinaw}} 9h9evy4ywxhmfxptngu1r791bzsocku 2227684 2227683 2026-09-22T13:34:26Z Ivan P. Clarin 84769 2227684 wikitext text/x-wiki Ang pangalang '''Ferdie''' ay nagamit sa [[Pilipinas]] sa mga nagdaang taon ayon sa PAGASA sa Kanlurang Pasipiko. Na ipinalit sa pangalang [[Bagyong Frank]] noong 2008. * Bagyong Ferdie (2012) - ay isang bagyong humambalos sa [[Macau]] at [[Tsina]]. * [[Bagyong Ferdie (2016)]] - ay isang malakas na bagyong nanalasa sa [[Taiwan]]. * [[Bagyong Ferdie (2020)]] - ay isang bagyong tumama sa [[Fuzhou]] at [[Xiamen]] sa [[Tsina]]. * Bagyong Ferdie (2024) - ay isang bagyong nanalasa sa lungsod ng [[Shanghai]], [[Tsina]] na nasa Kategoryang 1. {{S-start}} {{Succession box|before={{tcname unused|Edring}}|title=Pacific typhoon season names|years=Mekkhala|after=[[Bagyong Gener (paglilinaw)|Gener]]}} {{S-end}} {{DEFAULTSORT:Ferdie}} {{paglilinaw}} 9eyevy63glbps4t3vbh03mprtgc6vz3 Bagyong Isang 0 304432 2227712 2202220 2026-09-22T14:30:06Z Ivan P. Clarin 84769 2227712 wikitext text/x-wiki Ang pangalang '''Isang''' ay nagamit sa [[Pilipinas]] sa mga nagdaang taon ayon sa PAGASA sa Kanlurang Pasipiko. * Bagyong Isang (2013) - ang bagyong ''Cimaron'' (2013) ay dumaan sa [[Lambak ng Cagayan]] at sa bansang [[Taiwan]]. * [[Bagyong Isang (2017)]] - ang bagyong ''Hato'', ay isang malakas na bagyong tumama sa [[Batanes]] at [[Macao]]. * Bagyong Isang (2021) - ang bagyong ''Omais'', ay na nanalasa sa mga isla ng [[Ryukyu]], [[Japan]]. * [[Bagyong Isang (2025)]] - ang bagyong ''Kajiki'' ay isang bagyong nanalasa sa [[Tsina]]. * {{tcname unused|Bagyong Isang (2029)}} - {{grey|N/A}} {{S-start}} {{Succession box|before=[[Bagyong Huaning|Huaning]]|title=Pacific typhoon season names|years=''Isang''|after=[[Bagyong Jacinto|Jacinto]]}} {{S-end}} {{DEFAULTSORT:Isang}} {{paglilinaw}} 77dgpflp1jwhe46ic101pzpek7tv9d9 Katedral ng San Jose, Hanoi 0 305016 2227754 2206393 2026-09-22T18:44:05Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227754 wikitext text/x-wiki {{Infobox church|denomination=[[Katoliko Romano]]|status=[[Katedral]]|archbishop=[[Joseph Vu Van Thien]]|archdiocese=[[Katoliko Romanong Arkidiyosesis ng Hanoi]]|parish=|completed date=Disyembre 1886|groundbreaking={{dts|}}|style=|architect=|functional status=Aktibo|consecrated date={{dts|Disyembre 24, 1886}}|name=Katedral ng San Jose<br>{{small|{{lang|vi|Nhà thờ Chính tòa Thánh Giuse}}}}<br /><small>Cathédrale Saint-Joseph</small>|dedication=[[San Jose]]|location=Kalye Nha Tho, [[Distrito ng Hoàn Kiếm]], [[Hanoi]]|country={{flag|Vietnam}}|coordinates={{coord|21|1|43|N|105|50|56|E|type:landmark|display=it}}|caption=|imagealt=|imagesize=210px|image=St. Joseph's Cathedral - Hanoi, Vietnam.jpg|fullname=|imagelink=}} Ang '''Katedral ng San Jose''' ({{Lang-vi|Nhà thờ Lớn Hà Nội, Nhà thờ Chính tòa Thánh Giuse}}; {{Lang-fr|Cathédrale Saint-Joseph}}) ay isang simbahan sa Kalye Nha Chung (Simbahan) sa [[Distrito ng Hoàn Kiếm]] ng [[Hanoi]], [[Vietnam]] . Ito ay isang huling ika-19 na siglong estilong [[Arkitekturang Neogotiko|Neogotikong]] simbahan na nagsisilbing [[katedral]] ng [[Katoliko Romanong Arkidiyosesis ng Hanoi]]. Ang katedral ay ipinangalan kay [[San Jose|Jose]], ang [[Santong patron|patron]] ng Vietnam. Nagsimula ang konstruksiyon noong 1886, na may estilong pang-arkitektura na inilarawan bilang kahawig ng [[Katedral ng Notre-Dame|Notre Dame de Paris]]. Ang simbahan ay isa sa unang estruktura na itinayo ng pamahalaang kolonyal ng Pransyia sa [[Indotsinang Pranses|Indotsina]] nang buksan ito noong Disyembre 1886. Ito ang pinakamatandang simbahan sa Hanoi.<ref name="indochine2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OPIVlJT-fiwC&pg=PT60|title=Indochine: Hanoi|publisher=Murdoch Books|year=2011|last=Nguyen|first=Luke|pages=261|isbn=9781742668819}}</ref> Ang katedral ay nagsasagawa ng [[misa]] maraming beses sa araw. Para sa misa ng Linggo ng ika-6 n.g., maraming tao ang dumadaloy sa mga lansangan. Ang mga himno sa pagdarasal ay naisasahimpapawid at ang mga Katoliko na hindi makapasok sa katedral ay nagtipon sa lansangan at makinig ng mga himno.<ref name="RayBalasingamchow20102">{{cite book|author1=Nick Ray|author2=Yu-Mei Balasingamchow|title=Vietnam|url=https://books.google.com/books?id=ZqOLmYD-0l4C&pg=PA100|date=15 September 2010|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74220-389-8|pages=100–}}</ref> == Heograpiya == Matatagpuan ang katedral sa kanluran ng [[Lawa Hoàn Kiếm]],<ref name="Rough20102">{{cite book|title=The Rough Guide to Southeast Asia On A Budget|url=https://books.google.com/books?id=blOJhyGSjtwC&pg=PA917|accessdate=30 May 2013|date=15 November 2010|publisher=Rough Guides|isbn=978-1-4053-8686-9|pages=917–}}</ref> sa isang maliit na plaza sa loob ng Lumang Baryo. Sa malapit, may mga restawran at maliit na mga bloke ng apartamento.<ref name="Lucus20112">{{cite book|last=Lucus|first=Paul|title=Ho Chi Minh Noodles and the Trail Through Vietnam|url=https://books.google.com/books?id=fGZqMyIS3nAC&pg=PA13|accessdate=30 May 2013|date=June 2011|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4678-9098-4|pages=13–}}</ref> Nasa sentrong kinalalagyan sa dulo ng Kalye Nha Tho (Simbahan) at kanto ng Pho Nha Chung,<ref name="Downs20072">{{cite book|last=Downs|first=Tom|title=Hanoi & Halong Bay|url=https://books.google.com/books?id=kIFzI-el3zgC&pg=PA58|accessdate=30 May 2013|year=2007|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74179-092-4|pages=58–}}</ref> ang katedral na din ang punong-tanggapan ng Arkidiyosesis ng Vietnam ay may kontrol sa 480 mga simbahan at [[Tuklong|kapilya]], at 113 [[parokya]], at nagsisilbi sa 400,000 [[Simbahang Katolika Romana|katoliko]].<ref name="Sullivan20102">{{cite book|author=James Sullivan|title=National Geographic Traveler: Vietnam, 2nd Edition|url=https://books.google.com/books?id=h8cRgWpCXUoC&pg=PA68|date=16 February 2010|publisher=National Geographic Society|isbn=978-1-4262-0522-4|pages=68}}</ref> Ang pangunahing tarangkahan sa katedral ay binubuksan kapag may misa at sa natitirang oras ang pagpasok ay sa pamamagitan lamang ng isang pintuan sa gilid ng pader ng compund ng Diyosesis. Mula sa puntong ito patungo sa katedral ay isang lakad sa pintuan sa gilid at pagkatapos ay maaaring patunugin ang batingaw upang makapasok sa katedral.<ref name="RayBalasingamchow20102" /> == Kasaysayan == Noong 1872, ang Pranses sa ilalim ni [[Jean Dupuis]] ay kumubkob sa [[Imperyal na Moog ng Thăng Long|Moog ng Hanoi]], bago sakupin ni [[Francis Garnier]] ang natitirang [[Hanoi|lungsod]]. Isang dekada ang lumipas bago ganap na kontrolin ang Hanoi ng mga kolonyalista dahil sa insurhensiya ng mga rebelde.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=kIFzI-el3zgC&pg=PA135|title=Hanoi & Halong Bay|publisher=Lonely Planet|year=2007|last=Downs|first=Tom|pages=203|isbn=9781741790924}}</ref> Ang pagtatayo ng katedral ay marahil nagsimula matapos nito at nakumpleto ito noong Disyembre 1886,<ref>{{cite news|title=French impressions|url=http://articles.latimes.com/2008/may/25/travel/tr-hanoi25/2|date=May 25, 2008|page=2|accessdate=May 29, 2013|first=Susan|last=Spano|newspaper=Los Angeles Times|archive-date=Enero 16, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116143512/http://articles.latimes.com/2008/may/25/travel/tr-hanoi25/2|url-status=dead}}</ref> isang taon bago maitatag ang pederasyon ng [[Indotsinang Pranses]] bilang bahagi ng [[Imperyong kolonyal na Pranses|imperyong kolonyal nito]].<ref>{{cite web|title=History of Vietnam|url=http://www.lonelyplanet.com/vietnam/history|date=|accessdate=May 29, 2013|publisher=Lonely Planet|archive-date=Nobiyembre 15, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141115121306/http://www.lonelyplanet.com/vietnam/history|url-status=dead}}</ref> Itinayo ito ng misyonerong Pranses at [[apostolikong vicario]] ng Kanlurang Tonkin na si [[Paul-François Puginier]] na kumuha ng pahintulot mula sa kolonyal na administrasyon ng Pransiya noon.<ref name="Sullivan20102" /><ref name="Michaud20042">{{cite journal|last1=Michaud|first1=Jean|title=French Missionary Expansion in Colonial Upper Tonkin|journal=Journal of Southeast Asian Studies|volume=35|issue=2|year=2004|issn=0022-4634|doi=10.1017/S0022463404000153|url=http://www.fss.ulaval.ca/cms/upload/ant/fichiers/livre_michaud_frrench.pdf|page=294|access-date=2020-11-21|archive-date=2012-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514071312/http://www.fss.ulaval.ca/cms/upload/ant/fichiers/livre_michaud_frrench.pdf|url-status=dead}}</ref> Itinayo ito sa inabandonang lugar<ref>{{Chú thích web|url=https://thuvienhoasen.org/a11435/chua-bao-thien-va-thap-dai-thang-tu-thien-nguyen-quoc-tuan|title=Chùa Báo Thiên và Tháp Đại Thắng Tư Thiên|author=Nguyễn Quốc Tuấn|year=2008|website=}}</ref> ng [[Apat na Dakilang Kayamanan ng Annam|Pagoda Bao Thien]].<ref name="saving2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=iEa9Ryqf3CgC&pg=PA75|title=International Heritage and Historic Building Conservation: Saving the World's Past|publisher=Routledge|date=March 5, 2013|last=Aygen|first=Zeynep|pages=75|isbn=9780415888141}}</ref> Ang lokasyon na ito ay bahagi ng isang "sentrong pampangangasiwa" ng [[Tonkin]] bago ang panahon ng kolonyal na Pranses.<ref>{{cite news|title=French impressions|url=http://articles.latimes.com/2008/may/25/travel/tr-hanoi25|date=May 25, 2008|page=1|accessdate=May 29, 2013|first=Susan|last=Spano|newspaper=Los Angeles Times}}</ref> Upang mapadali ang pagtatayo ng simbahan, ang mga labi ng pagoda, tinanggal ang lahat sa pook. Ang pagoda ay itinayo noong panahong ang lungsod ay itinatag sa panahon ng [[Dinastiyang Lý]] noong ika-11 siglo at gumuho noong 1542, at hindi na maayos.<ref name="saving2" /><ref name="dragon2">{{cite book|url=https://archive.org/details/hanoicityofrisin0000boud|url-access=registration|title=Hanoi: City of the Rising Dragon|publisher=Rowman & Littlefield|year=2002|last1=Boudarel|first1=Georges|last2=Nguyễn|first2=Văn Ký|pages=[https://archive.org/details/hanoicityofrisin0000boud/page/n78 49]}}</ref> Ang katedral ay ikinonsagrado noong Disyembre 24, 1886.<ref name="dragon2" /> Matapos makontrol ng [[Viet Minh|Vietnam Minh]] ang [[Hilagang Vietnam]] kasunod ng [[Kumperensiyang Geneva (1954)|Kasunduang Geneva]] noong 1954, ang Simbahang Katolika ay dumanas ng mga dekada ng pag-uusig. Ang mga pari ang inaresto, at ang mga ari-arian ng simbahan ay seized at [[Nasyonalisasyon|isinabansa]].<ref>{{cite encyclopedia|editor-first=Spencer C.|editor-last=Tucker|encyclopedia=The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History|title=Catholicism in Vietnam|url=https://books.google.com/books?id=qh5lffww-KsC&pg=PA177|accessdate=May 29, 2013|date=May 20, 2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781851099610}}</ref> Ang Katedral ng San Jose ay hindi nakaligtas at isinara ito hanggang sa [[Noche Buena|Bisperas]] ng [[Noche Buena|Pasko]] ng 1990, nang pinayagan ang [[Misa sa Simbahang Katolika|misa]] na ipagdiwang muli roon.<ref name="rough2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=U1YwOau1RgAC&pg=PT781|title=The Rough Guide to Vietnam|publisher=Rough Guides UK|date=October 1, 2009|last1=Lewis|first1=Mark|last2=Dodd|first2=Jan|last3=Emmons|first3=Ron|isbn=9781405380218}}</ref> Noong 2008, ang mga protesta na nauugnay sa mga simbolong pangrelihiyon ay nangyari sa lote sa tabi ng katedral.<ref name="Kurfurst20122">{{cite book|last=Kurfurst|first=Sandra|title=Redefining Public Space in Hanoi: Places, Practices and Meaning|url=https://books.google.com/books?id=nHMsEI3FVKcC&pg=PA115|accessdate=30 May 2013|year=2012|publisher=LIT Verlag Münster|isbn=978-3-643-90271-9|pages=115–}}</ref> == Mga sanggunian == <references /> == Panlabas na Link == * [https://chinhtoa.tgphanoi.org/ Opisyal na Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129194836/https://chinhtoa.tgphanoi.org/ |date=2020-11-29 }} ( [[Wikang Biyetnames|Vietnamese]] ) ion85xfj115bckyim9xuyfudelo9m79 Imperyong Khmer 0 305258 2227959 2226901 2026-09-23T04:17:11Z ~2026-51161-41 166656 Kinansela ang pagbabagong 2226901 ni [[Special:Contributions/~2026-50669-64|~2026-50669-64]] ([[User talk:~2026-50669-64|Usapan]]) 2227959 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |conventional_long_name =Imperyong Khmer |native_name = {{lang|km|ចក្រភពខ្មែរ}}<br> Cakrabhub Khmer<br> {{lang|sa|कम्बुजदेश}}<br> Kambujadeśa |common_name = Imperyong Khmer |image_flag = Flag of Cambodia (pre-1863).svg |flag_border = no |image_map = Map-of-southeast-asia 900 CE.svg |image_map_caption = Mapa ng Timog-silangang Asya noong 900; nakapula ang Imperyong Khmer |era = Gitnang Panahon |status = Imperyo |event_start = Pagluklok sa trono ni Jayavarman II |year_start = 802 |event_end = Pagsakop ng Ayutthaya |year_end = 1431 |event1 = Naitayo ang [[Angkor Wat]] |date_event1 = 1113–1150 |stat_year2 =1290 |stat_area2 = 1000000 |stat_year1 = 1150 |stat_pop1 = 2,000,000 |p1 = Chenla |s1 = Panahon pagkatapos ng Angkor |flag_s1 = Flag of Cambodia (pre-1863).svg |border_s1 = no |capital = Mahendraparvata (maagang [[ika-9 na dantaon]])<br />Hariharalaya (ika-9 na dantaon)<br />Koh Ker (928–944 AD)<br />Yasodharapura (Angkor) (huling ika-9 hanggang maagang [[ika-15 dantaon]]) |common_languages = [[wikang Khmer|Lumang Khmer]]<br />[[Sanskrit]] |religion = [[Hinduismo]]<br />[[Budismong Mahayana]]<br />[[Budismong Theravada]] |government_type = Dibino, [[ganap na monarkiya]] |leader1 = Jayavarman II |year_leader1 = 802–850 |leader2 = Suryavarman II |year_leader2 = 1113–1150 |leader3 = Jayavarman VII |year_leader3 = 1181–1218 |leader4 = Ponhea Yat |year_leader4 = 1417–1463 |title_leader = [[Hari]] |ref_area2=<ref name="Turchin223">{{cite journal|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D|date=Disyembre 2006|title=East-West Orientation of Historical Empires|url=http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|journal=Journal of World-Systems Research|volume=12|issue=2|page=223|issn=1076-156X|last1=Turchin|first1=Peter|accessdate=16 Setyembre 2016|language=en}}</ref><ref name="Taagepera493">{{cite journal|date=Setyembre 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|jstor=2600793|journal=International Studies Quarterly|volume=41|issue=3|page=493|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|url=https://escholarship.org/uc/item/3cn68807|accessdate=7 Setyembre 2018|language=en}}</ref> |today = [[Cambodia]]<br>[[Laos]]<br>[[China]]<br>[[Vietnam]]<br>[[Thailand]]<br>[[Myanmar]] |demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=}} Ang '''Imperyong Khmer''' ({{IPAc-en|k|ə|ˈ|m|ɛər}}; [[wikang Khmer|Khmer]]: ចក្រភពខ្មែរ: ''Chakrphup Khmer'' or អាណាចក្រខ្មែរ ''Anachak Khmer'') o '''Imperyong Angkor''' (Khmer: អាណាចក្រអង្គរ: ''Anachak Angkor'') ay ang mga katawagan na ginagamit ng mga dalubhasa sa kasaysayan upang tukuyin ang [[Cambodia]] mula [[ika-9 na dantaon]] hanggang [[ika-15 dantaon]] nang ang bansa ay isang imperyong [[Hindu]]/[[Budista]] sa [[Timog-silangang Asya]]. Tinutukoy ng imperyo ang sarili bilang '''Kambuja''' o '''Kambujadesa''' na sinaunang katawagan para sa Cambodia. Lumago ang imperyo mula sa dating [[kabihasnan]] ng Funan at Chenla, na pinamunuan at/o sinakop ang karamihan ng kalupaang Timog-silangang Asya<ref>[http://www.infoplease.com/ce6/history/A0827550.html Infoplease] (sa Ingles)</ref> at bahagi ng Katimugang [[Tsina]], lumalawak mula sa dulo ng Tangway ng [[Indotsina]] tungong norte hanggang sa makabagong lalawigan ng [[Yunnan]], [[China]], at mula [[Vietnam]] pakanluran hanggang [[Myanmar]].<ref name=FrankReynolds>{{cite web |last1=Reynolds |first1=Frank |title=Angkor |url=https://www.britannica.com/place/Angkor#accordion-article-history |website=Encyclopædia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |accessdate=17 Agosto 2018|language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Plubins |first1=Rodrigo |title=Khmer Empire |url=https://www.ancient.eu/Khmer_Empire/ |website=Ancient History Encyclopedia |publisher=Ancient History Encyclopedia |accessdate=17 Agosto 2018|language=en}}</ref> Ang pinakamalaking pamana nito ay ang Angkor, sa kasalukuyang [[Cambodia]], na ang lugar ng kabiserang lungsod noong tugatog ng imperyo. Nagpapatotoo ang mga marilag na bantayog ng Angkor, tulad ng [[Angkor Wat]] at Bayon, sa napakalawak na kapangyarihan at kayamanan ng Imperyong Khmer, kahanga-hangang [[sining]] at [[kalinangan]], pamamaraan sa [[arkitektura]], mga nakamit sa [[estetika]], at iba't ibang sistema ng paniniwala na tinangkilik nito sa paglipas ng panahon. Naisiwalat ng paglalarawan ng satelayt na ang Angkor, sa panahon ng rurok nito noong [[ika-11 dantaon|ika-11]] hanggang [[ika-13 dantaon]], ay ang pinakamalaking [[urbano]]ng sentro sa buong mundo bago ang panahong industriyal.<ref name=Evans2007>{{cite journal|author=Damian Evans|date=9 Abril 2009|title=A comprehensive archaeological map of the world's largest preindustrial settlement complex at Angkor, Cambodia|pages=14277–82|journal= Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=104|issue=36|doi=10.1073/pnas.0702525104|pmid=17717084|pmc=1964867|ref=harv|display-authors=etal|language=en}}</ref> Kombensyonal na pinetsahan ang simula ng panahon ng Imperyong Khmer noong 802 nang inihayag ni Haring Jayavarman II ang sarili bilang ''chakravartin'' ("pangkalahatang pinuno") sa Phnom Kulen. Natapos ang imperyo noong pagbagsak ng Angkor noong ika-15 dantaon. ==Pagtatala ng kasaysayan== Ang [[kasaysayan]] ng Angkor bilang gitnang lugar ng paninirahan ng makasaysayang kaharian ng ''Kambujadesa'' ay kasaysayan din ng kaharian ng Khmer mula ika-9 hanggang ika-13 dantaon.<ref>[http://www.thaiwebsites.com/khmerempire.asp Pahina ng thaiwebsites.com (sa Ingles)]</ref> Mula sa '''Kambuja''' tuwiran—at gayundin mula sa rehiyon ng Angkor—walang nakasulat na talaan na nakaligtas maliban sa mga inskripsiyong bato. Samakatuwid, pangunahing hinango ang kasalukuyang [[kaalaman]] ng makasaysayang [[kabihasnan]]g Khmer mula sa: * Pang-[[arkeolohiya]]ng paghuhukay, muling pagsasagawa at pagsisiyasat * Inskripsiyong bato (ang pinakamahalaga sa mga ito ang haliging istela ng mga [[templo]]) na inulat ang pampolitika at relihiyosong gawain ng mga hari * Mga ''relief'' sa isang kawingan ng mga dingding ng templo na may paglalarawan ng mga martsa ng militar, buhay sa palasyo, mga pangyayari sa merkado, at pang-araw-araw na buhay ng [[populasyon]] * Mga ulat at salaysay ng mga diplomatikong Tsino, mangangalakal at manlalakbay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Kasaysayan ng Kambodya]] l2qd347zbxgqcecvapyddczdefekiwn Manfredonia 0 305411 2227813 2003524 2026-09-22T23:22:50Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227813 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Manfredonia|frazioni=Borgo Mezzanone, Riviera Sud (Sciali and Ippocampo), Pastini, Ruggiano, San Salvatore, [[Siponto]], Tomaiuolo|website={{official website|http://www.comune.manfredonia.fg.it/}}|area_code=0884|postal_code=71043|day=Pebrero 7|saint=[[San Lorenzo ng Siponto]] (''San Lorenzo Maiorano'')|elevation_m=5|elevation_footnotes=|population_demonym=Manfredoniani, Sipontini|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|area_total_km2=354.54|area_footnotes=|mayor=Angelo Riccardi|mayor_party=|province=[[Lalawigan ng Foggia|Foggia]] (FG)|official_name=Comune di Manfredonia|region=[[Apulia]]|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|38|N|15|55|E|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=bottom|map_caption=Manfredonia sa loob ng Lalawigan ng Foggia|map_alt=|image_map=Map of comune of Manfredonia (province of Foggia, region Apulia, Italy).svg|image_caption=Basilika ng Siponto|image_shield=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Chevet_de_la_cathédrale_Santa_Maria_Maggiore_de_Siponto_(Pouilles).JPG|native_name=|footnotes=}}Ang '''Manfredonia''' ([maɱfreˈdɔːnja]) ay isang bayan at [[komuna]] ng [[Apulia]], Italya, sa [[lalawigan ng Foggia]], kung saan mula ito ay {{Convert|35|km|0}} hilagang-silangan sa pamamagitan ng tren. Matatagpuan ang Manfredonia sa baybayin, nakaharap sa silangan, sa timog ng [[Monte Gargano]], na nagbibigay-pangalan sa [[Golpo ng Manfredonia|golpo]] sa silangan nito. {{Magmula noong|2017}} ang populasyon nito ay 56,932.<ref>{{in lang|it}} [http://www.demo.istat.it/bilmens2011gen/index.html Source:] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225051014/http://demo.istat.it/bilmens2011gen/index.html|date=2012-02-25}} [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]] 2011</ref> == Mga pangunahing tanawin == [[Talaksan:Manfredonia_e_il_suo_castello_Svevo_Angioino.jpg|thumb|240x240px| Kastilyo ng Manfredonia]] Ang kastilyong medyebal, na sinimulan ng [[Hohenstaufen]] at nakumpleto ng [[Capetong Pamilya ng Anjou]], at mga bahagi ng pader ng bayan ay napanatili nang maayos. Ang kastilyo ay dinagdagan ng isang bagong linya ng mga pader noong ika-15 siglo. Sa simbahan ng San Domenico, ang Kapilya ng Maddalena ay naglalaman ng mga lumang pinta noong ika-14 na siglo. Tatlong kilometro ({{Convert|3|km}}) sa timog-kanluran matatagpuan ang dating Katedral ng Siponto, na ngayon ay [[Basilika ng Santa Maria Maggiore di Siponto]], na itinayo noong 1117 sa estilong [[Arkitekturang Romaniko|Romaniko]], na may isang simboryo at cripta. Ang Abadia ng [[San Leonardo sa Lama Volara]], malapit sa [[Foggia]], na kabilang sa [[Ordeng Teutonico]], ay itinayo sa parehong panahon. [[Talaksan:Abbazia_di_San_Leonardo_in_Lama_Volara_-_particolare_03.jpg|right|thumb|240x240px| Detalye ng mga dekorasyon sa Abadia ng [[San Leonardo sa Lama Volara]]]] Ang Manfredonia din ang kinalalagyan ng luklukan ng [[Katoliko Romanong Arkidiyosesis ng Manfredonia-Vieste-S. Giovanni Rotondo|Arsobispo ng Manfredonia-Vieste-S. Giovanni Rotondo]] sa [[Katedral ng Manfredonia]], itinayo muli noong mga 1600 matapos ang pagkawasak ng mga Turko sa naunang simbahan noong ika-13 na siglo. == Mga mamamayan == * [[Lorenzo ng Siponto]] (namatay 545), obispo, santo, patron ng Manfredonia * [[Vettor Pisani]] (1324–1380), Venecianong Admiral * [[Pino Rucher]] (1924–1996), gitarista at tapag-ayos ng musika == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga pinagkuhanan == * A. Beltramelli, ''Il Gargano'' (Bergamo, 1907) * Westermann, ''Großer Atlas zur Weltgeschichte'' == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.manfredonia.fg.it/ Opisyal na website ng Manfredonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000115192008/http://www.comune.manfredonia.fg.it/ |date=2000-01-15 }} * [https://web.archive.org/web/20070322221920/http://www.manfredonia.net/ Balita sa Manfredonia] * [http://www.statoquotidiano.it/ Manfredonia News "Stato Quotidiano"] [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] mnz1s6q8xqiy5306b7ojuoinv6w5ft4 Mike Yurosek 0 307964 2227879 2000813 2026-09-23T01:47:01Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227879 wikitext text/x-wiki Si '''Mike Yurosek''' (Setyembre 28, 1922 &#x2013; Hunyo 12, 2005) ay isang magsasaka mula sa [[California]] na kilala bilang ang "ama ng [[Baby carrot|baby karot]] ."<ref>https://www.usatoday.com/life/lifestyle/2004-08-11-baby-carrot_x.htm</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.foxnews.com/leisure/2014/01/07/truth-behind-baby-carrots/ |title=Archive copy |access-date=2021-01-24 |archive-date=2014-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140328205003/http://www.foxnews.com/leisure/2014/01/07/truth-behind-baby-carrots/ |url-status=dead}}</ref> == Baby karot == Habang ang "baby karot" (baby carrot sa [[Ingles]]) ay lubhang popular sa [[Estados Unidos]], hindi ito isang hiwalay na lahi ng mga karot ngunit isang paraan ng pagproseso ng mga regular na buong laki ng mga karot upang magamit pa at mabawasan ang mga tinatapon. Si Mike Yurosek at ang kanyang anak na si David ay nagtaguyod sa baby karot noong unang bahagi ng 1980 sa [[Bakersfield, California]] sa pamamagitan ng pagtayo ng kanilang kumpanyang ''Bunny Luv'' . Noong 1986, nang mapagtanto ni Yurosek na maraming karot ang natatapon, gumawa siya ng paraan upang maisalba ang mga karot sa pamamagitan nang paggamit ng mga kagamitang panghiwa para maging mas maliit ang mga karot. Ipinadala niya ito sa isang pamilihan at kinabukasan, nagustuhan nila ito at nagpadala pa ng mas maraming suplay. <ref>{{Cite web |url=https://www.nysun.com/obituaries/mike-yurosek-82-farmer-who-invented-baby-carrots/16046/ |title=Archive copy |access-date=2021-01-24 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123221048/https://www.nysun.com/obituaries/mike-yurosek-82-farmer-who-invented-baby-carrots/16046/ |url-status=dead }}</ref> Ang ilang mga pangunahing kumpanya ng [[karot]] ay sumunod sa kanila, at ang baby carrot ay isa na sa mga produktong nangungunang mabenta sa industriya. == Pamilya == Si Mike Yurosek ay tiyuhin ng artista na si [[Gary Lockwood]] .<ref>http://www.scvhistory.com/scvhistory/lw2665.htm</ref> == Mga Sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Walang pook ng kamatayan]] [[Kategorya:Walang pook ng kapanganakan]] [[Kategorya:Namatay noong 2005]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1922]] an8vdb90jr1e6jnvnbod5o7zlm6rb3q Pagpaputi ng ngipin 0 309010 2227993 2212796 2026-09-23T07:14:23Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227993 wikitext text/x-wiki Ang '''pagpaputi ng ngipin''' o '''pagpapaputi ng ngipin''' ay ang proseso ng pagpapatingkad ng kulay ng mga [[ngipin]] ng tao.<ref name=":5">{{Cite journal|last=Carey|first=Clifton M.|date=June 2014|title=Tooth Whitening: What We Now Know|journal=The Journal of Evidence-based Dental Practice|volume=14 Suppl|pages=70–76|doi=10.1016/j.jebdp.2014.02.006|pmc=4058574|pmid=24929591}}</ref> Ang pagpaputi ay kadalasang kanais-nais kapag ang mga ngipin ay nagiging dilaw sa paglipas ng panahon para sa isang bilang ng mga kadahilanan, at maaaring makamit sa pamamagitan ng pagbabago ng intrinsic o extrinsic kulay ng ngipin enamel.<ref name=":8">{{Cite journal|last1=Joiner|first1=Andrew|last2=Luo|first2=Wen|date=2017|title=Tooth colour and whiteness: A review|journal=Journal of Dentistry|volume=67|pages=S3–S10|doi=10.1016/j.jdent.2017.09.006|pmid=28928097}}</ref> Ang degradasyon ng kemikal ng mga [[chromogen]] sa loob o sa ngipin ay tinatawag na pagpapaputi.<ref name=":5" /> [[Hydrogen peroxide]] (H2O2) ay ang aktibong sahog na karaniwang ginagamit sa mga produkto ng pagpaputi at ay naihatid bilang alinman sa hydrogen peroxide o [[carbamide peroxide]].<ref name=":5" /> Ang hydrogen peroxide ay kahalintulad sa carbamide peroxide dahil ito ay inilabas kapag ang matatag na complex ay nakikipag-ugnay sa tubig. Kapag ito ay diffuses sa ngipin, ang hydrogen peroxide ay gumaganap bilang isang oxidising agent na bumabagsak upang makabuo ng hindi matatag na libreng radicals. Sa mga puwang sa pagitan ng mga tulagay na asing-gamot sa enamel ng ngipin, ang mga hindi matatag na libreng radikal ay nakalakip sa mga organic na molecule ng pigment na nagreresulta sa maliit, mas mababa ang mga pigmented na bahagi.<ref name=":6">{{Cite journal|doi=10.1016/j.cden.2006.12.001|pmid=17532915|title=Vital Tooth Whitening|url=https://archive.org/details/sim_dental-clinics-of-north-america_2007-04_51_2/page/319|journal=Dental Clinics of North America|volume=51|issue=2|pages=319–331|year=2007|last1=Kihn|first1=Patricia W.}}</ref> Na sumasalamin sa mas kaunting liwanag, ang mga mas maliit na molecule ay lumikha ng isang "whitening effect". Mayroong iba't ibang mga produkto na magagamit sa merkado upang alisin ang mga mantsa.<ref name=":5" /> Para sa pagpaputi ng paggamot upang maging matagumpay, ang mga propesyonal sa ngipin ay dapat na maayos na mag-diagnose ng uri, intensity at lokasyon ng discolouration ng ngipin.<ref name=":6" /> Ang pagkakalantad ng oras at ang konsentrasyon ng bleaching compound, ay tumutukoy sa whitening endpoint ng ngipin.<ref name=":5" /> == Natural na anyo == Ang pang-unawa ng kulay ng ngipin ay isang aspetong napakarami. Ang pagmumuni-muni at pagsipsip ng liwanag sa pamamagitan ng ngipin ay maaaring maimpluwensyahan ng maraming mga kadahilanan kabilang ang specular transmission ng liwanag sa pamamagitan ng ngipin; specular repleksyon sa ibabaw; diffuse light reflection sa ibabaw; pagsipsip at pagsabog ng liwanag sa loob ng mga tisyu ng ngipin; enamel mineral na nilalaman; enamel kapal; kulay ng dentine, ang tagamasid ng tao, ang pagkapagod ng mata, ang uri ng liwanag ng insidente, at ang pagkakaroon ng mga extrinsic at intrinsic stain.<ref name=":9">{{Cite journal |pmid = 18646363|year = 2008|last1 = Joiner|first1 = A.|title = A review of tooth colour and whiteness|journal = Journal of Dentistry|volume = 36 Suppl 1|pages = S2-7|last2 = Hopkinson|first2 = I.|last3 = Deng|first3 = Y.|last4 = Westland|first4 = S.|doi=10.1016/j.jdent.2008.02.001}}</ref> Bukod pa rito, ang pinaghihinalaang liwanag ng ngipin ay maaaring magbago depende sa liwanag at kulay ng background.<ref name=":9" /> Ang kumbinasyon ng mga tunay na kulay at ang pagkakaroon ng mga extrinsic stains sa ibabaw ng ngipin ay nakakaimpluwensya sa kulay at sa gayon ang pangkalahatang hitsura ng ngipin.<ref name=":8" /> Ang scattering ng liwanag at pagsipsip sa loob ng enamel at [[dentine]] ay tumutukoy sa tunay na kulay ng ngipin at dahil ang enamel ay medyo translucent, ang mga katangian ng dentinal ay maaaring maglaro ng isang pangunahing papel sa pagtukoy ng pangkalahatang kulay ng ngipin.<ref name=":9" /> Sa kabilang banda, ang extrinsic stain at kulay ay ang resulta ng mga kulay na rehiyon na nabuo sa loob ng nakuha na pelilyo sa ibabaw ng enamel at maaaring maimpluwensyahan ng mga pag-uugali o gawi ng pamumuhay.<ref name=":8" /> Halimbawa, ang paggamit ng pandiyeta ng mga pagkaing mayaman sa [[tannin]], mahinang [[tooth brushing]] technique, mga produkto ng [[tabako]], at pagkakalantad sa mga bakal na asing-gamot at [[chlorhexidine]] ay maaaring magpadilim ng kulay ng ngipin.<ref name=":8" /> Sa pagtaas ng edad, ang mga ngipin ay may posibilidad na maging mas madidilim sa lilim.<ref name=":11">{{Cite journal|last1=Veeraganta|first1=SumanthK|last2=Savadi|first2=RavindraC|last3=Baroudi|first3=Kusai|last4=Nassani|first4=MohammadZ|date=2015|title=Differences in tooth shade value according to age, gender and skin color: A pilot study|journal=Journal of Indian Prosthodontic Society|volume=15|issue=2|pages=138–141|doi=10.4103/0972-4052.155035|pmid=26929500|issn=0972-4052|pmc=4762302}}</ref> Ito ay maaaring maiugnay sa pangalawang dentin formation at paggawa ng malabnaw ng enamel dahil sa "wear" ng ngipin na nag-aambag sa isang makabuluhang pagbawas sa kagaanan at pagtaas sa pagkadilaw. Ang shade ng ngipin ay hindi naiimpluwensyahan ng kasarian o lahi.<ref name=":11" /> == Paglamlam at pagkawalan ng kulay == Pag-discolouration ng ngipin at paglamlam ay pangunahin dahil sa dalawang mapagkukunan ng mantsa: intrinsic at extrinsic.<ref name=":5" /> Sa kakanyahan, ang pagpaputi ng ngipin ay pangunahing nagta-target sa mga tunay na batik na hindi maaaring alisin sa pamamagitan ng mekanika tulad ng isang debidement (malinis) o prophylaxis, sa tanggapan ng ngipin.<ref name=":10">{{Cite journal|last=Bernie|first=Kristy Menage|date=2011|title=Professional whitening|url=https://www.adha.org/sites/default/files/7122_Phillips_Whitening.pdf|journal=Access|volume=25|pages=12–15|access-date=2021-03-06|archive-date=2020-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200719205930/https://www.adha.org/sites/default/files/7122_Phillips_Whitening.pdf|url-status=dead}}</ref> Sa ibaba ay nagpapaliwanag sa malalim ang mga pagkakaiba sa pagitan ng dalawang pinagkukunan ng kung saan ay nakakatulong sa naturang discolouration ng ibabaw ng ngipin. [[Talaksan:Examples of tooth staining.jpg|alt=|thumb|443x443px|'''Figure 2'''. Examples of tooth staining. Extrinsic staining examples: A. Smoking; B. Wine stain; and C. Food stain. Intrinsic staining examples: D. Age yellowing; E. Decay; F. Orthodontic white spot lesion; G. Mild fluorosis; H. Amalgam restoration; I. Tetracycline stain; J. Genetic (amelogenesis imperfecta); K. and non-vital colouring.]] === Extrinsic staining === Ang extrinsic staining, ay higit sa lahat dahil sa mga kadahilanan sa kapaligiran kabilang ang paninigarilyo, mga pigment sa mga inumin at pagkain, antibiotics, at mga metal tulad ng bakal o tanso. Ang mga kulay na compound mula sa mga mapagkukunang ito ay naka-adsorbed sa nakuha dental pellicle o direkta papunta sa ibabaw ng ngipin na nagiging sanhi ng isang mantsang lumitaw.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Carey|first=Clifton|date=2019-03-14|title=Tooth Whitening: What We Now Know|journal=The Journal of Evidence-Based Dental Practice|volume=14|pages=70–76|doi=10.1016/j.jebdp.2014.02.006|pmid=24929591|pmc=4058574}}</ref> * Dental Plaque: Ang dental plaque ay isang malinaw na [[biofilm]] ng [[bakterya]] na natural na bumubuo sa bibig, lalo na kasama ang [[gumline]], at nangyayari ito dahil sa normal na pag-unlad at mga depensa ng sistemang immuno.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Marsh|first=Philip D.|date=2006-07-10|title=Dental plaque as a biofilm and a microbial community – implications for health and disease|journal=BMC Oral Health|volume=6|issue=1|pages=S14|doi=10.1186/1472-6831-6-S1-S14|issn=1472-6831|pmc=2147593|pmid=16934115}}</ref> Kahit na karaniwang halos hindi nakikita sa ibabaw ng ngipin, ang plaka ay maaaring maging marumi sa pamamagitan ng chromogenic bacteria tulad ng mga species ng [[actinomyces]]. Ang prolonged dental plaque accumulation sa ibabaw ng ngipin ay maaaring humantong sa enamel demineralisation at pagbuo ng puting lugar lesions na lumilitaw bilang isang opaque milk-colored lesion.<ref>{{Cite journal|last1=Srivastava|first1=Kamna|last2=Tikku|first2=Tripti|last3=Khanna|first3=Rohit|last4=Sachan|first4=Kiran|date=2013|title=Risk factors and management of white spot lesions in orthodontics|journal=Journal of Orthodontic Science|volume=2|issue=2|pages=43–49|doi=10.4103/2278-0203.115081|issn=2278-1897|pmc=4072374|pmid=24987641}}</ref> Ang acidic by-products ng fermentable mga [[karbohidrata]] na nagmula sa high-sugar foods ay nakakatulong sa mas malaking sukat ng bakterya, tulad ng mga ''[[streptococcus mutans]]'' at ''[[lactobacillus]]'' sa dental plaque. Ang mas mataas na pagkonsumo ng fermentable carbohydrates ay itataguyod ang demineralisation at dagdagan ang panganib ng pagbuo ng mga white spot lesyon.<ref name=":3" /> * Calculus: Ang napapansin na plaka ay kalaunan, at humantong sa pagbuo ng isang hard deposito sa ngipin, lalo na sa paligid ng gumline. Ang organic matrix ng dental plaque at calcified tissues ay sumailalim sa isang serye ng mga kemikal at morphological pagbabago na humantong sa calcification ng dental plaque at samakatuwid ay humahantong sa pagbuo ng calculus.<ref>{{Cite journal|last1=Zander|first1=Helmut A.|last2=Hazen|first2=Stanley P.|last3=Scott|first3=David B.|date=1960-02-01|title=Mineralization of Dental Calculus.|journal=Proceedings of the Society for Experimental Biology and Medicine|volume=103|issue=2|pages=257–260|doi=10.3181/00379727-103-25479|pmid=13846953|s2cid=37934975|issn=0037-9727}}</ref> Ang kulay ng calculus ay nag-iiba, at maaaring kulay-abo, dilaw, itim, o kayumanggi.<ref name=Rajendran2014>{{cite book|author1=Rajendran A|author2=Sundaram S|title=Shafer's Textbook of Oral Pathology|url=https://books.google.com/books?id=WnhtAwAAQBAJ&pg=P528|edition=7th|date=10 February 2014|publisher=Elsevier Health Sciences APAC|isbn=978-81-312-3800-4|pages=386, 387}}</ref> Ang kulay ng calculus ay depende sa kung gaano katagal ito ay naroroon sa oral cavity para sa; Karaniwang nagsisimula ang dilaw at sa paglipas ng panahon ang calculus ay magsisimulang mantsahan ang isang mas madidilim na kulay at maging mas mahigpit at mahirap alisin. * [[Tabako]]: [[Alkitran (resina)|alkitran]] sa usok mula sa mga produkto ng tabako (at din smokeless tobacco produkto) ay may posibilidad na bumuo ng isang dilaw-kayumanggi-itim na mantsa sa paligid ng mga leeg ng ngipin sa itaas ng gumline.<ref name=Rajendran2014 /> Ang [[nikotina]] at alkitran sa tabako, na sinamahan ng oxygen, lumiliko dilaw at sa paglipas ng panahon ay sumipsip sa mga pores ng enamel at mantsang ang mga ngipin dilaw. Ang madilim na kayumanggi sa mga itim na batik sa kahabaan ng gum linya ng ngipin ay ang resulta ng porous na likas na katangian ng calculus agad na pinipili ang mga mantsa mula sa nikotina at alkitran. * Magmama.<ref name=Scully2014>{{cite book|author=Crispian Scully|title=Scully's Medical Problems in Dentistry|url=https://books.google.com/books?id=OZXdAwAAQBAJ|date=21 July 2014|publisher=Elsevier Health Sciences UK|isbn=978-0-7020-5963-6}}</ref> Ang magmama ay gumagawa ng dugo-pula na laway na nagtutulak ng mga ngipin na pula-kayumanggi hanggang halos itim.<ref>{{Cite journal|last=Norton|first=Scott A.|date=1998-01-01|title=Betel: Consumption and consequences|url=https://www.jaad.org/article/S0190-9622(98)70543-2/abstract|journal=Journal of the American Academy of Dermatology|language=en|volume=38|issue=1|pages=81–88|doi=10.1016/S0190-9622(98)70543-2|pmid=9448210|issn=0190-9622}}</ref> Ang extract gel ng dahon ng [[ikmo|buyo]] ay naglalaman ng tannin, isang chromogenic agent na nagiging sanhi ng pagkawalan ng enamel ng ngipin.<ref>{{Cite journal|last1=Hoppy|first1=D|last2=Noerdin|first2=A|last3=Irawan|first3=B|last4=Soufyan|first4=A|date=August 2018|title=Effect of betel leaf extract gel on color change in the dental enamel|journal=Journal of Physics: Conference Series|volume=1073|issue=3|pages=032028|doi=10.1088/1742-6596/1073/3/032028|issn=1742-6588|bibcode=2018JPhCS1073c2028H|doi-access=free}}</ref> * Ang tannin ay naroroon din sa [[kape]], [[tsaa]], at red wine at gumagawa ng isang chromogenic agent na maaaring mag-discolor ng mga ngipin.<ref name=":7" /> Ang mga malalaking consumptions ng tannin-containing beverages ay nagpapahiwatig ng dental enamel brown dahil sa kromogenic kalikasan.<ref>{{Cite journal|last1=Kumar|first1=Arun|last2=Kumar|first2=Vijay|last3=Singh|first3=Janardhan|last4=Hooda|first4=Anita|last5=Dutta|first5=Samir|date=2011-09-13|title=Drug-Induced Discoloration of Teeth|journal=Clinical Pediatrics|volume=51|issue=2|pages=181–185|doi=10.1177/0009922811421000|pmid=21917545|s2cid=9992860|issn=0009-9228}}</ref> * Ang ilang mga pagkain, kabilang ang mga curries at tomato-based sauces, ay maaaring maging sanhi ng mga ngipin paglamlam.<ref>{{Cite web|url=https://www.bupa.co.uk/newsroom/ourviews/teeth-staining-foods|title=Top 10 teeth-staining foods|website=www.bupa.co.uk}}</ref> * Ang ilang mga gamot na pangkasalukuyan: Ang [[Chlorhexidine]] (antiseptic mouthwash) ay nagbubuklod sa mga tannin, nangangahulugang ang matagal na paggamit sa mga taong kumakain ng kape, tsaa o pulang alak ay nauugnay sa mga ngipin.<ref name=Scully2013>{{cite book|last=Scully C|title=Oral and maxillofacial medicine : the basis of diagnosis and treatment|url=https://archive.org/details/oralmaxillofacia0000scul_r9t5|year=2013|publisher=Churchill Livingstone|location=Edinburgh|isbn=9780702049484|edition=3rd|pages=[https://archive.org/details/oralmaxillofacia0000scul_r9t5/page/39 39], 41}}</ref> Ang chlorhexidine mouthwash ay may natural na gustuhin para sa sulpate at acidic na mga grupo na karaniwang matatagpuan sa mga lugar kung saan ang plaka ay natipon tulad ng bumline, sa dorsum ng [[dila]] at cavities. Ang chlorhexidine ay mananatili sa mga lugar na ito at mantsang dilaw-kayumanggi. Ang mga mantsa ay hindi permanente at maaaring alisin sa tamang brushing.<ref name=":13">{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/265169002|title=Extrinsic stains and management: A new insight|website=ResearchGate|access-date=2019-05-13}}</ref> * Metallic compounds. Ang pagkakalantad sa naturang mga metal compound ay maaaring nasa anyo ng gamot o pagkakalantad sa trabaho. Kasama sa mga halimbawa ang bakal (itim na mantsa), [[yodo]] (itim), tanso (berde), nickel (berde), at kadmyum (dilaw na kayumanggi).<ref name=Neville2008>{{cite book |vauthors=Chi AC, Damm DD, Neville BW, Allen CA, Bouquot J |title=Oral and Maxillofacial Pathology|url=https://books.google.com/books?id=5QIEAQAAQBAJ&pg=PA70|date=11 June 2008|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-2197-3|pages=70–74}}</ref> Ang mga mapagkukunan ng pagkakalantad sa metal ay kinabibilangan ng paglalagay ng metal sa oral cavity, metal na naglalaman ng alikabok, o oral administrasyon ng droga. Ang mga metal ay maaaring pumasok sa bony structure ng ngipin, na nagiging sanhi ng permanenteng discolouration, o maaaring magbuklod sa pellicle na nagiging sanhi ng ibabaw ng mantsa.<ref name=":13" /> === Pag-alis ng Extrinsic Staining === Maaaring alisin ang mga extrinsic na paglamlam sa iba't ibang pamamaraan ng paggamot: * [[Prophylaxis]]: Kasama sa dental prophylaxis ang pag-alis ng extrinsic staining gamit ang isang mabagal na bilis ng rotary handpiece at isang goma tasa na may abrasive paste, karamihan ay naglalaman ng [[plurayd]]. ang abrasive na likas na katangian ng prophy paste, tulad ng ito ay kilala, gumaganap upang alisin ang extrinsic paglamlam gamit ang pagkilos ng mabagal na bilis ng handpiece at i-paste laban sa ngipin. Sa kabila nito, ang pagkilos ng goma tasa kasama ang nakasasakit na likas na katangian ng i-paste, ay nagtanggal sa isang [[mikron]] ng enamel mula sa ibabaw ng ngipin tuwing ang isang prophylaxis ay ginanap. Ang pamamaraan ng pag-alis ng mantsa ay maaari lamang maganap sa dental office. * Micro-Abrasion: Pinapayagan ang isang propesyonal na dental na gamitin ang isang instrumento na nagpapalabas ng isang pulbos, tubig at naka-compress na hangin upang alisin ang biofilm, at extrinsic staining. Ang paraan ng pag-alis ng mantsang ito ay maaari lamang isagawa sa isang tanggapan ng ngipin, hindi sa bahay. * [[Kremang pansipilyo]]: Maraming magagamit sa merkado na nagpapatupad ng parehong peroxide pati na rin ang nakasasakit na mga particle tulad ng silica gel upang makatulong na alisin ang mga extrinsic stains habang ang peroxide ay gumaganap sa intrinsic staining. Ang paraan ng pag-alis ng mantsa ay maaaring maganap sa bahay pati na rin sa isang tanggapan ng ngipin. === Intrinsic staining === Ang tunay na pag-staining ay nangyayari sa panahon ng pag-unlad ng ngipin alinman bago ang kapanganakan o sa maagang pagkabata. Ang mga intrinsic stains ay ang mga hindi maaaring alisin sa pamamagitan ng mga mekanikal na hakbang tulad ng debridement o isang prophylactic stain removal. Tulad ng pagtaas ng edad ng tao, ang mga ngipin ay maaari ring lumitaw yellower sa paglipas ng panahon.<ref name=":7">{{Cite book|title=Basic Guide to Oral Health Education and Promotion|last=Felton|first=Simon|publisher=Hoboken : Wiley|year=2013}}</ref> Nasa ibaba ang mga halimbawa ng mga intrinsic na pinagkukunan ng mga batik: * Ngipin at pag-iipon: Ang wear ng ngipin ay isang progresibong pagkawala ng enamel at dentine dahil sa pagguho ng ngipin, pagkagalos at pagkasira. Bilang enamel wears down, dentine ay nagiging mas maliwanag at chromogenic ahente ay natagos sa ngipin nang mas madali. Ang natural na produksyon ng pangalawang dentine ay unti-unti din darkens ngipin sa edad.<ref name=":14">{{Cite journal|last1=Watts|first1=A.|last2=Addy|first2=M.|date=2001-03-01|title=Tooth discolouration and staining: a review of the literature|journal=British Dental Journal|volume=190|issue=6|pages=309–316|doi=10.1038/sj.bdj.4800959|pmid=11325156|issn=1476-5373|doi-access=free}}</ref> * [[Bulok na ngipin]]: Ang katibayan tungkol sa carious discolouration ng ngipin ay walang tiyak na kategorya, gayunpaman ang pinaka-maaasahang ebidensiya ay nagpapahiwatig na ang carious lesion ay nagbibigay-daan para sa mga exogenous na mga ahente na nagpapahiwatig ng pag-discolo ng ngipin.<ref name=":14" /> * Restorative Materials: Ang mga materyales na ginagamit sa panahon ng paggamot sa kanal ng ugat, tulad ng eugenol at phenolic compounds, naglalaman ng pigment na mantsa dentine. Ang mga pagpapanumbalik gamit ang Amalgam ay tumagos din ng mga dentine tubules na may lata sa paglipas ng panahon kaya nagiging sanhi ng madilim na batik sa ngipin.<ref name=":14" />&nbsp; * Dental trauma na maaaring maging sanhi ng paglamlam alinman bilang isang resulta ng pulp nekrosis o panloob na resorption. Bilang kahalili ang ngipin ay maaaring maging mas madidilim na walang pulp nekrosis. * Enamel hypoplasia: enamel hyplasia nagiging sanhi ng enamel upang maging manipis at mahina. Gumagawa ito ng isang dilaw na kayumanggi discolouration at maaari ring maging sanhi ng makinis na ibabaw ng enamel upang maging magaspang at pitted na nagiging sanhi ng ngipin upang maging madaling kapitan sa extrinsic paglamlam, ngipin sensitivity, malocclusion, at [[bulok na ngipin]].<ref>{{Cite journal|last=Seow|first=W. K.|date=1991|title=Enamel hypoplasia in the primary dentition: a review.|journal=ASDC Journal of Dentistry for Children|volume=58|issue=6|pages=441–452|issn=1945-1954|pmid=1783694}}</ref> Ang katibayan tungkol sa enamel hyplasia ay walang tiyak na dahilan, gayunpaman ang posibleng dahilan ay ang impeksiyon o trauma na dulot sa pangunahing dentisyon. Ang mga kaguluhan sa pagbuo ng mikrobyo ng ngipin sa panahon ng mga yugto ng neonatal at maagang pagkabata tulad ng kakulangan ng bitamina D ng ina, impeksiyon, at paggamit ng gamot ay maaaring maging sanhi ng enamel hypoplasia.<ref name=":14" /> * Pulpal Hyperemia: Pulpal Hyperemia ay tumutukoy sa pamamaga ng isang traumatized na ngipin na maaaring sanhi ng isang stimuli tulad ng trauma, thermal shock, o dental caries. Ang pulpal hyperemia ay nababaligtad<ref>{{Cite journal|last1=Baik|first1=Un-Bong|last2=Kim|first2=Hoon|last3=Chae|first3=Hwa-Sung|last4=Myung|first4=Ji-Yun|last5=Chun|first5=Youn-Sic|date=2017|title=Teeth discoloration during orthodontic treatment|journal=The Korean Journal of Orthodontics|volume=47|issue=5|pages=334–339|doi=10.4041/kjod.2017.47.5.334|issn=2234-7518|pmc=5548714|pmid=28861395}}</ref> at gumagawa ng isang pulang kulay na nakikita sa simula pagkatapos ng trauma na may kakayahang mawala kung ang ngipin ay nagiging revascularized.<ref name=":14" /> * Fluorosis: Ang dental fluorosis ay nagiging sanhi ng enamel na maging malabo, chalky white, at puno ng napakaliliit na butas. Ang enamel ay maaaring masira at maging sanhi ng nakalantad na enamel ng subsurface upang maging mottled at gumawa ng mga extrinsic dark brown-black stain.<ref>{{Cite journal|last1=Fejerskov|first1=O.|last2=Manji|first2=F.|last3=Baelum|first3=V.|date=February 1990|title=The Nature and Mechanisms of Dental Fluorosis in Man|journal=Journal of Dental Research|volume=69|issue=2_suppl|pages=692–700|doi=10.1177/00220345900690s135|pmid=2179331|s2cid=25175762|issn=0022-0345}}</ref> Ang fluorosis ng dental ay nangyayari dahil sa labis na paglunok ng plurayd o overexposure sa fluoride sa panahon ng pag-unlad ng enamel na karaniwang nangyayari sa pagitan ng edad na isa hanggang apat. Ang fluoridated drinking water, fluoride supplements, topical fluoride (fluoride toothpastes), at formula na inireseta para sa mga bata ay maaaring dagdagan ang panganib ng dental fluorosis. Ang fluoride ay itinuturing na isang mahalagang kadahilanan sa pamamahala at pag-iwas sa mga dental caries, ang ligtas na antas para sa pang-araw-araw na fluoride intake ay 0.05 hanggang 0.07 mg / kg / araw.<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/23959996|title=Dental fluorosis: Exposure, prevention and management|website=ResearchGate|access-date=2019-05-13}}</ref> * Dentinogenesis Imperfecta: Dentinogenesis Imperfecta ay isang [[Pagmamana ng katangian|namamana]] dentine depekto, na nauugnay sa osteogenesis imperfecta, na nagiging sanhi ng ngipin upang maging discolored karaniwang asul o kayumanggi sa kulay at translucent pagbibigay ng ngipin ng isang opalescent sheen.<ref name=":14" /> Ang kondisyon ay autosomal na nangingibabaw na nangangahulugan na ang kalagayan ay tumatakbo sa pamilya. * Amelogenesis Imperfecta: Ang hitsura ng amelogenesis imperfecta ay depende sa uri ng amelogenesis, mayroong 14 iba't ibang mga subtype at maaaring mag-iba mula sa hitsura ng hypoplasia sa hypomineralization na maaaring gumawa ng iba't ibang mga appearances ng enamel mula sa puting mottling sa dilaw na brown appearances.<ref name=":14" /> * Tetracycline at minocycline. Ang Tetracycline ay isang malawak na spectrum antibyotiko,<ref name="Sanchez2004" /> at ang derivative minocycline ay karaniwan sa paggamot ng [[akne]].<ref name="Good2003">{{cite journal|last1=Good|first1=ML|last2=Hussey|first2=DL|title=Minocycline: stain devil?|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-dermatology_2003-08_149_2/page/237|journal=The British Journal of Dermatology|date=August 2003|volume=149|issue=2|pages=237–9|pmid=12932226|doi=10.1046/j.1365-2133.2003.05497.x|s2cid=6888915}}</ref> Ang gamot ay makakapag-chelate ng mga ions ng kaltsyum at isinama sa ngipin, kartilago, at buto.<ref name="Sanchez2004">{{cite journal|last1=Sánchez|first1=AR|last2=Rogers RS|first2=3rd|last3=Sheridan|first3=PJ|title=Tetracycline and other tetracycline-derivative staining of the teeth and oral cavity.|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-dermatology_2004-10_43_10/page/709|journal=International Journal of Dermatology|date=October 2004|volume=43|issue=10|pages=709–15|pmid=15485524|doi=10.1111/j.1365-4632.2004.02108.x|s2cid=23105719}}</ref> Ang paglunok sa mga taon ng pag-unlad ng ngipin ay nagiging sanhi ng dilaw-berdeng pagkawalan ng kulay ng dentine na nakikita sa pamamagitan ng enamel na fluorescent sa ilalim ng [[ultrabiyoleta|liwanag na ultrabiyoleta]]. Nang maglaon, ang tetracycline ay oxidized at ang staining ay nagiging mas kayumanggi at hindi na fluoresces sa ilalim ng UV light.<ref name="Rajendran2014" /><ref name="Ibsen2014">{{cite book|author1=Ibsen OAC|author2=Phelan JA|title=Oral Pathology for the Dental Hygienist|url=https://books.google.com/books?id=nsvsAwAAQBAJ&pg=PA173|date=14 April 2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-29130-9|page=173}}</ref> * Porphyria: isang bihirang metabolic disorder kung saan ang katawan ay hindi sapat na metabolise porphyrins, na humahantong sa akumulasyon o excretion ng porphyrins sa ngipin. Ang excretion ng porphyrins ay gumagawa ng mga lilang-pula na pigment sa ngipin.<ref>{{Cite journal|last1=R. R. Welbury|last2=Brown|first2=G. J.|date=August 2002|title=The management of porphyria in dental practice|journal=British Dental Journal|volume=193|issue=3|pages=145–146|doi=10.1038/sj.bdj.4801507|pmid=12213008|issn=1476-5373|doi-access=free}}</ref> * Hemolytic disease ng bagong panganak: Ang sakit na ito ay nangyayari kapag ang mga pulang selula ng dugo ng bagong panganak ay inaatake ng mga antibodies mula sa ina na dulot ng hindi pagkakatugma sa dugo ng ina at sanggol. Ang kundisyong ito ay maaaring makagawa ng berdeng paglamlam ng mga ngipin dahil sa jaundice, na isang kawalan ng kakayahan na maipakita ang bilirubin nang maayos.<ref>{{Cite book|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK2266/|title=Hemolytic disease of the newborn|last=Dean|first=Laura|date=2005|publisher=National Center for Biotechnology Information (US)}}</ref> * Ang root resorption ay clinically asymptomatic, gayunpaman ay maaaring gumawa ng isang kulay-rosas na hitsura sa amelocemental junction.<ref name=":14" /> * Alkaptonuria: metabolic disorder na nagtataguyod ng akumulasyon ng homogentisic acid sa katawan at maaaring maging sanhi ng brown kulay pigmentation sa ngipin, gilagid, at [[buccal mucosa]].<ref>{{Cite journal|last1=Pratibha|first1=K.|last2=Seenappa|first2=T.|last3=Ranganath|first3=K.|date=2007|url=http://medind.nic.in/iaf/t07/i2/iaft07i2p158.pdf|journal=Indian Journal of Clinical Biochemistry|volume=22|issue=2|pages=158–161|doi=10.1007/BF02913337|pmid=23105706|pmc=3453790|title=Alkaptonuric ochronosis: Report of a case and brief review|access-date=2021-03-06|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410191009/http://medind.nic.in/iaf/t07/i2/iaft07i2p158.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410191009/http://medind.nic.in/iaf/t07/i2/iaft07i2p158.pdf |date=2009-04-10 }}</ref> == Paraan == Bago magpatuloy sa mga alternatibong pagpaputi ng ngipin, pinapayuhan na ang pasyente ay dumating sa tanggapan ng ngipin upang magkaroon ng komprehensibong pagsusuri sa bibig na binubuo ng isang buong medikal, dental, at kasaysayan ng lipunan. Papayagan nito ang clinician na makita kung may anumang paggamot na kailangang gawin tulad ng mga pagpapanumbalik upang alisin ang mga karies, at upang masuri kung ang pasyente ay magiging isang mahusay na kandidato upang magawa ang pagpaputi. Ang clinician ay pagkatapos ay debride (malinis) ang ibabaw ng ngipin na may ultrasonic scaler, mga instrumento ng kamay, at potensyal na isang prophy paste upang alisin ang mga extrinic stain na nabanggit sa itaas. Ito ay magpapahintulot sa isang malinis na ibabaw para sa maximum na mga benepisyo ng alinman sa paraan ng pagpaputi ng ngipin ang pipiliin ng pasyente.<ref name=":10" /> Tatalakayin sa ibaba ang iba't ibang uri ng mga pamamaraan ng pagpaputi ng ngipin kabilang ang parehong panloob na aplikasyon ng pagpapaputi at panlabas na aplikasyon sa pamamagitan ng paggamit ng mga ahente ng pagpapaputi. === Sa opisina === {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 200 | header = '''Figure 3'''. Shade guides | image1 = VITA shade guide.jpg | caption1 = VITA classical A1-D4 shade guide arranged according to [[Lightness|value]] | image2 = VITA shade guide2.jpg | caption2 = VITA classical A1-D4 shade guide arranged according to [[color|chroma]]; A: red-brown, B: red-yellow, C: grey, D: red-grey }} Bago ang paggamot, dapat suriin ng klinika ang pasyente: pagkuha ng kasaysayan ng kalusugan at dental (kabilang ang mga [[alerhiya]] at sensitibo), pagmasdan ang matitigas at malambot na tisyu, paglalagay at kondisyon ng mga pagpapanumbalik, at kung minsan ang mga [[x-ray]] upang matukoy ang kalikasan at lalim ng posibleng mga iregularidad. Kung hindi ito nakumpleto bago ang mga whitening agent na inilalapat sa ibabaw ng ngipin, ang labis na sensitivity at iba pang mga komplikasyon ay maaaring mangyari. Ang whitening shade guides ay ginagamit upang sukatin ang kulay ng ngipin. Tinutukoy ng mga lilim na ito ang pagiging epektibo ng pamamaraan ng pagpaputi, na maaaring mag-iba mula sa dalawa hanggang pitong kakulay.<ref>{{cite journal|pmid= 18246965|year= 2007|last1= Delgado|first1= E|last2= Hernández-Cott|first2= PL|last3= Stewart|first3= B|last4= Collins|first4= M|last5= De Vizio|first5= W|title= Tooth-whitening efficacy of custom tray-delivered 9% hydrogen peroxide and 20% carbamide peroxide during daytime use: A 14-day clinical trial|volume= 26|issue= 4|pages= 367–72|journal= Puerto Rico Health Sciences Journal}}</ref> Ang mga kakulay na ito ay maaaring maabot pagkatapos ng isang solong sa appointment sa opisina, o maaaring mas matagal, depende sa indibidwal. Ang mga epekto ng pagpapaputi ay maaaring tumagal ng ilang buwan, ngunit maaaring mag-iba depende sa pamumuhay ng pasyente. Ang pag-ubos ng mga pagkain sa pag-init ng ngipin o inumin na may malakas na kulay ay maaaring ikompromiso ang pagiging epektibo ng paggamot. Kabilang dito ang pagkain at inumin na naglalaman ng mga tannin tulad ng; kape, tsaa, pulang alak, at Curry. Ang mga pamamaraan sa pagpapaputi ng in-office ay karaniwang gumagamit ng isang light-cured protective layer na maingat na ipininta sa mga [[gilagid]] at [[papilla]] (ang mga tip ng mga gilagid sa pagitan ng mga ngipin) upang mabawasan ang panganib ng mga kemikal na pagkasunog sa malambot na tisyu. Ang ahente ng pagpapaputi ay alinman sa carbamide peroxide, na bumabagsak sa bibig upang bumuo ng [[hydrogen peroxide]], o hydrogen peroxide mismo. Ang bleaching gel ay karaniwang naglalaman sa pagitan ng 10% at 44% carbamide peroxide, na halos katumbas ng 3% hanggang 16% hydrogen peroxide concentration. Ang legal na porsyento ng hydrogen peroxide na pinapayagan na ibigay ay 0.1-6%. Ang mga ahente ng pagpapaputi ay pinapayagan lamang na ibigay sa pamamagitan ng mga dental practitioner, dental therapist, at mga dental hygienist. Ang pagpapaputi ay hindi bababa sa epektibo kapag ang orihinal na kulay ng ngipin ay kulay-abo at maaaring mangailangan ng pasadyang pagpapaputi trays. Ang pagpapaputi ay pinaka-epektibo sa dilaw na kulay na ngipin. Kung ang mabigat na paglamlam o pinsala sa tetracycline ay naroroon sa mga ngipin ng pasyente, at ang pagpaputi ay hindi epektibo (ang pag-init ng tetracycline ay maaaring mangailangan ng matagal na pagpapaputi, dahil mas matagal ang pagpapaputi upang maabot ang dentine layer), may iba pang mga paraan ng masking ang mantsa. Bonding, na kung saan din masks mantsa ng ngipin, ay kapag ang isang manipis na patong ng composite materyal ay inilalapat sa harap ng ngipin ng isang tao at pagkatapos ay cured na may isang asul na liwanag. Ang isang veneer ay maaari ring mask ang pagkawalan ng ngipin ng ngipin. Ang in-chair whitening ay mas mabilis at mas epektibo sa paghahambing sa mga pagpipilian sa pagpapaputi ng bahay. Ang ilang mga clinician ay gumagawa din ng mga pasadyang pagpapaputi trays para sa iyo, na maaaring tumagal ng hanggang sa isang linggo upang lumikha, kaya pagkatapos ng pagpaputi paggamot Nakumpleto, magagamit mo ang mga trays na ito sa hinaharap para sa pagpapanatili ng iyong pagpapaputi sa mga home kit o para sa paggamit ng mga produkto ng desensitising. ==== Light-accelerated bleaching ==== Ang kapangyarihan o light-accelerated bleaching ay gumagamit ng liwanag na enerhiya na nilayon upang mapabilis ang proseso ng pagpapaputi sa isang tanggapan ng ngipin. Ang iba't ibang uri ng enerhiya ay maaaring gamitin sa pamamaraan na ito, na may pinaka-karaniwang halogen, [[LED]], o plasma arc. Ang paggamit ng liwanag sa panahon ng pagpapaputi ay nagdaragdag ng panganib ng sensitivity ng ngipin at maaaring hindi mas epektibo kaysa sa pagpapaputi nang walang liwanag kapag ang mataas na konsentrasyon ng hydrogen peroxide ay ginagamit.<ref name=He2012>{{cite journal|last1=He|first1=LB|last2=Shao|first2=MY|last3=Tan|first3=K|last4=Xu|first4=X|last5=Li|first5=JY|title=The effects of light on bleaching and tooth sensitivity during in-office vital bleaching: a systematic review and meta-analysis.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-dentistry_2012-08_40_8/page/644|journal=Journal of Dentistry|date=August 2012|volume=40|issue=8|pages=644–53|pmid=22525016|doi=10.1016/j.jdent.2012.04.010}}</ref> Ang isang 2015 na pag-aaral ay nagpakita na ang paggamit ng isang light activator ay hindi nagpapabuti sa pagpapaputi, ay walang masusukat na epekto, at sa halip ay malamang na madagdagan ang temperatura ng nauugnay na mga tisyu, na nagreresulta sa pinsala.<ref name="nigmed">{{cite journal |title=The effect of light-activation sources on tooth bleaching |journal=Nigerian Medical Journal |year=2015 |last1=Baroudi |first1=Kusai |last2=Hassan |first2=Nadia Aly |volume=55 |issue=5 |pages=363–8 |doi=10.4103/0300-1652.140316 |pmid=25298598 |pmc=4178330 |quote=The in-office bleaching treatment of vital teeth did not show improvement with the use of light activator sources for the purpose of accelerating the process of the bleaching gel and achieving better results. }}</ref><ref>{{cite web | url=https://cats.uthscsa.edu/found_cats_view.php?id=2638&vSearch= | title=UTCAT2638, Found CAT view, CRITICALLY APPRAISED TOPICs}}</ref> Ang perpektong pinagkukunan ng enerhiya ay dapat na mataas na enerhiya upang pukawin ang molecules perokside nang hindi overheating ang pulp ng ngipin.<ref name="Grace">{{cite journal | last1 = Sun | first1 = Grace | year = 2000 | title = Lasers and Light Amplification in Dentistry | journal = Dental Clinics of North America | volume = 44 | issue = 4}}</ref> Ang mga ilaw ay karaniwang nasa loob ng asul na liwanag na spectrum dahil ito ay natagpuan na naglalaman ng mga pinaka-epektibong wavelength para sa pagsisimula ng reaksyon ng hydrogen peroxide. Ang isang paggamot sa pagpapaputi ng kapangyarihan ay kadalasang nagsasangkot ng paghihiwalay ng malambot na tisyu na may resin-based, light-curable na hadlang, application ng isang propesyonal na dental-grade hydrogen peroxide whitening gel (25-38% hydrogen peroxide), at exposure sa light source para sa 6- 15 minuto. Ang mga kamakailang teknikal na pagsulong ay minimized init at UV emissions, na nagbibigay-daan para sa isang mas maikling pamamaraan ng paghahanda ng pasyente. Para sa anumang pagpaputi paggamot, inirerekomenda na ang isang komprehensibong pagsusuri ng pasyente ay tapos na kabilang ang paggamit ng radiographs upang makatulong sa diagnosis ng kasalukuyang kondisyon ng bibig, kabilang ang anumang mga alerdyi na maaaring naroroon. Ang pasyente ay kailangang magkaroon ng isang malusog na bibig at libre ng periodontal disease o karies at magkaroon ng isang debridement / malinis na ginawa upang alisin ang anumang tartar o build up ng plaka.<ref name=":12">{{Cite news|url=http://go.galegroup.com.ez.library.latrobe.edu.au/ps/i.do?id=GALE%7CA433724644&v=2.1&u=latrobe&it=r&p=ITOF&sw=w|title=Lodi Dentist Improves In-Office Whitening Treatment|work=Internet wire}}</ref> Inirerekomenda upang maiwasan ang paninigarilyo, pag-inom ng red wine, pagkain o pag-inom ng anumang malalim na kulay na pagkain pagkatapos nito habang ang mga ngipin ay maaaring mantsang tuwid pagkatapos ng paggamot. ==== Nanoparticle catalysts para sa pinababang hydrogen peroxide concentration ==== Ang isang kamakailang karagdagan sa field ay bagong light-accelerated bleaching agent na naglalaman ng mas mababang concentrations ng hydrogen peroxide na may titan oxide na nanoparticle-based catalyst. Ang nabawasan na konsentrasyon ng hydrogen peroxide ay nagiging sanhi ng mas mababang mga insidente ng hypersensitivity ng ngipin.<ref>{{Cite journal|last1=Bortolatto|first1=J. F.|last2=Pretel|first2=H.|last3=Floros|first3=M. C.|last4=Luizzi|first4=A. C. C.|last5=Dantas|first5=A. a. R.|last6=Fernandez|first6=E.|last7=Moncada|first7=G.|last8=Oliveira|first8=O. B. de|date=2014-07-01|title=Low Concentration H2O2/TiO_N in Office Bleaching A Randomized Clinical Trial|journal=Journal of Dental Research|volume=93|issue=7 suppl|pages=66S–71S|doi=10.1177/0022034514537466|issn=0022-0345|pmc=4293723|pmid=24868014}}</ref> Ang mga nanoparticle ay kumikilos bilang photocatalysts, at pinipigilan sila ng kanilang laki mula sa diffusing malalim sa ngipin. Kapag nakalantad sa liwanag, ang mga catalyst ay gumagawa ng mabilis, naisalokal na pagkasira ng hydrogen peroxide sa mataas na reaktibo radikal. Dahil sa sobrang maikling lifetimes ng mga libreng radical, sila ay maaaring gumawa ng pagpapaputi epekto katulad ng mas mataas na konsentrasyon pagpapaputi ahente sa loob ng panlabas na mga layer ng mga ngipin kung saan ang nanoparticle catalysts ay matatagpuan. Nagbibigay ito ng epektibong pagpaputi ng ngipin habang binabawasan ang kinakailangang konsentrasyon ng hydrogen peroxide at iba pang reaktibo na byproducts sa sapal ng ngipin. ==== Panloob na pagpapaputi ==== Ang panloob na pagpapaputi ay isang proseso na nangyayari pagkatapos ng isang ngipin ay endodontically ginagamot. Nangangahulugan ito na ang ngipin ay magkakaroon ng lakas ng loob ng ngipin o inalis sa pamamagitan ng paggamot sa root canal sa dentista o ng isang espesyalista na endodontist. Ang panloob na pagpapaputi ay madalas na hinahangad pagkatapos ng ngipin na endodontically tratuhin bilang discolouration ng ngipin ay nagiging isang problema dahil sa kakulangan ng supply ng nerve sa ngipin na iyon. Kadalasan ay may panloob na pagpapaputi na ito sa isang anterior tooth (isang front tooth na maaari mong makita kapag nakangiting at nagsasalita). Ang isang paraan sa paligid na ito ay sa pamamagitan ng pagbubuklod off ang pagpapaputi ahente sa loob ng ngipin mismo at palitan ito bawat ilang linggo hanggang sa ang nais na lilim ay nakamit.<ref name=":22">{{Cite journal|last=SARRETT|first=DAVID C.|date=2002|title=Tooth whitening today|url=https://archive.org/details/sim_american-dental-association-the-journal_2002-11_133_11/page/1535|journal=The Journal of the American Dental Association|volume=133|issue=11|pages=1535–1538|doi=10.14219/jada.archive.2002.0085|pmid=12462698|issn=0002-8177}}</ref> Ang dami ng oras sa pagitan ng mga appointment ay nag-iiba mula sa pasyente hanggang pasyente at may kagustuhan sa operator hanggang sa nakamit ang nais na lilim. Kahit na ito ay isang mahusay na pagpipilian, ang kawalan ng paggamot na ito ay isang panganib ng panloob na root resorption ng ngipin na panloob na bleached. Hindi ito maaaring mangyari sa bawat pasyente o bawat ngipin, at ang paglitaw nito ay mahirap matukoy bago makumpleto ang paggamot.<ref name=":22" /> === Sa bahay === Sa home tooth whitening products ay magagamit mula sa mga dentista o 'sa ibabaw ng counter' (OTC).<ref name=":23">{{Cite journal|last1=Eachempati|first1=Prashanti|last2=Kumbargere Nagraj|first2=Sumanth|last3=Kiran Kumar Krishanappa|first3=Salian|last4=Gupta|first4=Puneet|last5=Yaylali|first5=Ibrahim Ethem|date=18 December 2018|title=Home-based chemically-induced whitening (bleaching) of teeth in adults|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=12|pages=CD006202|doi=10.1002/14651858.CD006202.pub2|issn=1469-493X|pmc=6517292|pmid=30562408}}</ref> Sa home whitening methods isama ang over-the-counter strips at gels, whitening rinses, whitening toothpastes, at tray-based tooth whitener. Ang mga produkto ng OTC ay maaaring gamitin para sa milder na mga kaso ng pagningning ng ngipin. Ang bleaching na nakabatay sa bahay (sumusunod na mga tagubilin ng tagagawa) ay nagreresulta sa mas kaunting sensitivity ng ngipin kaysa sa pagpapaputi ng in-office.<ref>{{Cite journal|last=Carey|first=Clifton M.|date=June 2014|title=Tooth Whitening: What We Now Know|journal=The Journal of Evidence-based Dental Practice|volume=14 Suppl|pages=70–76|doi=10.1016/j.jebdp.2014.02.006|issn=1532-3382|pmc=4058574|pmid=24929591}}</ref> ==== Mga piraso at gels ==== Ang plastic whitening strips ay naglalaman ng manipis na layer ng peroxide gel at hugis upang magkasya ang buccal / labial surface ng ngipin.<ref name=":5" /> Maraming iba't ibang uri ng whitening strips ang magagamit sa merkado, pagkatapos na ipakilala noong huling bahagi ng dekada 1980.<ref name=":5" /> Ang mga partikular na produkto ng whitening strip ay may sariling hanay ng mga tagubilin gayunpaman ang mga piraso ay karaniwang ginagamit nang dalawang beses araw-araw para sa 30 minuto sa loob ng 14 na araw.<ref name=":5" /> Sa ilang araw, ang kulay ng ngipin ay maaaring lumiwanag sa pamamagitan ng 1 o 2 shades.<ref name=":5" /> Ang tooth whitening endpoint ay nakasalalay sa dalas ng paggamit at mga sangkap ng produkto.<ref name=":5" /> Ang whitening gels ay inilapat sa ibabaw ng ngipin na may maliit na brush.<ref name=":5" /> Ang gels ay naglalaman ng peroksayd at inirerekomenda na ilapat nang dalawang beses sa isang araw sa loob ng 14 na araw.<ref name=":5" /> Ang tooth whitening endpoint tulad ng ng whitening strips.<ref name=":5" /> ==== Rinses ==== Ang pagpaputi ng rinses ay gumagana sa pamamagitan ng reaksyon ng mga mapagkukunan ng oxygen tulad ng hydrogen peroxide sa loob ng banlawan at ang mga chromogens sa o sa loob ng ngipin.<ref name=":5" /> Inirerekomenda na gumamit ng dalawang beses sa isang araw, naglilinis ng isang minuto.<ref name=":5" /> Upang makita ang isang pagpapabuti sa kulay ng lilim, maaari itong tumagal ng hanggang tatlong buwan.<ref name=":5" /> ==== Kremang pansipilyo ==== Ang pagpapaputi ng kremang pansipilyo ay naiiba mula sa regular na kremang pansipilyo sa na naglalaman ng mas mataas na halaga ng abrasives at detergents upang maging mas epektibo sa pag-alis ng mas mahihirap na batik.<ref name=":5" /> Ang ilang mga whitening kremang pansipilyo ay naglalaman ng mababang konsentrasyon ng carbamide peroxide o hydrogen peroxide na tumutulong sa pagaanin ang kulay ng ngipin gayunpaman hindi sila naglalaman ng pagpapaputi (sosa hypochlorite).<ref name=":5" /> Sa pagpapatuloy ng paggamit sa paglipas ng panahon, ang kulay ng ngipin ay maaaring lumiwanag sa pamamagitan ng isa o dalawang shades.<ref name=":5" /> ==== Batay sa tray ==== Ang tray-based tooth whitening ay nakamit sa pamamagitan ng pagsusuot ng isang karapat-dapat na tray na naglalaman ng carbamide peroxide bleaching gel magdamag o dalawa hanggang apat na oras sa isang araw.<ref name=":5" /> Kung ang mga tagubilin ng tagagawa ay sinundan, ang pagpaputi ng ngipin ay maaaring mangyari sa loob ng tatlong araw at lumiwanag ang ngipin ng isa o dalawang lilim.<ref name=":5" /> Ang ganitong uri ng pagpaputi ng ngipin ay magagamit over-the-counter at propesyonal mula sa isang propesyonal sa kalusugan ng bibig.<ref name=":5" /> ==== Baking soda ==== Ang baking soda ay isang ligtas, mababang nakasasakit, at epektibong pagtanggal ng mantsang at tooth whitening kremang pansipilyo.<ref name=":02">{{Cite journal|last=Li|first=Yiming|date=2017|title=Stain removal and whitening by baking soda dentifrice|journal=The Journal of the American Dental Association|volume=148|issue=11|pages=S20–S26|doi=10.1016/j.adaj.2017.09.006|pmid=29056186|doi-access=free}}</ref> Ang tooth whitening kremang pansipilyo na labis na abrasivity ay nakakapinsala sa dental tissue, kaya ang baking soda ay isang kanais-nais na alternatibo.<ref name=":02" /> Sa ngayon, ang mga klinikal na pag-aaral sa baking soda ulat na walang naiulat na masamang epekto.<ref name=":02" /> Naglalaman din ito ng mga bahagi ng acid-buffering na gumagawa ng baking soda biologically antibacterial sa mataas na konsentrasyon at may kakayahang pigilan ang paglago ng streptococcus mutans.<ref name=":02" /> Ang baking soda ay maaaring maging kapaki-pakinabang para sa mga pasyente na madaling kapitan ng sakit pati na rin ang mga nagnanais na magkaroon ng mga ngipin.<ref name=":02" /> == Indikasyon == Ang pagpaputi ng ngipin ay maaaring isagawa para sa iba't ibang mga kadahilanan, ngunit ang pagpaputi ay maaari ring inirerekomenda sa ilang mga indibidwal sa pamamagitan ng mga propesyonal sa ngipin.<ref>{{cite journal| title=Tooth Whitening: What we now know| pmc=4058574 | pmid=24929591 | doi=10.1016/j.jebdp.2014.02.006| volume=14 Suppl| year=2014| journal=J Evid Based Dent Pract| pages=70–6 | last1 = Carey | first1 = CM}}</ref> * Intrinsic shaining ng ngipin * Aesthetics. * Dental fluorosis. * Endodontic treatment (panloob na pagpapaputi) * Tetracycline staining. == Kontra-indikasyon == Ang ilang mga grupo ay pinapayuhan na isagawa ang pagpaputi ng ngipin na may pag-iingat dahil maaaring mas mataas ang panganib ng masamang epekto. * Mga pasyente na may hindi makatotohanang mga inaasahan * Allergy sa peroxide. * Pre-umiiral na sensitibong ngipin * Mga bitak o nakalantad na dentina * Enamel Development Defects. * Acid erosion. * Receding gum (gingival recession) at dilaw na ugat * Sensitibong gums. * May depekto na dental restorations. * Pagkabulok ng ngipin. Maaaring i-highlight ang white-spot decalcification at maging mas kapansin-pansing direktang sumusunod sa isang proseso ng pagpaputi, ngunit may mga karagdagang application ang iba pang mga bahagi ng ngipin ay karaniwang nagiging mas puti at ang mga spot ay hindi gaanong nakikita. * Aktibong periapical patolohiya * Untreated periodontal disease. * Buntis o lactating kababaihan * Mga bata sa ilalim ng edad na 16. Ito ay dahil ang pulp kamara, o lakas ng ngipin, ay pinalaki hanggang sa edad na ito. Ang pagpaputi ng ngipin sa ilalim ng kondisyong ito ay maaaring mapinsala ang pulp o maging sanhi ito upang maging sensitibo. Mas bata pa rin ang mas madaling kapitan sa abusing pagpapaputi.<ref name=Demarco2009 /> * Mga taong may nakikitang puting fillings o korona. Ang pagpaputi ng ngipin ay hindi nagbabago sa kulay ng mga [[Pasta sa ngipin|fillings]] at iba pang mga materyales sa restorative. Hindi ito nakakaapekto sa [[porselana]], iba pang [[keramika]], o dental gold. Gayunpaman, maaari itong bahagyang makakaapekto sa mga restorasyon na ginawa gamit ang mga materyales sa composite, cements at dental amalgam. Ang pagpaputi ng ngipin ay hindi ibabalik ang kulay ng mga fillings, porselana, at iba pang mga keramika kapag sila ay naging marumi sa pamamagitan ng pagkain, inumin, at paninigarilyo, dahil ang mga produktong ito ay epektibo lamang sa natural na istraktura ng ngipin. Dahil dito, ang isang lilim mismatch ay maaaring nilikha bilang ang natural na ngipin ibabaw pagtaas sa kaputian at ang mga restorations ay mananatiling parehong lilim. Ang mga ahente ng pagpaputi ay hindi gumagana kung saan ginagamit ang bonding at hindi rin ito epektibo sa mga materyales sa pagpuno ng ngipin. Ang iba pang mga pagpipilian upang harapin ang mga naturang kaso ay ang porselana veneers o dental bonding.<ref>{{cite web|url=http://www.ada.org/2993.aspx?currentTab=1#top|title=Tooth Whitening Treatments|access-date=2010-07-05|archive-date=2012-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20120611162421/http://ada.org/2993.aspx?currentTab=1#top|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120611162421/http://ada.org/2993.aspx?currentTab=1#top |date=2012-06-11 }}</ref> * Mga indibidwal na may mahihirap na kalinisan sa bibig == Mga panganib == Ang ilan sa mga karaniwang epekto na kasangkot sa pagpaputi ng ngipin ay nadagdagan ang sensitivity ng mga ngipin, gum irritation, at extrinsic ngipin discolouration.<ref name=":23" /> === Sobrang pagkasensitibo === Ang paggamit ng pagpapaputi na may napakababang antas ng [[pH]] sa pamamaraan ng pagpaputi ng ngipin ay maaaring humantong sa mga sobrang pagkasensitibong ngipin, dahil ito ay nagiging sanhi ng mga dentinal tubules upang buksan.<ref>{{Cite book|title=Advanced Operative Dentistry, A Practical Approach|last=Ricketts|first=David|publisher=Churchill Livingstone Elsevier}}</ref> Ang pagkakalantad sa malamig, mainit, o matamis na stimuli ay maaaring palalain ang intensity ng sobrang pagkasensitibong tugon. Sa gitna ng mga tumatanggap ng in-office whitening treatment, sa pagitan ng 67-78% ng mga indibidwal na karanasan sensitivity pagkatapos ng pamamaraan kung saan ang hydrogen peroxide at init ay ginagamit.<ref>{{Cite journal|last1=Nathanson|first1=D.|last2=Parra|first2=C.|date=July 1987|title=Bleaching vital teeth: a review and clinical study|journal=Compendium (Newtown, Pa.)|volume=8|issue=7|pages=490–492, 494, 496–497|issn=0894-1009|pmid=3315205}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Cohen|first=S. C.|date=May 1979|title=Human pulpal response to bleaching procedures on vital teeth|journal=Journal of Endodontics|volume=5|issue=5|pages=134–138|doi=10.1016/S0099-2399(79)80033-3|issn=0099-2399|pmid=296253}}</ref> Kahit na ito ay nag-iiba mula sa tao hanggang sa tao, ang pagiging sensitibo pagkatapos ng pagpaputi ng paggamot ay maaaring tumagal ng hanggang 4-39 araw.<ref>{{Cite web|url=https://www.cda-adc.ca/jcda/vol-65/issue-4/201.html|title=Clinical Trial of Three 10% Carbamide Peroxide Bleaching Products|website=www.cda-adc.ca|access-date=2017-10-27|archive-date=2022-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128170551/https://www.cda-adc.ca/jcda/vol-65/issue-4/201.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal|last1=Leonard|first1=R. H.|last2=Haywood|first2=V. B.|last3=Phillips|first3=C.|date=August 1997|title=Risk factors for developing tooth sensitivity and gingival irritation associated with nightguard vital bleaching|journal=Quintessence International (Berlin, Germany: 1985)|volume=28|issue=8|pages=527–534|issn=0033-6572|pmid=9477880}}</ref> [[Potassium nitrate]] at [[sodium fluoride]] sa kremang pansipilyo ay ginagamit upang mabawasan ang kakulangan sa ginhawa sumusunod na pagpapaputi, gayunpaman, walang katibayan upang magmungkahi na ito ay isang permanenteng paraan upang puksain ang isyu ng sobrang pagkasensitibo.<ref name="Wang2015">{{cite journal|last1=Wang|first1=Y|last2=Gao|first2=J|last3=Jiang|first3=T|last4=Liang|first4=S|last5=Zhou|first5=Y|last6=Matis|first6=BA|date=August 2015|title=Evaluation of the efficacy of potassium nitrate and sodium fluoride as desensitising agents during tooth bleaching treatment-A systematic review and meta-analysis.|journal=Journal of Dentistry|volume=43|issue=8|pages=913–23|doi=10.1016/j.jdent.2015.03.015|pmid=25913140}}</ref> === Pangangati ng mucous membranes === Ang hydrogen peroxide ay isang irritant at cytotoxic. Ang hydrogen peroxide na may konsentrasyon ng 10% o mas mataas ay maaaring maging sanhi ng pinsala sa tissue, maging kinakaing unti-unti na lamad at maging sanhi ng pagkasunog sa balat.<ref name="a">{{cite journal|last1=Li|first1=Y|year=1996|title=Biological properties of peroxide-containing tooth whiteners|url=https://archive.org/details/sim_food-and-chemical-toxicology_1996-09_34_9/page/887|journal=[[Food and Chemical Toxicology]]|volume=34|issue=9|pages=887–904|doi=10.1016/s0278-6915(96)00044-0|pmid=8972882}}</ref> Ang mga pagkasunog ng kemikal ay karaniwang maaaring mangyari habang ang pagpapaputi, pangangati at pagkawalan ng mucous membrane ay maaaring mangyari kung ang isang mataas na konsentrasyon ng oxidising agent ay dumating upang makipag-ugnay sa walang kambil na tissue. Ang mga mahihirap na angkop na mga trays sa pagpapaputi ay kabilang sa mga pinaka-karaniwang dahilan para sa mga burn ng kemikal. Ang pansamantalang pagsunog na sapilitan sa pamamagitan ng pagpaputi paggamot ay maaaring mabawasan sa pamamagitan ng paggamit ng custom-made plastic trays o nightguard na ibinigay ng dental professional. Pinipigilan nito ang pagtulo ng solusyon papunta sa nakapalibot na mucosa.<ref name="Goldberg 1–10">{{Cite journal|last1=Goldberg|first1=Michel|last2=Grootveld|first2=Martin|last3=Lynch|first3=Edward|date=February 2010|title=Undesirable and adverse effects of tooth-whitening products: a review|journal=Clinical Oral Investigations|volume=14|issue=1|pages=1–10|doi=10.1007/s00784-009-0302-4|issn=1436-3771|pmid=19543926|s2cid=5542098}}</ref> === Hindi pantay na mga resulta === Ang hindi pantay na mga resulta ay karaniwan pagkatapos ng pagpapaputi. Ang pag-ubos ng mas kaunting pagkain at inumin na nagiging sanhi ng pagluluto ng ngipin ng ngipin ay maaaring mag-ambag sa pagkakaroon ng magandang resulta mula sa pagpaputi ng ngipin. === Bumalik sa orihinal na pre-treatment shade === Halos kalahati ng paunang pagbabago sa kulay na ibinigay ng isang intensive in-office treatment (I.e, isang oras na paggamot sa upuan ng dentista) ay maaaring mawawala sa pitong araw.<ref>{{cite journal |pmid=19796303 |year=2009 |last1=Kugel |first1=G |last2=Ferreira |first2=S |last3=Sharma |first3=S |last4=Barker |first4=ML |last5=Gerlach |first5=RW |title=Clinical trial assessing light enhancement of in-office tooth whitening |volume=21 |issue=5 |pages=336–47 |doi=10.1111/j.1708-8240.2009.00287.x |journal=Journal of Esthetic and Restorative Dentistry}}</ref> Ang rebound ay nakaranas kapag ang isang malaking proporsyon ng whitening ng ngipin ay nagmula sa dehydration ng ngipin (isang mahalagang kadahilanan din sa pagdudulot ng sensitivity).<ref>{{cite journal | pmid=15828604 | title = The art and science of tooth whitening | year=2005 | last1=Kugel | first1=G | last2=Ferreira | first2=S | volume=53 | issue=4 | pages=34–7 | journal=Journal of the Massachusetts Dental Society}}</ref> Tulad ng mga tooth rehydrates, kulay ng ngipin "rebounds", pabalik patungo sa kung saan ito nagsimula.<ref>{{cite journal | pmid=17024940 | title = Influence of bleaching agents and desensitizing varnishes on the water content of dentin | year=2006 | last1=Betke | first1=H | last2=Kahler | first2=E | last3=Reitz | first3=A | last4=Hartmann | first4=G | last5=Lennon | first5=A | last6=Attin | first6=T | volume=31 | issue=5 | pages=536–42 | journal=Operative Dentistry | doi=10.2341/05-89| doi-access=free }}</ref> === Over-bleaching === Over-bleaching, mas madalas na kilala bilang "bleached effect", ay nangyayari sa mga paggamot na nangangako ng malaking pagbabago sa loob ng maikling panahon hal., Oras. Ang over-bleaching ay maaaring humalimuyak sa isang translucent at malutong hitsura.<ref name="Freedman2011">{{cite book|title=Contemporary Esthetic Dentistry|author=Freedman GA|date=15 December 2011|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-08823-7|chapter=Chapter 14: Bleaching|chapter-url=https://books.google.com/books?id=JP82lK46EtEC&pg=PT1268}}</ref> === Pinsala sa Enamel === Ang mga enamel ng ngipin ay maaaring magkaroon ng masamang epekto sa paggamot ng pagpaputi.<ref>{{cite journal|last1=Azer|first1=SS|last2=Machado|first2=C|last3=Sanchez|first3=E|last4=Rashid|first4=R|year=2009|title=Effect of home bleaching systems on enamel nanohardness and elastic modulus|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-dentistry_2009-03_37_3/page/185|journal=[[Journal of Dentistry]]|volume=37|issue=3|pages=185–90|doi=10.1016/j.jdent.2008.11.005|pmid=19108942}}</ref> Ang katibayan mula sa pag-aaral ay nagpapakita na ang carbamide peroxide na naroroon sa pagpaputi gels ay maaaring makapinsala sa ibabaw ng enamel. Kahit na ang epekto na ito ay hindi bilang damaging bilang phosphoric acid etch,<ref>Haywood, Van & Houck, V.M. & Heymann, H.O.. (1991). Nightguard vital bleaching: Effects of various solutions on enamel surface texture and color. Quintessence Int. 22. 775–782.</ref> ang nadagdagan iregularidad ng ngipin ibabaw ay gumagawa ng mga ngipin mas madaling kapitan sa extrinsic paglamlam, kaya pagkakaroon ng isang mas mataas na epekto sa aesthetics. Ang mas mataas na porosity at mga pagbabago sa ibabaw pagkamagaspang ay maaaring magkaroon ng epekto sa pagbuo ng supra- at subgingival plake, kaya ang pagtaas ng pagdirikit ng mga bakterya na species tulad ng Streptococcus mutans at streptococcus sobrinus, makabuluhang mga kontribyutor sa dental caries.<ref name="Goldberg 1–10"/> Ang mga dental restorations ay madaling kapitan sa hindi katanggap-tanggap na pagbabago ng kulay kahit na ginagamit ang mga sistema ng batay sa bahay.<ref name=":5" /> === Mga epekto sa mga umiiral na pagpapanumbalik === Ang mga dental restorations ay madaling kapitan sa hindi katanggap-tanggap na pagbabago ng kulay kahit na ginagamit ang mga sistema ng batay sa bahay.<ref name=":5" /> Ceramic crowns - agresibo pagpapaputi ay maaaring chemically reaksyon sa ceramic crowns at bawasan ang kanilang katatagan.<ref name=":5" /> Dental Amalgam - Ang pagkakalantad sa mga solusyon sa [[carbamide peroxide]] ay nagdaragdag ng [[asoge]]ng release para sa isa hanggang dalawang araw.<ref name=":19">{{cite journal | last1 = Rotstein | first1 = I | last2 = Mor | first2 = C | last3 = Arwaz | first3 = JR | year = 1997 | title = Changes in surface levels of mercury, silver, tin, and copper of dental amalgam treated with carbamide peroxide and hydrogen peroxide ''in vitro'' | journal = Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod | volume = 83 | issue = 4| pages = 506–509 | doi=10.1016/s1079-2104(97)90154-2| pmid = 9127386 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Hummert | first1 = TW | last2 = Osborne | first2 = JW | last3 = Norling | first3 = BK | last4 = Cardenas | first4 = HL | year = 1993 | title = Mercury in solution following exposure of various amalgams to carbamide peroxides | journal = Am J Dent | volume = 6 | issue = 6| pages = 305–309 | pmid = 7880482 }}</ref> Ang pagpapalabas ng mga bahagi ng Amalgam ay sinabi na dahil sa aktibong oksihenasyon. Ang pagtaas sa release ng amalgam mercury ay proporsyonal sa konsentrasyon ng carbamide peroxide.<ref name=":21"/> Resin composite - lakas ng bono sa pagitan ng enamel at dagta batay fillings maging weakened.<ref>{{Cite journal|last=American Dental Association|orig-year=September 2009|date=November 2010|title=Tooth Whitening/Bleaching:Treatment Considerations for Dentists and Their Patients|url=http://www.ada.org/~/media/ADA/About%20the%20ADA/Files/whitening_bleaching_treatment_considrations_for_patients_and_dentists.ashx|journal=ADA Council on Scientific Affairs}}</ref> Maraming mga pag-aaral ang natagpuan na ang 10-16% carbamide peroxide tooth bleaching gels (naglalaman ng humigit-kumulang 3.6-5.76% hydrogen peroxide) ay humahantong sa isang pagtaas sa ibabaw pagkamagaspang at porosity ng composite resins.<ref name=":21">{{Cite journal|last1=Attin|first1=Thomas|last2=Hannig|first2=Christian|last3=Wiegand|first3=Annette|last4=Attin|first4=Rengin|date=November 2004|title=Effect of bleaching on restorative materials and restorations--a systematic review|journal=Dental Materials|volume=20|issue=9|pages=852–861|doi=10.1016/j.dental.2004.04.002|issn=0109-5641|pmid=15451241}}</ref> Gayunpaman, ang laway ay maaaring magsagawa ng proteksiyon na epekto. Bilang karagdagan, ang mga pagbabago sa reflectance ng composite ay na-aralan pagkatapos ng pagpaputi na may mataas na konsentrasyon (30-35%) hydrogen peroxide.<ref name=":21" /> Ito ay nagpapahiwatig na ang pagpaputi ng ngipin ay negatibong nakakaapekto sa mga composite resin restoration.<ref name=":21" /> Glass Ionomer at iba pang mga cement - Ang mga pag-aaral ay nagpapahiwatig na ang solubility ng mga materyal na ito ay maaaring tumaas.<ref>{{cite journal | last1 = Swift | first1 = EJ Jr | last2 = Perdigão | first2 = J | year = 1998 | title = Effects of bleaching on teeth and restorations | journal = Compend Contin Educ Dent | volume = 19 | issue = 8| pages = 815–820 | pmid = 9918105 }}</ref> === Bleachorexia === Ang Bleachorexia ay ang terminong ginagamit upang ilarawan ang isang indibidwal na bubuo ng isang hindi malusog na pagkahumaling sa pagpaputi ng ngipin.<ref name="Demarco2009" /> Ang kondisyon na ito ay katulad ng [[body dysmorphic disorder|disorder ng dysmorphic ng katawan]]. Ang mga katangian ng Bleachorexia ay ang patuloy na paggamit ng mga produkto ng pagpaputi kahit na ang mga ngipin ay hindi maaaring maging whiter, sa kabila ng pagkakaloob ng paulit-ulit na paggamot.<ref name="Freedman2011" /> Ang isang tao na may Bleachorexia ay patuloy na naghahanap ng iba't ibang mga produkto ng pagpaputi, samakatuwid, inirerekomenda na ang isang target na lilim ay napagkasunduan bago simulan ang pamamaraan ng paggamot upang makatulong sa problemang ito.<ref name="Freedman2011" /> === Mga panganib ng pagpaputi ng ngipin sa bahay === Ang paggamit ng personalized na whitening trays ng bahay ay isang pasyente na pinangangasiwaan ng therapy na inireseta at dispensed ng isang dentista.<ref>{{Cite web|url=https://www.webmd.com/oral-health/teeth-whitening-and-bleaching|title=Teeth Whitening|website=WebMD|language=en|access-date=2020-03-03}}</ref> Ang mga pasyente ay kailangang aktibong lumahok sa kanilang paggamot at sundin ang mga patnubay na ibinigay ng dentista nang wasto.<ref name=":16">{{Citation|last=Greenwall|first=Linda|title=Tooth Whitening Techniques|chapter=Tooth Sensitivity Associated with Tooth Whitening|date=2017-04-11|pages=295–306|publisher=CRC Press|isbn=978-1-315-36550-3|doi=10.1201/9781315365503-20}}</ref> Ang mali o hindi tumpak na paggamit ng mga bleaching trays ay maaaring maging sanhi ng pinsala sa pasyente tulad ng blistering o sensitivity ng mga ngipin at sa nakapalibot na malambot na tisyu.<ref>{{Cite web|url=https://www.nhs.uk/live-well/healthy-body/teeth-whitening/|title=Teeth whitening|date=2018-04-26|website=nhs.uk|language=en|access-date=2020-03-03}}</ref> Ang hindi pantay na paggamit ng mga bleaching trays ay maaaring humantong sa pagbagal at iregularidad ng proseso ng pagpaputi.<ref>{{Cite journal|last1=Llena|first1=Carmen|last2=Villanueva|first2=Alvaro|last3=Mejias|first3=Elena|last4=Forner|first4=Leopoldo|date=January 2020|title=Bleaching efficacy of at home 16% carbamide peroxide. A long-term clinical follow-up study|journal=Journal of Esthetic and Restorative Dentistry|volume=32|issue=1|pages=12–18|doi=10.1111/jerd.12560|issn=1708-8240|pmid=31904193|doi-access=free}}</ref> Ang ilang mga pasyente na may malaking explex ng gag ay hindi maaaring makapagpahintulot sa mga trays at kailangang isaalang-alang ang iba pang mga paraan ng pagpaputi ng ngipin.<ref name=":16" /> === Iba pang mga panganib === Ang katibayan ay nagpapahiwatig na ang hydrogen peroxide ay maaaring kumilos bilang isang tumor promoter.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Dahl|first1=J.E.|last2=Pallesen|first2=U.|date=2016-12-01|title=Tooth Bleaching—a Critical Review of the Biological Aspects|journal=Critical Reviews in Oral Biology & Medicine|volume=14|issue=4|pages=292–304|doi=10.1177/154411130301400406|pmid=12907697|doi-access=free}}</ref> Kahit na ang cervical root resorption ay mas maliwanag na sinusunod sa thermocatalytic bleaching methods, ang intracoronal internal bleaching ay maaari ring humantong sa root resorption ng ngipin.<ref name=":1" /> Bukod dito, ang malubhang pinsala sa intracoronal dentine at ngipin korona bali ay maaaring mangyari dahil sa paraan ng pagpapaputi.<ref name=":1" /> Gayunpaman, ang internasyonal na ahensiya ng pananaliksik sa kanser (IARC) ay nagtapos na walang sapat na katibayan upang patunayan na ang hydrogen peroxide ay isang [[carcinogen]] sa mga tao.<ref>{{Cite journal|last=WORLD HEALTH ORGANIZATION INTERNATIONAL AGENCY FOR RESEARCH ON CANCER|year=1999|title=IARC MONOGRAPHS ON THE EVALUATION OF CARCINOGENIC RISKS TO HUMANS: Re-evaluation of Some Organic Chemicals, Hydrazine and Hydrogen Peroxide|url=https://monographs.iarc.fr/ENG/Monographs/vol71/mono71.pdf|journal=IARC|volume=71|pages=1597}}</ref> Kamakailan lamang, sinusuri ang genotoxic potensyal ng hydrogen peroxide. Ang mga resulta ay nagpapahiwatig na ang mga produktong pangkalusugan sa bibig na naglalaman o naglalabas ng hydrogen peroxide hanggang 3.6% ay hindi madaragdagan ang kanser na panganib ng isang indibidwal<ref>SCCNFP (1999). Scientific Committee on Cosmetic Products and Non-Food Products intended for Consumers. Hydrogen peroxide and hydrogen peroxide releasing substances in oral health products. SCCNFP/0058/98. Summary on <nowiki>http://europa.eu.int/comm/food/fs/sc/sccp/out83_en.html</nowiki> and <nowiki>http://europa.eu.int/comm/food/fs/sc/sccp/out89_en.html(read</nowiki> 2002.31.10)</ref>, kaya, ito ay ligtas na gamitin sa pag-moderate. == Pagpapanatili == Sa kabila ng pagkamit ng mga resulta ng paggamot, ang mga mantsa ay maaaring bumalik sa loob ng isang paunang ilang buwan ng paggamot. Ang iba't ibang mga pamamaraan ay maaaring gamitin upang pahabain ang mga resulta ng paggamot, tulad ng: * Magsipilyo o mag-flush out bibig sa tubig pagkatapos kumain at pag-inom * Floss upang alisin ang plaka at biofilms sa pagitan ng mga ngipin * Kumuha ng espesyal na pangangalaga sa unang 2 araw - ang unang 24-48 na oras matapos ang pamamaraan ng pagpaputi ay nakikita bilang pinakamahalagang panahon kung saan dapat mong protektahan ang iyong mga ngipin. Samakatuwid, mahalaga na ang mga di-pag-iilaw o pagkain ay kinakain sa panahong ito habang ang enamel ay madaling makamit sa mga mantsa. * Uminom ng mga likido na maaaring maging sanhi ng paglamlam sa pamamagitan ng isang dayami * Depende sa pamamaraan na ginagamit upang maputi ang mga ngipin, muling paggamot tuwing anim na buwan o pagkatapos ng isang taon ay maaaring kailanganin. Kung ang isang indibidwal ay isang smoker o kumain sila ng mga inumin na may kapasidad na mantsang, ang mga regular na re-treatment ay kinakailangan. == Kasaysayan == Ang mga remedyong pagpaputi ng ngipin ay naroroon mula noong sinaunang panahon. Sa kabila ng tila walang katotohanan, ang ilang mga pamamaraan ay medyo epektibo sa kanilang mga resulta. Ang [[sinaunang mga Romano]] ay naniniwala sa paggamit ng [[ihi]] na may [[gatas ng kambing]] upang gumawa ng kanilang mga ngipin ay tumingin whiter. Perlas puting ngipin na sinasagisag ng kagandahan at minarkahang kayamanan. Sa sistema ng gamot ng Auwal, ang paghila ng langis ay ginamit bilang isang oral therapy. Para sa prosesong ito ngayon, Swish coconut o langis ng oliba sa iyong bibig hanggang 20 minuto bawat araw. Noong huling bahagi ng ika-17 siglo, maraming tao ang umabot sa mga barbero, na gumamit ng isang file upang mag-file ng mga ngipin bago mag-apply ng isang acid na, sa katunayan, whiten ang mga ngipin. Kahit na ang pamamaraan ay matagumpay, ang mga ngipin ay magiging ganap na mabawasan at mas madaling kapitan ng pagkabulok.<ref>{{Cite web|url=https://www.seattletimes.com/seattle-news/health/a-history-of-tooth-whitening/|title=A history of tooth-whitening|last=Vernon-Sparks|first=Lisa|date=2010-11-15|website=The Seattle Times|language=en-US|access-date=2019-05-19}}</ref> Iminungkahi ng [[Guy De Chauliac]] ang mga sumusunod na maputi ang ngipin: "Linisin ang mga ngipin nang malumanay sa isang halo ng honey at sinunog ang asin kung saan ang ilang suka ay idinagdag."<ref name="auto">{{cite book|title=Contemporary Esthetic Dentistry|author=Freedman GA|date=15 December 2011|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-08823-7|chapter=Chapter 14: Bleaching|chapter-url=https://books.google.com/books?id=JP82lK46EtEC&pg=PT1268}}</ref> Noong 1877, ang oxalic acid ay iminungkahi para sa pagpaputi, na sinusundan ng [[calcium hypochlorite]].<ref name="auto"/> Noong huling bahagi ng 1920, ang mouthwash na naglalaman ng pyrozone (eter peroxide) ay natagpuan upang mabawasan ang mga karies habang nagbibigay ng isang whiter hitsura sa ngipin.<ref name=":20">{{Cite web|url=https://login.ez.library.latrobe.edu.au/login?qurl=http%3a%2f%2fsearch.ebscohost.com%2flogin.aspx%3fdirect%3dtrue%26db%3dddh%26AN%3d55434991%26site%3dehost-live%26scope%3dsite|title=Library Authentication - La Trobe University|website=login.ez.library.latrobe.edu.au|access-date=2019-05-19}}</ref> Sa pamamagitan ng 1940s at 1950s, ang eter at hydrogen peroxide gels ay ginagamit upang maputi ang mahahalagang ngipin, samantalang ang mga di-mahahalagang ngipin ay pinaputi gamit ang pyrozone at sodium perborate.<ref name=":20" /> Noong huling bahagi ng dekada ng 1960, si Dr [[William Klusmeier]], isang [[ortodontiks|ortodontista]] mula sa [[Fort Smith, Arkansas]], ay nagpasimula ng custom na pagpapaputi ng tray. Gayunpaman, ito ay hindi hanggang 1989 nang inilathala ni Haywood at Heymann ang isang artikulo na sumusuporta sa pamamaraang ito. Carbamide peroxide na may isang istante buhay ng isa hanggang dalawang taon, bilang kabaligtaran sa hydrogen peroxide na may isang shelf buhay isa sa dalawang buwan, ay nakita bilang isang mas matatag na ahente para sa pagpaputi ng ngipin.<ref name=":20" /> == Lipunan at kultura == Ang pagpaputi ng ngipin ay naging pinaka-promote at binanggit na pamamaraan sa cosmetic dentistry. Ang higit sa 100 milyong Amerikano ay nagpapaliwanag ng kanilang mga ngipin gamit ang iba't ibang mga pamamaraan; gumagastos ng $ 15 bilyon noong 2010.<ref name=":15">Krupp, Charla. (2008). ''How Not To Look Old.'' New York: Springboard Press, p.95.</ref> Ang US [[Food and Drug Administration]] ay nagtataguyod lamang ng mga gel na nasa ilalim ng 6% hydrogen peroxide o 16% o mas mababa ng carbamide peroxide. Ang siyentipikong komite sa kaligtasan ng mamimili ng EU ay isaalang-alang ang mga gel na naglalaman ng mas mataas na mga pag-aayos ay maaaring mapanganib. Tulad ng bawat alituntunin ng konseho ng Europa, ang isang sertipikadong propesyonal na dental ay maaaring maging legal na nagbibigay ng mga produkto ng whitening ng ngipin na gumagamit ng 0.1-6% hydrogen peroxide, kung ang pasyente ay 18 taong gulang o mas matanda.<ref name=":17">{{Cite web|url=https://www.dentalprotection.org/uk/publications-resources/updates/updates/2014/12/08/tooth-whitening|title=Tooth Whitening|date=8 Dec 2014}}</ref> Noong 2010, ang pangkalahatang dental council ng UK ay nababahala sa "panganib sa pasyente kaligtasan mula sa mahihirap na kalidad ng pagpaputi ng ngipin na isinasagawa ng hindi pinag-aralan o hindi maganda ang sinanay na kawani."<ref name=":18">{{Cite web|url=https://www.gdc-uk.org/docs/default-source/research/publicattitudestotoothwhitening.pdf?sfvrsn=993a40cf_2|title=Public Attitudes to Tooth Whitening Regulations (Presentation)|date=12 December 2010|website=[[General Dental Council]]|access-date=8 October 2019}}</ref> Ang isang pampublikong saloobin na survey, na isinagawa ng GDC, ay nagpakita na 83% ng mga tao na sumusuporta sa "mga patakaran ng pagsasaayos ng pagpaputi ng ngipin upang protektahan ang kaligtasan ng pasyente at pag-uusig ng iligal na pagsasanay."<ref name=":18" /> Ang isang pangkat ng mga propesyonal sa ngipin at mga asosasyon na tinatawag na Tooth Whitening Information Group (Twig) ay itinatag upang isulong ang protektado at kapaki-pakinabang na impormasyong pagpaputi ng ngipin at tulong sa pangkalahatang populasyon. Ang mga ulat ay maaaring gawin sa maliit na sanga sa pamamagitan ng kanilang website na may paggalang sa sinumang indibidwal na nagbibigay ng labag sa batas na mga serbisyo ng pagpaputi ng ngipin, o kung ang isang indibidwal ay personal na dumaranas ng paggamot na ginawa ng isang di-dental na propesyonal. Sa Brazil, lahat ng mga whitening item ay nai-classify bilang mga cosmetics (degree II).<ref name=Demarco2009 /> May mga alalahanin na ito ay magdudulot ng pagtaas ng pang-aabuso ng mga produkto ng pagpaputi at sa gayon ay may mga tawag para sa reanalysis.<ref name=Demarco2009>{{cite journal|last1=Demarco|first1=FF|last2=Meireles|first2=SS|last3=Masotti|first3=AS|title=Over-the-counter whitening agents: a concise review.|journal=Brazilian Oral Research|date=2009|volume=23 Suppl 1|pages=64–70|pmid=19838560|doi=10.1590/s1806-83242009000500010|doi-access=free}}</ref> Ayon sa pananaliksik, ang pagpaputi ng ngipin ay maaaring makagawa ng mga positibong pagbabago sa kalidad ng kalusugan ng mga kabataang kalahok sa buhay (Ohrqol) sa mga aesthetic na lugar tulad ng nakangiti, tumatawa, at nagpapakita ng mga ngipin nang walang kahihiyan. Gayunpaman, ang pangunahing epekto nito, ang sensitivity ng ngipin, ay negatibong nakakaapekto sa kalidad ng buhay.<ref>{{Cite journal|last1=Kothari|first1=Siddharth|last2=Gray|first2=Andrew R.|last3=Lyons|first3=Karl|last4=Tan|first4=Xin Wen|last5=Brunton|first5=Paul A.|date=2019-05-01|title=Vital bleaching and oral-health-related quality of life in adults: A systematic review and meta-analysis|journal=Journal of Dentistry|language=en|volume=84|pages=22–29|doi=10.1016/j.jdent.2019.03.007|pmid=30904560|issn=0300-5712}}</ref> [[Kategorya:Ngipin]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} t52e2dsl9mtmmsvk8vdljhu790s4gyn Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013 0 310126 2227729 2220687 2026-09-22T15:04:41Z Ivan P. Clarin 84769 2227729 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane season | Basin=WPac | Year=2013 | First storm formed=January 1, 2013 – Auring (Sonamu) | Last storm dissipated=December 3, 2013 – Zoraida (Podul) | Strongest storm name=[[Super Bagyong Yolanda|Haiyan (Yolanda)]] | Strongest storm pressure=895 | Strongest storm winds=125 | Average wind speed=10 | Total depressions=49 | Total storms=31 | Total hurricanes=13 | Total intense=5 (unofficial), 1 (official) | ACE Index=273.98 | Fatalities=6,829 total | Damages=26430 | Damagespost=Third-costliest Pacific typhoon season on record | Track=2013 Pacific typhoon season summary.png | Season stats=Effects of the 2013 Pacific typhoon season in the Philippines | Season timeline=Timeline of the 2013 Pacific typhoon season | five seasons=[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2011|2011]], [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2012|2012]], '''2013''', [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2014|2014]], [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2015|2015]] |Atlantic season=2013 Atlantic hurricane season |East Pacific season=2013 Pacific hurricane season |North Indian season=2013 North Indian Ocean cyclone season }} Ang '''Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013''', Walang nakatalagang hangganan ang panahon ng ''mga bagyo sa 2013''. Karamihan ng mga [[bagyo]] ay nabubuo sa hilagang-kanluran ng [[Dagat Pasipiko]] mula Mayo hanggang Nobyembre. ==Epekto== {{Empty section|date=Nobyembre 2020}} ==Mga sistema== ===Nasa loob ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ====1. Bagyong Auring (''Sonamu'') ==== {{Infobox hurricane | Name = Bagyong Auring {{small|(''Sonamu'')}} | Basin = WPac | Formed = Enero 1 | Dissipated = Enero 10 | image = Sonamu Jan 5 2013 0310Z.jpg | track = Sonamu 2013 track.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 40 | Pressure = 990 }}Ang pangalang Sonamu ay pinalitan nito dahil sa tinawag na Tsunami ang salita nito Sinabi ng Japan Meteorological agency ang Sonamu bilang Jongdari sa susunod ng bagyo{{clear}} ====2. Depresyong Bising ==== {{Infobox hurricane | Name = Depresyong Bising | Basin=WPac | Formed=Enero 6 | Dissipated=Enero 13 | Image=Bising 2013-01-12 0133Z.jpg | Track=Bising 2013 track.png | 10-min winds=30 | Pressure=1002 }} Ang bagyong ''Bising'' o ay isang bagyo sa [[Dagat Pilipinas]], ay dumaan sa [[Silangang Kabisayaan]]. {{clear}} ====3. Bagyong Crising (''Shanshan'') ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Crising {{small|(''Shanshan'')}} | Basin=WPac | Formed=Pebrero 18 | Dissipated=Pebrero 23 | image=Shanshan 2013-02-22.jpg | track=Shanshan 2013 track.png | 10-min winds=35 | 1-min winds=25 | Pressure=1002 }} Ang bagyong ''Crising'' o "Shanshan" ay isang bagyo na dumaan sa [[Mindanao]] at sa bansang [[Malaysia]]. {{clear}} ====4. Bagyong Dante (''Yagi'') ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Dante {{small|(''Yagi'')}} | Basin=WPac | Formed=Hunyo 6 | Dissipated=Hunyo 12 | image=Tropical Storm Yagi 2013-06-10 0155Z.jpg | track=Yagi 2013 track.png | 10-min winds=45 | 1-min winds=55 | Pressure=990 }} Ang bagyong ''Dante'' o "Yagi" ay isang bagyo sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], ay patungo sa bansang [[Tsina]]. {{clear}} ====5. Bagyong Emong (''Leepi'') ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Emong {{small|(''Leepi'')}} | Basin=WPac | Formed=Hunyo 16 | Dissipated=Hunyo 21 | image=Tropical Storm Leepi 2013-06-19 0455Z.jpg | track=Leepi 2013 track.png | 10-min winds=40 | 1-min winds=35 | Pressure=994 }} Ang bagyong ''Emong'' o "Leepi" ay isang bagyo sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], patungo sa mga bansang [[Timog Korea]] at [[Japan]]. {{clear}} ====6. Bagyong Fabian (''Bebinca'') ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Fabian {{small|(''Bebinca'')}} | Basin=WPac | Formed=Hunyo 19 | Dissipated=Hunyo 24 | image=Tropical Storm Bebinca 2013-06-23 0610Z.jpg | track=Bebinca 2013 track.png | 10-min winds=40 | 1-min winds=35 | Pressure=990 }} Ang bagyong ''Fabian'' o "Bebinca" ay isang bagyo sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], ay dumaan probinsya ng [[Hainan]], [[Tsina]] at sa bansang [[Biyetnam]]. {{clear}} ====7. Bagyong Gorio (''Rumbia'') ==== {{See also|Bagyong Gorio (2013)}} {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Gorio {{small|(''Rumbia'')}} | Basin=WPac | Formed=Hunyo 27 | Dissipated=Hulyo 2 | image=Tropical Storm Rumbia 2013-07-01 0520Z.jpg | track=Rumbia 2013 track.png | 10-min winds=50 | 1-min winds=70 | Pressure=985 }} Ang bagyong ''Gorio'' o "Rumbia" ay isang bagyo sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], ay dumaan sa mga [[Rehiyon ng Bicol]] at sa [[Calabarzon]]. {{clear}} ====8. Bagyong Huaning (''Soulik'') ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Huaning {{small|(''Soulik'')}} | Basin=WPac | Formed=Hulyo 7 | Dissipated=Hulyo 14 | Image=Soulik Jul 10 2013 0437Z.png | Track=Soulik 2013 track.png | 10-min winds=100 | 1-min winds=125 | Pressure=925 }} Ang bagyong ''Huaning'' o "Soulik" ay isang maalakas na bagyo na nasa kategoryang 4 (apat), sa Kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], ay tumama sa mga bansang [[Tsina]] at [[Taiwan]]. {{clear}} ====9. Bagyong Isang (''Cimaron'') ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Isang {{small|(''Cimaron'')}} | Basin=WPac | Formed=Hulyo 15 | Dissipated=Hulyo 18 | image=Cimaron Jul 17 2013 0520Z.jpg | track=Cimaron 2013 track.png | 10-min winds=40 | 1-min winds=40 | Pressure=1000 }} Ang bagyong ''Isang'' o "Cimaron" ay isang bagyo sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], ay dumaan probinsya ng [[Cagayan]] at [[Batanes]] sa [[Lambak ng Cagayan]]. {{clear}} ====10. Bagyong Jolina (''Jebi'') ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Jolina {{small|(''Jebi'')}} | Basin=WPac | Formed=Hulyo 28 | Dissipated=Agosto 3 | image=Jebi Aug 2 2013 0514Z.png | track=Jebi 2013 track.png | 10-min winds=50 | 1-min winds=60 | Pressure=985 }} Ang bagyong ''Jolina'' o "Jebi" ay isang bagyo sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], ay dumaan probinsya ng [[Hainan]] sa [[Tsina]]. {{clear}} ====11. Bagyong Kiko (''Mangkhut'') ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Kiko {{small|(''Mangkhut'')}} | Basin=WPac | Formed=Agosto 5 | Dissipated=Agosto 8 | image=Mangkhut Aug 7 2013 0701Z.png | track=Mangkhut 2013 track.png | 10-min winds=40 | 1-min winds=45 | Pressure=992 }} Ang bagyong ''Kiko'' o "Mangkhut" ay isang bagyo sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], ay dumaan probinsya ng [[Guangdong]] sa [[Tsina]]. {{clear}} ====12. Bagyong Labuyo (''Utor'') ==== {{See also|Bagyong Labuyo}} {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Labuyo {{small|(''Utor'')}} | Basin=WPac | Formed=Agosto 8 | Dissipated=Agosto 18 | Image=Utor 2013-08-11 0515Z.jpg | Track=Utor 2013 track.png | 10-min winds=105 | 1-min winds=130 | Pressure=925 }} Ang bagyong ''Labuyo'' ay ay isang napakalakas na bagyo na tumama as Gitnang Luzon noong ika Agosto 2013 sa lalawigan nang Aurora tinumbok nito ang bayan nang Casiguran, Aurora at maging sa lalawigan nang Quirino namataan ang sentro nang bagyo na ito sa bayan nang Diffun, Quirino. Ito at nakataas sa kategoryang #4. ; Lokasyon Ito ay namataan sa silangang bahagi nang Casiguran, Aurora nag land-fall ito sa nasabing bayan. At ilang lalawigan ang dinaanan lumabas ang bagyo sa lalawigan nang La Union. Ito ay nag landfall sa [[Dilasag, Aurora]]. {{clear}} ====14. Bagyong Maring (''Trami'') ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Maring {{small|(''Trami'')}} | Basin=WPac | Formed=Agosto 16 | Dissipated=Agosto 24 | image=Trami Aug 21 2013 0240Z.jpg | track=Trami 2013 track.png | 10-min winds=60 | 1-min winds=75 | Pressure=965 }} Ang bagyong ''Maring'' o "Trami" ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 1 (isa), sa Kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], ay nanalasa sa lungsod ng [[Xiamen]] sa [[Tsina]]. {{clear}} ====17. Bagyong Nando (''Kong-rey'') ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Nando {{small|(''Kong-rey'')}} | Basin=WPac | image=Kong-rey Aug 27 2013 0515Z.jpg | track=Kong-rey 2013 track.png | Formed=Agosto 25 | Dissipated=Agosto 30 | 10-min winds=55 | 1-min winds=50 | Pressure=980 }} Ang bagyong ''Nando'' o "Kong-rey" ay isang bagyo sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], ay dumaan sa bansang [[Taiwan]]. {{clear}} ====22. Bagyong Odette (''Usagi'') ==== {{See also|Bagyong Odette (2013)}} {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Odette {{small|(''Usagi'')}} | Basin=WPac | image=Usagi Sep 19 2013 0215Z.jpg | track=Usagi 2013 track.png | Formed=Setyembre 16 | Dissipated=Setyembre 24 | 10-min winds=110 | 1-min winds=135 | Pressure=910 }} Ang bagyong ''Odette'' o "Usagi" ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 4 (apat), sa Kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], ay nanalasa sa lungsod ng [[Hong Kong]] at [[Guangzhou]] sa [[Tsina]]. {{clear}} ====24. Bagyong Paolo (''Wutip'') ==== {{See also|Bagyong Paolo (2013)}} {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Paolo {{small|(''Wutip'')}} | Basin=WPac | image=Wutip Sept 30 2013 0335Z.jpg | track=Wutip 2013 track.png | Formed=Setyembre 25 | Dissipated=Oktubre 1 | 10-min winds=65 | 1-min winds=100 | Pressure=965 }} Ang bagyong ''Paolo'' o "Wutip" ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 3 (tatlo), sa Kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], ay nanalasa sa bansang [[Biyetnam]]. {{clear}} ====26. Bagyong Quedan (''Fitow'') ==== {{See also|Bagyong Quedan (2013)}} {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Quedan {{small|(''Fitow'')}} | Basin=WPac | image=Fitow Oct 5 2013 0210Z.jpg | track=Fitow 2013 track.png | Formed=Setyembre 29 | Dissipated=Setyembre 7 | 10-min winds=75 | 1-min winds=90 | Pressure=960 }} Ang bagyong ''Quedan'' o "Fitow" ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 2 (dalawa), na nanalasa sa Silangang [[Tsina]] sa direksyong hilaga-hilagang kanluran, . {{clear}} ====27. Bagyong Ramil (''Danas'') ==== {{See also|Bagyong Ramil (2013)}} {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Ramil {{small|(''Danas'')}} | Basin=WPac | image=Danas Oct 7 2013 0200Z.jpg | track=Danas 2013 track.png | Formed=Oktubre 1 | Dissipated=Oktubre 9 | 10-min winds=90 | 1-min winds=120 | Pressure=935 }} Ang bagyong ''Ramil'' o "Danas" ay isang napakalakas na bagyo na nasa kategoryang 4 (apat), sa Kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], patungo sa bansang [[Japan]] sa direksyong hilagang kanluran. {{clear}} ====28. Bagyong Santi (''Nari'') ==== {{See also|Bagyong Santi}} {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Santi {{small|(''Nari'')}} | Basin=WPac | image=Nari Oct 13 2013 0305Z.jpg | track=Nari 2013 track.png | Formed=Oktubre 8 | Dissipated=Oktubre 16 | 10-min winds=75 | 1-min winds=100 | Pressure=965 }} Ang bagyong ''Santi'' ay ay isang napakalakas na bagyo na nasa kategorya 3 (tatlo) ayrumagasa sa Gitnang Luzon noong ika Oktubre 13, 2013 sa lalawigan nang Aurora tinumbok nito ang bayan nang Dinalungan at maging sa lalawigan nang Nueva Ecija, Pampanga at Tarlac namataan ang sentro nang bagyo na ito sa bayan nang Camiling, Tarlac, Ito ay nakataas sa kategoryang #3. ; Lokasyon Ito ay namataan sa silangang bahagi nang Dinalungan, Aurora nag land-fall ito sa naturang bayan. At ilang lalawigan ang dinaanan lumabas ang bagyo sa lalawigan nang Pangasinan. Ito ay nag-lanfall sa Baler, Aurora. {{clear}} ====29. Bagyong Tino (''Wipha'') ==== {{See also|Bagyong Tino (2013)}} {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Tino {{small|(''Wipha'')}} | Basin=WPac | image=Typhoon Wipha Oct 13 2013 Aqua Night IR.jpg | track=Wipha 2013 track.png | Formed=Oktubre 9 | Dissipated=Oktubre 16 | 10-min winds=90 | 1-min winds=120 | Pressure=930 }} Ang bagyong ''Tino'' o "Wipha" ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 4 (apat), sa Kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], patungo sa bansang [[Japan]] sa direksyon kanluran-hilagang kanluran, . {{clear}} ====30. Bagyong Urduja (''Francisco'') ==== {{See also|Bagyong Urduja (2013)}} {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Urduja {{small|(''Francisco'')}} | Basin=WPac | image=Francisco Oct 19 2013 0355Z.jpg | track=Francisco 2013 track.png | Formed=Oktubre 15 | Dissipated=Oktubre 26 | 10-min winds=105 | 1-min winds=140 | Pressure=920 }} Ang super bagyong ''Urduja'' o "Francisco" ay isang napakalakas na bagyo na nasa kategoryang 5 (lima), bago ang super bagyong Lekima (2013), sa Kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], patungo sa bansang [[Japan]] sa direksyon hilaga-hilagang kanluran. {{clear}} ====33. Bagyong Vinta (''Krosa'') ==== {{See also|Bagyong Vinta (2013)}} {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Vinta {{small|(''Krosa'')}} | Basin=WPac | image=Krosa Nov 02 2013 0545Z.jpg | track=Krosa 2013 track.png | Formed=Oktubre 27 | Dissipated=Oktubre 5 | 10-min winds=75 | 1-min winds=105 | Pressure=970 }} Ang bagyong ''Vinta'' ay ay isang napakalakas na bagyo na nasa kategoryang 3 (tatlo), nanalasa si Vinta sa buong Hilagang Luzon noong ika Oktubre 26 hanggang Nobyembre 4, taong 2013, nagtala ang bagyo nang 4 na katao ngunit napinsala rin nito ang mga kabahayan at mga puno, nag pataas nang mga alon hanggang 2 (dalawang) metro kaya umabot ito hanggang sa mga kabahayan. Ito ay nag landfall sa Lal-lo, Cagayan. {{clear}} ====34. Depresyong Wilma (''30W'') ==== {{See also|Bagyong Wilma at BOB 05}} {{Infobox hurricane | Name=Depresyong Wilma | Basin=WPac | image=Wilma 2013-11-04 0532Z.jpg | track=Wilma 2013 track.png | Formed=Nobyembre 2 | Dissipated=Nobyembre 7 | 10-min winds=30 | 1-min winds=35 | Pressure=1004 }} Ika Nobyembre 8 ang tropikal depresyon Wilma ay dumaan sa Tangway ng Malaysia hanggang sa Baybayan ng Bengal bilang Low Pressure Area (LPA) at nabuo muli ika Nobyembre 13, ang sistema ay nabuo bilang tropikal depresyon BOB 05 sa buong India ika 16, Nobyembre, ay nakapagtala ng 16 patay, kalaunan ay naging LPA ang BOB 05 at tuluyang nalusaw sa Dagat Arabia. {{clear}} ====35. Super Bagyong Yolanda (''Haiyan'') ==== {{See also|Super Bagyong Yolanda}} {{Infobox hurricane | Name=Super Bagyong Yolanda {{small|(''Haiyan'')}} | Basin=WPac | image=Haiyan 2013-11-07 1345Z (alternate).png | track=Haiyan 2013 track.png | Formed=Nobyembre 3 | Dissipated=Nobyembre 11 | 10-min winds=125 | 1-min winds=170 | Pressure=895 }} Ang Super Bagyong '''Yolanda''', ay isang pinakamalakas na bagyong nanalasa sa gitnang Pilipinas sa kasaysayan noong Nobyembre 2013. Ang Haiyan, na nangangahulugan na petrel sa Wikang Intsik (海燕) ay isa sa pinakamalakas na bagyong naitala sa daigdig, at ang ikalawang pinakamalakas na bagyong naitalang tumama sa Pilipinas, na kumitil sa hindi bababa 3,976 katao. Nagdulot ng malawakang pagkawasak ang bagyo sa Pilipinas, lalo na sa Pulo ng Samar at Leyte, kung saan tinaya ng gobernador na hindi bababa 10,000 katao ang nasawi sa lungsod pa lamang ng Tacloban. ; Pilipinas Nagtalaga ang mga kinauukulan ng mga pulis sa Kabikulan bilang paghahanda sa bagyo. Sa mga lalawigan ng Samar at Leyte, kinansela ang mga klase, at ang mga mamamayan na naninirahan malapit sa mga mabababang lugar at sa mga lugar na maaaring gumuho ang lupa ay sapilitang inilikas. Ang ilang pook na nilindol sa Bohol ay dadaanan din ng bagyo. Iminungkahi ng Pangulo ng Pilipinas na magpadala ng mga eroplano at helikopter sa mga rehiyong inaasahang maapektuhan ng bagyo. Dahil sa mabilis na pagkilos ng bagyong Yolanda, nagtaas ng babala ang PAGASA sa iba't ibang lalawigan sa bansa. Tinatayang nasa 60 na lalawigan kabilang na ang Punong Rehiyon sa mga binigyan ng babala. {{clear}} ====36. Bagyong Zoraida (''Podul'') ==== {{See also|Bagyong Zoraida (2013)}} {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Zoraida {{small|(''Podul'')}} | Basin=WPac | image=Zoraida Nov 14 2013 0605Z.jpg | track=Zoraida 2013 track.png | Formed=Nobyembre 11 | Dissipated=Nobyembre 15 | 10-min winds=35 | 1-min winds=30 | Pressure=1000 }} Ang bagyong Zoraida ay may dala dalang ulan na may kasamang mga kulog at kidlat, Ay kumikilos kanluran, hilagang-kanluran papunta sa Mindanao sa Pilipinas, Ang JTWC ay binigyang pangalan ang bagyo bilang Podul at ng PAGASA bilang #ZoraidaPH. {{clear}} ==Mga bagyo sa bawat buwan== {| class="wikitable sortable" |- | '''[[Buwan]]''' | '''[[Bagyo sa Pilipinas|Bagyo]]''' |- | Enero || Auring, Bising |- | Pebrero || Crising |- | Hunyo || Dante, Emong, Fabian, Gorio |- | Hulyo || Huaning, Isang, Jolina |- | Agosto || Kiko, Labuyo, Maring, Nando |- | Setyembre || Odette, Paolo |- | Oktubre || Quedan, Ramil, Santi, Tino, Urduja, |- | Ok-Nov || Vinta |- | Nobyembre || Wilma, Yolanda, Zoraida |} === Nasa labas ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas === ====13. Depresyong 13W ==== {{Infobox hurricane |Name=Depresyong 13W |Basin=WPac |Formed=Agosto 15 |Dissipated=Agosto 19 |image=13W Aug 17 2013 0440Z.jpg |track=13W 2013 track.png |10-min winds=30 |1-min winds=25 |Pressure=996 }} {{clear}} ====15. Bagyong Pewa ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Pewa | Basin=WPac | Formed=Agosto 18 | Dissipated=Agosto 26 | image=Pewa Aug 19 2013 0105Z.jpg | track=Pewa 2013 track.png | 10-min winds=55 | 1-min winds=65 | Pressure=990 }} {{clear}} ====16. Bagyong Unala ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Unala | Basin=WPac | image=Unala Aug 19 2013 0105Z.jpg | track=Unala 2013 track.png | Formed=Agosto 19 | Dissipated=Agosto 19 | 10-min winds=35 | Pressure=1000 }} {{clear}} ====18. Bagyong Yutu ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Yutu | Basin=WPac | Type2=subdepression | image=Yutu Sep 02 2013 0120Z.jpg | track=Yutu 2013 track.png | Formed=Agosto 29 | Dissipated=Setyembre 5 | 10-min winds=35 | Pressure=1002 }} {{clear}} ====19. Bagyong Toraji ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Toraji | Basin=WPac | image=Toraji Sep 03 2013 0210Z.jpg | track=Toraji 2013 track.png | Formed=Agosto 31 | Dissipated=Setyembre 4 | 10-min winds=50 | 1-min winds=50 | Pressure=985 }} {{clear}} ====20. Bagyong Man-yi ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Man-yi | Basin=WPac | image=Man-yi Sep 15 2013 0410Z.jpg | track=Man-yi 2013 track.png | Formed=Setyembre 11 | Dissipated=Setyembre 16 | 10-min winds=65 | 1-min winds=60 | Pressure=960 }} {{clear}} ====21. Depresyong 18W ==== {{Infobox hurricane | Name=Depresyong 18W | Basin=WPac | image=TD 18W Sep 18 2013 0615Z.jpg | track=18W 2013 track.png | Formed=Setyembre 15 | Dissipated=Setyembre 21 | 10-min winds=30 | 1-min winds=25 | Pressure=996 }} {{clear}} ====23. Bagyong Pabuk ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Pabuk | Basin=WPac | image=Pabuk Sep 26 2013 0355Z.jpg | track=Pabuk 2013 track.png | Formed=Setyembre 19 | Dissipated=Setyembre 27 | 10-min winds=60 | 1-min winds=90 | Pressure=965 }} {{clear}} ====25. Bagyong Sepat ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Sepat | Basin=WPac | image=Sepat Oct 01 2013 0410Z.jpg | track=Sepat 2013 track.png | Formed=Setyembre 29 | Dissipated=Oktubre 2 | 10-min winds=40 | 1-min winds=40 | Pressure=992 }} {{clear}} ====31. Depresyong 27W ==== {{Infobox hurricane |Name=Depresyong 27W |Basin=WPac |Formed=Oktubre 17 |Dissipated=Oktubre 22 |image=Tropical Depression 27W Oct 19 2013 0045Z.jpg |track=27W 2013 track.png |10-min winds=30 |1-min winds=25 |Pressure=1002 }} {{clear}} ====32. Superbagyong Lekima ==== {{Infobox hurricane | Name=Superbagyong Lekima | Basin=WPac | Formed=Oktubre 19 | Dissipated=Oktubre 26 | image=Lekima Oct 23 2013 0020Z.jpg | track=Lekima 2013 track.png | 10-min winds=115 | 1-min winds=140 | Pressure=905 }} {{clear}} ==Pagpangalan== Samantala, pinapangalanan naman ng Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko, at Astronomiko (PAGASA) ang mga bagyong may kaparehong lakas ng hangin na pumapasok o nabubuo sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas (PAR). Nauulit ang mga pangalan tuwing apat na taon. Kapag naubusan ng pangalan, gagamitin ang karagdagang pangalan hanggang sa dumating ang bagong taon. Inaasahang gagamitin sa unang pagkakataon ang mga pangalang "Fabian", "Odette" at "Paolo" matapos nitong palitan ang mga pangalang "Feria", "Ondoy" at "Pepeng" na huling ginamit ng PAGASA noong 2009. ===Internasyonal=== {| class="wikitable" |- | Sonamu || Shanshan || Yagi || Leepi || Bebinca || Rumbia || Soulik || Cimaron || Jebi || Mangkhut || Utor || Trami || Kong-rey || Yutu || Toraji |- | Man-yi || Usagi || Pabuk || Wutip || Sepat || Fitow || Danas || Nari || Wipha || Francisco || Lekima || Krosa || Haiyan || Podul |} ===Pilipinas=== Gagamitin ng PAGASA ang mga pangalang huling ginamit noong [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2009|panahon ng 2009]], kung saan 20 ang pumasok sa [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|Sakop na Responsibilidad]] nito. Ang mga pangalang "Fabian", "Odette" at "Paolo" ay inaasahang gagamitin sa kauna-unahang pagkakataon matapos nitong palitan ang mga [[Bagyong Ondoy]] at [[Bagyong Pepeng]], na nakapagtala ng malaking pinsala at pagkawala ng buhay sa [[Kabisayaan|Visayas]] at [[Mindanao]]. {{Main|Talaan ng mga rinetirong pangalan bagyo sa Pilipinas}} {| class="wikitable" align=right |- | Auring || Bising || Crising || Dante || Emong |- | Fabian || [[Bagyong Gorio (2013)|Gorio]] || Huaning || Isang || Jolina |- | [[Bagyong Kiko (2013)|Kiko]] || ''[[Bagyong Labuyo|Labuyo]]'' || Maring || Nando || [[Bagyong Odette (2013)|Odette]] |- | [[Bagyong Paolo (2013)|Paolo]] || [[Bagyong Quedan (2013)|Quedan]] || [[Bagyong Ramil (2013)|Ramil]] || ''[[Bagyong Santi|Santi]]'' || [[Bagyong Tino (2013)|Tino]] |- | [[Bagyong Urduja (2013)|Urduja]] || [[Bagyong Vinta (2013)|Vinta]] || [[Bagyong Wilma at BOB 05|Wilma]] || ''[[Super Bagyong Yolanda|Yolanda]]'' || [[Bagyong Zoraida (2013)|Zoraida]] |- ! colspan=5|Auxiliary list |- | {{tcname unused|Alamid}} || {{tcname unused|Bruno}} || {{tcname unused|Conching}} || {{tcname unused|Dolor}} || {{tcname unused|Ernie}} |- | {{tcname unused|Florante}} || {{tcname unused|Gerardo}} || {{tcname unused|Hernan}} || {{tcname unused|Isko}} || {{tcname unused|Jerome}} |} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Bagyo sa Pasipiko]] 4mpfiwwcajfyfsztz3q6y216wegqpkx 2227731 2227729 2026-09-22T15:05:24Z Ivan P. Clarin 84769 /* Pilipinas */ 2227731 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane season | Basin=WPac | Year=2013 | First storm formed=January 1, 2013 – Auring (Sonamu) | Last storm dissipated=December 3, 2013 – Zoraida (Podul) | Strongest storm name=[[Super Bagyong Yolanda|Haiyan (Yolanda)]] | Strongest storm pressure=895 | Strongest storm winds=125 | Average wind speed=10 | Total depressions=49 | Total storms=31 | Total hurricanes=13 | Total intense=5 (unofficial), 1 (official) | ACE Index=273.98 | Fatalities=6,829 total | Damages=26430 | Damagespost=Third-costliest Pacific typhoon season on record | Track=2013 Pacific typhoon season summary.png | Season stats=Effects of the 2013 Pacific typhoon season in the Philippines | Season timeline=Timeline of the 2013 Pacific typhoon season | five seasons=[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2011|2011]], [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2012|2012]], '''2013''', [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2014|2014]], [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2015|2015]] |Atlantic season=2013 Atlantic hurricane season |East Pacific season=2013 Pacific hurricane season |North Indian season=2013 North Indian Ocean cyclone season }} Ang '''Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013''', Walang nakatalagang hangganan ang panahon ng ''mga bagyo sa 2013''. Karamihan ng mga [[bagyo]] ay nabubuo sa hilagang-kanluran ng [[Dagat Pasipiko]] mula Mayo hanggang Nobyembre. ==Epekto== {{Empty section|date=Nobyembre 2020}} ==Mga sistema== ===Nasa loob ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ====1. Bagyong Auring (''Sonamu'') ==== {{Infobox hurricane | Name = Bagyong Auring {{small|(''Sonamu'')}} | Basin = WPac | Formed = Enero 1 | Dissipated = Enero 10 | image = Sonamu Jan 5 2013 0310Z.jpg | track = Sonamu 2013 track.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 40 | Pressure = 990 }}Ang pangalang Sonamu ay pinalitan nito dahil sa tinawag na Tsunami ang salita nito Sinabi ng Japan Meteorological agency ang Sonamu bilang Jongdari sa susunod ng bagyo{{clear}} ====2. Depresyong Bising ==== {{Infobox hurricane | Name = Depresyong Bising | Basin=WPac | Formed=Enero 6 | Dissipated=Enero 13 | Image=Bising 2013-01-12 0133Z.jpg | Track=Bising 2013 track.png | 10-min winds=30 | Pressure=1002 }} Ang bagyong ''Bising'' o ay isang bagyo sa [[Dagat Pilipinas]], ay dumaan sa [[Silangang Kabisayaan]]. {{clear}} ====3. Bagyong Crising (''Shanshan'') ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Crising {{small|(''Shanshan'')}} | Basin=WPac | Formed=Pebrero 18 | Dissipated=Pebrero 23 | image=Shanshan 2013-02-22.jpg | track=Shanshan 2013 track.png | 10-min winds=35 | 1-min winds=25 | Pressure=1002 }} Ang bagyong ''Crising'' o "Shanshan" ay isang bagyo na dumaan sa [[Mindanao]] at sa bansang [[Malaysia]]. {{clear}} ====4. Bagyong Dante (''Yagi'') ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Dante {{small|(''Yagi'')}} | Basin=WPac | Formed=Hunyo 6 | Dissipated=Hunyo 12 | image=Tropical Storm Yagi 2013-06-10 0155Z.jpg | track=Yagi 2013 track.png | 10-min winds=45 | 1-min winds=55 | Pressure=990 }} Ang bagyong ''Dante'' o "Yagi" ay isang bagyo sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], ay patungo sa bansang [[Tsina]]. {{clear}} ====5. Bagyong Emong (''Leepi'') ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Emong {{small|(''Leepi'')}} | Basin=WPac | Formed=Hunyo 16 | Dissipated=Hunyo 21 | image=Tropical Storm Leepi 2013-06-19 0455Z.jpg | track=Leepi 2013 track.png | 10-min winds=40 | 1-min winds=35 | Pressure=994 }} Ang bagyong ''Emong'' o "Leepi" ay isang bagyo sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], patungo sa mga bansang [[Timog Korea]] at [[Japan]]. {{clear}} ====6. Bagyong Fabian (''Bebinca'') ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Fabian {{small|(''Bebinca'')}} | Basin=WPac | Formed=Hunyo 19 | Dissipated=Hunyo 24 | image=Tropical Storm Bebinca 2013-06-23 0610Z.jpg | track=Bebinca 2013 track.png | 10-min winds=40 | 1-min winds=35 | Pressure=990 }} Ang bagyong ''Fabian'' o "Bebinca" ay isang bagyo sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], ay dumaan probinsya ng [[Hainan]], [[Tsina]] at sa bansang [[Biyetnam]]. {{clear}} ====7. Bagyong Gorio (''Rumbia'') ==== {{See also|Bagyong Gorio (2013)}} {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Gorio {{small|(''Rumbia'')}} | Basin=WPac | Formed=Hunyo 27 | Dissipated=Hulyo 2 | image=Tropical Storm Rumbia 2013-07-01 0520Z.jpg | track=Rumbia 2013 track.png | 10-min winds=50 | 1-min winds=70 | Pressure=985 }} Ang bagyong ''Gorio'' o "Rumbia" ay isang bagyo sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], ay dumaan sa mga [[Rehiyon ng Bicol]] at sa [[Calabarzon]]. {{clear}} ====8. Bagyong Huaning (''Soulik'') ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Huaning {{small|(''Soulik'')}} | Basin=WPac | Formed=Hulyo 7 | Dissipated=Hulyo 14 | Image=Soulik Jul 10 2013 0437Z.png | Track=Soulik 2013 track.png | 10-min winds=100 | 1-min winds=125 | Pressure=925 }} Ang bagyong ''Huaning'' o "Soulik" ay isang maalakas na bagyo na nasa kategoryang 4 (apat), sa Kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], ay tumama sa mga bansang [[Tsina]] at [[Taiwan]]. {{clear}} ====9. Bagyong Isang (''Cimaron'') ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Isang {{small|(''Cimaron'')}} | Basin=WPac | Formed=Hulyo 15 | Dissipated=Hulyo 18 | image=Cimaron Jul 17 2013 0520Z.jpg | track=Cimaron 2013 track.png | 10-min winds=40 | 1-min winds=40 | Pressure=1000 }} Ang bagyong ''Isang'' o "Cimaron" ay isang bagyo sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], ay dumaan probinsya ng [[Cagayan]] at [[Batanes]] sa [[Lambak ng Cagayan]]. {{clear}} ====10. Bagyong Jolina (''Jebi'') ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Jolina {{small|(''Jebi'')}} | Basin=WPac | Formed=Hulyo 28 | Dissipated=Agosto 3 | image=Jebi Aug 2 2013 0514Z.png | track=Jebi 2013 track.png | 10-min winds=50 | 1-min winds=60 | Pressure=985 }} Ang bagyong ''Jolina'' o "Jebi" ay isang bagyo sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], ay dumaan probinsya ng [[Hainan]] sa [[Tsina]]. {{clear}} ====11. Bagyong Kiko (''Mangkhut'') ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Kiko {{small|(''Mangkhut'')}} | Basin=WPac | Formed=Agosto 5 | Dissipated=Agosto 8 | image=Mangkhut Aug 7 2013 0701Z.png | track=Mangkhut 2013 track.png | 10-min winds=40 | 1-min winds=45 | Pressure=992 }} Ang bagyong ''Kiko'' o "Mangkhut" ay isang bagyo sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], ay dumaan probinsya ng [[Guangdong]] sa [[Tsina]]. {{clear}} ====12. Bagyong Labuyo (''Utor'') ==== {{See also|Bagyong Labuyo}} {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Labuyo {{small|(''Utor'')}} | Basin=WPac | Formed=Agosto 8 | Dissipated=Agosto 18 | Image=Utor 2013-08-11 0515Z.jpg | Track=Utor 2013 track.png | 10-min winds=105 | 1-min winds=130 | Pressure=925 }} Ang bagyong ''Labuyo'' ay ay isang napakalakas na bagyo na tumama as Gitnang Luzon noong ika Agosto 2013 sa lalawigan nang Aurora tinumbok nito ang bayan nang Casiguran, Aurora at maging sa lalawigan nang Quirino namataan ang sentro nang bagyo na ito sa bayan nang Diffun, Quirino. Ito at nakataas sa kategoryang #4. ; Lokasyon Ito ay namataan sa silangang bahagi nang Casiguran, Aurora nag land-fall ito sa nasabing bayan. At ilang lalawigan ang dinaanan lumabas ang bagyo sa lalawigan nang La Union. Ito ay nag landfall sa [[Dilasag, Aurora]]. {{clear}} ====14. Bagyong Maring (''Trami'') ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Maring {{small|(''Trami'')}} | Basin=WPac | Formed=Agosto 16 | Dissipated=Agosto 24 | image=Trami Aug 21 2013 0240Z.jpg | track=Trami 2013 track.png | 10-min winds=60 | 1-min winds=75 | Pressure=965 }} Ang bagyong ''Maring'' o "Trami" ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 1 (isa), sa Kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], ay nanalasa sa lungsod ng [[Xiamen]] sa [[Tsina]]. {{clear}} ====17. Bagyong Nando (''Kong-rey'') ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Nando {{small|(''Kong-rey'')}} | Basin=WPac | image=Kong-rey Aug 27 2013 0515Z.jpg | track=Kong-rey 2013 track.png | Formed=Agosto 25 | Dissipated=Agosto 30 | 10-min winds=55 | 1-min winds=50 | Pressure=980 }} Ang bagyong ''Nando'' o "Kong-rey" ay isang bagyo sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], ay dumaan sa bansang [[Taiwan]]. {{clear}} ====22. Bagyong Odette (''Usagi'') ==== {{See also|Bagyong Odette (2013)}} {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Odette {{small|(''Usagi'')}} | Basin=WPac | image=Usagi Sep 19 2013 0215Z.jpg | track=Usagi 2013 track.png | Formed=Setyembre 16 | Dissipated=Setyembre 24 | 10-min winds=110 | 1-min winds=135 | Pressure=910 }} Ang bagyong ''Odette'' o "Usagi" ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 4 (apat), sa Kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], ay nanalasa sa lungsod ng [[Hong Kong]] at [[Guangzhou]] sa [[Tsina]]. {{clear}} ====24. Bagyong Paolo (''Wutip'') ==== {{See also|Bagyong Paolo (2013)}} {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Paolo {{small|(''Wutip'')}} | Basin=WPac | image=Wutip Sept 30 2013 0335Z.jpg | track=Wutip 2013 track.png | Formed=Setyembre 25 | Dissipated=Oktubre 1 | 10-min winds=65 | 1-min winds=100 | Pressure=965 }} Ang bagyong ''Paolo'' o "Wutip" ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 3 (tatlo), sa Kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], ay nanalasa sa bansang [[Biyetnam]]. {{clear}} ====26. Bagyong Quedan (''Fitow'') ==== {{See also|Bagyong Quedan (2013)}} {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Quedan {{small|(''Fitow'')}} | Basin=WPac | image=Fitow Oct 5 2013 0210Z.jpg | track=Fitow 2013 track.png | Formed=Setyembre 29 | Dissipated=Setyembre 7 | 10-min winds=75 | 1-min winds=90 | Pressure=960 }} Ang bagyong ''Quedan'' o "Fitow" ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 2 (dalawa), na nanalasa sa Silangang [[Tsina]] sa direksyong hilaga-hilagang kanluran, . {{clear}} ====27. Bagyong Ramil (''Danas'') ==== {{See also|Bagyong Ramil (2013)}} {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Ramil {{small|(''Danas'')}} | Basin=WPac | image=Danas Oct 7 2013 0200Z.jpg | track=Danas 2013 track.png | Formed=Oktubre 1 | Dissipated=Oktubre 9 | 10-min winds=90 | 1-min winds=120 | Pressure=935 }} Ang bagyong ''Ramil'' o "Danas" ay isang napakalakas na bagyo na nasa kategoryang 4 (apat), sa Kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], patungo sa bansang [[Japan]] sa direksyong hilagang kanluran. {{clear}} ====28. Bagyong Santi (''Nari'') ==== {{See also|Bagyong Santi}} {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Santi {{small|(''Nari'')}} | Basin=WPac | image=Nari Oct 13 2013 0305Z.jpg | track=Nari 2013 track.png | Formed=Oktubre 8 | Dissipated=Oktubre 16 | 10-min winds=75 | 1-min winds=100 | Pressure=965 }} Ang bagyong ''Santi'' ay ay isang napakalakas na bagyo na nasa kategorya 3 (tatlo) ayrumagasa sa Gitnang Luzon noong ika Oktubre 13, 2013 sa lalawigan nang Aurora tinumbok nito ang bayan nang Dinalungan at maging sa lalawigan nang Nueva Ecija, Pampanga at Tarlac namataan ang sentro nang bagyo na ito sa bayan nang Camiling, Tarlac, Ito ay nakataas sa kategoryang #3. ; Lokasyon Ito ay namataan sa silangang bahagi nang Dinalungan, Aurora nag land-fall ito sa naturang bayan. At ilang lalawigan ang dinaanan lumabas ang bagyo sa lalawigan nang Pangasinan. Ito ay nag-lanfall sa Baler, Aurora. {{clear}} ====29. Bagyong Tino (''Wipha'') ==== {{See also|Bagyong Tino (2013)}} {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Tino {{small|(''Wipha'')}} | Basin=WPac | image=Typhoon Wipha Oct 13 2013 Aqua Night IR.jpg | track=Wipha 2013 track.png | Formed=Oktubre 9 | Dissipated=Oktubre 16 | 10-min winds=90 | 1-min winds=120 | Pressure=930 }} Ang bagyong ''Tino'' o "Wipha" ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 4 (apat), sa Kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], patungo sa bansang [[Japan]] sa direksyon kanluran-hilagang kanluran, . {{clear}} ====30. Bagyong Urduja (''Francisco'') ==== {{See also|Bagyong Urduja (2013)}} {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Urduja {{small|(''Francisco'')}} | Basin=WPac | image=Francisco Oct 19 2013 0355Z.jpg | track=Francisco 2013 track.png | Formed=Oktubre 15 | Dissipated=Oktubre 26 | 10-min winds=105 | 1-min winds=140 | Pressure=920 }} Ang super bagyong ''Urduja'' o "Francisco" ay isang napakalakas na bagyo na nasa kategoryang 5 (lima), bago ang super bagyong Lekima (2013), sa Kanlurang [[Karagatang Pasipiko]], patungo sa bansang [[Japan]] sa direksyon hilaga-hilagang kanluran. {{clear}} ====33. Bagyong Vinta (''Krosa'') ==== {{See also|Bagyong Vinta (2013)}} {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Vinta {{small|(''Krosa'')}} | Basin=WPac | image=Krosa Nov 02 2013 0545Z.jpg | track=Krosa 2013 track.png | Formed=Oktubre 27 | Dissipated=Oktubre 5 | 10-min winds=75 | 1-min winds=105 | Pressure=970 }} Ang bagyong ''Vinta'' ay ay isang napakalakas na bagyo na nasa kategoryang 3 (tatlo), nanalasa si Vinta sa buong Hilagang Luzon noong ika Oktubre 26 hanggang Nobyembre 4, taong 2013, nagtala ang bagyo nang 4 na katao ngunit napinsala rin nito ang mga kabahayan at mga puno, nag pataas nang mga alon hanggang 2 (dalawang) metro kaya umabot ito hanggang sa mga kabahayan. Ito ay nag landfall sa Lal-lo, Cagayan. {{clear}} ====34. Depresyong Wilma (''30W'') ==== {{See also|Bagyong Wilma at BOB 05}} {{Infobox hurricane | Name=Depresyong Wilma | Basin=WPac | image=Wilma 2013-11-04 0532Z.jpg | track=Wilma 2013 track.png | Formed=Nobyembre 2 | Dissipated=Nobyembre 7 | 10-min winds=30 | 1-min winds=35 | Pressure=1004 }} Ika Nobyembre 8 ang tropikal depresyon Wilma ay dumaan sa Tangway ng Malaysia hanggang sa Baybayan ng Bengal bilang Low Pressure Area (LPA) at nabuo muli ika Nobyembre 13, ang sistema ay nabuo bilang tropikal depresyon BOB 05 sa buong India ika 16, Nobyembre, ay nakapagtala ng 16 patay, kalaunan ay naging LPA ang BOB 05 at tuluyang nalusaw sa Dagat Arabia. {{clear}} ====35. Super Bagyong Yolanda (''Haiyan'') ==== {{See also|Super Bagyong Yolanda}} {{Infobox hurricane | Name=Super Bagyong Yolanda {{small|(''Haiyan'')}} | Basin=WPac | image=Haiyan 2013-11-07 1345Z (alternate).png | track=Haiyan 2013 track.png | Formed=Nobyembre 3 | Dissipated=Nobyembre 11 | 10-min winds=125 | 1-min winds=170 | Pressure=895 }} Ang Super Bagyong '''Yolanda''', ay isang pinakamalakas na bagyong nanalasa sa gitnang Pilipinas sa kasaysayan noong Nobyembre 2013. Ang Haiyan, na nangangahulugan na petrel sa Wikang Intsik (海燕) ay isa sa pinakamalakas na bagyong naitala sa daigdig, at ang ikalawang pinakamalakas na bagyong naitalang tumama sa Pilipinas, na kumitil sa hindi bababa 3,976 katao. Nagdulot ng malawakang pagkawasak ang bagyo sa Pilipinas, lalo na sa Pulo ng Samar at Leyte, kung saan tinaya ng gobernador na hindi bababa 10,000 katao ang nasawi sa lungsod pa lamang ng Tacloban. ; Pilipinas Nagtalaga ang mga kinauukulan ng mga pulis sa Kabikulan bilang paghahanda sa bagyo. Sa mga lalawigan ng Samar at Leyte, kinansela ang mga klase, at ang mga mamamayan na naninirahan malapit sa mga mabababang lugar at sa mga lugar na maaaring gumuho ang lupa ay sapilitang inilikas. Ang ilang pook na nilindol sa Bohol ay dadaanan din ng bagyo. Iminungkahi ng Pangulo ng Pilipinas na magpadala ng mga eroplano at helikopter sa mga rehiyong inaasahang maapektuhan ng bagyo. Dahil sa mabilis na pagkilos ng bagyong Yolanda, nagtaas ng babala ang PAGASA sa iba't ibang lalawigan sa bansa. Tinatayang nasa 60 na lalawigan kabilang na ang Punong Rehiyon sa mga binigyan ng babala. {{clear}} ====36. Bagyong Zoraida (''Podul'') ==== {{See also|Bagyong Zoraida (2013)}} {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Zoraida {{small|(''Podul'')}} | Basin=WPac | image=Zoraida Nov 14 2013 0605Z.jpg | track=Zoraida 2013 track.png | Formed=Nobyembre 11 | Dissipated=Nobyembre 15 | 10-min winds=35 | 1-min winds=30 | Pressure=1000 }} Ang bagyong Zoraida ay may dala dalang ulan na may kasamang mga kulog at kidlat, Ay kumikilos kanluran, hilagang-kanluran papunta sa Mindanao sa Pilipinas, Ang JTWC ay binigyang pangalan ang bagyo bilang Podul at ng PAGASA bilang #ZoraidaPH. {{clear}} ==Mga bagyo sa bawat buwan== {| class="wikitable sortable" |- | '''[[Buwan]]''' | '''[[Bagyo sa Pilipinas|Bagyo]]''' |- | Enero || Auring, Bising |- | Pebrero || Crising |- | Hunyo || Dante, Emong, Fabian, Gorio |- | Hulyo || Huaning, Isang, Jolina |- | Agosto || Kiko, Labuyo, Maring, Nando |- | Setyembre || Odette, Paolo |- | Oktubre || Quedan, Ramil, Santi, Tino, Urduja, |- | Ok-Nov || Vinta |- | Nobyembre || Wilma, Yolanda, Zoraida |} === Nasa labas ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas === ====13. Depresyong 13W ==== {{Infobox hurricane |Name=Depresyong 13W |Basin=WPac |Formed=Agosto 15 |Dissipated=Agosto 19 |image=13W Aug 17 2013 0440Z.jpg |track=13W 2013 track.png |10-min winds=30 |1-min winds=25 |Pressure=996 }} {{clear}} ====15. Bagyong Pewa ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Pewa | Basin=WPac | Formed=Agosto 18 | Dissipated=Agosto 26 | image=Pewa Aug 19 2013 0105Z.jpg | track=Pewa 2013 track.png | 10-min winds=55 | 1-min winds=65 | Pressure=990 }} {{clear}} ====16. Bagyong Unala ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Unala | Basin=WPac | image=Unala Aug 19 2013 0105Z.jpg | track=Unala 2013 track.png | Formed=Agosto 19 | Dissipated=Agosto 19 | 10-min winds=35 | Pressure=1000 }} {{clear}} ====18. Bagyong Yutu ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Yutu | Basin=WPac | Type2=subdepression | image=Yutu Sep 02 2013 0120Z.jpg | track=Yutu 2013 track.png | Formed=Agosto 29 | Dissipated=Setyembre 5 | 10-min winds=35 | Pressure=1002 }} {{clear}} ====19. Bagyong Toraji ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Toraji | Basin=WPac | image=Toraji Sep 03 2013 0210Z.jpg | track=Toraji 2013 track.png | Formed=Agosto 31 | Dissipated=Setyembre 4 | 10-min winds=50 | 1-min winds=50 | Pressure=985 }} {{clear}} ====20. Bagyong Man-yi ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Man-yi | Basin=WPac | image=Man-yi Sep 15 2013 0410Z.jpg | track=Man-yi 2013 track.png | Formed=Setyembre 11 | Dissipated=Setyembre 16 | 10-min winds=65 | 1-min winds=60 | Pressure=960 }} {{clear}} ====21. Depresyong 18W ==== {{Infobox hurricane | Name=Depresyong 18W | Basin=WPac | image=TD 18W Sep 18 2013 0615Z.jpg | track=18W 2013 track.png | Formed=Setyembre 15 | Dissipated=Setyembre 21 | 10-min winds=30 | 1-min winds=25 | Pressure=996 }} {{clear}} ====23. Bagyong Pabuk ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Pabuk | Basin=WPac | image=Pabuk Sep 26 2013 0355Z.jpg | track=Pabuk 2013 track.png | Formed=Setyembre 19 | Dissipated=Setyembre 27 | 10-min winds=60 | 1-min winds=90 | Pressure=965 }} {{clear}} ====25. Bagyong Sepat ==== {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Sepat | Basin=WPac | image=Sepat Oct 01 2013 0410Z.jpg | track=Sepat 2013 track.png | Formed=Setyembre 29 | Dissipated=Oktubre 2 | 10-min winds=40 | 1-min winds=40 | Pressure=992 }} {{clear}} ====31. Depresyong 27W ==== {{Infobox hurricane |Name=Depresyong 27W |Basin=WPac |Formed=Oktubre 17 |Dissipated=Oktubre 22 |image=Tropical Depression 27W Oct 19 2013 0045Z.jpg |track=27W 2013 track.png |10-min winds=30 |1-min winds=25 |Pressure=1002 }} {{clear}} ====32. Superbagyong Lekima ==== {{Infobox hurricane | Name=Superbagyong Lekima | Basin=WPac | Formed=Oktubre 19 | Dissipated=Oktubre 26 | image=Lekima Oct 23 2013 0020Z.jpg | track=Lekima 2013 track.png | 10-min winds=115 | 1-min winds=140 | Pressure=905 }} {{clear}} ==Pagpangalan== Samantala, pinapangalanan naman ng Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko, at Astronomiko (PAGASA) ang mga bagyong may kaparehong lakas ng hangin na pumapasok o nabubuo sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas (PAR). Nauulit ang mga pangalan tuwing apat na taon. Kapag naubusan ng pangalan, gagamitin ang karagdagang pangalan hanggang sa dumating ang bagong taon. Inaasahang gagamitin sa unang pagkakataon ang mga pangalang "Fabian", "Odette" at "Paolo" matapos nitong palitan ang mga pangalang "Feria", "Ondoy" at "Pepeng" na huling ginamit ng PAGASA noong 2009. ===Internasyonal=== {| class="wikitable" |- | Sonamu || Shanshan || Yagi || Leepi || Bebinca || Rumbia || Soulik || Cimaron || Jebi || Mangkhut || Utor || Trami || Kong-rey || Yutu || Toraji |- | Man-yi || Usagi || Pabuk || Wutip || Sepat || Fitow || Danas || Nari || Wipha || Francisco || Lekima || Krosa || Haiyan || Podul |} ===Pilipinas=== Gagamitin ng PAGASA ang mga pangalang huling ginamit noong [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2009|panahon ng 2009]], kung saan 20 ang pumasok sa [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|Sakop na Responsibilidad]] nito. Ang mga pangalang "Fabian", "Odette" at "Paolo" ay inaasahang gagamitin sa kauna-unahang pagkakataon matapos nitong palitan ang mga [[Bagyong Ondoy]] at [[Bagyong Pepeng]], na nakapagtala ng malaking pinsala at pagkawala ng buhay sa [[Kabisayaan|Visayas]] at [[Mindanao]]. {{Main|Talaan ng mga rinetirong pangalan bagyo sa Pilipinas}} {| class="wikitable" align=right |- | Auring || Bising || Crising || Dante || Emong |- | Fabian || [[Bagyong Gorio (2013)|Gorio]] || Huaning || Isang || Jolina |- | Kiko || ''[[Bagyong Labuyo|Labuyo]]'' || Maring || Nando || [[Bagyong Odette (2013)|Odette]] |- | [[Bagyong Paolo (2013)|Paolo]] || [[Bagyong Quedan (2013)|Quedan]] || [[Bagyong Ramil (2013)|Ramil]] || ''[[Bagyong Santi|Santi]]'' || [[Bagyong Tino (2013)|Tino]] |- | [[Bagyong Urduja (2013)|Urduja]] || [[Bagyong Vinta (2013)|Vinta]] || [[Bagyong Wilma at BOB 05|Wilma]] || ''[[Super Bagyong Yolanda|Yolanda]]'' || [[Bagyong Zoraida (2013)|Zoraida]] |- ! colspan=5|Auxiliary list |- | {{tcname unused|Alamid}} || {{tcname unused|Bruno}} || {{tcname unused|Conching}} || {{tcname unused|Dolor}} || {{tcname unused|Ernie}} |- | {{tcname unused|Florante}} || {{tcname unused|Gerardo}} || {{tcname unused|Hernan}} || {{tcname unused|Isko}} || {{tcname unused|Jerome}} |} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Bagyo sa Pasipiko]] pylxrosghg672og156bsgfe5gnkl8ac Moderna (bakuna ng COVID-19) 0 311117 2227937 2107639 2026-09-23T03:39:40Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227937 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug | Verifiedfields = | verifiedrevid = | drug_name = | INN = Mrna {{flagicon|United States}} | type = vaccine | image = Moderna COVID-19 vaccine.jpg | alt = | width = 250 | caption = Vials of the Moderna COVID-19 vaccine <!-- Vaccine data --> | target = [[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]] | vaccine_type = mrna <!-- Clinical data --> | pronounce = {{IPAc-en|m|ə|ˈ|d|ɜːr|n|ə}} {{respell|mə|DUR|nə}}<ref>{{cite AV media |people=Moderna|date=23 October 2019|title=mRNA-3704 and Methylmalonic Acidemia|medium=Video|url=https://www.youtube.com/watch?v=eb8OHaF8wio|access-date=19 January 2021|publisher=YouTube}}</ref> | tradename = Moderna COVID‑19 Vaccine, COVID‑19 Vaccine Moderna, COVID-19 Vaccine Moderna Intramuscular Injection,<ref name="TakRNA">{{cite news |title=Takeda Announces Approval of Moderna's COVID-19 Vaccine in Japan |url=https://www.takeda.com/newsroom/newsreleases/2021/takeda-announces-approval-of-modernas-covid-19-vaccine-in-japan/ |publisher=Takeda |date=21 May 2021}}</ref> Spikevax<ref name="Spikevax">{{cite web|title=Spikevax (previously COVID-19 Vaccine Moderna)|url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/spikevax-previously-covid-19-vaccine-moderna|access-date=2021-06-25|website=[[European Medicines Agency]] (EMA)}}</ref> | Drugs.com = {{drugs.com|mtm|moderna-covid-19-vaccine}} | MedlinePlus = a621002 | licence_EU = | DailyMedID = Moderna_COVID-19_Vaccine | licence_US = | pregnancy_AU = | pregnancy_AU_comment = | pregnancy_category = | routes_of_administration = [[Intramuscular injection|Intramuscular]] | class = | ATC_prefix = None <!-- scheduled to be J07BX03 in 2022 --> | ATC_suffix = | ATC_supplemental = <!-- Legal status --> | legal_AU = <!-- S2, S3, S4, S5, S6, S7, S8, S9 or Unscheduled --> | legal_AU_comment = | legal_BR = <!-- OTC, A1, A2, A3, B1, B2, C1, C2, C3, C4, C5, D1, D2, E, F --> | legal_BR_comment = | legal_CA = Schedule D; Authorized by interim order | legal_CA_comment = <ref name="CA Moderna decision">{{cite web | title=Regulatory Decision Summary – Moderna COVID-19 Vaccine | website=[[Health Canada]] | date=23 December 2020 | url=https://covid-vaccine.canada.ca/info/regulatory-decision-summary-detailTwo.html?linkID=RDS00736 | access-date=23 December 2020}}</ref><ref name="CA Moderna product description">{{cite web | title=Moderna COVID-19 Vaccine (mRNA-1273 SARS-CoV-2) | website=COVID-19 vaccines and treatments portal | date=23 December 2020 | url=https://covid-vaccine.canada.ca/moderna-covid-19-vaccine/product-details | access-date=23 December 2020}}</ref> | legal_DE = <!-- Anlage I, II, III or Unscheduled --> | legal_DE_comment = | legal_NZ = <!-- Class A, B, C --> | legal_NZ_comment = | legal_UK = [[Marketing authorization]] granted | legal_UK_comment = <ref name="gov.uk">{{cite web | title=Information for Healthcare Professionals on COVID-19 Vaccine Moderna | website=[[Medicines and Healthcare products Regulatory Agency]] (MHRA) | date=8 January 2021 | url=https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-covid-19-vaccine-moderna/information-for-healthcare-professionals-on-covid-19-vaccine-moderna | access-date=8 January 2021}}</ref><ref name="Conditions of Authorisation for COV">{{cite web | title=Conditions of Authorisation for COVID-19 Vaccine Moderna | website=[[Medicines and Healthcare products Regulatory Agency]] (MHRA) | date=8 January 2021 | url=https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-covid-19-vaccine-moderna/conditions-of-authorisation-for-covid-19-vaccine-moderna | access-date=9 January 2021}}</ref><ref name=UKapproval>{{cite web | title=Regulatory approval of COVID-19 Vaccine Moderna | url=https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-covid-19-vaccine-moderna | publisher=[[gov.uk]] | date=1 April 2021}}</ref> | legal_US = Standing Order; Unapproved | legal_US_comment = ([[Emergency Use Authorization]])<ref name="FDA PR 20201218">{{cite press release | title=FDA Takes Additional Action in Fight Against COVID-19 By Issuing Emergency Use Authorization for Second COVID-19 Vaccine | website=[[Food and Drug Administration]] | url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-takes-additional-action-fight-against-covid-19-issuing-emergency-use-authorization-second-covid | access-date=18 December 2020 | archive-date=17 Marso 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210317151347/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-takes-additional-action-fight-against-covid-19-issuing-emergency-use-authorization-second-covid | url-status=dead}}</ref><ref name="Moderna COVID-19 Vaccine FDA label">{{cite web | title=Moderna COVID-19 Vaccine – cx-024414 injection, suspension | website=DailyMed | url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=e0651c7a-2fe2-459d-a766-0d59e919f058 | access-date=20 December 2020}}</ref><ref name="Moderna COVID-19 Vaccine FDA EUA">{{cite report | url=https://www.fda.gov/media/144636/download | format=PDF | title=Moderna COVID-19 Vaccine Emergency Use Authorization | website=[[Food and Drug Administration]] | date=18 December 2020 | access-date=20 December 2020}} {{PD-notice}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.cdc.gov/vaccines/covid-19/info-by-product/moderna/downloads/standing-orders.pdf | title=Moderna COVID-19 Vaccine Standing Orders for Administering Vaccine to Persons 18 Years of Age and Older | publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)}}</ref> | legal_EU = Conditional marketing authorization granted | legal_EU_comment = <ref name="COVID-19 Vaccine Moderna EPAR">{{cite web | title=COVID-19 Vaccine Moderna EPAR | website=[[European Medicines Agency]] (EMA) | url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/covid-19-vaccine-moderna | access-date=20 January 2021}}</ref><ref name="EU approval" /> | legal_UN = <!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV --> | legal_UN_comment = | legal_status = <!-- For countries not listed above --> Full list : [[List of COVID-19 vaccine authorizations#Moderna|List of Moderna COVID-19 vaccine authorizations]] <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = | CAS_number = | CAS_supplemental = | PubChem = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = | DrugBank = DB15654 | ChemSpiderID_Ref = | ChemSpiderID = | UNII_Ref = | UNII = EPK39PL4R4 | KEGG_Ref = | KEGG = D12114 | ChEBI_Ref = | ChEBI = | ChEMBL_Ref = | ChEMBL = | NIAID_ChemDB = | PDB_ligand = | synonyms = mRNA-1273, CX-024414, COVID-19 [[bakunang mRNA|mRNA Vaccine]] Moderna, TAK-919 <!-- Chemical and physical data --> | IUPAC_name = | chemical_formula_ref = | chemical_formula = | molecular_weight = | molecular_weight_comment = | SMILES = | StdInChI = | StdInChI_comment = | StdInChIKey = | density = | density_notes = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | sol_units = | specific_rotation = }} Ang '''Moderna''' ay isa sa mga bakuna laban sa "COVID-19" o ang tawag ay ''' mRNA-1273''' at sa dating tawag ay ''' Spikevax''', ito ay ginawa sa United States National Institute of Allergy at Infectious Diseases (NIAID) kasama ang Biomedical Advanced Research and Development Authority (BARDA). Ito ay magagamit sa mga edad 18 pababa laban sa Coronavirus o SARS-CoV-2. [[Talaksan:Moderna logo.svg|thumb|Ang logo ng bakunang Moderna]] ==Tingnan rin== * [[Talaan ng mga bakuna ng COVID-19]] ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga bakuna sa COVID-19]] [[Kategorya:Bakunang mRNA]] fphjaxxtiqzvzi4siuprebuftsrnucp Oliveto Lucano 0 311751 2227976 2227611 2026-09-23T06:02:29Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227976 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune | name = Oliveto Lucano | official_name = Comune di Oliveto Lucano | native_name = | image_skyline =Oliveto Lucano - panorama.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_shield = Oliveto Lucano-Stemma.png | shield_alt = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | coordinates = {{coord|40|32|N|16|11|E|region:IT|display=inline}} | coordinates_footnotes = | region = {{RegioneIT|sigla=BAS}} | province = {{ProvinciaIT (short form)|sigla=MT}} (MT) | mayor_party = | mayor = Antonio Romano | area_footnotes = | area_total_km2 = 31.19 | population_footnotes = <ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref> | population_total = 530 | population_as_of = Disyembre 2008 | pop_density_footnotes = | population_demonym = Olivetesi | elevation_footnotes = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | elevation_m = 546 | saint = San Cipriano | day = Agosto 12 | postal_code = 75010 | area_code = 0835 | website = {{official website|http://www.comune.olivetolucano.mt.it/}} | footnotes = | istat = 077019 | frazioni = [[Accettura]], [[Calciano]], [[Garaguso]], [[San Mauro Forte]] }} Ang '''Oliveto Lucano''' ay isang bayan at ''[[komuna]]'' sa [[lalawigan ng Matera]], sa rehiyon ng Timog Italya ng [[Basilicata]]. Ang alkalde nito ay si Antonio Romano. Ang bayang ito ay pinakakilala sa "Kapistahang Maggio", na inialay kay [[Cipriano|San Cipriano]]. == Kasaysayan == Ang pinakamataas na punto ng nayon, kung saan nakatayo ang Katedral ngayon, ay malamang na kasabay ng tore ng bantay ng sinaunang [[Croccia-Cognato]], ngunit ang konpigurasyon ng kasalukuyang sinaunang nukleo ng Oliveto Lucano ay tiyak na nagmula sa medyebal na panahon. Ang pag-unlad ng nayon ay batay sa isang pangunahing ekonomiya ng agrikultura at pastoral at ang pagbebenta ng langis at olibo, kung saan nagmula ang pangalan nito. Ang mga unang nakasulat na talaan ng Oliveto Lucano ay matatagpuan sa mga papal bull mula 1060, 1070, at 1183. Mula 1150, ang fiefdom ng Oliveto Lucano ay naipasa sa pamilya, hanggang sa ang huling baron, si Gerolamo de Lerma, ay naging panginoon noong 1715. Noong 1735, ang nayon ay tinirhan ng 200 katao. Sa pag-iisa ng Italya, ang mahirap at atrasadong ekonomiya ng Oliveto Lucano ay hindi bumuti, at sa gayon ay nangyari ang lumalaking penomeno ng emigrasyon.<ref>{{Cita web|url=https://www.comune.olivetolucano.mt.it/c077019/po/mostra_news.php?id=6|titolo=Oliveto Lucano, cenni storici}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406012829/https://www.comune.olivetolucano.mt.it/c077019/po/mostra_news.php?id=6 |date=2023-04-06 }}</ref> == Simbolo == Ang eskudo de armas ng munisipalidad at ang gonfalon ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika bilang 700 noong Pebrero 24, 1978.<ref>{{cita web|titolo=Oliveto Lucano, decreto 1978-02-24 DPR, concessione di stemma e gonfalone|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?4308|sito=Archivio Centrale dello Stato|accesso=4 settembre 2022}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Matera}} jla4ad3x7vjfas52oo1dgdlst0m0fic Pisticci 0 311753 2228084 2227615 2026-09-23T10:55:56Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228084 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Pisticci|official_name=Comune di Pisticci|native_name=|image_size=|image_shield=Pisticci-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|40|23|N|16|33|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=BAS}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=MT}} (MT)|frazioni=Casinello, Centro Agricolo, [[Marconia]], Pisticci Scalo, Tinchi|mayor_party=|mayor=Domenico Alessandro Albano|area_footnotes=|area_total_km2=231|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Pisticcesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=364|saint=[[San Roque]]|day=Agosto 16|postal_code=75015|area_code=0835|website={{URL|http://www.comune.pisticci.mt.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=077020|image_skyline=Pisticci (MT).jpg}}Ang '''Pisticci''' ([[Wikang Napolitano|Metapontino]]: {{Lang|nap|Pestìzze}} {{Langx|la|Pesticium}}) ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Matera]], rehiyon ng [[Basilicata]], [[Katimugang Italya|Katimugang]] [[Italya]]. Ang Pisticci ay ang pang-apat na pinakamataong bayan sa rehiyon at ang pinakamataong bayan sa lalawigan pagkatapos ng [[Matera]]. Kilala ito bilang lugar ng produksiyon ng [[Amaro Lucano]], isang kilalang Italyanong alak. == Inang Simbahan ng San Pedro at San Pablo == Ang simbahan ay nakatayo sa dating kinaroroonan ng isang sinaunang simbahan na itinayo noong 1212, na napanatili ang kampanaryo at dalawa sa mga bidriera na bintana nito. Noong 1542, pinalawak ito sa pamamagitan ng pagdaragdag ng dalawang karagdagang pasilyo, na itinayo nina Pietro at Antonio Laviola, dalawang magkapatid na kalaunan ay inakusahan ng pagpatay sa [[Mantua]]. == Kasaysayan == Mula Abril 1939 at noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], ang Pisticci ang naging lugar ng isang [[kampo ng konsentrasyon]] na itinuturing na una sa [[Pasistang Italya]].<ref>{{Cite book |last=Mortimer |first=Gavin |title=The SAS in World War II |date=20 June 2015 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=9781472808769 |language=English |chapter=6}}</ref><ref>{{Cite web |title=I CAMPI FASCISTI - Dalle guerre in Africa alla Repubblica di Salò |url=https://campifascisti.it/scheda_campo.php?id_campo=79 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230929033555/https://campifascisti.it/scheda_campo.php?id_campo=79 |archive-date=29 September 2023 |access-date=6 January 2024 |website=campifascisti.it |language=it}}</ref><ref>{{Cite book |last=Capogreco |first=Carlo Spartaco |title=Mussolini's camps: civilian internment in fascist Italy (1940-1943) |date=2019 |publisher=Routledge, Taylor & Francis Group |isbn=978-1138333086 |location=London New York |page=18}}</ref> Noong {{Date|14 September 1943}}, sinalakay ng [[Special Air Service]] ang kampo at pinalaya ang humigit-kumulang 200 bilanggo na bihag doon.<ref>{{Cite news |last=Wharton |first=James |date=5 January 2024 |title=Daring SAS raid to liberate hundreds from concentration camp revealed after 80 years |language=en |work=Forces Network |url=https://www.forces.net/services/special-forces/sass-most-daring-unknown-concentration-camp-liberation-raid-revealed |access-date=6 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240105220930/https://www.forces.net/services/special-forces/sass-most-daring-unknown-concentration-camp-liberation-raid-revealed |archive-date=5 Enero 2024 |url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Cite book |last=Lewis |first=Damien |title=SAS Forged in Hell |date=26 Oct 2023 |publisher=Quercus |isbn=978-1529413823 |language=English |quote=On 13 September it set forth, steaming west into 'enemy country', making for a concentration camp that was crammed full of prisoners, a number of whom were Polish. Just as in Nazi Germany, a network of such camps had been strung across Fascist Italy, where the 'enemies of the state' were incarcerated amid inhuman conditions. Situated some eighty kilometres inside German-occupied territory and boasting a guard force commanded by an 'Italian Fascist Colonel', the camp at distant Pisticci was the train's planned destination - that was if it made it through. As the war-train had gathered pace and steamed westwards, at one of the key crossroads Major Cary-Elwes stood guard with a patrol of SAS jeeps, determined to hold the junction and adjacent railway crossing against all adversaries. In that he had succeeded, the special train steaming through unmolested. On 14 September it reached the Pisticci camp unscathed. Upon arrival the SAS had struck by surprise, bursting out of the train and overpowering the camp guards, before springing free 180 'prisoners of mixed nationalities'.}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Matera}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] bw1iiqj9px1avsu2iz6dx72j6ytbbhd Mongiana 0 312679 2227941 2226661 2026-09-23T03:44:35Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227941 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Mongiana|province=[[Lalawigan ng Vibo Valentia|Vibo Valentia]] (VV)|website={{official website|http://www.comune.mongiana.vv.it/}}|area_code=0963|postal_code=89823|day=|saint=|elevation_m=921|elevation_footnotes=|population_demonym=|population_footnotes=|area_total_km2=18.41|area_footnotes=|mayor=Francesco Angilletta|mayor_party=|frazioni=Santa Maria|region=[[Calabria]]|official_name=Comune di Mongiana|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|38|31|N|16|19|E|type:city(887)_region:IT|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Mongiana-Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Quartiere_industriali.jpg|native_name=|footnotes=}} Ang '''Mongiana''' ([[Mga wika ng Calabria|Calabres]]: {{Lang|scn|Mungiana}}) ay isang ''[[komuna]]'' (munisipalidad) sa [[Vibo Valentia|Lalawigan ng Vibo Valentia]] sa rehiyon ng [[Italya]] ng [[Calabria]], na matatagpuan mga {{Convert|50|km|mi}} timog-kanluran ng [[Catanzaro]] at mga {{Convert|25|km|mi}} timog-silangan ng [[Vibo Valentia]]. Ang Mongiana ay ang luklukan ng pangunahing fundicion at mga pandayan ng [[Kaharian ng Dalawang Sicilia]]. Ang [[Bundok Pecoraro|Monte Pecoraro]], isang rurok ng [[Serre Calabresi]], ay matatagpuan sa teritoryo nito. == Heograpiyang pisikal == Ang pangalan ay kinuha mula sa isang batis na may parehong pangalan na dumadaloy sa teritoryo nito, sa [[Piana Stagliata di Micone]] sa gitna ng masukal na kakahuyan at pinaniniwalaang nagmula sa Latin na Montis at Janua na nangangahulugang Tarangkahan ng Bundok o mula sa Montis Janui ng diyos na si Jano. == Kasaysayan == Si Cavaliere Ferdinando Iorfida, na may hawak na lisensiya sa pagmamaneho Blg. 1 sa Calabria, ay nanirahan sa Mongiana at nagmaneho ng isa sa mga unang sasakyan sa kalsada noong panahong iyon, na pagmamay-ari ng pamilyang Morabito. Ang mga labi ng complex ng pabrika ng bakal ay kamakailan lamang naibalik at ginawang museo.<ref>{{Cita web|url=http://www.ilmattino.it/blog/gigi_di_fiore/mongiana_nasce_un_museo_per_la_memoria_cosi_italia_smantello_azienda_calabrese_/0-46-2635.shtml|titolo=Blog - Il Mattino|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20131021224434/http://www.ilmattino.it/blog/gigi_di_fiore/mongiana_nasce_un_museo_per_la_memoria_cosi_italia_smantello_azienda_calabrese_/0-46-2635.shtml|dataarchivio=21 ottobre 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021224434/http://www.ilmattino.it/blog/gigi_di_fiore/mongiana_nasce_un_museo_per_la_memoria_cosi_italia_smantello_azienda_calabrese_/0-46-2635.shtml |date=2013-10-21 }}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.museorealiferrieremongiana.it/schede/aprtura-mufar_581/?fbclid=IwAR0jFVmmVDZ_U9clgLta7ol3fCKpBUo8Bwgdhb3pCzkjcnVkIAU-u3o4eBY|titolo=Apertura Mufar - Museo delle Reali Ferriere di Mongiana|sito=www.museorealiferrieremongiana.it|accesso=2023-08-13}}</ref> Ang lugar na nakapalibot sa bayan ay nailalarawan sa pamamagitan ng malalagong kagubatan. Ang complex ng Villa Vittoria ay naglalaman ng isang estasyon ng State Forestry Corps. == Tingnan din == * [[Reali ferriere ed Officine di Mongiana]] == Mga sanggunian == {{reflist}}{{Lalawigan ng Vibo Valentia}} f5ww2h91ki0g1uaabulc1vuldv2yesu Longobucco 0 312892 2227797 2227124 2026-09-22T22:14:22Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227797 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Longobucco|frazioni=Destro, Ortiano, Manco, Cava di Melis, San Pietro in Angaro|website={{official website|http://www.comune.longobucco.cs.it/}}|area_code=0983|postal_code=87066|day=Agosto 4|saint=Santo Domingo|elevation_m=800|elevation_footnotes=|population_demonym=Longobucchesi|population_footnotes=|area_total_km2=212.26|area_footnotes=|mayor=Giovanni Pirillo|mayor_party=|province=[[Lalawigan ng Cosenza|Cosenza]] (CS)|official_name=Comune di Longobucco|region=[[Calabria]]|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|39|26|53|N|16|36|40|E|region:IT_type:city(4359)|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Longobucco-Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Longobucco Panorama.jpg|footnotes=}} Ang '''Longobucco''' ay isang bayan at [[komuna]] sa [[lalawigan ng Cosenza]], bahagi ng rehiyon ng [[Calabria]] sa [[katimugang Italya]]. Ang Longobucco ay isa sa mga pangunahing munisipalidad ng [[Pambansang Liwasang Sila]] at ang teritoryo nito ay isa sa pinakamalaki sa Calabria. Ito ay isang maliit na bayan sa gitna ng Sila Greca, bahagi ng [[La Sila|Kalakhang Talampas ng Sila]], sa gitna ng mga bundok, ilog, at lawa na tahanan ng maraming species ng mga hayop at halaman. == Pinagmulan ng pangalan == Ang pangalan ng bayan ay nagmula sa [[Wikang Latin|Latin]] na longa bucca (nangangahulugang "mahabang lukob") na siya namang tumutukoy sa pangalan ng batis ng Macrocioli, mula sa [[Wikang Bisantinong Griyego|Bisantinong Griyego]] na makrokoilos (nangangahulugang "mahabang lukab"). == Kasaysayan == Ang bayan ay gumanap ng napakahalagang papel noong panahon ng mga bandido: ang mga katutubo ng Longobucco ay ang mababangis na tulisan na sina Palma, Faccione, at Santoro, na tumawag sa kanyang sarili bilang Haring Coremme. == Simbolo == Ang eskudo de armas at ang bandila ng munisipalidad ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika noong Hunyo 22, 2005.<ref>{{cita web|url=http://presidenza.governo.it/onorificenze_araldica/araldica/emblemi/2005/comuni/Longobucco.html|titolo=Emblema del Comune di Longobucco (Cosenza)|sito=Governo Italiano, Ufficio Onorificenze e Araldica|anno=2005|accesso=17 gennaio 2021}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.comune.longobucco.cs.it/index.php?action=index&p=331|titolo=Lo stemma e il gonfalone|sito=Comune di Longobucco|accesso=17 gennaio 2021|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20210122024517/https://www.comune.longobucco.cs.it/index.php?action=index&p=331|urlmorto=sì}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122024517/https://www.comune.longobucco.cs.it/index.php?action=index&p=331 |date=2021-01-22 }}</ref> == Mga kambal bayan == * {{Flagicon|ITA}} [[Signa]], Italya * {{Flagicon|Italy}} [[Luzzi]], Italya == Mga panlabas na link == * [http://www.ecomuseolongobucco.it/ Museum of Craftmanship sa Longobucco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211205071627/http://www.ecomuseolongobucco.it/ |date=2021-12-05 }} == Mga sanggunian == <references /> {{Lalawigan ng Cosenza}} mivax724w6jh4u4jwklpc73ygeq0o6r Mesoraca 0 313051 2227866 2226785 2026-09-23T00:56:02Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227866 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Mesoraca|province=[[Lalawigan ng Crotona|Crotona]] (KR)|website={{official website |www.comune.mesoraca.kr.it}}|area_code=0962|postal_code=88838|day=|saint=|elevation_m=1|elevation_footnotes=|population_demonym=Mesorachesi|population_footnotes=|area_total_km2=94.79|area_footnotes=|mayor=Annibale Parise |mayor_party=|frazioni=Filippa|region=[[Calabria]]|official_name=Comune di Mesoraca|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|39|04|55|N|16|47|15|E|region:IT_type:city(5525)|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Mesoraca-Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Panorama di Mesoraca.jpg|native_name=|footnotes=}} Ang '''Mesoraca''' ay isang [[komuna]] at [[bayan]] sa [[Lalawigan ng Crotona|lalawigan ng Crotone]], sa [[Calabria]], timog [[Italya]]. == Ekonomiya == Umaasa ang Mesoraca sa produksiyon ng [[langis]], [[alak]], [[Angkak|cereal]], [[citrus]], at masinsinang pag-aalaga ng [[baka]]. == Kultura == === Museo sibiko === Itinatag ng Munisipalidad ng Mesoraca, na inialay kay Padre Reginaldo Tonin, ito ay matatagpuan sa nayon ng Filippa. Sa isang espasyong munisipal na nakaayos sa tatlong silid, ang mga paksang may kaugnayan sa lokal na kasaysayan, kulturang magsasaka at natural na kasaysayan ng Sila ay ipinapakita, ang lohikal na hibla nito ay ang tao at ang kapaligiran. Ito ay pinamamahalaan ng Asosasyong Kultural ng La Maruca.<ref>{{Cita web|url=https://www.gluseum.com/IT/Mesoraca/438347966580331/Museo-Civico-Padre-Reginaldo-Tonin/|accesso=2020.o3-11}}</ref> === Mga pangyayari === ==== Prosesyon ng Biyernes Santo ==== Walang dudang ang pinakamahalaga at pinakamakaantig na pangyayari ng taon ay ang prusisyon ng Biyernes Santo. Ito ay inorganisa ng Confraternidad ng Inmaculada Concepcion sa loob ng mahigit isang siglo, ngunit itinatag noong panahon ng pananakop ng mga Español, malamang noong ika-17 siglo..<ref>https://www.ilcrotonese.it/i-riti-pasquali-piu-suggestivi-e-conosciuti-nei-paesi-della-calabria/ {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.localprayers.com/IT/Mesoraca/231268800544030/Confraternita-dell%27-Immacolata---Mesoraca|titolo=}}</ref> == Mga kambal bayan — mga kapatid na lungsod == Ang Mesoraca ay [[Kambal na lungsod|kambal]] sa: * {{Flagicon|Italy}} [[Lavena Ponte Tresa]], Italya == Mga sanggunian == {{reflist}}{{Lalawigan ng Crotona}} kpe2msxam711fpst0dhrf0di2isf6p0 Pallagorio 0 313052 2228028 2226786 2026-09-23T08:10:11Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228028 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Pallagorio|province=[[Lalawigan ng Crotona|Crotona]] (KR)|website={{official website|http://www.comune.pallagorio.kr.it/}}|area_code=0962|postal_code=88818|day=|saint=[[Juan Bautista|San Juan Bautista]]|elevation_m=1|elevation_footnotes=|population_demonym=Pallagoresi|population_footnotes=|area_total_km2=41|area_footnotes=|mayor=Umberto Lorecchio|mayor_party=|frazioni=Trepido|region=[[Calabria]]|official_name=Comune di Pallagorio|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|39|18|N|16|54|E|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=421px-Pallagorio-Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Pallagorio Retro Chiesa Madre.jpg|native_name=|footnotes=}} Ang '''Pallagorio''' ({{Lang-sq|Puhëriu}}, [[Mga wika ng Calabria|Calabrese]]: ''Paragùriu<ref>{{citation|title=Dizionario di toponomastica : storia e significato dei nomi geografici italiani|author=G. Gasca Queirazza, C. Mercato, etc.|year=1996|location=Milano|publisher=Garzanti|isbn=9788811305002|oclc=718439728|page=470}}</ref>'') ay isang [[komuna]] at [[bayan]] sa [[Lalawigan ng Crotona|lalawigan ng Crotone]], sa [[Calabria]], timog [[Italya]]. == Kasaysayan == Ang kasaysayan ng Pallagorio at ng teritoryo nito ay nailalarawan sa pamamagitan ng maraming paninirahan ng mga tao na may iba't ibang kultura at pinagmulan, na naganap sa loob ng libo-libong taon at, kung saan, nagsasapawan, sa paglipas ng panahon, ay nagbunga ng kasalukuyang populasyon, mayaman sa iba't ibang kultura at lingguwistika, na karapat-dapat sa interes at pag-aaral. Hindi tiyak ang mga makasaysayang dokumentaryong mapagkukunan, at kadalasan ay isinulat ng iba't ibang may-akda ang kasaysayan ng bayan na pinaghalo ito sa kasaysayan ng ibang mga nayon, nang ang mga naninirahan dito, dahil sa mga pagsalakay ng mga [[Saraseno]] at ang pagkalat ng [[malarya]], ay lumipat at nagtatag ng mga bagong sentrong tinitirhan na nagbigay sa kanila ng pangalang "alyas Palagorio".<ref>{{cita web|url=https://www.comune.borgia.cz.it/index.php?action=index&p=10223|titolo=Storia del Comune di Borgia|accesso=30 marzo 2021}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250116082952/https://www.comune.borgia.cz.it/index.php?action=index&p=10223 |date=2025-01-16 }}</ref> Noong mga unang kalahati ng ika-4 na siglo BK, ang mga pamayanan ng mga taong Italyano na katulad ng Brettii, na nagmula sa itaas na Sila, ay naitala sa teritoryal na lugar ng bayan, na may kasunod na karagdagang pagpapatibay sa mga umiiral nang sentrong tinitirhan. == Mga mamamayan == * [[Anselmo Lorecchio]] (1843 - 1924), Italyanong abogado, politiko, makata, at manunulat, aktibista ng [[Pambansang Albanes na Pagkamulat]] * [[Ofelia Giudicissi Curci]] (1934 - 1981), makata, pintor, at arkeologo == Mga sanggunian == {{reflist}}{{Lalawigan ng Crotona}} 7typquv0hc0nld3b0kpm9pfwld5y8e0 Miss Universe 2019 0 313931 2227904 2221138 2026-09-23T02:35:58Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227904 wikitext text/x-wiki {{short description|ika-68 edisyon ng Miss Universe}} {{Infobox beauty pageant | caption = Zozibini Tunzi | image = Zozibini Tunzi Attending Puteri Indonesia 2020 (1).jpg | date = 8 Disyembre 2019 | venue = Tyler Perry Studios, [[Atlanta]], [[Georgia (U.S. state)|Georgia]], Estados Unidos | presenters = {{Hlist|[[Steve Harvey]]|Olivia Culpo|Vanessa Lachey}} | acts = Ally Brooke | entrants = 90 | placements = 20 | broadcaster = {{Hlist|[[Fox Broadcasting Company|Fox]]|[[Telemundo]]}} | debuts = {{Hlist|Bangglades|Gineang Ekwatoriyal}} | withdraws = {{Hlist|Gana|Gresya|Guwatemala|Kirgistan|Libano|Rusya|Sambia|Sri Lanka|Suwisa|Unggarya}} | returns = {{Hlist|Litwanya|Rumanya|Sierra Leone|Tansaniya}} | winner = '''Zozibini Tunzi''' | represented='''{{flagicon|South Africa}} Timog Aprika''' | best national costume = [[Gazini Ganados]] <br> {{flagicon|Pilipinas}} Pilipinas | congeniality = Olga Buława <br> {{flagicon|Poland}} Polonya | before = [[Miss Universe 2018|2018]] | next = [[Miss Universe 2020|2020]] }} Ang '''Miss Universe 2019''' ay ang ika-68 edisyon ng Miss Universe ''pageant'', na ginanap sa Tyler Perry Studios sa [[Atlanta]], [[Georgia (estado ng Estados Unidos)|Georgia]], [[Estados Unidos]] noong 8 Disyembre 2019.<ref name=":2">{{Cite web |date=1 Nobyembre 2019 |title=Tyler Perry's new studio to host 2019 Miss Universe pageant |url=https://apnews.com/article/dcfdb0e1085a4ba5a8e6fc0ad9c22056 |access-date=29 Hulyo 2022 |website=AP News |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260308232349/https://apnews.com/television-general-news-dcfdb0e1085a4ba5a8e6fc0ad9c22056|archive-date=8 Marso 2026}}</ref> Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni [[Catriona Gray]] ng [[Pilipinas]] si Zozibini Tunzi ng [[South Africa|Timog Aprika]] bilang Miss Universe 2019.<ref>{{Cite news |date=9 Disyembre 2019 |title=Miss Universe 2019: 'May every little girl see their faces reflected in mine' |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-50712666 |access-date=6 Pebrero 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20260605013214/https://www.bbc.com/news/newsbeat-50712666|archive-date=5 Hunyo 2026}}</ref> Ito ang ikatlong tagumpay ng Timog Aprika sa kasaysayan ng kompetisyon. Nagtapos bilang first runner-up si Madison Anderson ng [[Puerto Rico|Porto Riko]] samantalang nagtapos bilang second runner-up si Sofía Aragón ng [[Mehiko]].<ref>{{Cite web |last=Maxouris |first=Christina |date=9 Disyembre 2019 |title=Miss South Africa crowned 2019 Miss Universe |url=https://www.cnn.com/2019/12/08/entertainment/miss-universe-2019-trnd/index.html |access-date=29 Hulyo 2022 |website=[[CNN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20260224214939/https://www.cnn.com/2019/12/08/entertainment/miss-universe-2019-trnd/index.html|archive-date=24 Pebrero 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Arnowitz |first=Leora |date=9 Disyembre 2019 |title=Miss Universe 2019: South Africa wins, Steve Harvey has another mix-up and more you missed |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/celebrities/2019/12/08/miss-universe-2019-winner-steve-harvey-miss-malaysia-mix-up-more/4378219002/ |access-date=10 Hunyo 2022 |website=USA Today |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20260204035313/https://www.usatoday.com/story/entertainment/celebrities/2019/12/08/miss-universe-2019-winner-steve-harvey-miss-malaysia-mix-up-more/4378219002/|archive-date=4 Pebrero 2026}}</ref> Mga kandidata mula sa siyamnapung mga bansa at teritoryo ang kumalahok sa kompetisyong ito. Pinangunahan ni [[Steve Harvey]] ang kompetisyon, samantalang sina Miss Teen USA 1998 Vanessa Lachey at Miss Universe 2012 Olivia Culpo ang nagsilbing mga backstage correspondent.<ref>{{Cite web |last=Stone |first=Natalie |date=15 May 2019 |title=Steve Harvey Still Hosts 3 Shows and Miss Universe: Everywhere You Can Watch Him Work |url=https://people.com/tv/steve-harvey-everywhere-you-can-watch-him-host-after-steve-canceled/ |access-date=29 Hulyo 2022 |website=People Magazine |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250522175249/https://people.com/tv/steve-harvey-everywhere-you-can-watch-him-host-after-steve-canceled/|archive-date=22 Mayo 2025}}</ref> Nagtanghal si Ally Brooke sa edisyong ito.<ref>{{Cite web |last=Campbell |first=Kathy |date=9 Disyembre 2019 |title=Miss Universe 2019: Find Out Who Won, Plus Steve Harvey Has Another Mishap |url=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/miss-universe-2019-who-won/ |access-date=29 Hulyo 2022 |website=Us Weekly |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105195453/https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/miss-universe-2019-who-won/|archive-date=5 Enero 2026}}</ref> Itinampok rin sa edisyong ito ang bagong ''Mouawad Power of Unity Crown'' na nagkakahalaga ng $5 milyon.<ref>{{Cite web |date=6 Disyembre 2019 |title=LOOK: New Miss Universe 2019 crown unveiled |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/246556-photo-new-miss-universe-crown-2019/ |access-date=29 Hulyo 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105195453/https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/miss-universe-2019-who-won/|archive-date=5 Enero 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=6 Disyembre 2019 |title=Mouawad and The Miss Universe Organization Unveil The Miss Universe Power of Unity Crown, Crafted by Mouwad |url=https://www.prnewswire.co.uk/news-releases/mouawad-and-the-miss-universe-organization-unveil-the-miss-universe-power-of-unity-crown-crafted-by-mouwad-828137368.html |access-date=31 Hulyo 2022 |website=PR Newswire |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250223222858/https://www.prnewswire.co.uk/news-releases/mouawad-and-the-miss-universe-organization-unveil-the-miss-universe-power-of-unity-crown-crafted-by-mouwad-828137368.html|archive-date=23 Pebrero 2025}}</ref> == Kasaysayan == [[Talaksan:Montage Atlanta.jpg|thumb|Atlanta, Georgia, ang lokasyon ng Miss Universe 2019|364x364px]] === Lokasyon at petsa === Noong 19 Disyembre 2018, nabanggit ng Pilipinong politiko at negosyanteng si Chavit Singson na ang ika-68 edisyon ng kompetisyon ay gaganapin sa [[Seoul]], [[Timog Korea]]. Sinabi rin ni Singson na tutulong siya sa paghahanda para sa kompetisyon sa Timog Korea bagaman hindi pa tapos ang mga detalye at hindi pa ito kinukumpirma ng Miss Universe Organization. Huling idinaos ang Miss Universe sa Seoul noong [[Miss Universe 1980|1980]].<ref>{{Cite web |date=19 Disyembre 2018 |title=Singson says 2019 Miss Universe pageant to be held in South Korea |url=https://news.abs-cbn.com/life/12/19/18/singson-says-2019-miss-universe-pageant-to-be-held-in-south-korea |access-date=29 Hulyo 2022 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250223081937/https://www.abs-cbn.com/life/12/19/18/singson-says-2019-miss-universe-pageant-to-be-held-in-south-korea|archive-date=23 Pebrero 2025}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adel |first=Rosette |date=20 Disyembre 2018 |title=Miss Universe 2019 will be in South Korea, Singson says |url=https://www.philstar.com/entertainment/2018/12/20/1878589/miss-universe-2019-will-be-south-korea-singson-says |access-date=13 Oktubre 2022 |website=[[Philippine Star]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250408233404/https://www.philstar.com/entertainment/2018/12/20/1878589/miss-universe-2019-will-be-south-korea-singson-says|archive-date=8 Abril 2025}}</ref> Naiulat noong Abril 2019 na ang [[Pilipinas]] at [[Rio de Janeiro]] sa [[Brazil|Brasil]] ay interesado sa pagho-host ng kompetisyon. Lumaki ang interes sa Pilipinas kasunod ng pagwawagi ni Catriona Gray noong nakaraang edisyon, na ninanais na makoronahan ang kanyang kahalili sa kanyang sariling bansa, tulad ng ginawa ni [[Pia Wurtzbach]] noong [[Miss Universe 2016|2017]].<ref>{{Cite web |last=de los Reyes |first=Sara |date=9 Mayo 2018 |title=Will The Philippines Host Miss Universe For The Fourth Time In 2019? |url=https://metro.style/people/society-personalities/will-the-philippines-host-miss-universe/9367#:~:text=This%20year%2C%20Filipino%2DAustralian%20model,Universe%20crown%20for%20the%20Philippines. |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Metro Magazine |language=en}}</ref> Samantala, idedeklara bilang ''World Capital of Architecture'' ng [[UNESCO]] para sa taong 2020 ang Rio de Janeiro, at naiulat na naghahanap ang lungsod ng mga internasyonal na kaganapan para sa antisipasyon ng titulo.<ref name=":1">{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=14 Oktubre 2019 |title=WATCH: Gazini Ganados on Miss Universe 2019 date, venue |url=https://www.philstar.com/entertainment/2019/10/14/1960105/watch-gazini-ganados-miss-universe-2019-date-venue |access-date=30 Hulyo 2022 |website=[[Philippine Star]]}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2 Abril 2019 |title=João Baptista: Concurso Miss Universo será no Rio de Janeiro? |url=https://odia.ig.com.br/opiniao/2019/04/5631199-joao-baptista--concurso-miss-universo-sera-no-rio-de-janeiro.html |access-date=31 Hulyo 2022 |website=O Dia |language=pt-BR}}</ref> Noong Mayo 2019, sinabi ng anak ni Chavit Singson na si Richelle Singson-Michael na ang Pilipinas ay isa sa mga bansang nagbi-bid upang i-host ang kompetisyon, at ang LCS Group ay nakatuon sa pagho-host ng kompetisyon sa Pilipinas man o sa Timog Korea.<ref name=":1" /> Naiulat noong Agosto ng kaparehong taon na ang [[Israel]] at [[South Africa|Timog Aprika]] ay interesado rin sa pagho-host ng kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Richardson |first=James |date=11 Agosto 2019 |title=Miss Universe 2019: South Africa among the possible hosts |url=https://www.thesouthafrican.com/news/miss-universe-2019-south-africa-among-the-possible-hosts/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=The South African |language=en-ZA |archive-date=31 Hulyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731005413/https://www.thesouthafrican.com/news/miss-universe-2019-south-africa-among-the-possible-hosts/ |url-status=dead }}</ref> Umusbong ang mga talakayan tungkol sa pagho-host ng Israel matapos matagumpay na i-host ng [[Tel-Abib]] ang [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision]] noong 2019. Interesado rin ang Israel sa pagho-host ng kompetisyon sa susunod na dalawang taon. Subalit, dahil sa kakulangan sa badyet at sa pambansang eleksyon sa Israel, umatras ang bansa sa pagho-host ng kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Swissa |first=Eran |date=8 Setyembre 2019 |title=Talks in progress to bring Miss Universe pageant to Israel |url=https://www.israelhayom.com/2019/08/09/talks-in-progress-to-bring-miss-universe-pageant-to-israel/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Israel Hayom |language=en}}</ref> Kalaunan, ang Israel ang nag-host sa [[Miss Universe 2021|ika-70 edisyon ng kompetisyon]].<ref>{{Cite web |last= |first= |date=10 Agosto 2019 |title=Israel reportedly seeking to host upcoming Miss Universe pageant |url=https://www.timesofisrael.com/israel-reportedly-seeking-to-host-upcoming-miss-universe-pageant/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Times of Israel |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Soysa |first=Eran |date=9 Agosto 2019 |title=אחרי האירוויזיון: תחרות מיס יוניברס בדרך לישראל? |url=https://www.israelhayom.co.il/culture/stage/article/8931588 |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Israel Hayom |language=he}}</ref> Noong 31 Oktubre 2019, kinumpirma ng Miss Universe Organization na ang kompetisyon ay mangyayari sa Tyler Perry Studios sa [[Atlanta, Georgia|Atlanta]], [[Georgia (estado ng Estados Unidos)|Georgia]] sa 8 Disyembre 2019.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |last=Bueno |first=Antoinette |date=1 Nobyembre 2019 |title=2019 Miss Universe to Air Live From Tyler Perry Studios in Atlanta |url=https://www.etonline.com/2019-miss-universe-to-air-live-from-tyler-perry-studios-in-atlanta-135509 |access-date=22 Setyembre 2022 |website=ET Online |language=en-US}}</ref> === Pagpili ng mga kalahok === Ang mga kalahok mula sa siyamnapung mga bansa at teritoryo ay napili upang kumalahok sa kompetisyon. Anim na kandidata ang nailuklok upang kumatawan sa kanilang bansa/teritoryo at isang kandidata ang napili matapos isagawa ang isang bagong kompetisyong pambansa upang palitan ang napatalsik na nanalo. ==== Mga pagpalit ==== Si Miss Belgium 2018 Angeline Flor Pua ay iniluklok upang kumatawan sa bansang [[Belhika]] sa edisyong ito matapos na piliin ni Miss Belgium 2019 Elena Castro na kumalahok sa Miss World 2019.<ref name=":3">{{Cite web |date=11 Oktubre 2019 |title=Ex-Miss België Angeline Flor Pua maakt kans om Miss Universe te worden: “Haar verhaal is zó bijzonder” |url=https://www.hln.be/showbizz/ex-miss-belgie-angeline-flor-pua-maakt-kans-om-miss-universe-te-worden-haar-verhaal-is-zo-bijzonder~aa784157/ |access-date=25 Hulyo 2022 |website=Het Laatste Nieuws |language=nl}}</ref> Iniluklok upang kumatawan sa bansang Pransiya si Miss France 2018 Maëva Coucke matapos na pinili ni Miss France 2019 Vaimalama Chaves na huwag sumali sa kahit anong internasyonal na kompetisyon.<ref name=":6" /> Iniluklok naman si Miss Polski 2018 Olga Buława upang kumatawan sa [[Polonya]] matapos bitawan ng Miss Polonia Organization ang kanilang prangkisa sa Miss Universe.<ref name=":5">{{Cite web |date=9 Setyembre 2019 |title=Olga Bulawa crowned Miss Universe Poland 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Olga-Bulawa-crowned-Miss-Universe-Poland-2019/eventshow/71044869.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=6 Mayo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506065231/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Olga-Bulawa-crowned-Miss-Universe-Poland-2019/eventshow/71044869.cms |url-status=dead }}</ref> Si Anyella Grados ang orihinal na kakatawan sa [[Peru]] sa Miss Universe. Gayunpaman, pinatalsik sa trono si Grados kasunod ng isang iskandalo kung saan lumabas ang mga ''video'' ni Grados kung saan ito ay lasing at nagsusuka sa publiko. Dahil sa pagpapatalsik kay Grados, naganap ang isang espesyal na edisyon ng Miss Peru 2019 upang piliin ang bagong kinatawan ng Peru sa Miss Universe. Nanalo bilang Miss Peru 2019 si Kelin Rivera.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=1 Abril 2019 |title=El escándalo que sacudió a Miss Perú: Anyella Grados perdió su corona tras ser captada en estado de ebriedad |url=https://www.infobae.com/america/entretenimiento/2019/04/01/el-escandalo-que-sacudio-a-miss-peru-anyella-grados-perdio-su-corona-tras-ser-captada-en-estado-de-ebriedad/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Infobae |language=es-ES}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=21 Abril 2019 |title=Anyella Grados: ¿Quién es la modelo que participará en 'El valor de la verdad'? |url=https://peru21.pe/espectaculos/local/anyella-grados-modelo-participara-473376-noticia/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Peru21 |language=es}}</ref><ref name=":4" /> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong ==== Sa edisyong ito unang kumalahok ang Bangglades at Gineang Ekwatoriyal, at bumalik ang mga bansang Litwanya, Rumanya, Sierra Leone, at Tansaniya.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=6 Disyembre 2019 |title='মিস ইউনিভার্স' প্রতিযোগিতায় যাচ্ছে বাংলাদেশ |url=https://www.prothomalo.com/entertainment/tv/‘মিস-ইউনিভার্স’-প্রতিযোগিতায়-যাচ্ছে-বাংলাদেশ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Prothom Alo |language=bn }}{{Dead link|date=Oktubre 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=30 Agosto 2019 |title=El Ministerio de Cultura, Turismo y Promoción Artesanal inaugura el curso de preparación de las finalistas de Miss Guinea Ecuatorial 2019 |url=https://ahoraeg.com/sociedad/2019/08/30/el-ministerio-de-cultura-turismo-y-promocion-artesanal-inaugura-el-curso-de-preparacion-de-las-finalistas-de-miss-guinea-2019/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=AhoraEG |language=es}}</ref> Huling kumalahok noong [[Miss Universe 2014|2014]] ang Litwanya, noong [[Miss Universe 2016|2016]] ang Sierra Leone, at noong [[Miss Universe 2017|2017]] ang Rumanya at Tansaniya. Ang mga bansang [[Ghana|Gana]], [[Gresya]], [[Guwatemala]], [[Kyrgyzstan|Kirgistan]], [[Lebanon|Libano]], [[Rusya]], [[Zambia|Sambia]], [[Sri Lanka]], [[Suwisa]], at [[Hungary|Unggarya]] ay hindi sumali sa edisyong ito. Hindi sumali ang Libano dahil sa mga protesta sa Libano noong ika-17 ng Oktubre 2019. Hindi sumali si Erika Kolani ng Gresya dahil sa kakulangan sa badyet at problema sa US visa.<ref>{{Cite web |date=24 Oktubre 2019 |title=Erika Kolani appointed Miss Universe Greece 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Erika-Kolani-appointed-Miss-Universe-Greece-2019/eventshow/71738543.cms |access-date=31 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=7 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407033459/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Erika-Kolani-appointed-Miss-Universe-Greece-2019/eventshow/71738543.cms |url-status=dead }}</ref> Hindi sumali si Alina Sanko ng Rusya matapos na mag-overlap ang petsa ng Miss World 2019 at Miss Universe 2019. Dahil sa tagal ng pag-anunsyo ng Miss Universe Organization sa lokasyon at petsa ng kompetisyon, hindi natapos ng Miss Russia Organization ang mga plano nito na makahanap ng kapalit ni Sanko.<ref>{{Cite web |date=18 Nobyembre 2019 |title=Russia will not participate in Miss Universe 2019 |url=https://news.ru/en/show-business/russia-will-not-participate-in-miss-universe-2019/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423185149/https://news.ru/en/show-business/russia-will-not-participate-in-miss-universe-2019/ |archive-date=23 Abril 2020 |access-date=31 Hulyo 2022 |website=News.ru}}</ref> Si Sanko ay ang kinatawan ng Rusya [[Miss Universe 2020|sa susunod na edisyon]].<ref>{{Cite web |date=5 Marso 2021 |title="Мисс Россия-2019" Алина Санько поедет на конкурс "Мисс Вселенная" |url=https://ren.tv/news/shou-biznes/809196-miss-rossiia-2019-alina-sanko-poedet-na-konkurs-miss-vselennaia |access-date=31 Hulyo 2022 |website=REN TV |language=ru}}</ref> Hindi sumali si Didia Mukwala ng Sambia matapos na mabigo ang Miss Universe Zambia Organization na maglaan ng biyahe para kay Mukwala papuntang Atlanta dahil sa sitwasyong pinansyal ng organisasyon.<ref>{{Cite web |last=Chileshe |first=Musonda |date=19 Agosto 2019 |title=Didia Mukwala crowned Miss Universe Zambia 2019 |url=https://lusakastar.com/entertainment/didia-mukwala-crowned-miss-universe-zambia-2019 |access-date=31 Hulyo 2022 |website=Lusaka Star |language=en-US}}</ref> Hindi sumali ang Gana, Guwatemala, Kirgistan, Sri Lanka, Suwisa, at Unggarya matapos na mabigo ang kanilang mga organisasyong pambansa na magdaos ng kompetisyong pambansa o magtalaga ng kalahok.<ref>{{Cite web |last=Avila |first=Monica |date=16 Marso 2019 |title=Miss Guatemala: ¿No habrá certamen este año? |url=https://www.publinews.gt/gt/espectaculos/2019/03/16/suspenden-eleccion-miss-guatemala-2019.html |access-date=3 Setyembre 2022 |website=Publinews |language=es}}</ref> Sa edisyon ring ito kumalahok ang kauna-unahang kandidatang hayagang ''lesbian'' na si Swe Zin Htet ng [[Myanmar|Miyanmar]] na umamin ilang araw bago ang kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Herbst |first=Diane |date=6 Disyembre 2019 |title=Miss Universe's First Openly Gay Contestant Came Out Days Ago: 'I Just Started a New Chapter' |url=https://people.com/human-interest/miss-myanmar-is-miss-universe-first-openly-gay-contestant/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=People Magazine |language=en}}</ref> ==Mga resulta== [[Talaksan:Miss Universe 2019 map.png|thumb|250x250px|Mga bansa at teritoryong sumali sa Miss Universe 2019 at ang kanilang mga pagkakalagay.]] === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable unsortable" style="font-size: 95%;" |- ! Pagkakalagay ! Kandidata |- | '''Miss Universe 2019''' | * '''{{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]]''' – '''[[Zozibini Tunzi]]<ref name=":9">{{Cite web |date=9 Disyembre 2019 |title=South Africa crowned Miss Universe 2019; PH finishes in Top 20 |url=https://news.abs-cbn.com/life/12/09/19/south-africa-crowned-miss-universe-2019-ph-finishes-in-top-20 |access-date=29 Hulyo 2022 |website=[[ABS-CBN News]]}}</ref>''' |- | 1st runner-up | * {{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] – Madison Anderson<ref name=":10">{{Cite web |date=8 Disyembre 2019 |title=HIGHLIGHTS: Miss Universe 2019 coronation |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/246744-updates-coronation-2019/ |access-date=7 Abril 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> |- | 2nd runner-up | * {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] – Sofía Aragón<ref name=":10" /> |- | Top 5 | * {{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombiya]] – Gabriela Tafur<ref name=":10" /> * {{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] – Paweensuda Drouin<ref name=":10" /> |- | Top 10 | * {{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] – Cheslie Kryst<ref name=":10" /> * {{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] – Birta Abiba Þórhallsdóttir<ref name=":10" /> * {{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] – Frederika Alexis Cull<ref name=":10" /> * {{flagicon|PER}} [[Peru]] – Kelin Rivera<ref name=":10" /> * {{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] – Maëva Coucke<ref name=":10" /> |- | Top 20 | * {{flagicon|ALB}} [[Albanya]] – Cindy Marina<ref name=":10" /> * {{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] – Thalía Olvino<ref name=":10" /> * {{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] – Hoàng Thị Thùy<ref name=":10" /> * {{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] – Júlia Horta<ref name=":10" /> * {{flagicon|IND}} [[Indiya]] – Vartika Singh<ref name=":10" /> * {{flagicon|HRV}} [[Croatia|Kroasya]] – Mia Rkman<ref name=":10" /> * {{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] – Olutosin Araromi<ref name=":10" /> * {{flagicon|PHI}} [[Miss Universe Philippines|Pilipinas]] – [[Gazini Ganados]]<ref name=":9" /> * {{flagicon|POR}} [[Portugal]] – Sylvie Silva<ref name=":10" /> * {{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] – Clauvid Dály<ref name=":10" /> |} ===Mga espesyal na parangal=== {| class="wikitable sortable unsortable" style="font-size: 95%;" |- ! Parangal ! Kandidata |- | Best National Costume | * {{flagicon|PHI}} [[Miss Universe Philippines|Pilipinas]] – [[Gazini Ganados]]<ref>{{Cite web |last=Ferreras |first=Vince |date=9 Disyembre 2019 |title=Miss Universe organizers clarify Philippine bet won best national costume award |url=https://www.cnnphilippines.com/entertainment/2019/12/9/MUO-confirms-PH-bet-won-best-national-costume-award-.html |access-date=3 Setyembre 2022 |website=CNN Philippines |archive-date=29 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329153430/https://www.cnnphilippines.com/entertainment/2019/12/9/MUO-confirms-PH-bet-won-best-national-costume-award-.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Bennett |first=Anita |date=9 Disyembre 2019 |title=Miss Universe Pageant Insider Clears Up Confusion Over Who Won 2019 National Costume Category |url=https://deadline.com/2019/12/steve-harvey-mixes-up-national-costume-winner-on-miss-universe-pageant-1202804224/ |access-date=7 Abril 2023 |website=Deadline |language=en-US}}</ref> |- | Miss Congeniality | * {{flagicon|POL}} [[Polonya]] – Olga Buława<ref>{{Cite web |last=Ryta |first=Anna |date=9 Disyembre 2019 |title=Olga Buława na Miss Universe 2019. Zdobyła nagrodę pocieszenia |url=https://gwiazdy.wp.pl/olga-bulawa-na-miss-universe-2019-zdobyla-nagrode-pocieszenia-6454821128886401a |access-date=3 Setyembre 2022 |website=Gwiazdy.pl |language=pl}}</ref> |} == Kompetisyon == === Pormat ng kompetisyon === Tulad noong [[Miss Universe 2018|2018]], dalawampung ''semi-finalist'' ang napili sa pamamagitan ng paunang kompetisyon at ang mga ''closed-door interview''.<ref>{{Cite web |date=11 Disyembre 2018 |title=‘No live voting this year’: Catriona Gray details new Miss Universe format |url=https://news.abs-cbn.com/life/12/11/18/new-miss-universe-format-detailed-by-catriona |access-date=31 Hulyo 2022 |website=[[ABS-CBN News]]}}</ref> Muling isinagawa ang ''internet voting'' kung saan ang mga manonood ay maaaring bumoto para sa isang kandidata upang makapasok sa ''semi-finals''. Muling ginamit sa ikatlong pagkakataon ang ''continental format'' kung saan limang ''semi-finalist'' ay galing sa Kaamerikahan, Europa, at Aprika at Asya-Pasipiko at limang ''semi-finalist'' ay kabilang sa ''wildcards'' na magmumula sa anumang rehiyong kontinental. Kumalahok sa ''opening statement'' ang dalawampung ''semi-finalist'' at kalaunan ay pinili ang sampung ''semi-finalist''.<ref>{{Cite web |last= |date=9 Disyembre 2019 |title=LIVE RESULTS: Miss Universe 2019 full list of winners |url=https://www.thesummitexpress.com/2019/12/live-results-miss-universe-2019-full-list-of-winners.html |access-date=7 Abril 2023 |website=The Summit Express |language=en}}</ref> Lumahok sa ''swimsuit competition'' at ''evening gown competition'' ang sampung ''semi-finalist'' at kalaunan ay pinili ang limang pinalista''.'' Limang pinalista ang sumabak sa paunang ''question-and-answer round,'' at tatlong pinalista naman ang sumabak sa ''final question'' at ''closing statement''.<ref>{{Cite web |date=2019-12-02 |title=Nuevo formato y otros cambios en el Miss Universo 2019 generan polémica - E! Online Latino |url=https://www.eonline.com/mx/news/1098568/nuevo-formato-y-otros-cambios-en-el-miss-universo-2019-generan-polemica |access-date=2022-07-31 |website=E! Online}}</ref><ref>{{Cite news |date=9 Disyembre 2019 |title=Miss Universe 2019: 'May every little girl see their faces reflected in mine' |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-50712666 |access-date=28 Agosto 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20260605013214/https://www.bbc.com/news/newsbeat-50712666|archive-date=5 Hunyo 2026}}</ref> === Komite sa pagpili === * Gaby Espino – Artistang Benesolana<ref name=":7">{{Cite web |date=9 Disyembre 2019 |title=LOOK: The all-women panel of judges at Miss Universe 2019 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/246785-all-women-panel-judges-2019/ |access-date=31 Hulyo 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224043215/https://www.rappler.com/entertainment/pageants/246785-all-women-panel-judges-2019/|archive-date=24 Pebrero 2025}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |last=Thompson |first=D. L. |date=8 Disyembre 2019 |title=Miss Universe 2019 Judges: Who Is on the All-Female Panel? |url=https://heavy.com/entertainment/2019/12/miss-universe-2019-judges-panel/ |access-date=3 Setyembre 2022 |website=Heavy.com |language=en-US |archive-date=2 Setyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902232554/https://heavy.com/entertainment/2019/12/miss-universe-2019-judges-panel/ |url-status=dead }}</ref> * Sazan Hendrix – Negosyanteng Amerikana<ref name=":7" /><ref name=":8" /> * Riyo Mori – Miss Universe 2007 mula sa [[Hapon]]<ref name=":7" /><ref name=":8" /> * Cara Mund – Miss America 2018 mula sa [[Hilagang Dakota]]<ref name=":7" /><ref name=":8" /> * Bozoma Saint John – Negosyante at ''marketing executive'' na Amerikana<ref name=":7" /><ref name=":8" /> * Crystle Stewart – Miss USA 2008 mula sa [[Texas]]<ref name=":7" /><ref name=":8" /> * Paulina Vega – [[Miss Universe 2014]] mula sa [[Colombia|Kolombiya]]<ref name=":7" /><ref name=":8" /> * Olivia Jordan – Miss USA 2015 mula sa Oklahoma ''(bilang hurado sa paunang kompetisyon lamang)''<ref name=":7" /><ref name=":8" /> ==Mga kandidata== Siyamnapung kandidata ang lumahok para sa titulo.<ref>{{Cite web |last=Krause |first=Amanda |last2=Konstantinides |first2=Anneta |date=6 Disyembre 2019 |title=Meet the 90 contestants competing to be Miss Universe 2019 |url=https://www.insider.com/miss-universe-pageant-contestants-photos-2019-12 |access-date=25 July 2022 |website=Insider |language=en-US}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" |- ! Bansa/Teritoryo !! Kandidata !! Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|name=a}}!! Bayan !! Rehiyong Kontinental |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]]||{{sortname|Cindy|Marina|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=8 Hunyo 2019 |title=Cindy Marina crowned Miss Universe Albania 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Cindy-Marina-crowned-Miss-Universe-Albania-2019/eventshow/69701434.cms |access-date=24 Hulyo 2022 |website=The Times of India |archive-date=15 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115110836/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Cindy-Marina-crowned-Miss-Universe-Albania-2019/eventshow/69701434.cms |url-status=dead }}</ref>||21||Shkodër||Europa |- |{{flagicon|DEU}} [[Alemanya]] |{{sortname|Miriam|Rautert|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Lauterborn |first=Antonia |date=2 Setyembre 2019 |title=Miriam aus Hagen deutsche Kandidatin bei Miss-Universe-Wahl |url=https://www.wp.de/staedte/hagen/miriam-aus-hagen-deutsche-kandidatin-bei-miss-universe-wahl-id226972225.html |access-date=24 Hulyo 2022 |website=Westfalenpost |language=de-DE|archive-url=https://web.archive.org/web/20250225044954/https://www.wp.de/lokales/hagen/article401983616/miriam-aus-hagen-deutsche-kandidatin-bei-miss-universe-wahl.html|archive-date=25 Pebrero 2025|trans-title=Miriam from Hagen, German candidate in the Miss Universe election}}</ref> |23 |[[Berlin]] |Europa |- |{{flagicon|ANG}} [[Angola|Anggola]]||{{sortname|Salett|Miguel|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=23 Oktubre 2019 |title=Salett Miguel crowned Miss Angola 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Salett-Miguel-crowned-Miss-Angola-2019/eventshow/71719386.cms |access-date=24 Hulyo 2022 |website=The Times of India |archive-date=15 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115110828/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Salett-Miguel-crowned-Miss-Angola-2019/eventshow/71719386.cms |url-status=dead |language=en}}</ref>||20||Cuanza||Aprika at Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]]||{{sortname|Mariana|Varela|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=17 Oktubre 2019 |title=Mariana Varela es la nueva Miss Universo Argentina |url=https://www.puntal.com.ar/interes-general/mariana-varela-es-la-nueva-miss-universo-argentina-n51572 |access-date=24 Hulyo 2022 |website=Puntal |language=es-AR|archive-url=https://web.archive.org/web/20260102001115/https://www.puntal.com.ar/interes-general/mariana-varela-es-la-nueva-miss-universo-argentina-n51572|archive-date=2 Enero 2026|trans-title=Mariana Varela is the new Miss Universe Argentina}}</ref>||23||Avellaneda||Kaamerikahan |- |{{flagicon|ARM}} [[Armenya]]||{{sortname|Dayana|Davtyan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=11 Hulyo 2019 |title=Dayana Davtyan crowned Miss Universe Armenia 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Dayana-Davtyan-crowned-Miss-Universe-Armenia-2019/eventshow/70172650.cms |access-date=24 Hulyo 2022 |website=The Times of India |archive-date=15 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115110829/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Dayana-Davtyan-crowned-Miss-Universe-Armenia-2019/eventshow/70172650.cms |url-status=dead |language=en}}</ref>||21||[[Ereban]]|| Europa |- |{{flagicon|ABW}} [[Aruba]]||{{sortname|Danna|García|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=12 Agosto 2019 |title=Danna García crowned Miss Aruba 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Danna-Garca-crowned-Miss-Aruba-2019/eventshow/70639693.cms |access-date=24 Hulyo 2022 |website=The Times of India |archive-date=15 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115110828/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Danna-Garca-crowned-Miss-Aruba-2019/eventshow/70639693.cms |url-status=dead |language=en}}</ref>||21||Oranjestad|| Kaamerikahan |- |{{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]]|| {{sortname|Priya|Serrao|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Hope |first=Zach |date=28 Hunyo 2019 |title=Victorian law graduate born in India wins Miss Universe Australia |url=https://www.smh.com.au/national/victorian-law-graduate-born-in-india-wins-miss-universe-australia-20190628-p5224e.html |access-date=24 Hulyo 2022 |website=The Sydney Morning Herald |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408161313/https://www.smh.com.au/national/victorian-law-graduate-born-in-india-wins-miss-universe-australia-20190628-p5224e.html|archive-date=8 Abril 2023}}</ref>||27||[[Melbourne]]|| Aprika at Asya-Pasipiko |- | {{BHS}}||{{sortname|Tarea|Sturrup|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Moss |first=Shavaughn |date=23 Agosto 2019 |title=From a dream to reality |url=https://thenassauguardian.com/2019/08/23/from-a-dream-to-reality-2/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823175710/https://thenassauguardian.com/2019/08/23/from-a-dream-to-reality-2/ |archive-date=23 Agosto 2019 |access-date=25 Hulyo 2022 |website=The Nassau Guardian}}</ref>||24||Grand Bahama|| Kaamerikahan |- |{{flagicon|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]]||{{sortname|Shirin Akter|Shela|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Al Mamun |first=Shafiq |date=24 Oktubre 2019 |title=মিস ইউনিভার্স বাংলাদেশের মুকুট জিতলেন শিলা |url=https://www.prothomalo.com/entertainment/drama/মিস-ইউনিভার্স-বাংলাদেশের-মুকুট-জিতলেন-শিলা |access-date=25 Hulyo 2022 |website=Prothom Alo |language=bn|archive-url=https://web.archive.org/web/20260303105350/https://www.prothomalo.com/entertainment/drama/%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%B8-%E0%A6%87%E0%A6%89%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B8-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%95%E0%A7%81%E0%A6%9F-%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%A8-%E0%A6%B6%E0%A6%BF%E0%A6%B2%E0%A6%BE|archive-date=3 Marso 2026|trans-title=Sheila wins Miss Universe Bangladesh crown}}</ref>||20||Thakurgaon|| Aprika at Asya-Pasipiko |- | {{flagicon|BAR}} [[Barbados]]|| {{sortname|Shanel|Ifill|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=9 Setyembre 2019 |title=Shanel Ifill crowned Miss Universe Barbados 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Shanel-Ifill-crowned-Miss-Universe-Barbados-2019/eventshow/71048002.cms |access-date=25 Hulyo 2022 |website=The Times of India |archive-date=7 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407042008/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Shanel-Ifill-crowned-Miss-Universe-Barbados-2019/eventshow/71048002.cms |url-status=dead |language=en}}</ref>|| 20 || [[Bridgetown]]|| Kaamerikahan |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]]||{{sortname|Angeline Flor|Pua|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Clapson |first=Colin |date=9 Disyembre 2019 |title=Hot favourite Miss Belgium fails to clinch Miss Universe |url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2019/12/09/hot-favourite-miss-belgium-fails-to-clinch-miss-universe/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815215106/https://www.vrt.be/vrtnws/en/2019/12/09/hot-favourite-miss-belgium-fails-to-clinch-miss-universe/ |archive-date=15 Agosto 2022 |access-date=6 Hunyo 2026 |website=VRT NWS |language=en}}</ref>||24||[[Antwerp]]|| Europa |- | {{flagicon|BLZ}} [[Belize|Belis]]|| {{sortname|Destinee|Arnold|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=9 Setyembre 2019 |title=Destinee Arnold takes the crown of Miss Universe Belize |url=https://edition.channel5belize.com/archives/190877 |access-date=25 Hulyo 2022 |website=Great Belize Television |language=en-US |archive-date=7 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407033500/https://edition.channel5belize.com/archives/190877 |url-status=dead }}</ref>|| 26 || Roaring Creek|| Kaamerikahan |- |{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{sortname|Thalía|Olvino|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=8 Enero 2019 |title=Thalía Olvino es la nueva Miss Venezuela |url=https://www.eluniversal.com/entretenimiento/46971/thalia-olvino-es-la-nueva-miss-venezuela |access-date=25 Hulyo 2022 |website=El Universal |language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20260108215205/https://www.eluniversal.com/entretenimiento/46971/thalia-olvino-es-la-nueva-miss-venezuela|archive-date=8 Enero 2026|trans-title=Thalía Olvino is the new Miss Venezuela}}</ref> |20 |Valencia |Kaamerikahan |- |{{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] |{{sortname|Thùy|Hoàng|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=6 Mayo 2019 |title=Hoàng Thùy được đề cử thi Miss Universe 2019 |url=https://vnexpress.net/hoang-thuy-duoc-de-cu-thi-miss-universe-2019-3919497.html |access-date=25 Hulyo 2022 |website=VnExpress |language=vi|archive-url=https://web.archive.org/web/20260222035130/https://vnexpress.net/hoang-thuy-duoc-de-cu-thi-miss-universe-2019-3919497.html|archive-date=22 Pebrero 2026|trans-title=Hoang Thuy has been nominated to compete in Miss Universe 2019.}}</ref> |27 |[[Thanh Hóa]] |Aprika at Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |{{sortname|Júlia|Horta|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=9 Marso 2019 |title=Miss Minas Gerais Júlia Horta vence o concurso Miss Brasil 2019 |url=https://g1.globo.com/sp/sao-paulo/noticia/2019/03/09/jovem-que-representou-o-estado-de-minas-gerais-e-eleita-miss-brasil-2019.ghtml |access-date=25 Hulyo 2022 |website=G1 |language=pt-br|archive-url=https://web.archive.org/web/20251127190741/https://g1.globo.com/sp/sao-paulo/noticia/2019/03/09/jovem-que-representou-o-estado-de-minas-gerais-e-eleita-miss-brasil-2019.ghtml|archive-date=27 Nobyembre 2025|trans-title=Miss Minas Gerais Júlia Horta wins the Miss Brazil 2019 pageant}}</ref> |25 |Juiz de Fora |Kaamerikahan |- |{{flagicon|BUL}} [[Bulgarya]] |Lora Asenova<ref>{{Cite web |date=14 Nobyembre 2019 |title=Miss Universo Miss Bulgaria 2019 - Lora Asenova |url=https://www.telemundo.com/shows/2019/11/14/miss-universo-miss-bulgaria-2019-lora-asenova-miss-universo-bulgaria-2019-lora-asenova |access-date=25 Hulyo 2022 |website=[[Telemundo]] |language=es}}</ref> |25 |Byala Slatina |Europa |- | {{flagicon|BOL}} [[Bulibya]]||Fabiana Hurtado<ref>{{Cite web |date=30 Hunyo 2019 |title=Fabiana Hurtado, de Santa Cruz, es Miss Bolivia 2019 |url=https://correodelsur.com/cultura/20190630_fabiana-hurtado-de-santa-cruz-es-miss-bolivia-2019.html |access-date=25 Hulyo 2022 |website=Correo del Sur |language=es}}</ref>|| 21 || Santa Cruz|| Kaamerikahan |- |{{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] |Kyrsha Attaf<ref>{{Cite web |date=21 Hulyo 2019 |title=Kyrsha Attaf crowned Miss Universe Curaçao 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Kyrsha-Attaf-crowned-Miss-Universe-Curaao-2019/eventshow/69890883.cms |access-date=25 Hulyo 2022 |website=The Times of India |archive-date=5 Mayo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220505142704/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Kyrsha-Attaf-crowned-Miss-Universe-Curaao-2019/eventshow/69890883.cms |url-status=dead }}</ref> |22 |Willemstad |Kaamerikahan |- |{{flagicon|DNK}} [[Dinamarka]] |Katja Stokholm<ref>{{Cite web |date=8 Hunyo 2019 |title=Katja Stokholm crowned Miss Universe Denmark 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Katja-Stokholm-crowned-Miss-Universe-Denmark-2019/eventshow/69701876.cms |access-date=25 Hulyo 2022 |website=The Times of India |archive-date=8 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408162818/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Katja-Stokholm-crowned-Miss-Universe-Denmark-2019/eventshow/69701876.cms |url-status=dead }}</ref> |23 |Odense |Europa |- |{{flagicon|EGY}} [[Ehipto]] |Diana Hamed<ref>{{Cite web |date=22 Oktubre 2019 |title=Diana Hamed crowned Miss Universe Egypt 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Diana-Hamed-crowned-Miss-Universe-Egypt-2019/eventshow/71705543.cms |access-date=25 Hulyo 2022 |website=The Times of India |archive-date=17 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220117033747/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Diana-Hamed-crowned-Miss-Universe-Egypt-2019/eventshow/71705543.cms |url-status=dead }}</ref> |20 |[[Cairo]] |Aprika at Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |Cristina Hidalgo<ref>{{Cite web |last=Velasco |first=Estefanía |date=19 Hulyo 2019 |title=La guayaquileña Cristina Hidalgo se impone como Miss Ecuador 2019 |url=https://www.elcomercio.com/tendencias/entretenimiento/cobertura-ceremonia-miss-ecuador-2019.html |access-date=25 Hulyo 2022 |website=El Comercio |language=es |archive-date=5 Mayo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220505142704/https://www.elcomercio.com/tendencias/entretenimiento/cobertura-ceremonia-miss-ecuador-2019.html |url-status=dead }}</ref> |22 |Guayaquil |Kaamerikahan |- |{{flagicon|SLV}} [[El Salvador]] |Zuleika Soler<ref>{{Cite web |last=Alonso |first=Sara |date=22 Hulyo 2019 |title=Zuleika Soler representará a El Salvador en Miss Universo 2019 |url=https://us.as.com/us/2019/07/22/tikitakas/1563822435_426395.html |access-date=25 Hulyo 2022 |website=Diario AS |language=es-us}}</ref> |25 |La Unión |Kaamerikahan |- |{{flagicon|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |Laura Longauerová<ref>{{Cite web |date=26 Agosto 2019 |title=Česko a Slovensko majú svoju kráľovnú krásy: TOTO je ona! |url=https://www.topky.sk/cl/100313/1819025/ |access-date=25 Hulyo 2022 |website=Topky.sk |language=sk}}</ref> |24 |Detva |Europa |- |{{flagicon|SPA}} [[Espanya]] |Natalie Ortega<ref>{{Cite web |date=19 Setyembre 2019 |title=Natalie Ortega crowned Miss Universe Spain 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Natalie-Ortega-crowned-Miss-Universe-Spain-2019/eventshow/71200396.cms |access-date=25 Hulyo 2022 |website=The Times of India |archive-date=6 Mayo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506072013/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Natalie-Ortega-crowned-Miss-Universe-Spain-2019/eventshow/71200396.cms |url-status=dead }}</ref> |20 |[[Barcelona]] |Europa |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |Cheslie Kryst<ref>{{Cite web |last=Lapin |first=Tamar |date=2 Mayo 2019 |title=Full-time attorney Cheslie Kryst crowned Miss USA 2019 |url=https://nypost.com/2019/05/02/full-time-attorney-cheslie-kryst-crowned-miss-usa-2019/ |access-date=29 Hulyo 2022 |website=New York Post |language=en-US}}</ref> |28 |[[Charlotte, North Carolina|Charlotte]] |Kaamerikahan |- |{{flagicon|GNQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]] |Serafina Eyene<ref>{{Cite web |date=8 Setyembre 2019 |title=Serafina Nchama Eyene Ada se proclama Miss Guinea Ecuatorial 2019 |url=https://ahoraeg.com/cultura/2019/09/08/serafina-nchama-eyene-ada-se-proclama-miss-guinea-ecuatorial-2019/ |access-date=29 Hulyo 2022 |website=AhoraEG |language=es}}</ref> |20 |Niefang |Aprika at Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|GBR}} [[Gran Britanya]] |Emma Jenkins<ref>{{Cite web |date=18 Hulyo 2019 |title=Emma Jenkins crowned Miss Universe Great Britain 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Emma-Jenkins-crowned-Miss-Universe-Great-Britain-2019/eventshow/70277202.cms |access-date=29 Hulyo 2022 |website=The Times of India |archive-date=6 Mayo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506055128/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Emma-Jenkins-crowned-Miss-Universe-Great-Britain-2019/eventshow/70277202.cms |url-status=dead }}</ref> |27 |Llanelli |Europa |- |{{flagicon|GUM}} [[Guam]] |Sissie Luo<ref>{{Cite web |date=30 Agosto 2019 |title=Sissie Luo wins Miss Universe Guam 2019 crown |url=https://www.postguam.com/news/local/sissie-luo-wins-miss-universe-guam-2019-crown/image_d86ba1ba-ca59-11e9-ae0a-cb370f4070c1.html |url-status=live |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Guam Daily Post |language=en}}</ref> |18 |Tamuning |Aprika at Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |Iana Tickle Garcia<ref>{{Cite web |last=Francis-Pitt |first=K'Shema |date=2 Setyembre 2019 |title=Iana Tickle Garcia to rep Jamaica at 2019 Miss Universe pageant |url=https://www.iriefm.net/iana-tickle-garcia-to-rep-jamaica-at-2019-miss-universe-pageant/ |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Irie FM |language=en-US |archive-date=7 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407033500/https://www.iriefm.net/iana-tickle-garcia-to-rep-jamaica-at-2019-miss-universe-pageant/ |url-status=dead }}</ref> |19 |Montego Bay |Kaamerikahan |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |Ako Kamo<ref>{{Cite web |date=23 Agosto 2019 |title=Ako Kamo crowned Miss Universe Japan 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Ako-Kamo-crowned-Miss-Universe-Japan-2019/eventshow/70803415.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Times of India |archive-date=27 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127001715/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Ako-Kamo-crowned-Miss-Universe-Japan-2019/eventshow/70803415.cms |url-status=dead }}</ref> |22 |[[Kobe]] |Aprika at Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|HTI}} [[Hayti]] |Gabriela Vallejo<ref>{{Cite web |last= |first= |date=19 Hulyo 2019 |title=Haiti crowns bets to 2019 Miss Universe, Miss International |url=https://haitiantimes.com/2019/07/19/haiti-crowns-bets-to-2019-miss-universe-miss-international/ |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Haitian Times |language=en-US}}</ref> |26 |Pétion-Ville |Kaamerikahan |- |{{flagicon|GEO}} [[Heorhiya]] |Tako Adamia<ref>{{Cite web |date=21 Hunyo 2019 |title=Nini Gogichaishvili crowned Miss World Georgia 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/Nini-Gogichaishvili-crowned-Miss-World-Georgia-2019/eventshow/69888833.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Times of India |archive-date=10 Setyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910231254/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-world/nini-gogichaishvili-crowned-miss-world-georgia-2019/eventshow/69888833.cms |url-status=dead }}</ref> |25 |[[Tbilisi]] |Europa |- |{{Flagicon image|Flag of Honduras (1949–2022).svg}} [[Honduras]] |Rosemary Arauz<ref>{{Cite web |date=7 Disyembre 2019 |title=Rosemary Arauz, la espectacular modelo que representa a Honduras en el Miss Universo 2019 |url=https://www.diez.hn/fotogalerias/miss-universo-2019-rosemary-arauz-miss-honduras-representante-fotos-modelo-sps-PIDZ1340348 |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Diario Deportivo Diez |language=es-HN}}</ref> |26 |San Pedro Sula |Kaamerikahan |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |Vartika Singh<ref>{{Cite web |last=Dsouza |first=Natasha |date=10 Enero 2020 |title=Meet The Miss Diva 2019 Winners, Vartika Singh And Shefali Sood |url=https://www.femina.in/celebs/indian/meet-the-miss-diva-2019-winners-vartika-singh-and-shefali-sood-145304.html |url-status=live |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Femina |language=en}}</ref> |26 |[[Lucknow]] |Aprika at Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] |Frederika Alexis Cull<ref>{{Cite web |date=17 Marso 2019 |title=Frederika Alexis Cull crowned Miss Puteri Indonesia 2019 Photogallery |url=https://photogallery.indiatimes.com/beauty-pageants/miss-universe/frederika-alexis-cull/Frederika-Alexis-Cull-crowned-Miss-Puteri-Indonesia-2019/articleshow/68448338.cms |url-status=live |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Times of India}}</ref> |20 |[[Jakarta]] |Aprika at Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |Fionnghuala O'Reilly<ref>{{Cite web |last=DeSantis |first=Rachel |date=5 Disyembre 2019 |title=History-Making Miss Universe Ireland Is a NASA Datanaut: 'You Can Be a Renaissance Woman' |url=https://people.com/human-interest/miss-universe-ireland-fionnghuala-oreilly-nasa-datanaut/ |access-date=30 Hulyo 2022 |website=People Magazine |language=en}}</ref> |26 |[[Dublin]] |Europa |- |{{flagicon|ISR}} [[Israel]] |Sella Sharlin<ref>{{Cite web |date=14 Mayo 2019 |title=Sella Sharlin crowned Miss Israel 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Sella-Sharlin-crowned-Miss-Israel-2019/eventshow/69321912.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=27 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127001718/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Sella-Sharlin-crowned-Miss-Israel-2019/eventshow/69321912.cms |url-status=dead }}</ref> |23 |Beit |Aprika at Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |Sofia Trimarco<ref>{{Cite web |last=Siani |first=Margherita |date=27 Agosto 2019 |title=Miss Universo, l'Italia rappresentata dalla salernitana Sofia Trimarco |url=https://www.ilmessaggero.it/social/miss_universo_italia_sofia_marilu_trimarco_instagram-4698099.html |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Il Messaggero |language=it}}</ref> |20 |[[Buccino]] |Europa |- |{{flagicon|KHM}} [[Cambodia|Kambodya]] |Somnang Alyna<ref>{{Cite web |last=Rinith |first=Taing |date=6 Abril 2019 |title=Miss Universe Cambodia 2019: Samnang Alyna interview |url=https://www.khmertimeskh.com/593664/the-crown-is-hers/ |url-status=live |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Khmer Times |language=en-US}}</ref> |18 |[[Nom Pen]] |Aprika at Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |Alyssa Boston<ref>{{Cite web |date=23 Setyembre 2019 |title=Alyssa Boston crowned Miss Universe Canada 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Alyssa-Boston-crowned-Miss-Universe-Canada-2019/eventshow/71258089.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Times of India |language=en |archive-date=10 Abril 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410012550/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Alyssa-Boston-crowned-Miss-Universe-Canada-2019/eventshow/71258089.cms |url-status=dead }}</ref> |24 |Tecumseh |Kaamerikahan |- |{{flagicon|VGB}} [[Kapuluang Birheng Britaniko]]||Bria Smith<ref>{{Cite web |date=5 Agosto 2019 |title=Bria Smith crowned Miss BVI 2019 |url=https://bvinews.com/bria-smith-crowned-miss-bvi-2019/ |access-date=30 Hulyo 2022 |website=BVI News |language=en}}</ref>||26||Tortola|| Kaamerikahan |- |{{flagicon|VIR}} [[US Virgin Islands|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] |Andrea Piecuch<ref>{{Cite news |last=Frieswick |first=Kris |date=7 Disyembre 2019 |title=The Drama Over ‘Pageant Hopping’ That Shook a Miss Universe Competition |language=en-US |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/the-drama-over-pageant-hopping-that-shook-a-miss-universe-competition-11575720000 |access-date=30 Hulyo 2022 |issn=0099-9660}}</ref> |28 |Charlotte Amalie |Kaamerikahan |- | {{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman]]||Kadejah Bodden<ref>{{Cite web |last=Levy |first=Jewel |date=18 Agosto 2019 |title=Kadejah Bodden wins Miss Cayman Universe |url=https://www.caymancompass.com/2019/08/18/kadejah-bodden-wins-miss-cayman-universe/ |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Cayman Compass |language=en-GB}}</ref>||23||Bodden Town|| Kaamerikahan |- |{{flagicon|KAZ}} [[Kazakhstan|Kasakstan]] |Alfïya Ersayın |18 |Atyrau |Europa |- | {{flagicon|KEN}} [[Kenya]]||Stacy Michuki<ref>{{Cite web |date=21 Oktubre 2019 |title=Stacy Michuki crowned Miss Universe Kenya 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Stacy-Michuki-crowned-Miss-Universe-Kenya-2019/eventshow/71685347.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=27 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127001716/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Stacy-Michuki-crowned-Miss-Universe-Kenya-2019/eventshow/71685347.cms |url-status=dead }}</ref>||18||[[Nairobi]]||Aprika at Asya-Pasipiko |- | {{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombiya]]||Gabriela Tafur<ref>{{Cite web |date=13 Nobyembre 2018 |title=La vallecaucana Gabriela Tafur Nader es elegida Señorita Colombia 2019 |url=https://www.efe.com/efe/america/gente/la-vallecaucana-gabriela-tafur-nader-es-elegida-senorita-colombia-2019/20000014-3811047 |access-date=30 Hulyo 2022 |website=EFE |language=es |archive-date=10 Abril 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410012553/https://www.efe.com/efe/america/gente/la-vallecaucana-gabriela-tafur-nader-es-elegida-senorita-colombia-2019/20000014-3811047 |url-status=dead }}</ref>||24||[[Talaan ng mga lungsod sa Colombia|Cali]]|| Kaamerikahan |- |{{flagicon|KOS}} [[Kosovo|Kosobo]]||Fatbardha Hoxha<ref>{{Cite web |date=16 Oktubre 2019 |title=Fatbardha Hoxha crowned Miss Universe Kosovo 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Fatbardha-Hoxha-crowned-Miss-Universe-Kosovo-2019/eventshow/71615342.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=20 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420034721/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/fatbardha-hoxha-crowned-miss-universe-kosovo-2019/eventshow/71615342.cms |url-status=dead }}</ref>||21|||Rečane|| Europa |- |{{flagicon|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]]||Paola Chacón<ref>{{Cite web |last=Herrera |first=Manuel |date=19 Hulyo 2019 |title=Paola Chacón será la representante de Costa Rica en el Miss Universo 2019 |url=https://www.nacion.com/viva/farandula/paola-chacon-sera-la-representante-de-costa-rica/5WBU54WLHVEKRD2OTWKGBTWDYA/story/ |access-date=30 Hulyo 2022 |website=La Nación |language=es}}</ref>||28||[[San José, Costa Rica|San José]]|| Kaamerikahan |- | {{flagicon|HRV}} [[Croatia|Kroasya]]||Mia Rkman<ref>{{Cite web |date=2 Mayo 2019 |title=Mia Rkman crowned Miss Universe Croatia |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Mia-Rkman-crowned-Miss-Universe-Croatia/eventshow/69146203.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=5 Mayo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220505142705/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Mia-Rkman-crowned-Miss-Universe-Croatia/eventshow/69146203.cms |url-status=dead }}</ref>||22||Korčula|| Europa |- | {{flagicon|LAO}} [[Laos]]||Vichitta Phonevilay<ref>{{Cite web |last= |date=25 Agosto 2019 |title=Người mẫu 23 tuổi đăng quang Hoa hậu Hoàn vũ Lào |url=https://vnexpress.net/nguoi-mau-23-tuoi-dang-quang-hoa-hau-hoan-vu-lao-3972514.html |access-date=30 Hulyo 2022 |website=VnExpress |language=vi}}</ref>||23||[[Vientiane]]|| Aprika at Asya-Pasipiko |- | {{flagicon|LTU}} [[Lithuania|Litwanya]]||Paulita Baltrušaitytė<ref>{{Cite web |date=19 Oktubre 2019 |title=Paulita Baltrusaityté crowned Miss Universe Lithuania 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Paulita-Baltrusaityt-crowned-Miss-Universe-Lithuania-2019/eventshow/71662202.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=6 Mayo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506063800/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Paulita-Baltrusaityt-crowned-Miss-Universe-Lithuania-2019/eventshow/71662202.cms |url-status=dead }}</ref>||21||[[Vilnius]]|| Europa |- | {{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]]||Birta Abiba Þórhallsdóttir<ref>{{Cite web |last=Olgeirsson |first=Birgir |date=31 Agosto 2019 |title=Birta Abiba er Miss Universe Iceland 2019 |url=https://www.visir.is/g/2019326136d |access-date=30 July 2022 |website=Vísir.is |language=is}}</ref>||20|| Mosfellsbær|| Europa |- | {{flagicon|MYS}} [[Malaysia]]||Shweta Sekhon<ref>{{Cite web |date=11 Marso 2019 |title=Shweta Sekhon crowned Miss Universe Malaysia 2019 |url=https://cj.my/113318/shweta-sekhon-crowned-miss-universe-malaysia-2019/ |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Citizens Journal |language=en-US}}</ref>||22||[[Kuala Lumpur]]|| Aprika at Asya-Pasipiko |- | {{flagicon|MLT}} [[Malta]]||Teresa Ruglio<ref>{{Cite web |last=Vargas |first=Lenys |date=14 Hulyo 2019 |title=Venezolana representará a Malta en el Miss Universo |url=https://elpitazo.net/cultura/venezolana-representara-a-malta-en-el-miss-universo/ |access-date=30 Hulyo 2022 |website=El Pitazo |language=es |archive-date=7 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407033500/https://elpitazo.net/cultura/venezolana-representara-a-malta-en-el-miss-universo/ |url-status=dead }}</ref>||23||Sliema|| Europa |- |{{flagicon|MRI}} [[Mauritius|Mawrisyo]]||Ornella LaFleche<ref>{{Cite web |last=Jaddoo |first=Jameela |date=20 Setyembre 2019 |title=Finale of Miss Universe Mauritius : Ornella Laflèche crowned beauty queen |url=https://defimedia.info/finale-miss-universe-mauritius-ornella-lafleche-crowned-beauty-queen |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Le Defi Media Group |language=en}}</ref>||21||Beau Bassin-Rose Hill|| Aprika at Asya-Pasipiko |- | {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]]||Sofía Aragón<ref>{{Cite web |date=23 Hunyo 2019 |title=Gana Mexicana Universal Sofía Aragón |url=https://www.elimparcial.com/espectaculos/Gana-Mexicana-Universal--Sofia-Aragon--20190623-0116.html |access-date=30 Hulyo 2022 |website=El Imparcial |language=es-ES}}</ref>||25||[[Guadalajara]]|| Kaamerikahan |- | {{flagicon|MYA}} [[Myanmar|Miyanmar]]||Swe Zin Htet<ref name=":0">{{Cite web |last=Yeung |first=Jessie |date=9 Disyembre 2019 |title=Miss Universe celebrates its first openly gay contestant |url=https://www.cnn.com/style/article/miss-universe-myanmar-gay-intl-hnk-scli/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212163741/https://www.cnn.com/style/article/miss-universe-myanmar-gay-intl-hnk-scli/index.html |archive-date=12 Disyembre 2019 |access-date=30 Hulyo 2022 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref>||20||Hpa-an|| Aprika at Asya-Pasipiko |- | {{flagicon|MNG}} [[Mongolia|Monggolya]]||Gunzaya Bat-Erdene<ref>{{Cite web |title=Miss Universo Mongolia 2019 - Gunzaya Bat-Erdene |url=https://www.telemundo.com/talentos/miss-universo-mongolia-2019-gunzaya-bat-erdene |access-date=3 Setyembre 2022 |website=[[Telemundo]] |language=es}}</ref>||25||[[Ulan Bator]]|| Aprika at Asya-Pasipiko |- | {{flagicon|NAM}} [[Namibia|Namibya]]||Nadja Breytenbach<ref>{{Cite web |date=8 Hulyo 2019 |title=Nadja Breytenbach crowned Miss Namibia 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Nadja-Breytenbach-crowned-Miss-Namibia-2019/eventshow/70128254.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=27 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127001720/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Nadja-Breytenbach-crowned-Miss-Namibia-2019/eventshow/70128254.cms |url-status=dead }}</ref>||24||[[Windhoek]]|| Aprika at Asya-Pasipiko |- | {{NPL}}||Pradeepta Adhikari<ref>{{Cite web |date=10 Mayo 2019 |title=Pradeepta Adhikari crowned Miss Universe Nepal 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Pradeepta-Adhikari-crowned-Miss-Universe-Nepal-2019/eventshow/69268136.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=11 Mayo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190511152851/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/pradeepta-adhikari-crowned-miss-universe-nepal-2019/eventshow/69268136.cms |url-status=dead }}</ref>||23||[[Kathmandu]]|| Aprika at Asya-Pasipiko |- | {{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]]||Olutosin Araromi<ref>{{Cite web |date=15 Oktubre 2019 |title=Olutosin Itohan Araromi crowned Miss Universe Nigeria 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Olutosin-Itohan-Araromi-crowned-Miss-Universe-Nigeria-2019/eventshow/71594658.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=27 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127001718/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Olutosin-Itohan-Araromi-crowned-Miss-Universe-Nigeria-2019/eventshow/71594658.cms |url-status=dead }}</ref>||26 ||Jalingo|| Aprika at Asya-Pasipiko |- | {{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]]||Inés López<ref>{{Cite web |last=López |first=Lidia |date=17 Agosto 2019 |title=Inés López, de Managua, gana Miss Nicaragua 2019 |url=https://www.laprensani.com/2019/08/17/espectaculo/2580150-nicaragua-elige-a-su-representante-para-miss-universo |access-date=30 Hulyo 2022 |website=La Prensa |language=es}}</ref>||19||[[Managua]]|| Kaamerikahan |- | {{flagicon|NOR}} [[Noruwega]]||Helene Abildsnes<ref>{{Cite web |last=Eidsaa |first=Ivar |date=17 Agosto 2019 |title=Miss Universe neste? |url=https://fritidsnytt.no/miss-universe-neste/ |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Fritidsnytt |language=nb-NO}}</ref>||21||Kristiansand|| Europa |- |{{flagicon|NZL}} [[Nuweba Selandiya]] |{{sortname|Diamond|Langi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=17 Agosto 2019 |title=Diamond Langi wins Miss Universe New Zealand 2019 |url=https://lucire.com/insider/20190817/diamond-langi-wins-miss-universe-new-zealand-2019/ |access-date=24 Hulyo 2022 |website=Lucire |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251106215439/https://lucire.com/insider/20190817/diamond-langi-wins-miss-universe-new-zealand-2019/|archive-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |27 |[[Auckland]] |Aprika at Asya-Pasipiko |- | {{flagicon|NED}} [[Netherlands|Olanda]]||Sharon Pieksma<ref>{{Cite web |date=1 Hulyo 2019 |title=Sharon Pieksma crowned Miss Netherlands 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Sharon-Pieksma-crowned-Miss-Netherlands-2019/eventshow/70023076.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=1 Hulyo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190701101257/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Sharon-Pieksma-crowned-Miss-Netherlands-2019/eventshow/70023076.cms |url-status=dead }}</ref>||24||[[Rotterdam]]|| Europa |- | {{flagicon|PAN}} [[Panama]]|| Mehr Eliezer<ref>{{Cite web |last=Rodriguez |first=Luis |date=21 Hunyo 2019 |title=Miren quién ganó Señorita Panamá para Miss Universo 2019 |url=https://www.midiario.com/farandula/mehr-eliezer-gana-senorita-panama-para-miss-universo-2019/ |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Mi Diario |language=es}}</ref>||22||[[Lungsod ng Panama]]|| Kaamerikahan |- | {{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]]||Ketlin Lottermann<ref>{{Cite web |date=8 Agosto 2019 |title=Ketlin Lottermann crowned Miss Universe Paraguay 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Ketlin-Lottermann-crowned-Miss-Universe-Paraguay-2019/eventshow/70587506.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=19 Agosto 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819161551/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Ketlin-Lottermann-crowned-Miss-Universe-Paraguay-2019/eventshow/70587506.cms |url-status=dead }}</ref>||26||Santa Rita|| Kaamerikahan |- | {{flagicon|PER}} [[Peru]]||Kelin Rivera<ref name=":4">{{Cite web |date=21 Oktubre 2019 |title=Miss Perú 2019: ¿Quién es Kelin Rivera la nueva reina tras la destitución de Anyella Grados? |url=https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2019-ganadora-kelin-rivera-fue-coronada-nueva-reina-belleza-noticia-1225672 |url-status= |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Radio Programas del Perú |language=es}}</ref>||26||Arequipa|| Kaamerikahan |- | {{flagicon|PHI}} [[Miss Universe Philippines|Pilipinas]]|| [[Gazini Ganados]]<ref>{{Cite web |last=Afinidad-Bernardo |first=Deni Rose M. |date=10 Hunyo 2019 |title=Cebuana Gazini Ganados succeeds Catriona Gray as Binibining Pilipinas Universe 2019 |url=https://www.philstar.com/entertainment/2019/06/10/1925271/cebuana-gazini-ganados-succeeds-catriona-gray-binibining-pilipinas-universe-2019 |access-date=30 Hulyo 2022 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref>||23||[[Talisay, Cebu|Talisay]]|| Aprika at Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]]||Anni Harjunpää<ref>{{Cite web |last=Koste |first=Henna |date=30 Setyembre 2019 |title=Miss Suomi Anni Harjunpää muutti poikaystävänsä luota Suomeen: "Olen ajatellut pysyä täällä" |url=https://www.radionova.fi/uutiset/viihde/a-184387 |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Radio Nova |language=fi |archive-date=7 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407033501/https://www.radionova.fi/uutiset/viihde/a-184387 |url-status=dead }}</ref>||23||Sastamala|| Europa |- | {{flagicon|POL}} [[Polonya]]|| Olga Buława<ref>{{Cite web |date=10 Disyembre 2018 |title=Olga Buława wybrana najpiękniejszą Polką. Skończyła prawo, pracuje jako stewardessa. Zobaczcie jej prywatne zdjęcia |url=https://www.plotek.pl/plotek/7,154063,24260709,olga-bulawa-najpiekniejsza-polka-skonczyla-prawo-pracuje-jako.html |access-date=6 Pebrero 2023 |website=Plotek.pl |language=pl}}</ref>|||28||Świnoujście|| Europa |- | {{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]]|| Madison Anderson<ref>{{Cite web |last=Marcial Ocasio |first=Jennifer |last2=Cotto |first2=Ingrid |date=15 Hunyo 2019 |title=Miss Puerto Rico winner grew up in Florida and doesn’t speak fluent Spanish. She says she represents a ‘new generation.’ |url=https://www.orlandosentinel.com/features/os-fe-miss-puerto-rico-winner-20190614-rhg3i5zumna7vfvrfwh2x3xev4-story.html |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Orlando Sentinel |language=en}}</ref>||24||Toa Baja|| Kaamerikahan |- | {{flagicon|POR}} [[Portugal]]||Sylvie Silva<ref>{{Cite web |date=28 Abril 2022 |title=Miss Universo Portugal 2019 - Sylvie Silva |url=https://www.telemundo.com/talentos/miss-universo-portugal-2019-sylvie-silva |access-date=28 Agosto 2022 |website=[[Telemundo]] |language=es}}</ref>||20||Guimarães|| Europa |- | {{flagicon|FRA}} [[Pransiya]]||Maëva Coucke<ref name=":6">{{cite web |date=16 Oktubre 2019 |title=Maëva Coucke, candidate pour Miss Univers! |url=https://www.grandlille.tv/maeva-coucke-candidate-pour-miss-univers/ |url-status=dead |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Grand Lille |language=fr |archive-date=30 Oktubre 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030171346/https://www.grandlille.tv/maeva-coucke-candidate-pour-miss-univers/ }}</ref>||25||Fougères|| Europa |- | {{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]]||Clauvid Dály<ref>{{Cite web |last= |first= |date=28 Agosto 2019 |title=Afro-Dominican Miss Dominican Republic Universe prefers the afro |url=https://dominicantoday.com/dr/people/2019/08/28/mulatta-miss-dominican-republic-universe-prefers-the-afro/ |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Dominican Today |language=en |archive-date=28 Setyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928233922/https://dominicantoday.com/dr/people/2019/08/28/mulatta-miss-dominican-republic-universe-prefers-the-afro/ |url-status=dead }}</ref>|| 18 || Punta Cana|| Kaamerikahan |- | {{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]]||Barbora Hodačová<ref>{{Cite web |last=Mchitarjan |first=Karen |date=31 Agosto 2019 |title=Unikát v České Miss: Téhle krásce nenapsal ani jeden sportovec! |url=https://www.expres.cz/video/dx/barbora-hodacova-ceska-miss.A190830_173042_dx-video_ren |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Expres.cz |language=cs}}</ref>||24||Teplice|| Europa |- | {{flagicon|ROU}} [[Romania|Rumanya]]|| Dorina Chihaia<ref>{{Cite web |last= |date=18 Nobyembre 2019 |title=Young entrepreneur living in Shanghai selected to represent Romania at Miss Universe 2019 |url=https://www.romania-insider.com/dorina-chihaia-romania-miss-universe-2019 |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Romania Insider |language=en |archive-date=6 Mayo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506065230/https://www.romania-insider.com/dorina-chihaia-romania-miss-universe-2019 |url-status=dead}}</ref>||26||Iași|| Europa |- | {{flagicon|LCA}} [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]]|| Bebiana Mangal<ref>{{Cite web |date=8 Oktubre 2019 |title=Miss Universe Contestant Gear Up for St. Lucia |url=https://www.thestluciamirror.com/post/miss-universe-contestant-gear-up-for-st-lucia |access-date=6 Pebrero 2023 |website=The St. Lucia Mirror |language=en |archive-date=6 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230206135916/https://www.thestluciamirror.com/post/miss-universe-contestant-gear-up-for-st-lucia |url-status=dead }}</ref>||23||[[Castries]]|| Kaamerikahan |- | {{flagicon|SLE}} [[Sierra Leone]]|| Marie Esther Bangura<ref>{{Cite web |date=18 Disyembre 2018 |title=Beauty queen disqualified for arriving late |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/beauty-queen-disqualified-for-arriving-late/articleshow/67141198.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=16 Hulyo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716032918/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/beauty-queen-disqualified-for-arriving-late/articleshow/67141198.cms |url-status=dead }}</ref>||22||Port Loko|| Aprika at Asya-Pasipiko |- | {{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]]|| Mohana Prabha<ref>{{Cite web |date=21 Oktubre 2019 |title="Never give up," is Miss Universe Singapore Mohana Prabha's message |url=https://theindependent.sg/never-give-up-is-miss-universe-singapore-mohana-prabhas-message/ |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Independent Singapore |language=en-US |archive-date=27 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127001714/https://theindependent.sg/never-give-up-is-miss-universe-singapore-mohana-prabhas-message/ |url-status=dead }}</ref>||24||[[Singapore]]|| Aprika at Asya-Pasipiko |- | {{flagicon|SWE}} [[Suwesya]]||Lina Ljungberg<ref>{{Cite web |date=1 Oktubre 2019 |title=Lina Ljungberg crowned Miss Universe Sweden 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Lina-Ljungberg-crowned-Miss-Universe-Sweden-2019/eventshow/71393088.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=2 Oktubre 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002031813/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/lina-ljungberg-crowned-miss-universe-sweden-2019/eventshow/71393088.cms |url-status=dead }}</ref>||22||Östergötland|| Europa |- | {{flagicon|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]]|| Shubila Stanton<ref>{{Cite web |date=14 Oktubre 2019 |title=Shubila Stanton crowned Miss Universe Tanzania 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Shubila-Stanton-crowned-Miss-Universe-Tanzania-2019/eventshow/71580354.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=27 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127001722/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Shubila-Stanton-crowned-Miss-Universe-Tanzania-2019/eventshow/71580354.cms |url-status=dead }}</ref>||23||Morogoro|| Aprika at Asya-Pasipiko |- | {{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]]||Paweensuda Drouin<ref>{{Cite web |date=1 Hulyo 2019 |title=Paweensuda Drouin crowned Miss Universe Thailand 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Paweensuda-Drouin-crowned-Miss-Universe-Thailand-2019/eventshow/70021701.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=27 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127001712/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Paweensuda-Drouin-crowned-Miss-Universe-Thailand-2019/eventshow/70021701.cms |url-status=dead }}</ref>||26||[[Bangkok]]|| Aprika at Asya-Pasipiko |- | '''{{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]]'''||'''[[Zozibini Tunzi]]<ref>{{Cite web |last=Seemela |first=Masego |last2=Zeeman |first2=Kyle |date=9 Agosto 2019 |title=Zozibini Tunzi crowned Miss SA 2019 |url=https://www.timeslive.co.za/tshisa-live/tshisa-live/2019-08-09-zozibini-tunzi-crowned-miss-sa-2019/ |access-date=30 Hulyo 2022 |website=TimesLIVE |language=en-ZA}}</ref>'''||26 ||Tsolo|| Aprika at Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]]|| Lee Yeon-joo<ref>{{Cite web |date=6 Setyembre 2019 |title=Lee Yeon-Joo crowned Miss Universe Korea 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Lee-Yeon-Joo-crowned-Miss-Universe-Korea-2019/eventshow/71008509.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=13 Setyembre 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913230113/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/lee-yeon-joo-crowned-miss-universe-korea-2019/eventshow/71008509.cms |url-status=dead }}</ref>||25||[[Incheon]]|| Aprika at Asya-Pasipiko |- |{{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] |Geraldine González<ref>{{Cite web |date=22 Mayo 2019 |title=Geraldine Gonzalez to compete at Miss Universe Chile 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Geraldine-Gonzalez-to-compete-at-Miss-Universe-Chile-2019/eventshow/69441191.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Times of India |language=en |archive-date=7 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407045020/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Geraldine-Gonzalez-to-compete-at-Miss-Universe-Chile-2019/eventshow/69441191.cms |url-status=dead }}</ref> |20 |Conchali |Kaamerikahan |- |{{flagicon|CHN}} [[Tsina]] |Rosie Zhu Xin<ref>{{Cite web |date=22 Enero 2019 |title=Rosie Xin Zhu crowned Miss Universe China 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Rosie-Xin-Zhu-crowned-Miss-Universe-China-2019/eventshow/67638458.cms |url-status=dead |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=18 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118182530/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Rosie-Xin-Zhu-crowned-Miss-Universe-China-2019/eventshow/67638458.cms }}</ref> |26 |[[Hebei]] |Aprika at Asya-Pasipiko |- | {{flagicon|TUR}} [[Turkiya]]||Bilgi Aydoğmuş<ref>{{Cite web |date=1 Enero 2021 |title=Akıncı'nın Yeliz'i kimdir? Güzel oyuncu Bilgi Aydoğmuş kaç yaşında, nereli? |url=https://www.takvim.com.tr/galeri/magazin/akincinin-yelizi-kimdir-guzel-oyuncu-bilgi-aydogmus-kac-yasinda-nereli |access-date=30 Hulyo 2022 |website=Takvim |language=tr}}</ref>||23||[[Istanbul]]|| Europa |- | {{flagicon|UKR}} [[Ukraine|Ukranya]]||Anastasia Subbota<ref>{{Cite web |date=25 Oktubre 2019 |title=Anastasiia Subbota crowned Miss Ukraine Universe 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Anastasiia-Subbota-crowned-Miss-Ukraine-Universe-2019/eventshow/71756251.cms |access-date=6 Pebrero 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=6 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230206135922/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Anastasiia-Subbota-crowned-Miss-Ukraine-Universe-2019/eventshow/71756251.cms |url-status=dead }}</ref>||26||Zaporizhia|| Europa |- | {{flagicon|URY}} [[Uruguay|Urugway]]||Fiona Tenuta<ref>{{Cite web |date=30 Oktubre 2019 |title=Fiona Tenuta Vanerio appointed Miss Universe Uruguay 2019 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Fiona-Tenuta-Vanerio-appointed-Miss-Universe-Uruguay-2019/eventshow/71820749.cms |access-date=30 Hulyo 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=6 Mayo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506072012/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Fiona-Tenuta-Vanerio-appointed-Miss-Universe-Uruguay-2019/eventshow/71820749.cms |url-status=dead }}</ref>||21||Punta del Este|| Kaamerikahan |} == Mga tala == {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} == Panlabas na kawing == * {{Official website|https://www.missuniverse.com}} {{Miss Universe}} [[Kategorya:Miss Universe]] d3f94590v7x1bss1he35r60yebhmnqt Pagbabago ng klima 0 314439 2227983 2220950 2026-09-23T06:49:00Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227983 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Pagbabago sa Katamtamang Temperatura.svg|alt=Ang pandaigdigang mapa na pinapakita ang temperatura ng dagat na umaakyat ng 0.5 ng 1 digri Celsius; umaakyat ang temperatura ng lupa ng 1 hanggang 2 digri Celsius; at temperatura sa Artiko ng 4 digri Celsius.|thumb|Mga pagbabago sa temperatura ng hangin sa ibabaw ng daigdig sa nakalipas na 50 taon.<ref>{{Cite web |title=GISS Surface Temperature Analysis (v4) |url=https://data.giss.nasa.gov/gistemp/maps/index_v4.html |access-date=12 Enero 2024 |website=NASA |language=en}}</ref> Higit na umiinit ang [[Artiko]], at karaniwang tumaas ang mga temperatura sa lupa nang higit sa mga temperatura sa ibabaw ng dagat.]] [[Talaksan:Pandaigdigang Temperatura at mga Puwersa.svg|thumb|Ang katamtamang temperatura ng hangin sa ibabaw ng [[Daigdig]] ay tumaas ng halos 1.5{{Spaces}}°C (mga{{Spaces}}2.5 °F) mula noong [[Rebolusyong industriyal|Rebolusyong Industriyal]]. Nagdudulot ang mga likas na puwersa ng ilang pagkakaiba-iba, subalit ipinapakita ng 20-taong katamtaman ang progresibong impluwensya ng aktibidad ng tao.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR6 WG1|2021}} (sa Ingles)</ref>]] Sa karaniwang paggamit, inilalarawan ng '''pagbabago ng klima''' ang '''pag-init ng mundo'''—ang patuloy na pagtaas ng katamtamang temperatura sa buong mundo—at ang mga epekto nito sa sistema ng klima ng [[Daigdig]]. Kasama rin sa mas malawak na kahulugan ng pagbabago ng klima ang mga nakaraang pangmatagalang pagbabago sa klima ng Daigdig. Pangunahing sanhi ng kasalukuyang pagtaas sa pandaigdigang katamtamang temperatura ang pagsunog ng mga tao ng mga panggatong na [[posil]] mula noong [[Rebolusyong industriyal|Rebolusyong Industriyal]].<ref name="IPCC_SR15_p54">{{Harvard citation no brackets|IPCC SR15 Ch1|2018}} (sa Ingles)</ref><ref name="Lynas_2021">{{Cite journal |last=Lynas |first=Mark |last2=Houlton |first2=Benjamin Z. |last3=Perry |first3=Simon |date=19 Oktubre 2021 |title=Greater than 99% consensus on human caused climate change in the peer-reviewed scientific literature |journal=Environmental Research Letters |language=en |volume=16 |issue=11 |page=114005 |bibcode=2021ERL....16k4005L |doi=10.1088/1748-9326/ac2966 |doi-access=free}}</ref> Nagdaragdag sa mga gas ng ''greenhouse'' ang paggamit ng panggatong na posil, [[deporestasyon|pagputol ng kagubatan]], at ilang gawaing pang-agrikultura at pang-industriya.<ref name="auto2">{{Harvard citation no brackets|Our World in Data, 18 Setyembre|2020}} (sa Ingles)</ref> [[Epektong greenhouse|Sumisipsip ng ilan sa init]] ang mga gas na ito na inilalabas ng Daigdig pagkatapos itong uminit mula sa sikat ng araw, na nagpapainit sa mas mababang atmospera. Ang [[Carbon dioxide|diyoksidong karbon]], ang pangunahing gas na ''[[greenhouse]]'' na nagtutulak ng pag-init ng mundo, ay lumaki ng humigit-kumulang 50% at nasa antas na hindi nakikita sa loob ng milyun-milyong taon.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR6 WG1 Technical Summary|2021}}</ref> Ang pagbabago ng klima ay may lalong malaking epekto sa [[Likas na kapaligiran|kapaligiran]]. Lumalawak ang mga disyerto, habang nagiging mas karaniwan ang [[matinding init]] at [[Napakalaking sunog|sunog sa ilang]].<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SRCCL|2019}}; {{Harvard citation no brackets|IPCC SRCCL|2019}} (sa Ingles)</ref> Nag-ambag ang pinalakas na pag-init sa Artiko sa pagtunaw ng matatandang yelo o ''permafrost'', pag-urong ng mga [[glasyar]] at pagbagsak ng yelo sa dagat.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SROCC|2019}} (sa Ingles)</ref> Nagdudulot din ang mas mataas na temperatura ng mas matinding [[bagyo]], tagtuyot, at iba pang matinding lagay ng panahon.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR6 WG1 Ch11|2021}} (sa Ingles)</ref> Napipilitan ng mabilis na pagbabagong pangkapaligiran ang maraming uri ng hayop sa mga [[bundok]], [[Bahura ng mga bulaklak na bato|bahurang koral]], at Artiko na lumipat o malipol.<ref>{{Cite web |last=EPA |date=19 Enero 2017 |title=Climate Impacts on Ecosystems |url=https://19january2017snapshot.epa.gov/climate-impacts/climate-impacts-ecosystems_.html#Extinction |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127185656/https://19january2017snapshot.epa.gov/climate-impacts/climate-impacts-ecosystems_.html#Extinction |archive-date=27 Enero 2018 |access-date=5 Pebrero 2019 |language=en |quote=Mountain and arctic ecosystems and species are particularly sensitive to climate change... As ocean temperatures warm and the acidity of the ocean increases, bleaching and coral die-offs are likely to become more frequent.}}</ref> Kahit na maging matagumpay ang mga pagsisikap na itakda ang pag-init sa hinaharap, magpapatuloy ang ilang mga kinahinatnan sa loob ng maraming dantaon. Kabilang dito ang pag-init ng karagatan, pag-aasido ng karagatan at pagtaas ng lebel ng dagat.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SR15 Ch1|2018}} (sa Ingles)</ref> Binabantaan ng pagbabago ng klima ang mga tao ng dagdag na [[Baha|pagbaha]], matinding init, labis na kakulangan ng pagkain at tubig, mas maraming sakit, at pagkaluging ekonomiko. Maaring magbunga ito sa pangingibang-bayan at hindi pagkakasundo ng mga tao.<ref name="auto3">{{Harvard citation no brackets|Cattaneo|Beine|Fröhlich|Kniveton|2019}}; {{Harvard citation no brackets|IPCC AR6 WG2|2022}} (sa Ingles)</ref> Tinatawag ng [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan|''World Health Organization'']] (WHO, o Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan) ang pagbabago ng klima bilang pinakamalaking banta sa kalusugan ng mundo sa ika-21 dantaon.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 SYR|2014}}; {{Harvard citation no brackets|WHO, Nob|2015}}: "Climate change is the greatest threat to global health in the 21st century. Health professionals have a duty of care to current and future generations. You are on the front line in protecting people from climate impacts – from more heat-waves and other extreme weather events; from outbreaks of infectious diseases such as malaria, dengue and cholera; from the effects of malnutrition; as well as treating people who are affected by cancer, respiratory, cardiovascular and other non-communicable diseases caused by environmental pollution." (sa Ingles)</ref> Nakakaranas ang mga lipunan at [[ekosistema]] ng mas matitinding panganib habang walang pagkilos upang mabawasan ang pag-init.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR6 WG2|2022}} (sa Inlges)</ref> Bahagyang binabawasan ang mga panganib ng pag-angkop sa pagbabago ng klima sa pamamagitan ng mga pagsisikap tulad na lamang ng mga hakbang sa pagpigil sa baha o mga pananim na nilalabanan sa tagtuyot, bagama't naabot na ang ilang pagtatakda sa pag-aangkop.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR6 WG2|2022}}; {{Harvard citation no brackets|IPCC AR6 SYR SPM|2023}}: "Effectiveness15 of adaptation in reducing climate risks16 is documented for specific contexts, sectors and regions (high confidence)...Soft limits to adaptation are currently being experienced by small-scale farmers and households along some low-lying coastal areas (medium confidence) resulting from financial, governance, institutional and policy constraints (high confidence). Some tropical, coastal, polar and mountain ecosystems have reached hard adaptation limits (high confidence). Adaptation does not prevent all losses and damages, even with effective adaptation and before reaching soft and hard limits (high confidence)." (sa Ingles)</ref> Responsable ang mga mahihirap na komunidad sa maliit na bahagi ng mga pandaigdigang emisyon, subalit sila ang may pinakamaliit na kakayahang umangkop at sila rin ang pinakanatatamaan ng pagbabago ng klima.<ref>{{Cite web |last=Tietjen |first=Bethany |date=2 Nobyembre 2022 |title=Loss and damage: Who is responsible when climate change harms the world's poorest countries? |url=https://theconversation.com/loss-and-damage-who-is-responsible-when-climate-change-harms-the-worlds-poorest-countries-192070 |access-date=30 Agosto 2023 |website=The Conversation |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 Pebrero 2022 |title=Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability |url=https://www.ipcc.ch/report/sixth-assessment-report-working-group-ii/ |access-date=30 Agosto 2023 |publisher=IPCC |language=en}}</ref> {{multiple image|perrow=1 / 2 |total_width=310 |image1=Bobcat Fire, Los Angeles, San Gabriel Mountains.jpg |alt1=Sunog sa Bobcat sa Monrovia, [[Kalipornya]], Setyembre 10, 2020 |image2=Bleached colony of Acropora coral.jpg |alt2=[[Pagpuputi ng sagay|Pinaputing]] kolonya ng koral ng Acropora|image4=California Drought Dry Lakebed 2009.jpg|alt4=Isang tuyong ilalim ng lawa sa [[Kalipornya]], na nakakaranas pinakamalalang malaking tagtuyot sa loob ng 1,200 taon.<ref>{{cite web |url=https://www.cbsnews.com/news/water-cutbacks-california-6-million-people-drought/ |title=California is rationing water amid its worst drought in 1,200 years |first=Irina |last=Ivanova |publisher=CBS News |date=Hunyo 2, 2022|language=en}}</ref>|footer=Mga halimbawa ng ilang epekto ng pagbabago ng klima: Tumindi ang sunog sa ilang sa pamamagitan ng init at [[tagtuyot]], [[Pagpuputi ng sagay|pagputi ng mga korales]] na nangyayari ng mas madalas dahil sa matinding init sa dagat, at lumalalang tagtuyot na nadadamay ang mga panustos ng tubig.}} Maraming epekto sa pagbabago ng klima ang naramdaman nitong mga nakaraang taon, na ang 2023 ang pinakamainit na naitala sa +{{Convert|1.48|C-change}} mula nang magsimula ang regular na pagsubaybay noong 1850.<ref>{{Cite web |last=Poyntin |first=Mark |last2=Rivault |first2=Erwan |date=10 Enero 2024 |title=2023 confirmed as world's hottest year on record |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-67861954 |access-date=13 Enero 2024 |publisher=BBC |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=21 Abril 2023 |title=Human, economic, environmental toll of climate change on the rise: WMO {{!}} UN News |url=https://news.un.org/en/story/2023/04/1135852 |access-date=11 Abril 2024 |website=news.un.org |language=en}}</ref> Itataas ng karagdagang pag-init ang mga epektong ito at maaaring magpalitaw ng mga sandaling kritikal, gaya ng pagtunaw ng lahat ng yelo sa [[Greenland|Groenlandiya]].<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR6 WG1 Technical Summary|2021}} (sa Ingles)</ref> Sa ilalim ng Kasunduang Paris ng 2015, kolektibong nagkasundo ang mga bansa na panatilihin ang pag-iinit na "mabuting nasa ilalim ng 2&nbsp;°C". Gayunpaman, sa mga pangakong ginawa sa ilalim ng Kasunduan, aabot pa rin ang pag-init ng mundo sa humigit-kumulang {{Convert|2.7|C-change}} sa pagtatapos ng dantaon.<ref name="UNEP2021">{{Harvard citation no brackets|United Nations Environment Programme|2021}} (sa Ingles)</ref> Mangangailangan ng pagtatakda sa pag-init sa 1.5&nbsp;°C ng pagbabawas ng mga emisyon sa 2030 at pagkamit ng mga emisyong netong-sero sa 2050.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SR15 Ch2|2018}}; {{Harvard citation no brackets|IPCC SR15|2018}}; {{Harvard citation no brackets|Rogelj|Meinshausen|Schaeffer|Knutti|Riahi|2015}}; {{Harvard citation no brackets|Hilaire et al.|2019}} (sa Ingles)</ref> Maaring ihinto ang paggamit ng panggatong na posil sa pamamagitan ng pagtitipid ng enerhiya at paglipat sa mga mapagkukunan ng enerhiya na hindi gumagawa ng malaking polusyong karbon. Ang mga pinagbubuhatan ng enerhiya ng mga ito ay mula sa hangin, araw, tubig, at [[Enerhiyang nukleyar|lakas nukleyar]].<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG3 Annex III|2014}} (sa Ingles)</ref><ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR6 WG3|2022}} (sa Ingles)</ref> Maaaring palitan ng malinis na enerhiya ang mga panggatong na posil na ginagamit sa pagpapagana ng transportasyon, pagpapainit ng mga gusali, at pagpapatakbo ng mga prosesong pang-industriya.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR6 WG3|2022}} (sa Ingles)</ref> Maaari ding alisin ang karbon sa atmospera sa pamamagitan ng pagdagdag ng lupaing tinatakluban ng [[kagubatan]] at ang [[pagsasaka]] gamit ang mga pamamaraan na nag-iimbak ng karbon sa patungo sa ilalim ng lupa.<ref name="IPCC SRCCL Summary for Policymakers 2019 18">{{Harvard citation no brackets|IPCC SRCCL Summary for Policymakers|2019}} (sa Ingles)</ref><ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR6 WG3|2022}} (sa Ingles)</ref> == Pagtaas ng temperatura sa buong mundo == [[Talaksan:Common_Era_Temperature.svg|thumb|Rekonstruksyon ng pandaigdigang temperatura sa ibabaw sa nakalipas na 2000 taon gamit ang datos na panghalili mula sa mga singsing ng puno, koral, at gitna ng yelo na kulay bughaw.<ref>{{Harvard citation no brackets|Neukom|Barboza|Erb|Shi|2019b}}. (sa Ingles)</ref> Ang direktang naobserbahang datos ay kulay pula. <ref name="nasa temperatures2">{{Cite web |title=Global Annual Mean Surface Air Temperature Change |url=https://data.giss.nasa.gov/gistemp/graphs_v4/ |access-date=23 Pebrero 2020 |publisher=[[NASA]] |language=en}}</ref>]] === Mga tala ng temperatura bago ang pag-init ng mundo === Sa nakalipas na ilang milyong taon, [[Ebolusyon ng tao|nag-ebolusyon ang mga tao]] sa isang klima na umikot sa panahon ng yelo, na may katamtamang temperatura sa buong mundo na nasa pagitan ng 1&nbsp;°C mas mainit at 5–6&nbsp;°C mas malamig kaysa sa kasalukuyang mga antas.<ref>{{Cite journal |last=Thomas |first=Zoë A. |last2=Jones |first2=Richard T. |last3=Turney |first3=Chris S.M. |last4=Golledge |first4=Nicholas |last5=Fogwill |first5=Christopher |last6=Bradshaw |first6=Corey J.A. |last7=Menviel |first7=Laurie |last8=McKay |first8=Nicholas P. |last9=Bird |first9=Michael |last10=Palmer |first10=Jonathan |last11=Kershaw |first11=Peter |date=Abril 2020 |title=Tipping elements and amplified polar warming during the Last Interglacial |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0277379119309205 |journal=Quaternary Science Reviews |language=en |volume=233 |pages=106222 |bibcode=2020QSRv..23306222T |doi=10.1016/j.quascirev.2020.106222}}</ref><ref>{{Cite web |last=Michon |first=Scott |title=What's the coldest the Earth's ever been? |url=https://www.climate.gov/news-features/climate-qa/whats-coldest-earths-ever-been |access-date=6 August 2023 |publisher=SMITHSONIAN INSTITUTION |archive-date=1 Agosto 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801193107/https://www.climate.gov/news-features/climate-qa/whats-coldest-earths-ever-been |url-status=dead }}</ref> Ang isa sa mga mas mainit na panahon ay ang Huling Interglasyal sa pagitan ng 115,000 at 130,000 taon na ang nakalilipas, nang 6 hanggang 9 na metro ang antas ng dagat na mas mataas kaysa ngayon.<ref>{{Cite journal |last=Barlow |first=Natasha L. M. |last2=McClymont |first2=Erin L. |last3=Whitehouse |first3=Pippa L. |last4=Stokes |first4=Chris R. |last5=Jamieson |first5=Stewart S. R. |last6=Woodroffe |first6=Sarah A. |last7=Bentley |first7=Michael J. |last8=Callard |first8=S. Louise |last9=Cofaigh |first9=Colm Ó |last10=Evans |first10=David J. A. |last11=Horrocks |first11=Jennifer R. |date=Setyembre 2018 |title=Lack of evidence for a substantial sea-level fluctuation within the Last Interglacial |url=https://www.nature.com/articles/s41561-018-0195-4 |journal=Nature Geoscience |language=en |volume=11 |issue=9 |pages=627–634 |bibcode=2018NatGe..11..627B |doi=10.1038/s41561-018-0195-4 |issn=1752-0894}}</ref> Ang pinakahuling pinakamataas na glasyal na 20,000 taon na ang nakakaraan ay may mga antas ng dagat na humigit-kumulang {{Convert|125|m|ft}} mas mababa kaysa ngayon.<ref name="cLevel">{{Cite web |title=Fact Sheet fs002-00: Sea Level and Climate |url=https://pubs.usgs.gov/fs/fs2-00/ |access-date=2024-06-16 |website=pubs.usgs.gov |language=en}}</ref> Namalagi ang mga temperatura sa kasalukuyang panahong interglasyal simula [[Holoseno|11,700 taon na ang nakakaraan]].<ref>{{Cite journal |last=Marcott |first=S. A. |last2=Shakun |first2=J. D. |last3=Clark |first3=P. U. |last4=Mix |first4=A. C. |date=2013 |title=A reconstruction of regional and global temperature for the past 11,300 years |url=https://archive.org/details/sim_science_2013-03-08_339_6124/page/1198 |journal=Science |language=en |volume=339 |issue=6124 |pages=1198–1201 |bibcode=2013Sci...339.1198M |doi=10.1126/science.1228026 |pmid=23471405}}</ref> Ang mga makasaysayang huwaran ng pag-init at paglamig, tulad ng Panahong Mainit na Medyebal at ang Maliit na Panahong Yelo, ay hindi nangyari nang sabay-sabay sa iba't ibang rehiyon. Maaring umabot ang mga temperatura ng kasing taas ng mga nasa huling bahagi ng ika-20 dantaon sa isang limitadong hanay ng mga rehiyon.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG1 Ch5|2013}}; {{Harvard citation no brackets|Neukom|Steiger|Gómez-Navarro|Wang|2019a}} (sa Ingles)</ref> Nagmumula ang impormasyon ng klima para sa panahong iyon sa mga panghalili ng klima, tulad ng mga [[puno]] at mga gitna ng yelo.<ref name="SR15 Ch1 p57">{{Harvard citation no brackets|IPCC SR15 Ch1|2018}}; {{Harvard citation no brackets|Hawkins|Ortega|Suckling|Schurer|2017}} (sa Ingles)</ref> === Pag-init mula noong Rebolusyong Industriyal === [[Talaksan:1951-_Percent_of_record_temperatures_that_are_cold_or_warm_records.svg|thumb|Sa nakalipas na mga dekada, ang mga bagong talaan ng mataas na temperatura ay higit na nalampasan ang mga bagong talaan ng mababang temperatura sa lumalaking bahagi ng ibabaw ng Daigdig.<ref name="NOAA_July">{{Cite web |date=Setyembre 2023 |title=Mean Monthly Temperature Records Across the Globe / Timeseries of Global Land and Ocean Areas at Record Levels for September from 1951-2023 |url=https://www.ncei.noaa.gov/access/monitoring/monthly-report/global/202309/supplemental/page-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014030010/https://www.ncei.noaa.gov/access/monitoring/monthly-report/global/202309/supplemental/page-3 |archive-date=2023-10-14 |website=NCEI.NOAA.gov |publisher=National Centers for Environmental Information (NCEI) of the National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA)}} (palitan ang "202309" sa URL upang makita ang ibang taon maliban san 2023, at mga buwan maliban sa 09=Setyembre)</ref>]] [[Talaksan:1955-_Ocean_heat_content_-_NOAA.svg|thumb|Nagkaroon ng pagtaas sa nilalaman ng init sa karagatan sa mga nakalipas na dekada habang ang karagatan ay sumisipsip ng higit sa 90% ng init mula sa pag-init ng mundo.<ref name="NOAA_NASA_OHC_1957_">''Top 700 meters:'' {{Cite web |last=Lindsey |first=Rebecca |last2=Dahlman |first2=Luann |date=6 Setyembre 2023 |title=Climate Change: Ocean Heat Content |url=https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-ocean-heat-content |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20231029171303/https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-ocean-heat-content |archive-date=2023-10-29 |website=climate.gov |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA)}} ● ''Top 2000 meters:'' {{Cite web |title=Ocean Warming / Latest Measurement: December 2022 / 345 (± 2) zettajoules since 1955 |url=https://climate.nasa.gov/vital-signs/ocean-warming/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020033606/https://climate.nasa.gov/vital-signs/ocean-warming/ |archive-date=20 Oktubre 2023 |website=NASA.gov |publisher=National Aeronautics and Space Administration}} (sa Ingles)</ref>]] Humigit-kumulang noong 1850, nagsimula ang mga tala ng termometro na magbigay ng pandaigdigang saklaw.<ref name="AR5 WG1 SPM p4-5">{{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG1 Summary for Policymakers|2013}}</ref> Sa pagitan ng ika-18 dantaon at 1970, nagkaroon ng kaunting netong pag-init, dahil binawi ang epekto ng pag-init ng mga emisyon ng gas na ''greenhouse'' ng paglamig mula sa emisyon ng mga diyoksidong asupre. Nagdudulot ang diyoksidong asupre ng ulang asido, subalit gumagawa din ito ng erosol na [[Sulfato|sulpato]] sa atmospera, na ninirepleksyon ang sikat ng araw at nagiging sanhi ng tinatawag na pangdaigdigang pagdidilim. Pagkatapos ng 1970, humantong ang pagtaas ng akumulasyon ng mga gas na ''greenhouse'' at mga kontrol sa polusyon ng asupre sa isang markadong pagtaas ng temperatura.<ref>{{Cite news |last=Mooney |first=Chris |last2=Osaka |first2=Shannon |date=26 Disyembre 2023 |title=Is climate change speeding up? Here's what the science says. |language=en |work=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2023/12/26/global-warming-accelerating-climate-change/ |access-date=18 Enero 2024}}</ref><ref name="NASA2007">{{Cite news |date=15 Marso 2007 |title=Global 'Sunscreen' Has Likely Thinned, Report NASA Scientists |language=en |publisher=[[NASA]] |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2007/aerosol_dimming.html |url-status=dead |access-date=13 Hunyo 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222142212/https://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2007/aerosol_dimming.html |archive-date=22 Disyembre 2018}}</ref><ref name="Quaas2022">{{Cite journal |last=Quaas |first=Johannes |last2=Jia |first2=Hailing |last3=Smith |first3=Chris |last4=Albright |first4=Anna Lea |last5=Aas |first5=Wenche |last6=Bellouin |first6=Nicolas |last7=Boucher |first7=Olivier |last8=Doutriaux-Boucher |first8=Marie |last9=Forster |first9=Piers M. |last10=Grosvenor |first10=Daniel |last11=Jenkins |first11=Stuart |date=21 September 2022 |title=Robust evidence for reversal of the trend in aerosol effective climate forcing |url=https://acp.copernicus.org/articles/22/12221/2022/ |journal=Atmospheric Chemistry and Physics |language=en |volume=22 |issue=18 |pages=12221–12239 |bibcode=2022ACP....2212221Q |doi=10.5194/acp-22-12221-2022 |doi-access=free |hdl-access=free|hdl=20.500.11850/572791}}</ref> Ang mga patuloy na pagbabago sa klima ay walang naunang huwaran sa loob ng ilang libong taon.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR6 WG1|2021}} (sa Ingles)</ref> Ipinapakita ng lahat ng maramihang mga independiyenteng set ng datos ang pandaigdigang pagtaas ng temperatura sa ibabaw,<ref>{{Harvard citation no brackets|EPA|2016}} (sa Ingles)</ref> sa bilis na humigit-kumulang 0.2&nbsp;°C bawat dekada.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SR15 Ch1|2018}}. (sa Ingles)</ref> Ang dekada ng 2013–2022 ay uminit sa katamtamang 1.15&nbsp;°C [1.00–1.25&nbsp;°C] kumpara sa pinagbabatayang bilang bago ang pre-industriyal (1850–1900).<ref>{{Harvard citation no brackets|Earth System Science Data|2023}} (sa Ingles)</ref> Hindi lahat ng taon ay mas mainit kaysa sa nakaraan: maaring gumawa ang mga proseso ng pagkakaiba-iba ng panloob na klima ng anumang taon na 0.2&nbsp;°C mas mainit o mas malamig kaysa sa karaniwan.<ref name="Samset2020">{{Cite journal |last=Samset |first=B. H. |last2=Fuglestvedt |first2=J. S. |last3=Lund |first3=M. T. |date=7 Hulyo 2020 |title=Delayed emergence of a global temperature response after emission mitigation |journal=Nature Communications |language=en |volume=11 |issue=1 |page=3261 |bibcode=2020NatCo..11.3261S |doi=10.1038/s41467-020-17001-1 |pmc=7341748 |pmid=32636367 |quote=At the time of writing, that translated into 2035–2045, where the delay was mostly due to the impacts of the around 0.2 °C of natural, interannual variability of global mean surface air temperature |hdl-access=free |hdl=11250/2771093}}</ref> Mula 1998 hanggang 2013, ang mga negatibong yugto ng dalawang naturang proseso, ang ''Pacific Decadal Oscillation'' (PDO, Pamsampung-taong Osilasyon sa Pasipiko)<ref name="SeipGrønWang2023PacificDecadalOscillation">{{Cite journal |last=Seip |first=Knut L. |last2=Grøn |first2=ø. |last3=Wang |first3=H. |date=31 Agosto 2023 |title=Global lead-lag changes between climate variability series coincide with major phase shifts in the Pacific decadal oscillation |journal=Theoretical and Applied Climatology |language=en |volume=154 |issue=3–4 |pages=1137–1149 |bibcode=2023ThApC.154.1137S |doi=10.1007/s00704-023-04617-8 |issn=0177-798X |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=11250/3088837}}</ref> at ''Atlantic Multidecadal Oscillation'' (AMO, Pamsampung-taong Osilasyon sa Atlantiko)<ref>{{Cite journal |last=Yao |first=Shuai-Lei |last2=Huang |first2=Gang |last3=Wu |first3=Ren-Guang |last4=Qu |first4=Xia |date=Enero 2016 |title=The global warming hiatus—a natural product of interactions of a secular warming trend and a multi-decadal oscillation |url=http://link.springer.com/10.1007/s00704-014-1358-x |journal=Theoretical and Applied Climatology |language=en |volume=123 |issue=1–2 |pages=349–360 |bibcode=2016ThApC.123..349Y |doi=10.1007/s00704-014-1358-x |issn=0177-798X |access-date=20 Setyembre 2023}}</ref> ay nagdulot ng tinatawag na "pahinga ng pag-init ng mundo".<ref>{{Cite journal |last=Xie |first=Shang-Ping |last2=Kosaka |first2=Yu |date=Hunyo 2017 |title=What Caused the Global Surface Warming Hiatus of 1998–2013? |url=http://link.springer.com/10.1007/s40641-017-0063-0 |journal=Current Climate Change Reports |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=128–140 |bibcode=2017CCCR....3..128X |doi=10.1007/s40641-017-0063-0 |issn=2198-6061 |access-date=20 Setyembre 2023}}</ref> Pagkatapos ng pahinga, kabaligtaran ang nangyari, na may mga taon tulad ng 2023 na nagpapakita ng mga temperatura na mas mataas kahit sa kamakailang katamtaman.<ref name="Copernicus2023">{{Cite web |date=21 Nobyembre 2023 |title=Global temperature exceeds 2&nbsp;°C above pre-industrial average on 17 November |url=https://climate.copernicus.eu/global-temperature-exceeds-2degc-above-pre-industrial-average-17-november |access-date=31 Enero 2024 |website=Copernicus |language=en |quote=While exceeding the 2&nbsp;°C threshold for a number of days does not mean that we have breached the Paris Agreement targets, the more often that we exceed this threshold, the more serious the cumulative effects of these breaches will become.}}</ref> Ito ang dahilan kung bakit tinukoy ang pagbabago ng temperatura sa mga tuntunin ng isang 20-taong katamtaman, na binabawasan ang ingay ng mainit at malamig na taon at mga huwarang kada dekadang klima, at nakita ang pangmatagalang hudyat.<ref name="IPCC_AR6_WGI_SPM">IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf Summary for Policymakers]. Sa: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M. I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J. B. R. Matthews, T. K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (mga pat.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, New York, US, pp. 3−32, doi:10.1017/9781009157896.001. (sa Ingles)</ref>{{Rp|5}} <ref>{{Cite web |last=McGrath |first=Matt |date=17 Mayo 2023 |title=Global warming set to break key 1.5C limit for first time |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-65602293 |access-date=31 Enero 2024 |website=[[BBC News]] |language=en |quote=The researchers stress that temperatures would have to stay at or above 1.5C for 20 years to be able to say the Paris agreement threshold had been passed.}}</ref> Ang isang malawak na hanay ng iba pang mga obserbasyon ay nagpapatibay sa katibayan ng pag-init.<ref>{{Harvard citation no brackets|Kennedy|Thorne|Peterson|Ruedy|2010}}. Pigura 2.5. (sa Ingles)</ref>{{Sfn|Loeb et al.|2021}} Lumalamig ang itaas na atmospera, dahil nakakakuha ang mga gas na ''greenhouse'' ng init malapit sa ibabaw ng [[Daigdig]], at kaya mas kaunting init ang lumalabas sa [[kalawakan]].<ref>{{Cite web |date=3 Hunyo 2010 |title=Global Warming |url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/GlobalWarming |access-date=11 Setyembre 2020 |publisher=NASA JPL |language=en |quote=Satellite measurements show warming in the troposphere but cooling in the stratosphere. This vertical pattern is consistent with global warming due to increasing greenhouse gases but inconsistent with warming from natural causes.}}</ref> Binabawasan ng pag-init ang karaniwang pagtakip ng niyebe at pinipilit ang pag-urong ng mga [[glasyar]]. Kasabay nito, nagdudulot din ang pag-init ng mas malaking [[ebaporasyon]] mula sa mga [[karagatan]], na humahantong sa higit na [[Halumigmig|halumigmig sa atmospera]], higit at mas malakas na pag-ulan.<ref>{{Harvard citation no brackets|Kennedy|Thorne|Peterson|Ruedy|2010}}; {{Harvard citation no brackets|USGCRP Chapter 1|2017}}.</ref> Ang mga halaman ay [[Bulaklak|namumulaklak]] nang mas maaga sa [[tagsibol]], at libu-libong uri ng hayop ang permanenteng lumilipat sa mas malalamig na lugar.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR6 WG2|2022}} (sa Ingles)</ref> ==== Mga pagkakaiba ayon sa rehiyon ==== Umiinit ang iba't ibang rehiyon ng mundo sa iba't ibang antas. Malaya ang huwaran sa kung saan ibinubuga ang mga gas na ''greenhouse'', dahil nanatili ang mga gas sa sapat na katagalan upang kumalat sa buong planeta. Mula noong panahon ng pre-industriyal, tumaas ang katamtamang temperatura sa ibabaw sa mga rehiyon ng lupa nang halos dalawang beses nang mas mabilis kaysa sa pandaigdigang katamtamang temperatura sa ibabaw.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SRCCL Summary for Policymakers|2019}} (sa Ingles)</ref> Dahil ito sa nawawalan ang mga karagatan ng mas maraming init sa pamamagitan ng [[Pagsingaw|ebaporasyon]] at maaaring mag-imbak ng maraming init ang mga karagatan.<ref>{{Harvard citation no brackets|Sutton|Dong|Gregory|2007}}. (sa Ingles)</ref> Lumago ang enerhiyang termal sa pandaigdigang sistema ng klima na may mga maikling paghinto lamang mula noong hindi bababa sa 1970, at higit sa 90% ng sobrang enerhiya na ito ay naimbak sa karagatan.<ref name="ocean heat absorption">{{Cite web |year=2018 |title=Climate Change: Ocean Heat Content |url=https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-ocean-heat-content |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212110601/https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-ocean-heat-content |archive-date=12 Pebrero 2019 |access-date=20 Pebrero 2019 |publisher=NOAA |language=en}}</ref><ref name="Harvipccar5">{{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG1 Ch3|2013}}: "Ocean warming dominates the global energy change inventory. Warming of the ocean accounts for about 93% of the increase in the Earth's energy inventory between 1971 and 2010 (high confidence), with warming of the upper (0 to 700 m) ocean accounting for about 64% of the total." (sa Ingles)</ref> Ang iba ay nagpainit sa [[Himpapawid|kapaligiran]], natunaw ang yelo, at nagpainit sa mga [[lupalop]].<ref name="EarthSysSciData_20200907">{{Cite journal |last=von Schuckman |first=K. |last2=Cheng |first2=L. |last3=Palmer |first3=M. D. |last4=Hansen |first4=J. |last5=Tassone |first5=C. |last6=Aich |first6=V. |last7=Adusumilli |first7=S. |last8=Beltrami |first8=H. |last9=Boyer |first9=T. |last10=Cuesta-Valero |first10=F. J. |display-authors=4 |date=7 Setyembre 2020 |title=Heat stored in the Earth system: where does the energy go? |url=https://essd.copernicus.org/articles/12/2013/2020/ |journal=Earth System Science Data |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=2013–2041 |bibcode=2020ESSD...12.2013V |doi=10.5194/essd-12-2013-2020 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=20.500.11850/443809}}</ref> Ang [[Hilagang Emisperyo]] at ang [[Hilagang Polo]] ay mas mabilis na uminit kaysa sa [[Polong Timog]] at [[Timog Emisperyo|Katimugang Emisperyo]]. Hindi lamang may mas maraming lupain ang Hilgang Emisperyo, kundi pati na rin ang mas pana-panahong pagtakip ng niyebe at yelo sa dagat. Habang lumilipat ang mga ibabaw na ito mula sa pagpapakita ng maraming liwanag hanggang sa pagiging madilim pagkatapos matunaw ang yelo, nagsisimula silang sumipsip ng mas maraming init.<ref>{{Harvard citation no brackets|NOAA, 10 Hulyo|2011}}.</ref> Nakakaambag din ang mga lokal na deposito ng itim na karbon sa niyebe at yelo sa pag-init ng Artiko.<ref>{{Harvard citation no brackets|United States Environmental Protection Agency|2016}} (sa Ingles)</ref> Tumaas ang mga temperatura sa ibabaw ng [[Artiko]] sa pagitan ng tatlo at apat na beses na mas mabilis kaysa sa ibang bahagi ng mundo.<ref name="3X2021">{{Cite web |date=20 Mayo 2021 |title=Arctic warming three times faster than the planet, report warns |url=https://phys.org/news/2021-05-arctic-faster-planet.html |access-date=6 Oktubre 2022 |website=Phys.org |language=en}}</ref><ref name="Rantanen2022">{{Cite journal |last=Rantanen |first=Mika |last2=Karpechko |first2=Alexey Yu |last3=Lipponen |first3=Antti |last4=Nordling |first4=Kalle |last5=Hyvärinen |first5=Otto |last6=Ruosteenoja |first6=Kimmo |last7=Vihma |first7=Timo |last8=Laaksonen |first8=Ari |date=11 Agosto 2022 |title=The Arctic has warmed nearly four times faster than the globe since 1979 |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=3 |issue=1 |page=168 |bibcode=2022ComEE...3..168R |doi=10.1038/s43247-022-00498-3 |issn=2662-4435 |doi-access=free |hdl-access=free|hdl=11250/3115996}}</ref><ref name="4X2021">{{Cite web |date=14 Disyembre 2021 |title=The Arctic is warming four times faster than the rest of the world |url=https://www.science.org/content/article/arctic-warming-four-times-faster-rest-world |access-date=6 Oktubre 2022 |language=en}}</ref> Nagpapahina sa parehong sangang Atlantiko at Antartiko ng sirkulasyong termohalino ang pagtunaw ng mga piraso ng yelo malapit sa mga polo, na higit na nagbabago sa distribusyon ng init at presipitasyon sa buong mundo.<ref>{{Cite journal |last=Liu |first=Wei |last2=Fedorov |first2=Alexey V. |last3=Xie |first3=Shang-Ping |last4=Hu |first4=Shineng |date=26 Hunyo 2020 |title=Climate impacts of a weakened Atlantic Meridional Overturning Circulation in a warming climate |journal=Science Advances |language=en |volume=6 |issue=26 |pages=eaaz4876 |bibcode=2020SciA....6.4876L |doi=10.1126/sciadv.aaz4876 |pmc=7319730 |pmid=32637596}}</ref><ref name="PearceYale3602023">{{Cite web |last=Pearce |first=Fred |date=18 Abril 2023 |title=New Research Sparks Concerns That Ocean Circulation Will Collapse |url=https://e360.yale.edu/features/climate-change-ocean-circulation-collapse-antarctica |access-date=3 Pebrero 2024 |language=en}}</ref><ref name="Lee2023">{{Cite journal |last=Lee |first=Sang-Ki |last2=Lumpkin |first2=Rick |last3=Gomez |first3=Fabian |last4=Yeager |first4=Stephen |last5=Lopez |first5=Hosmay |last6=Takglis |first6=Filippos |last7=Dong |first7=Shenfu |last8=Aguiar |first8=Wilton |last9=Kim |first9=Dongmin |last10=Baringer |first10=Molly |date=13 Marso 2023 |title=Human-induced changes in the global meridional overturning circulation are emerging from the Southern Ocean |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=4 |issue=1 |page=69 |bibcode=2023ComEE...4...69L |doi=10.1038/s43247-023-00727-3}}</ref><ref name="NOAA2023">{{Cite web |date=29 Marso 2023 |title=NOAA Scientists Detect a Reshaping of the Meridional Overturning Circulation in the Southern Ocean |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |publisher=NOAA |language=en}}</ref> === Mga panghinaharap na temperatura sa daigdig === Tinataya ng ''World Meteorological Organization'' (Pandaigdigang Organisasyong Meteorolohikal) ang 66% na posibilidad ng pandaigdigang temperatura na lumampas sa 1.5&nbsp;°C pag-init mula sa pinagbatayang bilang noong pre-industriyal nang hindi bababa sa isang taon sa pagitan ng 2023 at 2027.<ref>{{Cite news |last=McGrath |first=Matt |date=17 Mayo 2023 |title=Global warming set to break key 1.5C limit for first time |language=en |agency=BBC |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-65602293 |access-date=17 Mayo 2023}}</ref><ref>{{Cite news |last=Harvey |first=Fiona |date=17 Mayo 2023 |title=World likely to breach 1.5C climate threshold by 2027, scientists warn |language=en |agency=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/17/global-heating-climate-crisis-record-temperatures-wmo-research |access-date=17 Mayo 2023}}</ref> Dahil gumagamit ang ''Intergovernmental Panel on Climate Change'' (IPCC, Pangkat Intergobermental sa Pagbabago ng Klima) ng 20-taong katamtaman upang tukuyin ang mga pagbabago sa temperatura sa buong mundo, ang isang taon na lumalagpas sa 1.5&nbsp;°C ay hindi lumalabag sa limitasyon. Inaasahan ng IPCC na lalampas sa +1.5&nbsp;°C ang katamtamang temperatura sa buong mundo sa loob ng 20 taon sa unang bahagi ng dekada 2030.<ref>{{Cite web |date=7 Agosto 2021 |title=Climate Change 2021 - The Physical Science Basis |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf#page=955 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240405072633/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf#page=955 |archive-date=5 Abril 2024 |website=Intergovernmental Panel on Climate Change |language=en |id=IPCC AR6 WGI}}</ref> Ang IPCC ''Sixth Assessment Report'' (Ikaanim na Ulat ng Pagtatasa) ng 2023 ay may kasamang mga proyeksyon na sa 2100 na malamang umabot ang pag-init ng daigdig sa 1.0-1.8&nbsp;°C sa ilalim ng isang senaryo na may napakababang emisyon ng mga gas ng ''greenhouse'', 2.1-3.5&nbsp;°C sa ilalim ng isang senaryo na may intermedyang emisyon, o 3.3-5.7&nbsp;°C sa ilalim ng napakataas na senaryo ng emisyon.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} (sa Ingles)</ref> Sa senaryong intermedya at napakataas na emisyon, magpapatuloy ang pag-init sa pagkalampas ng 2100.<ref name="Meinshausen2011">{{Cite journal |last=Meinshausen |first=Malte |last2=Smith |first2=S. J. |last3=Calvin |first3=K. |last4=Daniel |first4=J. S. |last5=Kainuma |first5=M. L. T. |last6=Lamarque |first6=J-F. |last7=Matsumoto |first7=K. |last8=Montzka |first8=S. A. |last9=Raper |first9=S. C. B. |last10=Riahi |first10=K. |last11=Thomson |first11=A. |date=2011 |title=The RCP greenhouse gas concentrations and their extensions from 1765 to 2300 |journal=Climatic Change |language=en |volume=109 |issue=1–2 |pages=213–241 |bibcode=2011ClCh..109..213M |doi=10.1007/s10584-011-0156-z |issn=0165-0009 |doi-access=free}}</ref><ref name="Lyon2021">{{Cite journal |last=Lyon |first=Christopher |last2=Saupe |first2=Erin E. |last3=Smith |first3=Christopher J. |last4=Hill |first4=Daniel J. |last5=Beckerman |first5=Andrew P. |last6=Stringer |first6=Lindsay C. |last7=Marchant |first7=Robert |last8=McKay |first8=James |last9=Burke |first9=Ariane |last10=O'Higgins |first10=Paul |last11=Dunhill |first11=Alexander M. |year=2021 |title=Climate change research and action must look beyond 2100 |journal=Global Change Biology |language=en |volume=28 |issue=2 |pages=349–361 |doi=10.1111/gcb.15871 |issn=1365-2486 |pmid=34558764 |doi-access=free |hdl-access=free|hdl=20.500.11850/521222}}</ref> Ang natitirang badyet ng karbon para sa pananatili sa ilalim ng ilang partikular na pagtaas ng temperatura ay tinutukoy sa pamamagitan ng pagmomodelo sa siklo ng karbon at pagiging sensitibo sa klima sa mga gas ng ''greenhouse''.<ref>{{Harvard citation no brackets|Rogelj|Forster|Kriegler|Smith|2019}} (sa Ingles)</ref> Ayon sa IPCC, maari ang pag-init ng mundo na panatilihing mababa sa 1.5&nbsp;°C na may dalawang-ikatlong pagkakataon kung hindi lalampas ang mga emisyon pagkatapos ng 2018 sa 420 o 570 gigatonelada ng CO<sub>2</sub> (diyoksidong karbono). Tumutugma ito sa 10 hanggang 13 taon ng kasalukuyang mga emisyon. Mayroong mataas na kawalan ng katiyakan tungkol sa badyet. Halimbawa, maaaring mas maliit ito ng 100 gigatonelada ng katumbas ng CO<sub>2</sub> dahil sa paglabas CO<sub>2</sub> at [[metano]] mula sa ''permafrost'' at mga lupaing basa (''wetland'').<ref name="IPCC-2018 p12">{{Harvard citation no brackets|IPCC SR15 Summary for Policymakers|2018}} (sa Ingles)</ref> Gayunpaman, malinaw na ang mga mapagkukunan ng panggatong na posil ay kailangang proaktibo na panatilihin sa lupa upang maiwasan ang malaking pag-init. Kung hindi, hindi mangyayari ang kanilang mga kakulangan hanggang nakakandado na ang mga emisyon sa mga makabuluhang pangmatagalang epekto.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG3 Ch5|2014}}. (sa Ingles)</ref> == Mga sanhi ng kamakailang pagtaas ng temperatura sa mundo == [[Talaksan:Physical_Drivers_of_climate_change.svg|right|thumb|Mga dahilan ng pagbabago ng klima mula 1850–1900 hanggang 2010–2019. Walang makabuluhang kontribusyon mula sa panloob na pagkakaiba-iba o nagtutulak na pang-araw o pang-bulkan.]] Ang sistema ng klima ay nakakaranas ng iba't ibang mga siklo sa sarili nito, na maaaring tumagal ng maraming taon, dekada o kahit na dantaon. Halimbawa, nagdudulot ang mga kaganapan sa El Niño ng panandaliang pagtaas ng temperatura sa ibabaw habang nagdudulot ang mga kaganapan sa La Niña ng panandaliang paglamig.<ref>{{Cite journal |last=Brown |first=Patrick T. |last2=Li |first2=Wenhong |last3=Xie |first3=Shang-Ping |date=27 Enero 2015 |title=Regions of significant influence on unforced global mean surface air temperature variability in climate models: Origin of global temperature variability |journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |volume=120 |issue=2 |pages=480–494 |doi=10.1002/2014JD022576 |doi-access=free |hdl-access=free|language=en|hdl=10161/9564}}</ref> Makaapekto ang kanilang relatibong dalas sa mga pandaigdigang pagkahilig ng temperatura sa isang dekadang na sukat ng oras.<ref>{{Cite journal |last=Trenberth |first=Kevin E. |last2=Fasullo |first2=John T. |date=Disyembre 2013 |title=An apparent hiatus in global warming? |journal=Earth's Future |language=en |volume=1 |issue=1 |pages=19–32 |bibcode=2013EaFut...1...19T |doi=10.1002/2013EF000165 |doi-access=free}}</ref> Ang iba pang mga pagbabago ay sanhi ng kawalan ng balanse ng enerhiya mula sa mga panlabas na puwersa.<ref>{{Harvard citation no brackets|National Research Council|2012}} (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga halimbawa nito ang mga pagbabago sa mga konsentrasyon ng mga gas ng ''greenhouse'', kaningningan ng araw, pagsabog ng [[bulkan]], at mga pagkakaiba-iba sa [[orbita]] ng Daigdig sa paligid ng [[Araw (astronomiya)|Araw]].<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG1 Ch10|2013}}. (sa Ingles)</ref> Upang matukoy ang kontribusyon ng tao sa pagbabago ng klima, binuo ang mga natatanging "bakas" para sa lahat ng potensyal na dahilan at inihahambing sa parehong naobserbahang mga huwaran at kilalang panloob na pagkakaiba-iba ng klima.<ref>{{Harvard citation no brackets|Knutson|2017}}; {{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG1 Ch10|2013}} (sa Ingles)</ref> Halimbawa, ang pagpupuwersa ng araw—na nagsasangkot ng bakas ng pag-init ng buong atmospera—ay ibinukod dahil ang mas mababang temperatura lamang ang umiinit.<ref name="USGCRP-2009">{{Harvard citation no brackets|USGCRP|2009}}. (sa Ingles)</ref> Gumagawa ang mga erosol pang-atmospera ng mas maliit ng epekto pagpapalamig. Ang ibang tagatulak, gaya ng mga pagbabago sa albedo, ay hindi gaanong nakakaapekto.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} (sa Ingles)</ref> == Mga epekto == [[Talaksan:Soil_moisture_and_climate_change.svg|thumb|Ang ikaanim na Ulat na Pagtatasa ng IPCC ay nagtuos ng mga pagbabago sa katamtamang kahalumigmigan ng lupa sa 2.0&nbsp;°C ng pag-init, gaya ng sinusukat sa mga [[Standard deviation|karaniwang paglihis]] mula 1850 hanggang 1900 na pinagbatayang bilang.]] === Mga epekto sa kapaligiran === Ang mga epekto sa [[kapaligiran]] ng pagbabago ng klima ay malawak at malayo ang naabot, na nakakaapekto sa mga karagatan, yelo, at lagay ng panahon. Maaaring mangyari ang mga pagbabago nang unti-unti o mabilis. Nagmumula ang ebidensya para sa mga epektong ito sa pag-aaral ng pagbabago ng klima sa nakaraan, mula sa pagmomodelo, at mula sa mga modernong obserbasyon.<ref>{{Harvard citation no brackets|Hansen|Sato|Hearty|Ruedy|2016}}; {{Harvard citation no brackets|Smithsonian, 26 Hunyo|2016}}. (sa Ingles)</ref> Mula noong dekada 1950, lumitaw ang mga [[tagtuyot]] at mga [[matinding init]] nang sabay-sabay na may pagtaas ng dalas.<ref>{{Harvard citation no brackets|USGCRP Chapter 15|2017}}. (sa Ingles)</ref> Tumaas ang labis na basa o tuyo na mga kaganapan sa panahon ng [[Balaklaot|tag-ulan]] sa [[Indya]] at [[Silangang Asya]].<ref>{{Harvard citation no brackets|Scientific American, 29 Abril|2014}}; {{Harvard citation no brackets|Burke|Stott|2017}}. (sa Ingles)</ref> Tumaas ang presipitasyong pang-[[balaklaot]] sa Hilagang Emisperyo mula noong 1980.<ref>{{Cite journal |last=Liu |first=Fei |last2=Wang |first2=Bin |last3=Ouyang |first3=Yu |last4=Wang |first4=Hui |last5=Qiao |first5=Shaobo |last6=Chen |first6=Guosen |last7=Dong |first7=Wenjie |date=19 Abril 2022 |title=Intraseasonal variability of global land monsoon precipitation and its recent trend |journal=npj Climate and Atmospheric Science |language=en |volume=5 |issue=1 |page=30 |bibcode=2022npCAS...5...30L |doi=10.1038/s41612-022-00253-7 |issn=2397-3722 |doi-access=free}}</ref> Malamang na tumaas ang antas ng pag-ulan at intensidad ng mga unos at [[bagyo]],<ref name="USGCRP-2017">{{Harvard citation no brackets|USGCRP Chapter 9|2017}}. (sa Ingles)</ref> at malamang na lumalawak ang heograpikong sakop papuntang polo bilang tugon sa pag-init ng klima.<ref>{{Cite journal |last=Studholme |first=Joshua |last2=Fedorov |first2=Alexey V. |last3=Gulev |first3=Sergey K. |last4=Emanuel |first4=Kerry |last5=Hodges |first5=Kevin |date=29 Disyembre 2021 |title=Poleward expansion of tropical cyclone latitudes in warming climates |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00859-1 |journal=Nature Geoscience |language=en |volume=15 |pages=14–28 |doi=10.1038/s41561-021-00859-1}}</ref> Ang dalas ng mga tropikal na bagyo ay hindi tumaas bilang resulta ng pagbabago ng klima.<ref>{{Cite web |date=10 Hulyo 2020 |title=Hurricanes and Climate Change |url=https://www.c2es.org/content/hurricanes-and-climate-change/ |website=Center for Climate and Energy Solutions |language=en}}</ref> [[Talaksan:Sea_level_history_and_projections.svg|thumb|Rekonstruksyon at proyeksyon ng makasaysayang antas ng dagat hanggang 2100 na inilathala noong 2017 ng ''Global Change Research Program'' (Programang Pananaliksik ng Pangdaigdigang Pagbabago) ng [[Estados Unidos]]<ref>{{Harvard citation no brackets|NOAA|2017}}. (sa Ingles)</ref>]] Ang pandaigdigang antas ng dagat ay tumataas bilang resulta ng ekspansyong termal at ang pagkatunaw ng mga glasyar at yelo. Sa pagitan ng 1993 at 2020, tumaas ang pag-angat ng antas ng dagat sa paglipas ng panahon, na may katamtamang 3.3&nbsp;±&nbsp;0.3&nbsp;mm bawat taon.<ref>{{Harvard citation no brackets|WMO|2021}}. (sa Ingles)</ref> Sa paglipas ng ika-21 dantaon, tinuos ng IPCC ang 32–62&nbsp;sentimetro ng pagtaas ng lebel ng dagat sa ilalim ng mababang senaryo ng paglabas, 44–76&nbsp;sentimetro sa ilalim ng isang intermediya at 65–101&nbsp;sentimetro sa ilalim ng napakataas na senaryo ng emisyon.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR6 WG2|2022}} (sa Ingles)</ref> Ang mga proseso ng kawalang-katatagan ng piraso ng yelong marino sa [[Antartika]] ay maaaring magdagdag ng malaki sa mga halagang ito,<ref>{{Harvard citation no brackets|DeConto|Pollard|2016}} (sa Ingles)</ref> kabilang ang posibilidad ng 2-metro na pagtaas ng lebel ng dagat sa 2100 sa ilalim ng mataas na emisyon.{{Sfn|Bamber|Oppenheimer|Kopp|Aspinall|2019}} Ang pagbabago ng klima ay humantong sa mga dekada ng pagliit at pagnipis ng yelo sa dagat ng [[Artiko]].<ref>{{Harvard citation no brackets|Zhang|Lindsay|Steele|Schweiger|2008}} (sa Ingles)</ref> Habang inaasahang bihira ang mga tag-init na walang yelo sa 1.5&nbsp;°C digri ng pag-init, nakatakda ang mga ito mangyari minsan tuwing tatlo hanggang sampung taon sa antas ng pag-init na 2&nbsp;°C.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SROCC Summary for Policymakers|2019}} (sa Ingles)</ref> Nagdudulot ang mas mataas na konsentrasyon CO<sub>2</sub> sa atmospera ng mas maraming CO<sub>2</sub> na natunaw sa mga karagatan, na ginagawang mas maasido ang mga ito.<ref>{{Harvard citation no brackets|Doney|Fabry|Feely|Kleypas|2009}}. (sa Ingles)</ref> Dahil hindi gaanong natutunaw ang [[oksihena]] sa mas maiinit na tubig,<ref>{{Harvard citation no brackets|Deutsch|Brix|Ito|Frenzel|2011}}</ref> bumababa ang mga konsentrasyon nito sa karagatan, at lumalawak ang mga patay na sona.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SROCC Ch5|2019}}; {{Cite web |date=5 Setyembre 2013 |title=Climate Change and Harmful Algal Blooms |url=https://www.epa.gov/nutrientpollution/climate-change-and-harmful-algal-blooms |access-date=11 Setyembre 2020 |publisher=EPA |language=en}}</ref> === Kalikasan at buhay-ilang === Ang kamakailang pag-init ay nagtulak sa maraming espesyeng panlupa at tubig-tabang sa tungong polo at patungo sa mas [[Altitud|matataas na lugar]].<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SR15 Ch3|2018}}. (sa Ingles)</ref> Halimbawa, lumipat pahilaga ang hanay ng daan-daang mga [[ibon]] sa [[Hilagang Amerika]] sa katamtamang bilis na 1.5&nbsp;km/taon sa nakalipas na 55 taon.<ref>{{Cite journal |last1=Martins |first1=Paulo Mateus |last2=Anderson |first2=Marti J. |last3=Sweatman |first3=Winston L. |last4=Punnett |first4=Andrew J. |date=9 Abril 2024 |title=Significant shifts in latitudinal optima of North American birds |url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2307525121 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=121 |issue=15 |pages=e2307525121 |doi=10.1073/pnas.2307525121 |issn=0027-8424 }}</ref> Nagdulot ang mas mataas na antas CO<sub>2</sub> sa atmospera at isang pinahabang panahon ng paglaki sa pandaigdigang paglulunti. Gayunpaman, nagpahaba ang mga matinding init at tagtuyot ng produktibidad ng [[ekosistema]] sa ilang rehiyon. Hindi malinaw ang balanse sa hinaharap ng mga salungat na epekto na ito.{{Sfn|IPCC SRCCL Ch2|2019}} Ang isang kaugnay na penomena na hinihimok ng pagbabago ng klima ay ang paghihimasok ng halamang makahoy, na nakakaapekto sa hanggang 500 milyong ektarya sa buong mundo.<ref>{{Cite journal |last=Deng |first=Yuanhong |last2=Li |first2=Xiaoyan |last3=Shi |first3=Fangzhong |last4=Hu |first4=Xia |date=Disyembre 2021 |title=Woody plant encroachment enhanced global vegetation greening and ecosystem water-use efficiency |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/geb.13386 |journal=Global Ecology and Biogeography |language=en |volume=30 |issue=12 |pages=2337–2353 |bibcode=2021GloEB..30.2337D |doi=10.1111/geb.13386 |issn=1466-822X |access-date=10 Hunyo 2024 |via=Wiley Online Library}}</ref> Nag-aambag ang pagbabago ng klima sa pagpapalawak ng mga tuyong sona ng klima, tulad ng pagpapalawak ng mga [[disyerto]] sa mga subtropika.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SRCCL Summary for Policymakers|2019}}; {{Harvard citation no brackets|Zeng|Yoon|2009}}. (sa Ingles)</ref> Mas malamang na gumagawa ng mga biglaang pagbabago sa mga ekosistema ang laki at bilis ng pag-init ng mundo.{{Sfn|Turner|Calder|Cumming|Hughes|2020}} Sa pangkalahatan, inaasahan na magreresulta ang pagbabago ng klima sa [[pagkalipol]] ng maraming uri ng hayop.{{Sfn|Urban|2015}} Ang mga karagatan ay uminit nang mas mabagal kaysa sa lupa, subalit lumipat ang mga halaman at hayop sa karagatan patungo sa mas malamig na mga polo nang mas mabilis kaysa sa mga espesye sa lupa.<ref>{{Harvard citation no brackets|Poloczanska|Brown|Sydeman|Kiessling|2013}}; {{Harvard citation no brackets|Lenoir|Bertrand|Comte|Bourgeaud|2020}} (sa Ingles)</ref> Tulad ng sa lupa, nagaganap ang mga matinding init sa karagatan nang mas madalas dahil sa pagbabago ng klima, na pumipinsala sa malawak na hanay ng mga organismo tulad ng mga koral, kelpo (uri ng halamang-dagat), at mga ibong-dagat.<ref>{{Harvard citation no brackets|Smale|Wernberg|Oliver|Thomsen|2019}} (sa Ingles)</ref> Mas nagpapahirap ang pag-aasido ng karagatan sa mga organismong pandagat na [[Kalsiyo|nagkakalsiyo]] tulad ng tahong, [[taliptip]] at koral na gumawa ng mga [[kabibi]] at kalansay; at [[Pagpuputi ng sagay|pinaputla ng mga matinding init ang mga korales]].{{Sfn|IPCC SROCC Summary for Policymakers|2019}} Ang mga mapaminsalang pamumukadkad ng alga na pinahusay ng pagbabago ng klima at eutropikasyon ay nagpapababa ng antas ng oksihena, nakakagambala sa mga interkoneksyon ng pagkain at nagdudulot ng malaking pagkawala ng buhay sa dagat.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SROCC Ch5|2019}} (sa Ingles)</ref> Nasa ilalim ng partikular na istres ang mga ekosistema sa baybayin. Halos kalahati ng pandaigdigang basang lupa ang nawala dahil sa pagbabago ng klima at iba pang epekto ng tao.{{Sfn|IPCC SROCC Ch5|2019}} Sumailalim ang mga halaman sa mas mataas na istres mula sa pinsala ng mga insekto.<ref>{{Cite journal |last=Azevedo-Schmidt |first=Lauren |last2=Meineke |first2=Emily K. |last3=Currano |first3=Ellen D. |date=18 Oktubre 2022 |title=Insect herbivory within modern forests is greater than fossil localities |url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2202852119 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=119 |issue=42 |doi=10.1073/pnas.2202852119 |issn=0027-8424 |access-date=10 Hunyo 2024}}</ref> {| class="center toccolours" |+'''Epekto ng pagbabago ng klima sa kapaligiran''' |<gallery mode="packed" heights="120" style="line-height:120%"> Talaksan:Bleachedcoral.jpg|alt=Underwater photograph of branching coral that is bleached white|Pagguhong pang-[[ekolohiya]]. Sinira ng [[Pagpuputi ng sagay|pagpapaputi ng koral]] mula sa pang-init na istres ang [[Bahura ng Gran Barrera]] at binabantaan ang mga [[Bahura ng mga bulaklak na bato|bahurang koral]] sa buong mundo.<ref>{{Cite web |date=2 Enero 2012 |title=Coral Reef Risk Outlook |url=https://sos.noaa.gov/datasets/coral-reef-risk-outlook/ |access-date=4 Abril 2020 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en |quote=At present, local human activities, coupled with past thermal stress, threaten an estimated 75 percent of the world's reefs. By 2030, estimates predict more than 90% of the world's reefs will be threatened by local human activities, warming, and acidification, with nearly 60% facing high, very high, or critical threat levels.}}</ref> Talaksan:Orroral_Valley_Fire_viewed_from_Tuggeranong_January_2020.jpg|alt=Photograph of evening in a valley settlement. The skyline in the hills beyond is lit up red from the fires.|Matinding lagay ng panahon. Lumala ang tagtuyot at mataas na temperatura noong mga [[Panahon ng sunog sa Awstralya ng 2019–20|malaking sunog sa Australya noong 2020]].<ref>{{Harvard citation no brackets|Carbon Brief, 7 Enero|2020}}. (sa Ingles)</ref> Talaksan:National_Park_Service_Thawing_permafrost_(27759123542).jpg|alt=The green landscape is interrupted by a huge muddy scar where the ground has subsided.|Pag-init ng Artiko. Pinahina ng paglusaw ng ''permafrost'' ang imprastraktura at naglabas ng metano, isang gas na ''greenshouse''.<ref name="Turetsky 2019">{{Harvard citation no brackets|Turetsky|Abbott|Jones|Anthony|2019}} (sa Ingles)</ref> Talaksan:Endangered_arctic_-_starving_polar_bear_edit.jpg|alt=An emaciated polar bear stands atop the remains of a melting ice floe.|Pagkawask ng tirahan ng hayop. Maraming mga hayop ang umaasa sa yelo ng dagat, na nawawala na sa pag-init ng Artiko.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG2 Ch28|2014}} (sa Ingles)</ref> Talaksan:Mountain_Pine_Beetle_damage_in_the_Fraser_Experimental_Forest_2007.jpg|alt=Photograph of a large area of forest. The green trees are interspersed with large patches of damaged or dead trees turning purple-brown and light red.|Pagpapalaganap ng peste. Pinapahintulot ng katamtamang tagniyebe ng mas maraming eskarabahong pino (o ''pine beetle'') na manatiling buhay upang puksain ang malaking impresyon ng [[gubat]].<ref>{{Cite web |title=What a changing climate means for Rocky Mountain National Park |url=https://www.nps.gov/romo/learn/nature/climatechange.htm |access-date=9 Abril 2020 |publisher=National Park Service |language=en}}</ref> </gallery> |} === Mga tao === [[Talaksan:20211109_Frequency_of_extreme_weather_for_different_degrees_of_global_warming_-_bar_chart_IPCC_AR6_WG1_SPM tl.svg|thumb|Ang matinding lagay ng panahon ay magiging mas karaniwan habang umiinit ang Daigdig.<ref name="IPCC6AR_ExtremeEvents">{{Harvard citation no brackets|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} (sa Ingles)</ref>]] Ang mga epekto ng pagbabago ng klima ay nakakaapekto sa mga tao saanman sa mundo.<ref>{{Cite journal |last=Lenton |first=Timothy M. |last2=Xu |first2=Chi |last3=Abrams |first3=Jesse F. |last4=Ghadiali |first4=Ashish |last5=Loriani |first5=Sina |last6=Sakschewski |first6=Boris |last7=Zimm |first7=Caroline |last8=Ebi |first8=Kristie L. |last9=Dunn |first9=Robert R. |last10=Svenning |first10=Jens-Christian |last11=Scheffer |first11=Marten |date=2023 |title=Quantifying the human cost of global warming |journal=Nature Sustainability |language=en |volume=6 |issue=10 |pages=1237–1247 |bibcode=2023NatSu...6.1237L |doi=10.1038/s41893-023-01132-6 |doi-access=free |hdl-access=free|hdl=10871/132650}}</ref> Maaaring maobserbahan ang mga epekto sa lahat ng mga lupalop at mga rehiyon ng karagatan,<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG2 Ch18|2014}} (sa Ingles)</ref> na may mababang [[latitud]], [[Bansang umuunlad|hindi gaanong maunlad na mga lugar]] na nahaharap sa pinakamalaking panganib.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG2 Ch19|2014}}. (sa Ingles)</ref> Ang patuloy na pag-init ay may potensyal na "malubha, malaganap at hindi maibabalik na mga epekto" para sa mga tao at ekosistema.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 SYR Summary for Policymakers|2014}} (sa Ingles)</ref> Hindi pantay na ipinamamahagi ang mga panganib, subalit sa pangkalahatan, mas malaki para sa mga [[Kahirapan|taong mahihirap]] sa mga [[Umuunlad na bansa|umuunlad]] at [[Bansang maunlad|mauunlad na bansa]].<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 SYR Summary for Policymakers|2014}} (sa Ingles)</ref> ==== Pagkain at kalusugan ==== Tinatawag ng ''World Health Organization'' (WHO, [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]]) ang pagbabago ng klima bilang pinakamalaking banta sa kalusugan ng mundo sa ika-21 dantaon.<ref>{{Harvard citation no brackets|WHO, Nob|2015}} (sa Ingles)</ref> Humahantong ang matinding lagay ng panahon sa pinsala at pagkawala ng buhay.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG2 Ch11|2014}} (sa Ingles)</ref> Mas madaling naililipat ang iba't ibang mga [[Pagkakahawa|nakakahawang sakit]] sa isang mas mainit na klima, tulad ng [[Dengue|lagnat na dengue]] at [[malarya]].{{Sfn|Watts|Amann|Arnell|Ayeb-Karlsson|2019}} Maari humantong ang mga pagkabigo sa pananim sa kakulangan sa pagkain at [[malnutrisyon]], partikular na nakakaapekto sa mga bata.<ref>{{Harvard citation no brackets|Costello|Abbas|Allen|Ball|2009}}; {{Harvard citation no brackets|Watts|Adger|Agnolucci|Blackstock|2015}}; {{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG2 Ch11|2014}}</ref> Parehong mga bata at matatandang tao ang madaling kapitan ng matinding init.{{Sfn|Watts|Amann|Arnell|Ayeb-Karlsson|2019}} Tinatantya ng WHO na sa pagitan ng 2030 at 2050, magdudulot ang pagbabago ng klima ng humigit-kumulang 250,000 karagdagang pagkamatay bawat taon. Sinuri nila ang mga pagkamatay mula sa pagkakalantad sa init sa mga matatanda, pagtaas ng [[pagtatae]], malarya, dengue, pagbaha sa baybayin, at malnutrisyon sa pagkabata.<ref>{{Harvard citation no brackets|WHO|2014}}: "Under a base case socioeconomic scenario, we estimate approximately 250 000 additional deaths due to climate change per year between 2030 and 2050. These numbers do not represent a prediction of the overall impacts of climate change on health, since we could not quantify several important causal pathways." (sa Ingles)</ref> Sa pamamagitan ng 2100, maaaring harapin ng 50% hanggang 75% ng pandaigdigang populasyon ang mga kondisyon ng klima na nagbabanta sa buhay dahil sa pinagsamang epekto ng matinding init at [[halumigmig]].<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR6 WG2|2022}} (sa Ingles)</ref> Ang pagbabago ng klima ay nakakaapekto sa seguridad ng pagkain. Nagdulot ito ng pagbawas sa pandaigdigang ani ng [[mais]], [[trigo]], at [[balatong]] sa pagitan ng 1981 at 2010.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SRCCL Ch5|2019}}. (sa Ingles)</ref> Maaaring higit pang mabawasan ng pag-init sa hinaharap ang pandaigdigang ani ng mga pangunahing pananim.<ref>{{Harvard citation no brackets|Zhao|Liu|Piao|Wang|2017}}; {{Harvard citation no brackets|IPCC SRCCL Ch5|2019}} (sa Ingles)</ref> Malamang na negatibong maaapektuhan ang produksyon ng pananim sa mga bansang mababa ang latitud, habang maaaring positibo o negatibo ang mga epekto sa hilagang latitud.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG2 Ch7|2014}} (sa Ingles)</ref> Hanggang sa karagdagang 183 milyong tao sa buong mundo, lalo na ang mga may mababang kita, ay nasa panganib ng [[gutom]] bilang resulta ng mga epektong ito.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SRCCL Ch5|2019}} (sa Ingles)</ref> Ang pagbabago ng klima ay nakakaapekto rin sa populasyon ng [[isda]]. Sa buong mundo, mas kaunti ang makukuha sa pangingisda.{{Sfn|IPCC SROCC Ch5|2019}} Ang mga rehiyong umaasa sa tubig-glasyar, mga rehiyong tuyo na, at maliliit na [[pulo]] ay may mas mataas na panganib ng istres sa tubig dahil sa pagbabago ng klima.<ref>{{Harvard citation no brackets|Holding|Allen|Foster|Hsieh|2016}}; {{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG2 Ch3|2014}}. (sa Ingles)</ref> ==== Kabuhayan at hindi pagkakapantay-pantay ==== Ang mga pinsala sa [[ekonomiya]] dahil sa pagbabago ng klima ay maaaring malubha at may posibilidad ng mga mapaminsalang kahihinatnan.<ref>{{Harvard citation no brackets|DeFries|Edenhofer|Halliday|Heal|2019}}; {{Harvard citation no brackets|Krogstrup|Oman|2019}}. (sa Ingles)</ref> Inaasahan ang matinding epekto sa [[Timog-silangang Asya]] at [[Aprika]]ng sub-Sahariyanon, kung saan ang karamihan sa mga lokal na naninirahan ay umaasa sa likas na yaman at agrikultura.<ref name="FAO-2021">{{Cite book |url=https://doi.org/10.4060/cb7431en |title=Women's leadership and gender equality in climate action and disaster risk reduction in Africa − A call for action |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]] & The African Risk Capacity (ARC) Group |year=2021 |isbn=978-92-5-135234-2 |location=Accra |language=en |doi=10.4060/cb7431en}}</ref><ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG2 Ch13|2014}} (sa Ingles)</ref> Maaaring hadlangan ng istres sa init ang mga manggagawa nagtatrabaho sa labas. Kung umabot ang pag-init sa 4&nbsp;°C, maari mabawasan ang kapasidad ng paggawa sa mga rehiyong iyon ng 30% hanggang 50%.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR6 WG2|2022}} (sa Ingles)</ref> Tinatataya ng [[Bangkong Pandaigdig]] na sa pagitan ng 2016 at 2030, maaaring magdala ang pagbabago ng klima ng higit sa 120 milyong mga tao sa matinding kahirapan nang walang adaptasyon.{{Sfn|Hallegatte|Bangalore|Bonzanigo|Fay|2016}} Ang hindi pagkakapantay-pantay batay sa kayamanan at katayuan sa lipunan ay lumala dahil sa pagbabago ng klima.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG2 Ch13|2014}}. (sa Ingles)</ref> Ang mga pangunahing paghihirap sa pagpapagaan, pag-angkop sa, at pagbawi mula sa mga pagkabigla sa klima ay kinakaharap ng mga marhinadong tao na mas mababa ang kontrol sa mga mapagkukunan.<ref name="Grabe-2014">Grabe, Grose and Dutt, 2014; FAO, 2011; FAO, 2021a; Fisher and Carr, 2015; IPCC, 2014; Resurrección et al., 2019; UNDRR, 2019; Yeboah et al., 2019. (sa Ingles)</ref><ref name="FAO-20212">{{Cite book |url=https://doi.org/10.4060/cb7431en |title=Women's leadership and gender equality in climate action and disaster risk reduction in Africa − A call for action |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]] & The African Risk Capacity (ARC) Group |year=2021 |isbn=978-92-5-135234-2 |location=Accra |language=en |doi=10.4060/cb7431en}}</ref> Haharap ang [[mga katutubo]], na nabubuhay sa kanilang lupain at ekosistema, sa panganib sa kanilang kalusugan at pamumuhay dahil sa pagbabago ng klima.<ref>{{Cite web |title=Climate Change {{!}} United Nations For Indigenous Peoples |url=https://www.un.org/development/desa/indigenouspeoples/climate-change.html |access-date=29 April 2022 |website=United Nations Department of Economic and Social Affairs |language=en}}</ref> Napagpasyahan ng isang ekspertong paghugot na ang papel ng pagbabago ng klima sa [[Digmaan|armadong tunggalian]] ay maliit kumpara sa mga salik tulad ng hindi pagkakapantay-pantay ng sosyo-ekonomiko at mga kakayahan ng estado.{{Sfn|Mach|Kraan|Adger|Buhaug|2019}} Habang ang mga [[kababaihan]] ay hindi likas na mas nasa panganib mula sa pagbabago ng klima at mga pagkabigla, pumipigil sa kanilang kakayahang umangkop at maging matatag ang mga limitasyon sa mga mapagkukunan ng kababaihan at mga diskriminasyong pamantayan ng kasarian.<ref name=":0">{{Cite book |url=https://doi.org/10.4060/cc5060en |title=The status of women in agrifood systems - Overview |publisher=FAO |year=2023 |location=Rome |language=EN |doi=10.4060/cc5060en}}</ref> Halimbawa, may posibilidad ang mga pasanin sa trabaho ng kababaihan, kabilang ang mga oras na nagtrabaho sa agrikultura, na bumaba nang mas mababa kaysa sa mga lalaki sa panahon ng pagkabigla sa klima tulad ng istres sa init.<ref name=":0" /> ==== Paglipat dahil sa klima ==== Ang mga mabababang pulo at mga pamayanan sa baybayin ay nanganganib sa pagtaas ng lebel ng dagat, na ginagawang mas karaniwan ang pagbaha sa lungsod. Minsan, permanenteng nawala ang lupa sa dagat.{{Sfn|IPCC SROCC Ch4|2019}} Maari itong humantong sa [[kawalan ng estado]] para sa mga tao sa mga islang bansa, gaya ng [[Maldives|Maldibas]] at [[Tuvalu]].<ref>{{Harvard citation no brackets|UNHCR|2011}}. (sa Ingles)</ref> Sa ilang rehiyon, ang pagtaas ng temperatura at halumigmig ay maaaring masyadong matindi para sa mga tao na umangkop.{{Sfn|Matthews|2018}} Sa pinakamasamang kaso ng pagbabago ng klima, ipinapalabas ng mga modelo na halos isang-katlo ng sangkatauhan ang maaaring manirahan sa tulad ng Saharang klima na hindi matitirahan at napakainit na klima.<ref>{{Harvard citation no brackets|Balsari|Dresser|Leaning|2020}} (sa Ingles)</ref> Ang mga salik na ito ay maaaring magdulot paglipat dahil sa [[klima]] o kapaligiran, sa loob at pagitan ng mga bansa.<ref name="auto32">{{Harvard citation no brackets|Cattaneo|Beine|Fröhlich|Kniveton|2019}}; {{Harvard citation no brackets|IPCC AR6 WG2|2022}} (sa Ingles)</ref> Mas maraming tao ang inaasahang malilikas dahil sa pagtaas ng lebel ng dagat, matinding lagay ng panahon at salungatan mula sa pagtaas ng kompetisyon sa likas na yaman. Ang pagbabago ng klima ay maaari ring magpapataas ng kahinaan, na humahantong sa "mga nakulong na populasyon" na hindi makagalaw dahil sa kakulangan ng mga mapagkukunan.<ref>{{Harvard citation no brackets|Flavell|2014}}; {{Harvard citation no brackets|Kaczan|Orgill-Meyer|2020}} (sa Ingles)</ref> {| class="center toccolours" |+'''Epekto pagbabago ng klima sa mga tao''' |<gallery mode="packed" heights="120" style="line-height:120%"> Talaksan:Village_Telly_in_Mali.jpg|Migrasyong pangkapaligiran. Nagdudulot ang mas kaunting bagsak ng ulan sa pagiging disyerto na pinipinsala ang agrikultura at maaring mapaalis ang mga populasyon. Ipinapakita: Telly, [[Mali (bansa)|Mali]] (2008).<ref>{{Harvard citation no brackets|Serdeczny|Adams|Baarsch|Coumou|2016}}. (sa Ingles)</ref> Talaksan:Corn shows the effect of drought.jpg|Mga pagbabagong pang-agrikultura. Ang mga tagtuyot, pagtaas ng mga temperatura, at matinding lagay ng panahon ay negatibong nakakaapekto sa agrikultura. Ipinapakita: [[Texas]], Estados Unidos (2013).<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SRCCL Ch5|2019}}. (sa Ingles)</ref> Talaksan:Acqua_alta_in_Piazza_San_Marco-original.jpg|Pagbaha dulot ng pagtaas ng tubig. Tinataas ng pag-akyat ng antas ng dagat ang pagbaha sa mabababang lugar sa rehiyong baybayin. Ipinakita: [[Venecia|Venicia, Italya]] (2004).<ref name="NOAAnuisance">{{Cite web |last=National Oceanic and Atmospheric Administration |title=What is nuisance flooding? |url=http://oceanservice.noaa.gov/facts/nuisance-flooding.html |access-date=Abril 8, 2020 |language=en}}</ref> Talaksan:US_Navy_071120-M-8966H-005_An_aerial_view_over_southern_Bangladesh_reveals_extensive_flooding_as_a_result_of_Cyclone_Sidr.jpg|Pagkatindi ng bagyo. Ang [[Bangladesh]] pagkatapos ng Bagyong Sidr (2007) ay isang halimbawa ng sakunang pagbaha mula sa pinataas na bagsak ng ulan.<ref>{{Harvard citation no brackets|Kabir|Khan|Ball|Caldwell|2016}}. (sa Ingles)</ref> Talaksan:Argentina_geos5_202211.jpg|Pagkatindi ng init. Nagiging karaniwan ang matinding init tulad ng Matinding Init sa Katimugang Cone ng 2022.<ref>{{Harvard citation no brackets|Van Oldenborgh|Philip|Kew|Vautard|2019}}. (sa Ingles)</ref> </gallery> |} ==Pagbawas at muling pagkuha ng mga emisyon== [[Talaksan:Evolution des émissions mondiales de gaz à effet de serre.svg|right|thumb|Mga pandaigdigang situwasyon ng paglabas ng gas na ''greenhouse'', batay sa mga patakaran at pangako noong Nobyembre 2021]] Ang pagbabago ng klima ay maaaring pagaanin sa pamamagitan ng pagbabawas ng takbo ng paglabas ng mga gas ''greenhouse'' sa atmospera, at sa pamamagitan ng pagtaas ng bilis ng pag-alis ng diyoksidong karbono sa atmospera.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 SYR Glossary|2014}}. (sa Ingles)</ref> Upang limitahan ang pag-init ng mundo mas mababa sa 1.5&nbsp;°C kailangan maging netong-sero ang pangadigdigang emisyon ng gas na ''greenhouse'' pagsapit ng 2050, o pagsapit ng 2070 na may 2&nbsp;°C na target.<ref name="IPCC-2018 p122">{{Harvard citation no brackets|IPCC SR15 Summary for Policymakers|2018}} (sa Ingles)</ref> Nangangailangan ito ng malawak at sistematikong mga pagbabago sa hindi pa nagagawang sukat sa enerhiya, lupa, lungsod, [[transportasyon]], gusali, at [[industriya]].<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SR15 Summary for Policymakers|2018}} (sa Ingles)</ref> Tinatataya ng ''United Nations Environment Programme'' (Programa sa Kapaligiran ng mga [[Nagkakaisang Bansa]]) na kailangang triplehin ng mga bansa ang kanilang mga pangako sa ilalim ng Kasundaan sa [[Paris]] sa loob ng susunod na dekada upang limitahan ang pag-init ng mundo sa 2&nbsp;°C. Kinakailangan ang isang mas mataas na antas ng pagbabawas upang matugunan ang 1.5&nbsp;°C na layunin.<ref>{{Harvard citation no brackets|United Nations Environment Programme|2019}} (sa Ingles)</ref> Sa mga pangakong ginawa sa ilalim ng Kasunduan sa Paris noong Oktubre 2021, magkakaroon pa rin ang pag-init ng mundo ng 66% na pagkakataon na umabot sa humigit-kumulang 2.7&nbsp;°C (saklaw: 2.2–3.2&nbsp;°C) sa pagtatapos ng siglo.<ref name="UNEP20212">{{Harvard citation no brackets|United Nations Environment Programme|2021}} (sa Ingles)</ref> Sa buong mundo, magdudulot ang paglilimita sa pag-init sa 2&nbsp;°C ng mas mataas na mga benepisyong pang-ekonomiya kaysa sa mga gastos sa ekonomiya.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR6 WG3|2022}} (sa Ingles)</ref> Bagaman walang iisang landas upang limitahan ang pag-init ng mundo sa 1.5 o 2&nbsp;°C,<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SR15 Ch2|2018}}. (sa Ingles)</ref> nakakakita ang karamihan sa mga sitwasyon at estratehiya ng malaking pagtaas sa paggamit ng [[nababagong enerhiya]] kasabay ng pagtaas ng mga hakbang sa kahusayan ng enerhiya upang makabuo ng mga kinakailangang pagbabawas ng gas na ''greenhouse''.<ref name="Teske, ed. 2019 xxiii">{{Harvard citation no brackets|Teske, ed.|2019}}. (sa Ingles)</ref> Upang mabawasan ang mga panggigipit sa mga ekosistema at mapahusay ang kanilang mga kakayahan sa pagsamsam ng karbon, kinakailangan din ang mga pagbabago sa agrikultura at kagubatan,<ref>{{Harvard citation no brackets|World Resources Institute, 8 Agosto|2019}} (sa Ingles)</ref> tulad ng pagpigil sa [[deporestasyon]] at pagpapanumbalik ng mga natural na ekosistema sa pamamagitan ng [[pagtataguyod ng kagubatan]].<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SR15 Ch3|2018}} (sa Ingles)</ref> Ang iba pang mga diskarte sa pagpapagaan ng pagbabago ng klima ay may mas mataas na antas ng panganib. Tipikal na pinoproyeksyon ng mga situwasyong naglilimita sa pag-init ng mundo sa 1.5&nbsp;°C ang malawakang paggamit ng mga paraan ng pag-alis ng diyoksidong karobono noong ika-21 siglo.<ref>{{Harvard citation no brackets|Bui|Adjiman|Bardow|Anthony|2018}}; {{Harvard citation no brackets|IPCC SR15 Summary for Policymakers|2018}} (sa Ingles)</ref> Gayunpaman, may mga alalahanin tungkol sa labis na pag-asa sa mga teknolohiyang ito, at mga epekto sa kapaligiran.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SR15|2018}}; {{Harvard citation no brackets|IPCC SR15 Summary for Policymakers|2018}} (sa Ingles)</ref> Isa ring posibleng suplemento ang ''solar radiation modification'' (SRM, pagbabago sa [[Radiyasyon|radyasyon]] ng araw) sa malalim na pagbawas sa mga emisyon. Gayunpaman, nagkakaroon ang SRM ng mga makabuluhang etikal at legal na alalahanin, at hindi lubos na nauunawaan ang mga panganib.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SR15 Ch4|2018}} (sa Ingles)</ref> === Malinis na enerhiya === [[Talaksan:Global_Energy_Consumption_tl.svg|thumb|Ang karbono, langis, at natural na gas ay nananatiling pangunahing pinagmumulan ng enerhiya sa buong mundo kahit na nagsisimula ang mga nababagong enerhiya nang mabilis na tumaas.<ref>{{Harvard citation no brackets|Friedlingstein|Jones|O'Sullivan|Andrew|2019}}</ref>]] Ang nababagong enerhiya ay susi sa paglilimita sa pagbabago ng klima.<ref name="United Nations Environment Programme 2019 46">{{Harvard citation no brackets|United Nations Environment Programme|2019}}; {{Harvard citation no brackets|Vox, 20 Setyembre|2019}}; {{Cite journal |last=Sepulveda |first=Nestor A. |last2=Jenkins |first2=Jesse D. |last3=De Sisternes |first3=Fernando J. |last4=Lester |first4=Richard K. |year=2018 |title=The Role of Firm Low-Carbon Electricity Resources in Deep Decarbonization of Power Generation |journal=Joule |language=en |volume=2 |issue=11 |pages=2403–2420 |doi=10.1016/j.joule.2018.08.006 |doi-access=free}} (sa Ingles)</ref> Sa loob ng mga dekada, umabot ang mga panggatong na posil sa humigit-kumulang 80% ng paggamit ng enerhiya sa mundo.<ref>{{Harvard citation no brackets|IEA World Energy Outlook 2023}} (sa Ingles)</ref> Nahati ang natitirang bahagi nahati sa pagitan ng [[Enerhiyang nukleyar|lakas nukleyar]] at mga ''renewable'' o nababago (kabilang ang lakas-ng-tubig, biyoenerhiya, lakas ng hangin at araw, at [[enerhiyang heotermal]]).<ref>{{Harvard citation no brackets|REN21|2020}}. (sa Ingles)</ref> Inaasahang tataas ang paggamit ng panggatong na posil sa ganap na mga tuntunin bago ang 2030 at bababa pagkatapos bababa, na nakakaranas ang paggamit ng karbon ng pinakamatalas na pagbawas.<ref>{{Harvard citation no brackets|IEA World Energy Outlook 2023}} (sa Ingles)</ref> Kinakatawan ng mga nababago ang 75% ng lahat ng bagong henerasyon ng kuryente na naitayo noong 2019, halos lahat ng enerhiyang pang-araw at hangin.<ref>{{Harvard citation no brackets|The Guardian, 6 Abril|2020}}. (sa Ingles)</ref> Ang iba pang mga anyo ng malinis na enerhiya, tulad ng nukleyar at ''hydropower'' o lakas-ng-tubig, ay kasalukuyang may mas malaking bahagi ng panustos ng enerhiya. Gayunpaman, lumilitaw na limitado ang kanilang mga pagtaya sa paglago sa hinaharap kung ihahambing.<ref>{{Harvard citation no brackets|IEA|2021}}; {{Harvard citation no brackets|Teske|Pregger|Naegler|Simon|2019}} (sa Ingles)</ref> Habang kabilang na ngayon ang mga solar panel (tablang solar) at hangin sa pampang mga pinakamurang paraan ng pagdaragdag ng bagong kapasidad ng pagbuo ng kuryente sa maraming lokasyon,<ref>{{Harvard citation no brackets|Our World in Data-Why did renewables become so cheap so fast?}}; {{Harvard citation no brackets|IEA – Projected Costs of Generating Electricity 2020}} (sa Ingles)</ref> kailangan ang mga patakaran sa enerhiyang lunti upang makamit ang isang mabilis na paglipat mula sa panggatong na posil patungo sa mga nababago.<ref>{{Cite web |date=4 April 2022 |title=IPCC Working Group III report: Mitigation of Climate Change |url=https://www.ipcc.ch/2022/04/04/ipcc-ar6-wgiii-pressrelease/ |access-date=19 January 2024 |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |language=en}}</ref> Upang makamit ang neutralidad ng karbon pagsapit ng 2050, ang enerhiyang nababago ang magiging dominanteng anyo ng pagbuo ng kuryente, na tataas sa 85% o higit pa sa 2050 sa ilang mga situwasyon. Aalisin ang pamumuhunan sa karbon at halos ihihinto ang paggamit ng karbon pagsapit ng 2050.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SR15 Ch2|2018}} (sa Ingles)</ref><ref>{{Harvard citation no brackets|Teske|2019}}. (sa Ingles)</ref> Ang elektrisidad na nabuo mula sa mga nababagong mapagkukunan ay kailangan ding maging pangunahing mapagkukunan ng enerhiya para sa pagpaiinit at transportasyon.<ref>{{Harvard citation no brackets|United Nations Environment Programme|2019}}; {{Harvard citation no brackets|Teske, ed.|2019}}. (sa Ingles)</ref> Maaaring lumipat ang transportasyon mula sa panloob na makinang kombustyon na mga sasakyan at patungo sa mga de-kuryenteng sasakyan, [[pampublikong sasakyan]], at aktibong transportasyon ([[pagbibisikleta]] at paglalakad).<ref name="IPCC-2018 p142">{{Harvard citation no brackets|IPCC SR15 Ch2|2018}}; {{Harvard citation no brackets|United Nations Environment Programme|2019}} (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite web |date=2016 |title=Transport emissions |url=https://ec.europa.eu/clima/eu-action/transport-emissions_en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010225533/https://ec.europa.eu/clima/eu-action/transport-emissions_en |archive-date=10 Oktubre 2021 |access-date=2 Enero 2022 |website=Climate action |publisher=[[European Commission]] |language=en}}</ref> Para sa pagpapadala at paglipad, mababawasan ng mga panggatong na may mababang-karbon ang mga emisyon.<ref name="IPCC-2018 p142" /> Ang pag-init ay maaaring lalong matanggalan ng karbon sa mga teknolohiya tulad ng mga bomba sa pagpapainit.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG3 Ch9|2014}}; {{Harvard citation no brackets|NREL|2017}} (sa Ingles)</ref> May mga hadlang sa patuloy na mabilis na paglaki ng malinis na enerhiya, kabilang ang mga nababago. Para sa hangin at pang-araw, may mga alalahanin sa kapaligiran at paggamit ng lupa para sa mga bagong proyekto.<ref>{{Harvard citation no brackets|Berrill|Arvesen|Scholz|Gils|2016}}. (sa Ingles)</ref> Gumagawa ang hangin at pang-araw din ng enerhiya nang pasulput-sulpot at may pana-panahong pagkakaiba-iba. Ayon sa kaugalian, ginagamit ang mga ''hydro dam'' (dam ng tubig) na may mga imbakan at kumbensyonal na planta kapag mababa ang produksyon ng baryable na enerhiya. Sa pagpapatuloy, maaaring mapalawak ang imbakan ng baterya, maaaring itugma ang pangangailangan at panustos ng enerhiya, at ang maaaring maging padaliin ng transmisyon sa malayong distansya ang pagkakaiba-iba ng mga nababagong kinalabasan.<ref name="United Nations Environment Programme 2019 462">{{Harvard citation no brackets|United Nations Environment Programme|2019}}; {{Harvard citation no brackets|Vox, 20 Setyembre|2019}}; {{Cite journal |last=Sepulveda |first=Nestor A. |last2=Jenkins |first2=Jesse D. |last3=De Sisternes |first3=Fernando J. |last4=Lester |first4=Richard K. |year=2018 |title=The Role of Firm Low-Carbon Electricity Resources in Deep Decarbonization of Power Generation |journal=Joule |language=en |volume=2 |issue=11 |pages=2403–2420 |doi=10.1016/j.joule.2018.08.006 |doi-access=free}} (sa Ingles)</ref> Kadalasang hindi karbon-nyutral ang biyoenerhiya at maaaring magkaroon ng negatibong kahihinatnan para sa seguridad ng pagkain.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SR15 Ch4|2018}}. (sa Ingles)</ref> Pinipigilan ang paglago ng nukleyar na kapangyarihan ang kontrobersyang umiinog sa duming [[radyoaktibo]], paglaganap ng [[sandatang nuklear]], at mga aksidente.<ref>{{Citec|last1=Gill|first1=Matthew|last2=Livens|first2=Francis|last3=Peakman|first3=Aiden|in=Letcher|year=2020|pages=147–149|ignore-err=yes|chapter=Nuclear Fission|language=en}} (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite journal |last=Horvath |first=Akos |last2=Rachlew |first2=Elisabeth |date=Enero 2016 |title=Nuclear power in the 21st century: Challenges and possibilities |journal=Ambio |language=en |volume=45 |issue=Suppl 1 |pages=S38–49 |bibcode=2016Ambio..45S..38H |doi=10.1007/s13280-015-0732-y |issn=1654-7209 |pmc=4678124 |pmid=26667059}}</ref> Limitado ang paglago ng lakas-ng-tubig sa katunayan na binuo ang pinakamahusay na mga lugar, at humaharap ang mga bagong proyekto sa mas mataas na panlipunan at pangkalikasan na alalahanin.<ref>{{Cite web |title=Hydropower |url=https://www.iea.org/reports/hydropower |access-date=12 Oktubre 2020 |website=iea.org |publisher=International Energy Agency |language=en |quote=Hydropower generation is estimated to have increased by over 2% in 2019 owing to continued recovery from drought in Latin America as well as strong capacity expansion and good water availability in China (...) capacity expansion has been losing speed. This downward trend is expected to continue, due mainly to less large-project development in China and Brazil, where concerns over social and environmental impacts have restricted projects.}}</ref> Ang mababang-karbon na enerhiya ay nagpapabuti sa kalusugan ng tao sa pamamagitan ng pagliit ng pagbabago ng klima gayundin ang pagbabawas ng pagkamatay ng polusyon sa hangin,<ref>{{Harvard citation no brackets|Watts|Amann|Arnell|Ayeb-Karlsson|2019}}; {{Harvard citation no brackets|WHO|2018}} (sa Ingles)</ref> na tinatayang nasa 7 milyon taun-taon noong 2016.<ref>{{Harvard citation no brackets|Watts|Amann|Arnell|Ayeb-Karlsson|2019}}; {{Harvard citation no brackets|WHO|2016}} (sa Ingles)</ref> Maaaring makaligtas ang pagtugon sa mga layunin ng Kasunduan sa Paris na naglilimita sa pag-init sa isang 2&nbsp;°C ng humigit-kumulang isang milyon buhay bawat taon pagsapit ng 2050, samantalang maaaring makakatipid ang paglimita sa pag-init ng mundo sa 1.5&nbsp;°C ng milyun-milyon at sabay-sabay na pataasin ang seguridad sa enerhiya at bawasan ang kahirapan.<ref>{{Harvard citation no brackets|WHO|2018}}; {{Harvard citation no brackets|Vandyck|Keramidas|Kitous|Spadaro|2018}}; {{Harvard citation no brackets|IPCC SR15|2018}}: "Limiting warming to 1.5&nbsp;°C can be achieved synergistically with poverty alleviation and improved energy security and can provide large public health benefits through improved air quality, preventing millions of premature deaths. However, specific mitigation measures, such as bioenergy, may result in trade-offs that require consideration." (sa Ingles)</ref> Ang pagpapabuti ng kalidad ng hangin ay mayroon ding mga pang-ekonomiyang benepisyo na maaaring mas malaki kaysa sa mga gastos sa pagpapagaan.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR6 WG3|2022}} (sa Ingles)</ref> === Pagtitipid ng enerhiya === Ang pagbabawas ng pangangailangan sa enerhiya ay isa pang pangunahing aspeto ng pagbabawas ng mga emisyon.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SR15 Ch2|2018}} (sa Ingles)</ref> Kung mas kaunting enerhiya ang kailangan, mayroong higit na kakayahang umangkop para sa pagbuo ng malinis na enerhiya. Pinapadali din nito ang pamamahala sa grid ng kuryente, at pinapaliit ang pagbuo ng imprastraktura na masinsinan sa karbon.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 SYR Summary for Policymakers|2014}}; {{Harvard citation no brackets|IEA|2020b}} (sa Ingles)</ref> Ang mga malalaking pagtaas sa pamumuhunan sa kahusayan ng enerhiya ay kinakailangan upang makamit ang mga layunin sa klima, na maihahambing sa antas ng pamumuhunan sa nababagong enerhiya.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SR15 Ch2|2018}} (sa Ingles)</ref> Dahil sa ilang nauugnay na pagbabago sa [[Pandemya ng COVID-19|COVID-19]] sa mga huwaran ng paggamit ng enerhiya, pamumuhunan sa kahusayan sa enerhiya, at pagpopondo, mas mahirap at hindi sigurado ang mga pagtataya para sa dekada na ito.<ref>{{Harvard citation no brackets|IEA|2020b}} (sa Ingles)</ref> Ang mga [[estratehiya]] upang bawasan ang pangangailangan sa enerhiya ay nag-iiba ayon sa sektor. Sa sektor ng transportasyon, ang mga pasahero at kargamento ay maaaring lumipat sa mas mahusay na mga paraan ng [[paglalakbay]], tulad ng mga [[bus]] at [[tren]], o gumamit ng mga de-kuryenteng sasakyan.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SR15 Ch2|2018}} (sa Ingles)</ref> Kasama sa mga istratehiyang pang-industriya upang bawasan ang pangangailangan sa enerhiya ang pagpapahusay ng mga sistema ng pag-iinit at motor, pagdidisenyo ng mga produktong mas kaunting enerhiya, at patagalin ang buhay ng produkto.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SR15 Ch2|2018}} (sa Ingles)</ref> Sa sektor ng gusali, nakatuon ang sa mas mahusay na disenyo ng mga bagong [[gusali]], at mas mataas na antas ng kahusayan ng enerhiya sa pagsasaayos.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SR15 Ch2|2018}} (sa Ingles)</ref> Ang paggamit ng mga [[teknolohiya]] tulad ng mga bomba sa pagpapainit ay maaari ding magpataas ng kahusayan sa enerhiya ng gusali.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG3 Ch9|2014}}. (sa Ingles)</ref> === Agrikultura at industriya === [[Talaksan:Greenhouse_Gas_Emissions_by_Economic_Sector_tl.svg|thumb|Isinasaalang-alang ang direkta at hindi direktang mga emisyon, ang industriya ay ang sektor na may pinakamataas na bahagi ng mga pandaigdigang emisyon. Datos noong 2019 mula sa IPCC.]] Ang agrikultura at kagubatan ay nahaharap sa isang tripleng hamon ng paglilimita sa mga emisyong gas na ''greenhouse'', pagpigil sa karagdagang pagpalit ng mga kagubatan sa lupang agrikultural, at pagtugon sa pagtaas ng pangangailangan sa pagkain sa mundo.<ref>{{Harvard citation no brackets|World Resources Institute, Disyembre|2019}} (sa Ingles)</ref> Ang isang hanay ng mga aksyon ay maaaring mabawasan ang agrikultura at mga emisyong nakabatay sa kagubatan ng dalawang-katlo mula sa mga antas noong 2010. Kabilang dito ang pagbabawas ng paglaki ng pangangailangan para sa [[pagkain]] at iba pang produktong pang-agrikultura, pagtaas ng produktibidad sa lupa, pagprotekta at pagpapanumbalik ng mga kagubatan, at pagbabawas ng mga emisyong gas na ''greenhouse'' mula sa produksyong pang-agrikultura.<ref>{{Harvard citation no brackets|World Resources Institute, Disyembre|2019}} (sa Ingles)</ref> Sa panig ng pangangailangan, isang mahalagang bahagi ng pagbabawas ng mga emisyon ay ang paglipat ng mga tao patungo sa mga diyeta na nakabatay sa halaman.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SRCCL|2019}} (sa Ingles)</ref> Ang pag-aalis ng produksyon ng mga alagang hayop para sa [[karne]] at paggawa ng [[gatas]] ay mag-aalis ng humigit-kumulang tatlong-sankapat ng lahat ng emisyon mula sa agrikultura at iba pang paggamit ng lupa.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SRCCL Ch5|2019}} Humans on a vegan exclusive diet would save about 7.9 Gt{{CO2}} equivalent per year by 2050 {{Harvard citation no brackets|IPCC AR6 WG1 Technical Summary|2021}} Agriculture, Forestry and Other Land Use used an average of 12 Gt{{CO2}} per year between 2007 and 2016 (23% of total anthropogenic emissions). (sa Ingles)</ref> Sinasakop din ng mga alagang hayop ang 37% ng lugar na walang yelo sa Daigdig at kumakain ng pakain mula sa 12% ng lugar ng lupa na ginagamit para sa mga pananim, nagtutulak ng deporestasyon at pagkasira ng lupa.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SRCCL Ch5|2019}} (sa Ingles)</ref> Ang produksyon ng [[bakal]] at [[semento]] ay responsable para sa humigit-kumulang 13% ng mga pang-industriyang emisyong {{CO2}}. Sa mga industriyang ito, gumaganap ng mahalagang papel sa produksyon ang masinsinan sa karbon na materyales tulad ng coque at apog, kaya nangangailangan ang pagbabawas ng emisyong {{CO2}} ng pananaliksik sa mga alternatibong kimika.<ref>{{Cite web |title=Low and zero emissions in the steel and cement industries |url=https://www.oecd.org/greengrowth/GGSD2019_IssuePaper_CementSteel.pdf |pages=11, 19–22 |language=en}}</ref> === Pagsamsam ng karbon === [[Talaksan:Carbon_Dioxide_Partitioning.svg|thumb|Karamihan sa mga paglabas ng {{CO2}} ay sumisipsip ng mga ''carbon sink'' (o lababong karbon), kabilang ang paglaki ng halaman, pagkuha sa lupa, at pagkuha sa karagatan (2020 ''Global Carbon Budget'' o Pandagidigang Badyet sa Karbon).]] Ang mga natural na lababong karbon o ''karbon sink'' ay maaaring pahusayin upang makuha ang mas malaking halaga ng {{CO2}} na lampas sa mga natural na antas.<ref>{{Harvard citation no brackets|World Resources Institute, 8 Agosto|2019}}: {{Harvard citation no brackets|IPCC SRCCL Ch2|2019}}. (sa Ingles)</ref> Kabilang ang reporestasyon at porestasyon (pagtatanim ng mga kagubatan kung saan wala pa noon) sa mga pinakaganap na pamamaraan ng pagsamsam, bagaman nagpapataas ang huli ng mga alalahanin sa seguridad ng pagkain.<ref>{{Harvard citation no brackets|Kreidenweis|Humpenöder|Stevanović|Bodirsky|2016}} (sa Ingles)</ref> Maaaring isulong ng mga magsasaka ang pagsamsam ng karbon sa mga lupa sa pamamagitan ng mga kasanayan tulad ng paggamit ng mga pananim na pantakip sa [[taglamig]], pagbabawas ng intensidad at dalas ng pagbubungkal, at paggamit ng [[abono]] at [[pataba]] para baguhin ang lupa.<ref>{{Harvard citation no brackets|National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine|2019}} (sa Ingles)</ref> Nagbubunga ang pagpapanumbalik ng kagubatan at anyo ng lupa ng maraming benepisyo para sa klima, kabilang ang pagsamsam at pagbabawas ng mga emisyon ng gas na ''greenhouse'' gas.<ref name="Duchelle-2022">{{Cite book |last=Garrett, L. |url=https://doi.org/10.4060/cc2510en |title=The key role of forest and landscape restoration in climate action |last2=Lévite, H. |last3=Besacier, C. |last4=Alekseeva, N. |last5=Duchelle, M. |publisher=FAO |year=2022 |isbn=978-92-5-137044-5 |location=Rome |language=en |doi=10.4060/cc2510en}}</ref> Nagpapataas ang pagpapanumbalik/muling paglikha ng mga basang lupain sa baybayin, mga lupang parang at kaparangan ng damong-dagat ng pagkuha ng carbon sa organikong bagay.<ref>{{Harvard citation no brackets|National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine|2019}} (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite journal |last=Nelson |first=J. D. J. |last2=Schoenau |first2=J. J. |last3=Malhi |first3=S. S. |date=1 Oktubre 2008 |title=Soil organic carbon changes and distribution in cultivated and restored grassland soils in Saskatchewan |url=https://doi.org/10.1007/s10705-008-9175-1 |journal=Nutrient Cycling in Agroecosystems |language=en |volume=82 |issue=2 |pages=137–148 |bibcode=2008NCyAg..82..137N |doi=10.1007/s10705-008-9175-1 |issn=1573-0867}}</ref> Kapag nasamsam ang karbon na nasa mga lupa at sa mga organikong bagay tulad ng mga puno, may panganib na muling ilalabas ang karbon sa atmospera sa kalaunan sa pamamagitan ng mga pagbabago sa paggamit ng lupa, [[apoy]], o iba pang mga pagbabago sa ekosistema.<ref>{{Harvard citation no brackets|Ruseva|Hedrick|Marland|Tovar|2020}} (sa Ingles)</ref> == Pagbagay == Ang pagbagay o adaptasyon ay "ang proseso ng pagsasaayos sa kasalukuyan o inaasahang pagbabago sa klima at mga epekto nito".<ref name="IPCC-2022">IPCC, 2022: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/downloads/report/IPCC_AR6_WGII_SummaryForPolicymakers.pdf Summary for Policymakers] [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, M. Tignor, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem (mga pat.)]. Sa: [https://www.ipcc.ch/report/sixth-assessment-report-working-group-ii/ Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (mga pat.)]. Cambridge University Press, Cambridge at New York, pp. 3–33, {{Doi|10.1017/9781009325844.001}}. (sa Ingles)</ref>{{Rp|5}}  Kung walang karagdagang pagpapagaan, hindi maiiwasan ng adaptasyon ang panganib ng "malubha, laganap at hindi maibabalik" na mga epekto.{{Sfn|IPCC AR5 SYR|2014}} Nangangailangan ang mas matinding pagbabago ng klima ng higit pang pagbabagong adaptasyon, na maaaring maging lubhang mahal.{{Sfn|IPCC SR15 Ch4|2018}} Hindi pantay na ipinamamahagi ang kapasidad at potensyal para sa mga tao na umangkop sa iba't ibang mga rehiyon at [[populasyon]], at mas mababa ang mga [[umuunlad na bansa]] sa pangkalahatan.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR4 WG2 Ch19|2007}}. (sa Ingles)</ref> Nagkaroon ang unang dalawang dekada ng ika-21 siglo ng pagtaas sa kakayahang umangkop sa karamihan ng mga bansang mababa at nasa gitna ang kita na may pinabuting koneksyon sa pangunahing [[sanitasyon]] at kuryente, subalit mabagal ang pag-unlad. Maraming mga [[bansa]] ang nagpatupad ng mga patakaran sa pag-aangkop. Gayunpaman, mayroong isang malaking agwat sa pagitan ng kinakailangan at magagamit na [[pananalapi]].{{Sfn|UNEP|2018}} Ang pag-angkop sa pagtaas ng lebel ng dagat ay binubuo ng pag-iwas sa mga lugar na nasa panganib, matutunan ang mamuhay sa dagdag na pagbaha, at pagbuo ng mga kontrol sa baha. Kung nabigo iyon, maaaring kailanganin ang pinamamahalaang paglikas <ref>{{Cite journal |last=Stephens |first=Scott A. |last2=Bell |first2=Robert G. |last3=Lawrence |first3=Judy |date=2018 |title=Developing signals to trigger adaptation to sea-level rise |journal=Environmental Research Letters |language=en |volume=13 |issue=10 |at=104004 |bibcode=2018ERL....13j4004S |doi=10.1088/1748-9326/aadf96 |issn=1748-9326 |doi-access=free}}</ref> May mga hadlang sa ekonomiya para sa pagharap sa mapanganib na epekto ng init. Hindi posible para sa lahat ang pag-iwas sa walang tigil na trabaho o pagkakaroon ng [[erkon]].{{Sfn|Matthews|2018}} Sa agrikultura, kinabibilangan ang mga opsyon sa pag-aangkop ang paglipat sa mas napapanatiling mga diyeta, pag-iba-iba, pagkontrol sa pagguho, at mga henetikong pagpapahusay para sa mas mataas na pagpapaubaya sa pagbabago ng klima.{{Sfn|IPCC SRCCL Ch5|2019}} Ang pagseseguro ay nagbibigay-daan para sa pagbabahagi ng panganib, subalit kadalasan, mahirap makuha ito para sa mga taong mas mababa ang kita.<ref>{{Cite journal |last=Surminski |first=Swenja |last2=Bouwer |first2=Laurens M. |last3=Linnerooth-Bayer |first3=Joanne |date=2016 |title=How insurance can support climate resilience |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2979 |journal=Nature Climate Change |language=en |volume=6 |issue=4 |pages=333–334 |bibcode=2016NatCC...6..333S |doi=10.1038/nclimate2979 |issn=1758-6798}}</ref> Maaaring mabawasan ng edukasyon, migrasyon at mga sistema ng maagang babala ang kahinaan sa klima.{{Sfn|IPCC SR15 Ch4|2018}} Ang pagtatanim ng mga [[bakawan]] o paghikayat sa iba pang mga halaman sa baybayin ay maaaring nagpapahina ng lakas sa mga [[bagyo]].<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Mangroves against the storm |url=https://social.shorthand.com/IUCN_forests/nCec1jyqvn/mangroves-against-the-storm.html |access-date=20 Enero 2023 |website=Shorthand |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 Oktubre 2021 |title=How marsh grass could help protect us from climate change |url=https://www.weforum.org/agenda/2021/10/how-marsh-grass-protects-shorelines/ |access-date=20 Enero 2023 |website=World Economic Forum |language=en}}</ref> Bumabagay ang mga ekosistema sa pagbabago ng klima, isang proseso na maaaring suportahan ng interbensyon ng tao. Sa pamamagitan ng pagtaas ng koneksyon sa pagitan ng mga ekosistema, maaaring lumipat ang mga espesye sa mas kanais-nais na mga kondisyon ng klima. Maaari ang mga espesye na ipakilala din sa mga lugar na nakakakuha ng isang kanais-nais na [[klima]]. Ang proteksyon at pagpapanumbalik ng natural at semi-natural na mga lugar ay nakakatulong sa pagbuo ng katatagan, na ginagawang mas madali para sa mga ekosistema na umangkop. Tumutulong din ang marami sa mga pagkilos na nagsusulong ng adaptasyon sa mga ekosistema sa mga tao na umangkop sa pamamagitan ng adaptasyong nakabatay sa ekosistema. Halimbawa, ginagawang mas maliit ang posibilidad ng mga sakunang sunog ang pagpapanumbalik ng mga natural na rehimen ng [[sunog]], at binabawasan ang panganib sa tao. Ang pagbibigay ng mas maraming espasyo sa mga [[ilog]] ay nagbibigay-daan para sa mas maraming pag-imbak ng tubig sa natural na sistema, na binabawasan ang panganib ng [[baha]]. Gumaganap ang naibalik na kagubatan bilang isang lababong karbon, subalit maaaring magpalala sa mga epekto sa klima ang pagtatanim ng mga puno sa hindi angkop na mga rehiyon.<ref>{{Cite journal |last=Morecroft |first=Michael D. |last2=Duffield |first2=Simon |last3=Harley |first3=Mike |last4=Pearce-Higgins |first4=James W. |last5=Stevens |first5=Nicola |last6=Watts |first6=Olly |last7=Whitaker |first7=Jeanette |display-authors=4 |date=2019 |title=Measuring the success of climate change adaptation and mitigation in terrestrial ecosystems |journal=Science |language=en |volume=366 |issue=6471 |page=eaaw9256 |doi=10.1126/science.aaw9256 |issn=0036-8075 |pmid=31831643 |doi-access=free}}</ref> May mga sinerhiya subalit may mga ''trade-off'' o mapapalitan din sa pagitan ng pagbagay at pagpapagaan.<ref>{{Cite journal |last=Berry |first=Pam M. |last2=Brown |first2=Sally |last3=Chen |first3=Minpeng |last4=Kontogianni |first4=Areti |last5=Rowlands |first5=Olwen |last6=Simpson |first6=Gillian |last7=Skourtos |first7=Michalis |display-authors=4 |date=2015 |title=Cross-sectoral interactions of adaptation and mitigation measures |url=https://doi.org/10.1007/s10584-014-1214-0 |journal=Climate Change |language=en |volume=128 |issue=3 |pages=381–393 |bibcode=2015ClCh..128..381B |doi=10.1007/s10584-014-1214-0 |issn=1573-1480 |hdl-access=free|hdl=10.1007/s10584-014-1214-0}}</ref> Ang isang halimbawa para sa sinerhiya ay ang pagtaas ng produktibidad ng pagkain, na may malaking benepisyo para sa parehong pagbagay at pagpapagaan.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 SYR|2014}}. (sa Ingles)</ref> Ang isang halimbawa ng mapapalitan ang pagtaas ng paggamit ng erkon na nagbibigay-daan sa mga tao na mas mahusay na makayanan ang init, subalit pinapataas ang pangangailangan ng enerhiya. Ang isa pang halimbawa ng mapapalitan ay ang mas masinsin na [[Pagpaplano ng lungsod|urbanong pag-unlad]] na maaaring mabawasan ang mga emisyon mula sa transportasyon at [[konstruksyon]], subalit maaari tumaas rin ang epekto ng ''urban heat island'' (o pulo ng urbanong init), na naglalantad sa mga tao sa mga panganib sa [[kalusugan]] na nauugnay sa init.<ref>{{Cite journal |last=Sharifi |first=Ayyoob |date=2020 |title=Trade-offs and conflicts between urban climate change mitigation and adaptation measures: A literature review |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0959652620328584 |journal=Journal of Cleaner Production |language=en |volume=276 |page=122813 |doi=10.1016/j.jclepro.2020.122813 |issn=0959-6526}}</ref> {| class="center toccolours" |+'''Mga halimbawa ng paraan ng pagbagay''' |<gallery mode="packed" heights="120" style="line-height:120%"> Talaksan:FrontLines-EGAT_2011_Environment_Photo_Contest_Top_Entry_(5842818280).jpg|alt=Mangrove planting and other habitat conservation can reduce coastal flooding.|Maaaring mabawasan ang pagbaha sa baybayin sa pagtatanim ng [[bakawan]] at iba pangpangangalaga sa tirahan. Talaksan:Seawallventnor.jpg|alt=Seawalls to protect against storm surge worsened by sea level rise|Pagtayo ng mga dike o pader sa [[dalampasigan]] upang protektahan laban sa [[daluyong]] na pinalala ang pagtaas ng lebel ng dagat Talaksan:20080708_Chicago_City_Hall_Green_Roof_Edit1.jpg|alt=Green roofs to provide cooling in cities|Mga bubong na lunti upang magbigay ng lamig sa mga [[lungsod]] Talaksan:2013.02-402-294a_Pearl_millet,breeding,selfing_ICRISAT,Patancheru(Hyderabad,Andhra_Pradesh),IN_wed20feb2013.jpg|alt=Selective breeding for drought-resistant crops|[[Artipisyal na pagpili|Piniling paglalahi]] para sa mga pananim na lumalaban sa tagtuyot </gallery> |} == Mga polisiya at politika == [[File:Climate_Change_Performance_Index_(2023).svg|thumb|upright=1.35|Niraranggo ang ''Climate Change Performance Index'' (Indeks ng Pagganap para sa Pagbabago ng Klima) ang mga bansa sa pamamagitan ng emisyon ng gas na ''greenhouse'' (40% ng iskor), nababagong enerhiya (20%), gamit ng enerhiya (20%), at polisiya sa klima (20%). {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| {{legend|#31a354|Mataas}} |valign="top"| {{legend|#fee391|Katamtaman}} |valign="top"| {{legend|#fe9929|Mababa}} |valign="top"| {{legend|#d7301f|Napakababa}} |}]] Ang mga bansang pinakamahina sa pagbabago ng klima ay karaniwang may pananagutan para sa isang maliit na bahagi ng mga pandaigdigang emisyon. Nagtataas ito ng mga katanungan tungkol sa katarungan at pagkapatas.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 SYR Summary for Policymakers|2014}} (sa Ingles)</ref> Ginagawang mas madali ang paglilimita sa pag-init ng mundo ng Mga Layunin sa Napapanatiling Pag-unlad (o ''Sustainable Development Goals'') ng Mga Nagkakaisang Bansa, tulad ng pagpuksa sa [[kahirapan]] at pagbabawas ng hindi pagkakapantay-pantay. Kinikilala ang koneksyon sa Layunin sa Napapanatiling Pag-unlad Blg.13 na "gumawa ng agarang aksyon upang labanan ang pagbabago ng klima at ang mga epekto nito".<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC SR15 Ch5|2018}}; United Nations (2017) Resolution adopted by the General Assembly on 6 July 2017, [[:talaksan:A RES 71 313 E.pdf|Work of the Statistical Commission pertaining to the 2030 Agenda for Sustainable Development]] ([https://undocs.org/A/RES/71/313 A/RES/71/313]) (sa Ingles)</ref> May sinerhiya ang mga layunin sa pagkain, malinis na [[tubig]] at ang proteksyon ng ekosistema sa pagpapagaan sa klima.{{Sfn|IPCC SR15 Ch5|2018}} Ang heopolitika ng pagbabago ng klima ay kumplikado. Madalas itong binabanghay bilang isang suliranin sa ''free-rider,''{{Efn|Literal bilang libreng-mananakay, na isang uri ng pagkabigo sa pamilihan na nangyayari kapag hindi nagbabayad ang yaong mga nakikinabang sa mga yaman, [[public good|publikong produkto]], at karaniwang yaman.|name=pananda}} kung saan nakikinabang ang lahat ng mga bansa mula sa pagpapagaan na ginawa ng ibang mga bansa, subalit matatalo mismo ang mga indibiduwal na bansa mula sa paglipat sa isang mababang-karbon na ekonomiya. Bagaman, mayroon din minsan na lokal na benipisyo ang pagpapagaan. Halimbawa, lumampas ang mga benepisyo ng pag-alis ng karbon sa kalusugan ng publiko at mga lokal na kapaligiran kaysa sa mga gastos sa halos lahat ng rehiyon.<ref name="Rauner 2020">{{Harvard citation no brackets|Rauner|Bauer|Dirnaichner|Van Dingenen|2020}} (sa Ingles)</ref> Higit pa rito, nanalo sa ekonomiya ang mga netong mang-aangkat ng panggatong na posil mula sa paglipat sa malinis na enerhiya, na nagdudulot ng mga netong tagaluwas na harapin ang mga ''stranded asset'' (o naipit na ari-arian): mga panggatong na posil na hindi nila maibebenta.<ref>{{Harvard citation no brackets|Mercure|Pollitt|Viñuales|Edwards|2018}} (sa Ingles)</ref> === Mga mapagpipiliang patakaran === Ang malawak na hanay ng mga patakaran, regulasyon, at [[batas]] ay ginagamit upang mabawasan ang mga emisyon. Noong 2019, saklaw ng pagpepresyo ng karbon ang humigit-kumulang 20% ng mga pandaigdigang emisyon ng gas na ''greenhouse.''<ref>{{Harvard citation no brackets|World Bank, Hunyo|2019}} (sa Ingles)</ref> Maaaring mapresyuhan ang karbon gamit ang mga buwis sa karbon at mga sistema ng pangangalakal ng emisyon.<ref>{{Harvard citation no brackets|Union of Concerned Scientists, 8 Enero|2017}}; {{Harvard citation no brackets|Hagmann|Ho|Loewenstein|2019}}.</ref> Umabot ang direktang pandaigdigang panggatong na posil sa $319 bilyon noong 2017, at $5.2 trilyon kapag napresyuhan ang mga hindi direktang gastos gaya ng polusyon sa hangin.<ref>{{Harvard citation no brackets|Watts|Amann|Arnell|Ayeb-Karlsson|2019}} (sa Ingles)</ref> Maaaring magdulot ang pagwawakas sa mga ito ng 28% na pagbawas sa pandaigdigang mga emisyon sa karbon at 46% na pagbawas sa mga pagkamatay dulot ng [[polusyon]] sa hangin.<ref>{{Harvard citation no brackets|UN Human Development Report|2020}} (sa Ingles)</ref> Sa halip, maaaring gamitin ang salaping natipid sa mga subsidyong posil na suportahan ang paglipat sa malinis na [[enerhiya]].<ref>{{Harvard citation no brackets|International Institute for Sustainable Development|2019}} (sa Ingles)</ref> Kinabibilangan ng ng mas direktang paraan upang bawasan ang mga gas na ''greenhouse'' ang mga pamantayan sa kahusayan ng sasakyan, mga pamantayan ng panggatong na nababago, at mga regulasyon sa polusyon sa hangin sa mabigat na industriya.<ref>{{Harvard citation no brackets|ICCT|2019}}; {{Harvard citation no brackets|Natural Resources Defense Council, 29 Setyembre|2017}}</ref> Nangangailangan ang ilang mga bansa ng mga utilidad upang madagdagan ang bahagi ng mga nababago sa produksyon ng [[kuryente]].<ref>{{Harvard citation no brackets|National Conference of State Legislators, 17 Abril|2020)}}; {{Harvard citation no brackets|European Parliament, Pebrero|2020}}</ref> ==== Katarungang pangklima ==== Ang patakarang idinisenyo sa pamamagitan ng lente ng [[Katarungan|katarungang]] pangklima ay sumusubok na tugunan ang mga isyu sa [[karapatang pantao]] at hindi pagkakapantay-pantay sa [[lipunan]]. Ayon sa mga tagapagtaguyod ng katarungang pangklima, dapat bayaran ang mga gastos sa adaptasyon sa klima ng mga may pananagutan sa pagbabago ng klima, habang ang mga naghihirap sa epekto ng pagbabago ng klima ang siyang dapat mga benepisyaryo ng mga ibinayad. Maaaring matugunan ito sa katotohanan sa isang paraan na pagbabayad ng mayayamang bansa sa mahihirap na bansa upang makaroon sila ng adaptasyon.<ref>{{Cite web |last=Gabbatiss |first=Josh |last2=Tandon |first2=Ayesha |date=4 Oktubre 2021 |title=In-depth Q&A: What is 'climate justice'? |url=https://www.carbonbrief.org/in-depth-qa-what-is-climate-justice |access-date=16 Oktubre 2021 |website=Carbon Brief |language=en}}</ref> Nalaman ng Oxfam na noong 2023 ang pinakamayayamang 10% ng mga tao ay may pananagutan para sa 50% ng mga pandaigdigang emisyon, habang ang pinakamababang 50% ay responsable para sa 8%.<ref>{{Cite journal |last=Khalfan |first=Ashfaq |last2=Lewis |first2=Astrid Nilsson |last3=Aguilar |first3=Carlos |last4=Persson |first4=Jacqueline |last5=Lawson |first5=Max |last6=Dab |first6=Nafkote |last7=Jayoussi |first7=Safa |last8=Acharya |first8=Sunil |date=Nobyembre 2023 |title=Climate Equality: A planet for the 99% |url=https://oxfamilibrary.openrepository.com/bitstream/handle/10546/621551/cr-climate-equality-201123-en-summ.pdf |journal=Oxfam |publisher=Oxfam GB |doi=10.21201/2023.000001 |access-date=18 Disyembre 2023 |archive-date=2 Disyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251202163116/https://oxfamilibrary.openrepository.com/bitstream/handle/10546/621551/cr-climate-equality-201123-en-summ.pdf |url-status=dead }}</ref> Ang paggawa ng mga emisyon ay isa pang paraan upang tingnan ang responsibilidad: sa ilalim ng pamamaraang iyon, ang nangungunang 21 kumpanya ng panggatong na posil ay magkakautang ng pinagsama-samang mga pagbabayad-pinsalaan sa klima na $5.4 trilyon sa panahong 2025–2050.<ref name="OneEarth_20230519">{{Cite journal |last=Grasso |first=Marco |last2=Heede |first2=Richard |date=19 May 2023 |title=Time to pay the piper: Fossil fuel companies' reparations for climate damages |journal=One Earth |volume=6 |issue=5 |pages=459–463 |bibcode=2023OEart...6..459G |doi=10.1016/j.oneear.2023.04.012 |bibcode-access=free |doi-access=free |hdl-access=free|hdl=10281/416137}}</ref> Upang makamit ang isang makatarungang paglipat, mangangailangan din ng iba pang trabaho ang mga taong nagtatrabaho sa sektor ng panggatong na posil, at mangangailangan ng mga [[pamumuhunan]] ang kanilang mga [[pamayanan]].<ref>{{Harvard citation no brackets|Carbon Brief, 4 Ene|2017}}. (sa Ingles)</ref> === Mga internasyonal na kasunduan sa klima === [[Talaksan:Total_CO2_by_Region_(tl).svg|thumb|Mula noong 2000, ang tumataas na mga emisyon ng {{CO2}} sa [[Tsina]] at sa iba pang bahagi ng mundo ay nalampasan ang nailalabas ng Estados Unidos at [[Europa]].<ref name="Friedlingstein 2019">{{Harvard citation no brackets|Friedlingstein|Jones|O'Sullivan|Andrew|2019}}, Talahanayan 7. (sa Ingles)</ref>]] [[Talaksan:Per_Capita_CO2_by_Region_(tl).svg|thumb|Bawat tao, nakakabuo ang Estados Unidos ng {{CO2}} sa mas mabilis na antas kaysa sa iba pang pangunahing rehiyon.<ref name="Friedlingstein 2019" />]]Halos lahat ng bansa sa mundo ay partido sa United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC, Balangkas ng Mga Nagkakaisang Bansa sa Kumbensiyon sa Pagbabago ng Klima) ng 1994.<ref>{{Harvard citation no brackets|UNFCCC, "What is the United Nations Framework Convention on Climate Change?"}} (sa Ingles)</ref> Ang layunin ng UNFCCC ay maiwasan ang mapanganib na panghihimasok ng tao sa sistema ng klima.<ref>{{Harvard citation no brackets|UNFCCC|1992}}.(sa Ingles)</ref> Gaya ng nakasaad sa kumbensiyon, kailangan nito na patatagin ang mga konsentrasyon ng gas na ''greenhouse'' sa [[atmospera]] sa isang antas kung saan maaaring natural na umangkop sa pagbabago ng klima ang mga ekosistema, hindi nanganganib ang produksyon ng pagkain, at maaaring mapanatili ang pag-unlad ng ekonomiya.<ref>{{Harvard citation no brackets|IPCC AR4 WG3 Ch1|2007}}.(sa Ingles)</ref> Ang UNFCCC mismo ay hindi naghihigpit sa mga emisyon subalit nagbibigay ng isang balangkas para sa mga protokol na naghihigpit. Tumaas ang mga pandaigdigang emisyon mula noong nilagdaan ang UNFCCC.<ref name="EPA-2019">{{Harvard citation no brackets|EPA|2019}}.(sa Ingles)</ref> Ang mga taunang kumperensya nito ay ang yugto ng pandaigdigang negosasyon.<ref>{{Harvard citation no brackets|UNFCCC, "What are United Nations Climate Change Conferences?"}} (sa Ingles)</ref> Pinalawig ng Protokol ng [[Kyoto]] noong 1997 ang UNFCCC at sinama ang mga legal na nagbubuklod na mga pangako para sa karamihan sa mga mauunlad na bansa upang limitahan ang kanilang mga emisyon.<ref>{{Harvard citation no brackets|Kyoto Protocol|1997}}; {{Harvard citation no brackets|Liverman|2009}}.(sa Ingles)</ref> Sa panahon ng negosasyon, ang G77 (kumakatawan sa mga [[Bansang umuunlad|umuunlad na bansa]]) ay nagtulak para sa isang mandato na atasan ang mga [[Bansang maunlad|mauunlad na bansa]] na "[manguna]" sa pagbabawas ng kanilang mga emisyon,<ref>{{Harvard citation no brackets|Dessai|2001}}; {{Harvard citation no brackets|Grubb|2003}}.(sa Ingles)</ref> dahil ang mga mauunlad na bansa ay nag-ambag ng karamihan sa akumulasyon ng mga gas na ''greenhouse'' sa atmospera. Medyo mababa pa rin ang mga emisyong bawat-kapita sa mga umuunlad na bansa at kailangang ang mga umuunlad na bansa na magkaroon ng higit pang emisyon upang matugunan ang kanilang mga pangangailangan sa pag-unlad.<ref>{{Harvard citation no brackets|Liverman|2009}}. (sa Ingles)</ref> Ang Kasunduan sa [[Copenhagen]] ng 2009 ay malawak na inilalarawan bilang hindi kasiya-siya dahil sa mababang layunin nito, at tinanggihan ng mga mahihirap na bansa kabilang ang G77.<ref>{{Harvard citation no brackets|Müller|2010}}; {{Harvard citation no brackets|The New York Times, 25 Mayo|2015}}; {{Harvard citation no brackets|UNFCCC: Copenhagen|2009}}; {{Harvard citation no brackets|EUobserver, 20 Disyembre|2009}}. (sa Ingles)</ref> Nilayon ng mga naka-asosasyong partido na limitahan ang pagtaas ng temperatura sa buong mundo sa ibaba 2&nbsp;°C.<ref>{{Harvard citation no brackets|UNFCCC: Copenhagen|2009}}. (sa Ingles)</ref> Itinakda ng Kasunduan ang layunin ng pagpapadala ng $100 bilyon bawat taon sa mga umuunlad na bansa para sa pagpapagaan at pagbagay sa pagdating ng 2020, at iminungkahi ang pagtatatag ng Green Climate Fund (Pondo ng Klimang Lunti).<ref>{{cite conference|date=7–18 Disyembre 2009|title=Conference of the Parties to the Framework Convention on Climate Change|url=http://unfccc.int/meetings/cop_15/items/5257.php|location=[[Copenhagen]]|id=un document= FCCC/CP/2009/L.7|archive-url=https://web.archive.org/web/20101018074452/http://unfccc.int/meetings/cop_15/items/5257.php|archive-date=18 Oktubre 2010|access-date=24 Oktubre 2010|url-status=live}} (sa Ingles)</ref> {{Magmula noong|2020}}, 83.3 bilyon lamang ang naihatid. Sa 2023 lamang inaasahang makakamit ang target.<ref>{{Cite news |last=Bennett |first=Paige |date=2 Mayo 2023 |title=High-Income Nations Are on Track Now to Meet $100 Billion Climate Pledges, but They're Late |language=en |agency=Ecowatch |url=https://www.ecowatch.com/wealthy-countries-climate-change-reparations.html |access-date=10 Mayo 2023}}</ref> Noong 2015, nakipag-usap ang lahat ng [[Talaan ng mga bansa|bansa]] sa [[Mga Nagkakaisang Bansa]] para sa Kasunduan sa Paris, na naglalayong panatilihing mababa sa 2.0&nbsp;°C ang pag-init ng mundo. at naglalaman ng isang mataas na layunin ang kasunduan ng pagpapanatili ng init sa ilalim ng 1.5&nbsp;°C.{{Sfn|Paris Agreement|2015}} Pinalitan ng kasunduan ang Protokol ng Kyoto. Hindi tulad ng Kyoto, walang nagbubuklod na mga target na emisyon ang itinakda sa Kasunduan sa Paris. Sa halip, isang hanay ng mga pamamaraan ang ginawang may pagbubuklod. Ang mga bansa ay kailangang regular na magtakda ng higit pang mga ambisyosong layunin at muling suriin ang mga layuning ito tuwing limang taon.<ref>{{Harvard citation no brackets|Climate Focus|2015}}; {{Harvard citation no brackets|Carbon Brief, 8 Oktubre|2018}}. (sa Ingles)</ref> Isinaad muli ng Kasunduan sa Paris na dapat mabigyan ng suportang pananalapi ang mga umuunlad na bansa.<ref>{{Harvard citation no brackets|Climate Focus|2015}}. (sa Ingles)</ref> Magmula noong Oktubre 2021, 194 na estado at [[Unyong Europeo]] ang lumagda sa kasunduan at 191 na estado at Unyong Europeo ang nagpatibay o pumayag sa kasunduan.<ref>{{Cite web |title=Status of Treaties, United Nations Framework Convention on Climate Change |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVII-7-d&chapter=27&clang=_en |access-date=13 Oktubre 2021 |website=United Nations Treaty Collection}}; {{Harvard citation no brackets|Salon, 25 Setyembre|2019}}. (sa Ingles)</ref> Ang Protokol sa [[Montreal]] ng 1987, isang internasyonal na kasunduan upang ihinto ang paglabas ng mga gas na nakakasira ng [[osono]], ay maaaring naging mas epektibo sa pagsugpo sa mga paglabas ng gas na ''greenhouse'' kaysa sa Protokol ng Kyoto na partikular na idinisenyo upang gawin ito.<ref>{{Harvard citation no brackets|Goyal|England|Sen Gupta|Jucker|2019}} (sa Ingles)</ref> Ang Pagsususog sa [[Kigali]] ng 2016 sa Protokol ng Montreal ay naglalayong bawasan ang mga emisyon ng mga hidropluorokarbono, isang pangkat ng malalakas na mga gas na ''greenhouse'' na nagsilbing kapalit ng mga ipinagbabawal na gas na nag-uubos ng osono. Ginawa nitong mas matibay na kasunduan ang Protokol sa Montreal laban sa pagbabago ng klima.<ref>{{Cite web |last=Yeo |first=Sophie |date=10 Oktubre 2016 |title=Explainer: Why a UN climate deal on HFCs matters |url=https://www.carbonbrief.org/explainer-why-a-un-climate-deal-on-hfcs-matters |access-date=10 Enero 2021 |website=Carbon Brief |language=en}}</ref> === Mga pambansang tugon === Noong 2019, naging unang pambansang [[pamahalaan]] ang [[parliyamento]] ng Reyno Unido na nagdeklara ng emerhensiya sa klima.<ref>{{Harvard citation no brackets|BBC, 1 Mayo|2019}}; {{Harvard citation no brackets|Vice, 2 Mayo|2019}}. (sa Ingles)</ref> Sinundan ito ng ibang mga bansa at hurisdiksyon.<ref>{{Harvard citation no brackets|The Verge, 27 Disyembre|2019}}. (sa Ingles)</ref> Sa parehong taon, nagdeklera ang Parliyamento Europeo ng isang "klima at pangkalikasan na emerhensiya".<ref>{{Harvard citation no brackets|The Guardian, 28 Nobyembre|2019}} (sa Ingles)</ref> Iniharap ng [[Komisyong Europeo]] ang ''European Green Deal'' (o Kasunduang Lunting Europeo) nito na may layuning gawing karbong nyutral ang Unyong Europeo sa pagsapit ng 2050.<ref>{{Harvard citation no brackets|Politico, 11 Disyembre|2019}}. (sa Ingles)</ref> Noong 2021, inilabas ng Komisyong Europeo ang bungkos ng batas nitong "Fit for 55" (Angkop sa 55), na naglalaman ng mga alituntunin para sa industriya ng sasakyan; lahat ng mga bagong [[kotse]] sa pamilihang Europeo ay dapat na [[sero]] ang emisyon ng mga sasakyan pagsapit ng 2035.<ref>{{Cite news |date=14 Hulyo 2021 |title=European Green Deal: Commission proposes transformation of EU economy and society to meet climate ambitions |language=en |work=[[European Commission]] |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_21_3541}}</ref> Ang mga pangunahing bansa sa [[Asya]] ay gumawa ng mga katulad na pangako: Nangako ang [[Timog Korea]] at [[Hapon]] na maging nyutral ang karbon pagsapit ng 2050, at [[Tsina]] pagdating ng 2060.<ref>{{Harvard citation no brackets|The Guardian, 28 Oktubre|2020}} (sa Ingles)</ref> Habang may malakas na insentibo ang [[Indya]] para sa mga nababago, nagpaplano rin ito ng makabuluhang pagpapalawak ng karbon sa bansa.<ref>{{Cite web |date=15 Setyembre 2021 |title=Indya |url=https://climateactiontracker.org/countries/india/ |access-date=3 Oktubre 2021 |website=Climate Action Tracker |language=en}}</ref> Kabilang ang [[Biyetnam]] sa napakakaunting mga bansang umaasa sa karbon, mabilis na umuunlad na bansa na nangako na aalisin ang di-humuhupang enerhiyang karbon sa pagdating ng [[dekada 2040]] o sa lalong madaling panahon pagkatapos noon.<ref>{{Cite journal |last=Do |first=Thang Nam |last2=Burke |first2=Paul J. |year=2023 |title=Phasing out coal power in a developing country context: Insights from Vietnam |journal=Energy Policy |volume=176 |issue=Mayo 2023 113512 |page=113512 |bibcode=2023EnPol.17613512D |doi=10.1016/j.enpol.2023.113512 |hdl-access=free|hdl=1885/286612 }}</ref> Mula 2020 hanggang 2030, nangako ang [[Pilipinas]] na bawasan at iwasan ang mga emisyon ng gas na ''greenhouse'' ng 75% kung saan 2.71% ay walang kondisyon.<ref>{{Cite web |title=Philippines |url=https://climatepromise.undp.org/what-we-do/where-we-work/philippines |access-date=2024-06-27 |website=UNDP Climate Promise |language=en}}</ref> Babawasan ng bansa ang mga emisyon mula sa sektor ng [[agrikultura]], industriya, enerhiya, transportasyon at ''waste'' (o [[basura]]). Noong 2022, nagkaroon ng mga pagsisikap ang mga ahensiya ng [[pamahalaan ng Pilipinas]] (ang Komisyon sa Pagbabago ng Klima, Komisyon sa Regulasyong Pampropesyonal, at [[Kagawaran ng Kapaligiran at Likas na Yaman|Kagawaran ng Kapiligiran at Likas na Yaman]]) at Society of Filipino Foresters Inc. (SFFI, lit. "Lipunan ng mga Pilipinong Manggugubat Ink.) na maging nyutal ang karbon ng Pilipinas sa pamamagitan ng reporestasyon.<ref>{{Cite web |title=Multilateral partnership boosts efforts for carbon neutral PH through reforestation initiatives |url=https://climate.gov.ph/news/701 |access-date=2024-06-27 |website=climate.gov.ph}}</ref> Tinatarget nilang [[Pagtatanim|makapagtanim]] ng 10 milyon [[puno]] pagdating ng 2030. Magmula noong 2021, batay sa impormasyon mula sa 48 pambansang plano sa klima, na kumakatawan sa 40% ng mga partido sa Kasunduan sa Paris, ang tinatayang kabuuang mga emisyon ng gas na ''greenhouse'' ay magiging 0.5% na mas mababa kumpara sa mga antas noong 2010, na nasa ibaba ng 45% o 25% ng mga layunin sa pagbawas sa hangganan ng pag-init ng mundo sa 1.5&nbsp;°C o 2&nbsp;°C, ayon sa pagkakabanggit.<ref>{{Harvard citation no brackets|UN NDC Synthesis Report|2021}}; {{Cite news |last=UNFCCC Press Office |date=26 Pebrero 2021 |title=Greater Climate Ambition Urged as Initial NDC Synthesis Report Is Published |language=en |url=https://unfccc.int/news/greater-climate-ambition-urged-as-initial-ndc-synthesis-report-is-published |access-date=21 Abril 2021}}</ref> == Pagtanggi at maling impormasyon == [[Talaksan:20200327_Climate_change_deniers_cherry_picking_time_periods.gif|right|thumb|Naisagawa ang pag-[[Cherry picking|''cherry pick'']] ng [[datos]] mula sa maikling panahon upang maling igiit na hindi tumataas ang mga pandaigdigang temperatura. Ang mga asul na pagtakbo ng linya ay nagpapakita ng mga maiikling panahon na nagtatakip ng mga pangmatagalang takbo ng pag-init (mga pulang pagtakbo ng linya). Ang asul na [[parihaba]] na may mga asul na tuldok ay nagpapakita ng tinatawag na pahinga sa pag-init ng mundo.{{Sfn|Stover|2014}}]] Ang pampublikong debate tungkol sa pagbabago ng klima ay lubhang naapektuhan ng pagtanggi at maling impormasyon sa pagbabago ng klima, na nagmula sa Estados Unidos at mula noon ay kumalat na sa ibang mga bansa, partikular sa [[Canada]] at [[Australya]]. Ang pagtanggi sa pagbabago ng klima ay nagmula sa mga kumpanyang panggatong ng posil, mga grupo ng industriya, mga [[Konserbatismo|konserbatibong]] ''think tank'' (o institutong nagsasaliksik ng polisiya), at mga kumukontrang siyentipiko.<ref>{{Harvard citation no brackets|Dunlap|McCright|2011}}; {{Harvard citation no brackets|Björnberg|Karlsson|Gilek|Hansson|2017}} (sa Ingles)</ref> Tulad ng industriya ng [[tabako]], ang pangunahing diskarte ng mga pangkat na ito ay ang paggawa ng pagdududa tungkol sa pagbabago ng klima sa siyentipikong datos at mga resulta.<ref>{{Harvard citation no brackets|Oreskes|Conway|2010}}; {{Harvard citation no brackets|Björnberg|Karlsson|Gilek|Hansson|2017}}</ref> Ang mga taong nagtataglay ng di-makatwirang pagdududa tungkol sa pagbabago ng klima ay tinatawag na "mga eskeptiko" sa pagbabago ng klima, bagama't ang mga "nangongontra" o "tumatanggi" ay mas angkop na mga termino.<ref>{{Harvard citation no brackets|O'Neill|Boykoff|2010}}; {{Harvard citation no brackets|Björnberg|Karlsson|Gilek|Hansson|2017}} (sa Ingles)</ref> Mayroong iba't ibang mga baryante ng pagtanggi sa klima: tumatanggi ang ilan na nangyayari ang pag-init sa lahat, kinikilala ng ilan ang pag-init subalit inuugnay ito sa mga likas na impluwensya, at pinaliit ng ilan ang mga negatibong epekto ng pagbabago ng klima.<ref name="Björnberg 2017">{{Harvard citation no brackets|Björnberg|Karlsson|Gilek|Hansson|2017}} (sa Ingles)</ref> Ang kawalan ng katiyakan sa pagmamanupaktura tungkol sa agham ay naging isang ginawang kontrobersya sa kalaunan: lumilikha ng paniniwala na may malaking kawalan ng katiyakan tungkol sa pagbabago ng klima sa loob ng siyentipikong komunidad upang maantala ang mga pagbabago sa patakaran.<ref>{{Harvard citation no brackets|Dunlap|McCright|2015}}. (sa Ingles)</ref> Kasama sa mga [[estratehiya]] upang isulong ang mga ideyang ito ang pagpuna sa mga institusyong siyentipiko,<ref>{{Harvard citation no brackets|Dunlap|McCright|2011}}. (sa Ingles)</ref> at pagtatanong sa mga motibo ng mga indibidwal na siyentipiko.<ref name="Björnberg 2017" /> Ang isang ''echo chamber'' o silid ng alingawngaw ng mga [[blog]] at midya na tumatanggi sa klima ay higit pang nagdulot ng hindi pagkakaunawaan sa pagbabago ng klima.<ref>{{Harvard citation no brackets|Harvey|Van den Berg|Ellers|Kampen|2018}} (sa Ingles)</ref> == Kasaysayan == === Mga maagang tuklas === Noong ika-19 na dantaon, nagsimulang makita ng mga siyentipiko tulad ni [[Alexander von Humboldt]] ang magiging epekto ng pagbabago ng klima.<ref name="Nord 2020 p. 51">{{cite book |last=Nord |first=D. C. |url=https://books.google.com/books?id=KmMGEAAAQBAJ&pg=PA51 |title=Nordic Perspectives on the Responsible Development of the Arctic: Pathways to Action |publisher=Springer International Publishing |year=2020 |isbn=978-3-030-52324-4 |series=Springer Polar Sciences |page=51 |language=en |access-date=11 Marso 2023}}</ref><ref name="Mukherjee Scanlon Aureli Langan 2020 p. 331">{{cite book |last1=Mukherjee |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=17vbDwAAQBAJ&pg=PA331 |title=Global Groundwater: Source, Scarcity, Sustainability, Security, and Solutions |last2=Scanlon |first2=B. R. |last3=Aureli |first3=A. |last4=Langan |first4=S. |last5=Guo |first5=H. |last6=McKenzie |first6=A. A. |publisher=Elsevier Science |year=2020 |isbn=978-0-12-818173-7 |page=331 |language=en |access-date=11 Marso 2023}}</ref><ref name="von Humboldt Wulf 2018 p. 10">{{cite book |last1=von Humboldt |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=xal2DwAAQBAJ&pg=PR10 |title=Selected Writings of Alexander von Humboldt: Edited and Introduced by Andrea Wulf |last2=Wulf |first2=A. |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |year=2018 |isbn=978-1-101-90807-5 |series=Everyman's Library Classics Series |page=10 |language=en |access-date=11 Marso 2023}}</ref><ref name="Erdkamp Manning Verboven 2021 p. 6">{{cite book |last1=Erdkamp |first1=Paul |url=https://books.google.com/books?id=ZbdMEAAAQBAJ&pg=PR6 |title=Climate Change and Ancient Societies in Europe and the Near East: Diversity in Collapse and Resilience |last2=Manning |first2=Joseph G. |last3=Verboven |first3=Koenraad |publisher=Springer International Publishing |year=2021 |isbn=978-3-030-81103-7 |series=Palgrave Studies in Ancient Economies |page=6 |language=en |access-date=11 Marso 2023}}</ref> Noong dekada 1820, iminungkahi ni [[Joseph Fourier]] ang ''greenhouse effect'' (epekto ng bahay-salamin) upang ipaliwanag kung bakit mas mainit ang temperatura ng Daigdig kaysa sa ipinapaliwanag ng enerhiya ng Araw lamang. Ang atmospera ng Daigdig ay malinaw sa sikat ng araw, kaya't nakararating ang liwanag sa ibabaw ng mundo kung saan ito nagiging init. Subalit, hindi malinaw ang atmospera sa init na nagmumula sa ibabaw, kaya't pinipigil nito ang ilan sa init na iyon, na muling nagpapainit sa planeta.<ref>{{harvnb|Archer|Pierrehumbert|2013|pp=[https://books.google.com/books?id=sPY9HOfnuS0C&pg=PA10 10–14]}}</ref> Noong 1856, ipinakita ni Eunice Newton Foote na mas malakas ang pagpainit ng Araw sa hangin na may singaw ng tubig kaysa sa tuyong hangin, at na mas malaki pa ang epekto kapag may diyoksidong karbono (CO₂). Sa kaniyang pag-aaral na ''Circumstances Affecting the Heat of the Sun’s Rays'' (Mga Kalagayang Nakaaapekto sa Init ng mga Sikat ng Araw), tinapos niya ito sa pahayag na "''[a]n atmosphere of that gas would give to our earth a high temperature''" (Ang isang atmospera na binubuo ng gas na iyon ay magbibigay sa ating daigdig ng mataas na temperatura).<ref name=":22">{{cite journal |last=Foote |first=Eunice |date=Nobyembre 1856 |title=Circumstances affecting the Heat of the Sun's Rays |url=https://books.google.com/books?id=6xhFAQAAMAAJ&pg=PA382 |journal=The American Journal of Science and Arts |language=en |volume=22 |pages=382–383 |access-date=31 Enero 2016 |via=Google Books}}</ref><ref>{{harvnb|Huddleston|2019}}</ref> Ang isang artikulo noong 1912 ay maikling naglarawan ng ''greenhouse effect'', kung paano ang pagsusunog ng uling ay lumilikha ng diyoksidong karbono na nagdudulot ng pag-init ng daigdig at pagbabago ng klima.<ref>{{harvnb|Tyndall|1861}}.</ref> Simula noong 1859, ipinakita ni John Tyndall na ang [[nitroheno]] at [[oksiheno]]—na bumubuo ng 99% ng tuyong hangin—ay malinaw sa nailalabas na init. Subalit, ang singaw ng tubig at mga gas tulad ng [[metano]] at diyoksidong karbono ay sumisipsip ng nailalabas na init at muling naglalabas nito sa atmospera. Iminungkahi ni Tyndall na ang mga pagbabago sa dami ng mga gas na ito ay maaaring naging sanhi ng mga pagbabago sa klima noong nakaraan, kabilang ang mga panahon ng yelo.<ref>{{harvnb|Archer|Pierrehumbert|2013|pp=[https://books.google.com/books?id=sPY9HOfnuS0C&pg=PA39 39–42]}}; {{harvnb|Fleming|2008|loc=[https://nsdl.library.cornell.edu/websites/wiki/index.php/PALE_ClassicArticles/GlobalWarming/Article3.html Tyndall]}}</ref> Napansin ni [[Svante Arrhenius]] na ang singaw ng tubig sa hangin ay patuloy na nagbabago, ngunit ang antas ng CO₂ sa atmospera ay naiimpluwensiyahan ng mga pangmatagalang prosesong pangheolohiya. Ang pag-init mula sa pagdami ng CO₂ ay magpaparami ng singaw ng tubig, na lalo pang magpapainit sa pamamagitan ng positibong ''feedback loop'' o paulit-ulit na tugon. Noong 1896, inilathala niya ang unang modelo ng klima ng ganitong uri, at tinaya na ang paghahati sa kalahati ng antas ng CO₂ ay maaaring magdulot ng pagbaba ng temperatura na makapagsisimula ng isang panahon ng yelo. Tinaya ni Arrhenius na ang pagdodoble ng CO₂ ay magdudulot ng pagtaas ng temperatura na humigit-kumulang 5–6 °C.{{sfn|Lapenis|1998}} Noong una, maraming siyentipiko ang nag-alinlangan at naniwalang sobra na sa limitasyon (''saturated'') ang ''greenhouse effect'', kaya’t ang pagdagdag ng mas maraming CO₂ ay hindi na makaaapekto, at na ang klima ay kusang mag-aayos.<ref name="Weart The Carbon Dioxide Greenhouse Effect">{{harvnb|Weart "The Carbon Dioxide Greenhouse Effect"}}; {{harvnb|Fleming|2008|loc=[https://nsdl.library.cornell.edu/websites/wiki/index.php/PALE_ClassicArticles/GlobalWarming/Article4.html Arrhenius]}}</ref> Simula noong 1938, inilathala ni Guy Stewart Callendar ang mga ebidensiya na umiinit ang klima at tumataas ang antas ng CO₂,<ref>{{harvnb|Callendar|1938}}; {{harvnb|Fleming|2007}}.</ref> subalit sinalubong din ng parehong pagdududa ang kanyang mga kalkulasyon.<ref name="Weart The Carbon Dioxide Greenhouse Effect" /> === Pagbuo ng konsensong siyentipiko === Noong dekada 1950, lumikha si Gilbert Plass ng detalyadong modelong [[Kompyuter|pangkompyuter]] na kinabibilangan ng iba’t ibang patong ng atmospera at ng [[infrared]] na ispektro. Ipinahiwatig ng modelong ito na ang pagtaas ng antas ng CO₂ ay magdudulot ng pag-init. Sa halos parehong panahon, natuklasan ni Hans Suess ang ebidensiya na tumataas na nga ang antas ng CO₂, at ipinakita naman ni Roger Revelle na hindi kayang sipsipin ng mga karagatan ang nasabing pagtaas. Pagkaraan, tinulungan ng dalawang siyentipiko si Charles Keeling na magsimula ng talaan ng tuloy-tuloy na pagtaas—ang tinatawag na ''Keeling Curve'' (o Kurba ni Keeling)<ref name="Weart The Carbon Dioxide Greenhouse Effect" />—na naging bahagi ng nagpapatuloy na pagsasaliksik sa agham noong dekada 1960 hinggil sa posibleng kaugnayan ng tao sa pag-init ng mundo.<ref>{{harvnb|Weart "Suspicions of a Human-Caused Greenhouse (1956–1969)"}} (sa Ingles)</ref> Ipinakita ng mga pag-aaral tulad ng ''Charney Report'' (Ulat ni Charney) ng ''National Research Council'' (Pambansang Konseho ng Pananaliksik) noong 1979 na tama ang mga modelong pangklima na nagtataya ng makabuluhang pag-init.<ref name="Charney1979">{{Cite book |last1=Charney |first1=Jule |url=https://nap.nationalacademies.org/read/12181/chapter/1 |title=Carbon Dioxide and Climate: A Scientific Assessment |last2=Arakawa |first2=Akio |last3=Baker |first3=D. James |last4=Bolin |first4=Bert |last5=Dickinson |first5=Robert E |last6=Goody |first6=Richard M |last7=Leith |first7=Cecil |last8=Stommel |first8=Henry |last9=Wunsch |first9=Carl |date=1979 |publisher=National Academies Press |isbn=978-0-309-11910-8 |language=en |doi=10.17226/12181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424115644/https://nap.nationalacademies.org/read/12181/chapter/1 |archive-date=24 April 2024}}</ref> Ang sanhi ng gawa ng tao sa napapansing pag-init ng mundo at ang mga panganib ng hindi napipigilang pag-init ay inilahad sa publiko sa testimonya ni James Hansen noong 1988 sa harap ng isang komite ng [[Senado ng Estados Unidos]].<ref name="nyt19880624">{{cite news |last1=Shabecoff |first1=Philip |date=24 Hunyo 1988 |title=Global Warming Has Begun, Expert Tells Senate |language=en |page=1 |newspaper=New York Times |url=https://www.nytimes.com/1988/06/24/us/global-warming-has-begun-expert-tells-senate.html |access-date=1 Agosto 2012 |quote=...Dr. James E. Hansen of the National Aeronautics and Space Administration told a Congressional committee that it was 99 percent certain that the warming trend was not a natural variation but was caused by a buildup of carbon dioxide and other artificial gases in the atmosphere.}}</ref><ref name="history.aip.org2">{{harvnb|Weart "The Public and Climate Change: The Summer of 1988"}}, [http://history.aip.org/climate/public2.htm#L_0575 "News reporters gave only a little attention&nbsp;..."]. (sa Ingles)</ref> Itinatag noong 1988 ang ''Intergovernmental Panel on Climate Change'' (IPCC, Pangkat Intergobermental sa Pagbabago ng Klima) upang magbigay ng pormal na payo sa mga pamahalaan sa daigdig, na nagpasigla ng pananaliksik na tumatawid sa iba't ibang [[larangan ng agham]].<ref>{{harvnb|Weart|2013|p=3567}}.</ref> Bilang bahagi ng mga ulat ng IPCC, sinusuri ng mga siyentipiko ang talakayang pang-agham na lumalabas sa mga artikulong sinusuri ng kapwa mananaliksik (''peer-reviewed journals'').<ref>{{harvnb|Royal Society|2005}}.</ref> May halos ganap na pagkakaisa sa hanay ng mga siyentipiko na umiinit ang klima at na ito’y dulot ng mga gawaing pantao.<ref name="Lynas_2021" /> Wala ni isang pambansa o pandaigdigang samahang pang-agham na hindi sumasang-ayon sa pananaw na ito.<ref>{{harvnb|National Academies|2008|p=2}}; {{harvnb|Oreskes|2007|p=[https://books.google.com/books?id=PXJIqCkb7YIC&pg=PA68 68]}}; {{Harvnb|Gleick, 7 Enero|2017}}</ref> Pagsapit ng 2019, umabot na sa mahigit 99% ang antas ng pagkakasundo sa mga bagong panitikan ukol dito.<ref name="Powell2019">{{cite journal |last1=Powell |first1=James |date=20 Nobyembre 2019 |title=Scientists Reach 100% Consensus on Anthropogenic Global Warming |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0270467619886266?journalCode=bsta |journal=Bulletin of Science, Technology & Society |language=en |volume=37 |issue=4 |pages=183–184 |doi=10.1177/0270467619886266 |url-access=subscription |access-date=15 Nobyembre 2020 |s2cid=213454806}}</ref><ref name="Lynas_2021" /> Ipinahayag sa ''2021 IPCC Assessment Report'' (Ulat sa Pagsusuri ng IPCC noong 2021) na "tiyak" (''unequivocal'') na ang pagbabago ng klima ay sanhi ng gawa ng tao.[454] Patuloy ring nabubuo ang pagkakasundo na dapat kumilos upang maprotektahan ang mga tao laban sa mga epekto ng pagbabago ng klima. Nanawagan ang mga pambansang akademya ng agham sa mga pinuno ng daigdig na bawasan ang pandaigdigang emisyon.<ref>Magkasamang pahayag ng {{harvtxt|G8+5 Academies|2009}}; {{harvnb|Gleick, 7 Enero|2017}}. (sa Ingles)</ref> ==== Mga kamakailang pagbuo ==== Ang ''Extreme Event Attribution'' (EEA, Pag-uugnay ng Matitinding Pangyayari), na kilala rin bilang agham pang-ugnay, ay nabuo sa mga unang dekada ng ika-21 dantaon.<ref name="AMS_20161201">{{cite web |last1=Herring |first1=Stephanie C. |last2=Hoell |first2=Andrew |last3=Hoerling |first3=Martin P. |last4=Kossin |first4=James P. |last5=Schreck III |first5=Carl J. |last6=Stott |first6=Peter A. |date=1 Disyembre 2016 |title=Bulletin of the American Meteorological Society / Introduction to Explaining Extreme Events of 2015 from a Climate Perspective |url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/bams/97/12/bams-d-16-0313.1.xml?tab_body=pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250628053021/https://journals.ametsoc.org/view/journals/bams/97/12/bams-d-16-0313.1.xml?tab_body=pdf |archive-date=28 Hunyo 2025 |publisher=American Meteorological Society |language=en}}</ref> Ginagamit ng EEA ang mga modelong pangklima upang tukuyin at sukatin ang papel na ginagampanan ng pagbabago ng klima na dulot ng gawang pantao sa dalas, tindi, tagal, at mga epekto ng partikular na matitinding pangyayaring kaugnay ng panahon.<ref>{{cite book |url=https://www.nap.edu/catalog/21852/attribution-of-extreme-weather-events-in-the-context-of-climate-change |title=Attribution of Extreme Weather Events in the Context of Climate Change |date=2016 |publisher=The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (NASEM) |isbn=978-0-309-38094-2 |location=Washington, D.C. |language=en |doi=10.17226/21852}}</ref><ref name="ClimateCentral_20241118">{{cite web |last1=McSweeney |first1=Robert |last2=Tandon |first2=Ayesha |date=18 Nobyembre 2024 |title=Mapped: How climate change affects extreme weather around the world |url=https://interactive.carbonbrief.org/attribution-studies/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610154758/https://interactive.carbonbrief.org/attribution-studies/index.html |archive-date=10 Hunyo 2025 |publisher=Climate Central |language=en}}</ref> Sa pamamagitan ng mga pag-aaral ng atribusyon, nagagawang magsabi ang mga siyentipiko at [[mamamahayag]] ng mga pahayag tulad ng: "ang pangyayaring ito sa panahon ay ginawa ng hindi bababa sa ''n'' na ulit na mas malamang dahil sa pagbabago ng klima na dulot ng tao," o "ang matinding init na ito ay naging ''m'' na digri na mas mainit kaysa kung walang pag-init ng mundo," o "ang pangyayaring ito ay magiging halos imposibleng mangyari kung walang pagbabago ng klima."<ref name="WWA_2021">{{cite web |last1=Clarke |first1=Ben |last2=Otto |first2=Friederike |date=2021 |title=Reporting extreme weather and climate change A guide for journalists |url=https://www.worldweatherattribution.org/wp-content/uploads/ENG_WWA-Reporting-extreme-weather-and-climate-change.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250601160944/https://www.worldweatherattribution.org/wp-content/uploads/ENG_WWA-Reporting-extreme-weather-and-climate-change.pdf |archive-date=1 Hunyo 2025 |publisher=World Weather Attribution |language=en}}</ref> Ang mas malalakas na kakayahan ng kompyuter noong dekada 2000 at mga kaisipang tagumpay noong mga unang taon hanggang kalagitnaan ng dekada 2010<ref name="ScientificAmerican_20170102">{{cite news |last1=Sneed |first1=Annie |date=2 Enero 2017 |title=Yes, Some Extreme Weather Can Be Blamed on Climate Change |language=en |work=Scientific American |url=https://www.scientificamerican.com/article/yes-some-extreme-weather-can-be-blamed-on-climate-change/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170103135143/https://www.scientificamerican.com/article/yes-some-extreme-weather-can-be-blamed-on-climate-change/ |archive-date=3 Enero 2017}}</ref> ang nagbigay-daan sa agham pang-ugnay na matukoy ang mga epekto ng pagbabago ng klima sa ilang pangyayari nang may mataas na antas ng katiyakan.<ref name="AMS_20161201" /> Ginagamit ng mga siyentipiko ang mga paraang atribusyon at simulasyong pangklima na dati nang nasuri ng kapwa mananaliksik, kaya't nagiging posible ang mga "mabilisang pag-aaral ng atribusyon" na mailathala sa loob lamang ng panahon ng isang "siklo ng balita" matapos ang mga pangyayaring kaugnay ng panahon.<ref name="ScientificAmerican_20170102" /> ==Mga pananda== {{noteslist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} ===Mga pinagmulan=== {{Free-content attribution | title = The status of women in agrifood systems – Overview | author = FAO | publisher = FAO | page numbers = | source = | documentURL = https://doi.org/10.4060/cc5060en | license statement URL = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_status_of_women_in_agrifood_systems_-_Overview.pdf | license = CC BY-SA 3.0 }} ==== Mga ulat ng IPCC ==== {{refbegin}} '''Ikaapat na Ulat ng Pagtatasa''' <!-- Maliit na pagbanggit {{harvnb|IPCC AR4 WG2|2007}} na link sa pagbanggit na ito --> * {{cite book |ref = {{harvid|IPCC AR4 WG2|2007}} |author = IPCC |year = 2007 |title = Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability |series = Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors = 4 |editor-first1 = M. L. |editor-last1 = Parry |editor-first2 = O. F. |editor-last2 = Canziani |editor-first3 = J. P. |editor-last3 = Palutikof |editor-first4 = P. J. |editor-last4 = van der Linden |editor-first5 = C. E. |editor-last5 = Hanson |publisher = Cambridge University Press |url = http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/contents.html |isbn = 978-0-521-88010-7 |language = en |access-date = 2024-06-30 |archive-date = 2018-11-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181110071159/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/contents.html |url-status = dead }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR4 WG2 Ch19|2007}} |chapter=Chapter 19: Assessing key vulnerabilities and the risk from climate change |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter19.pdf |year=2007 |display-authors=4 |first1=S. H. |last1=Schneider |first2=S. |last2=Semenov |first3=A. |last3=Patwardhan |first4=I. |last4=Burton |first5=C. H. D. |last5=Magadza |first6=M. |last6=Oppenheimer |first7=A. B. |last7=Pittock |first8=A. |last8=Rahman |first9=J. B. |last9=Smith |first10=A. |last10=Suarez |first11=F. |last11=Yamin |title={{Harvnb|IPCC AR4 WG2|2007}} |pages=779–810 |language=en |access-date=2024-06-30 |archive-date=2025-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251127013735/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter19.pdf |url-status=dead }} <!-- Maliit na pagbanggit {{harvnb|IPCC AR4 WG3|2007}} na link sa pagbanggit na ito. --> * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR4 WG3|2007}} |author=IPCC |year=2007 |title=Climate Change 2007: Mitigation of Climate Change |series=Contribution of Working Group III to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors=4 |editor-first1=B. |editor-last1=Metz |editor-first2=O. R. |editor-last2=Davidson |editor-first3=P. R. |editor-last3=Bosch |editor-first4=R. |editor-last4=Dave |editor-first5=L. A. |editor-last5=Meyer |publisher=Cambridge University Press |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg3/en/contents.html |isbn=978-0-521-88011-4 |language=en |access-date=2024-06-30 |archive-date=2014-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012170817/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg3/en/contents.html |url-status=dead }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR4 WG3 Ch1|2007}} |chapter=Chapter 1: Introduction |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg3/ar4-wg3-chapter1.pdf |year=2007 |display-authors=4 |first1=H.-H. |last1=Rogner |first2=D. |last2=Zhou |first3=R. |last3=Bradley |first4=P. |last4=Crabbé |first5=O. |last5=Edenhofer |first6=B. |last6=Hare |first7=L. |last7=Kuijpers |first8=M. |last8=Yamaguchi |title={{Harvnb|IPCC AR4 WG3|2007}} |pages=95–116 |language=en |access-date=2024-06-30 |archive-date=2025-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210110444/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg3/ar4-wg3-chapter1.pdf |url-status=dead }} <!-- =========AR5================== --> '''Ikalimang Ulat ng Pagtatasa''' * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1|2013}}<!-- ipcc:20200215 --> |author=IPCC |year=2013 |title=Climate Change 2013: The Physical Science Basis |series=Contribution of Working Group I to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors=4 |editor1-first=T. F. |editor1-last=Stocker |editor2-first=D. |editor2-last=Qin |editor3-first=G.-K. |editor3-last=Plattner |editor4-first=M. |editor4-last=Tignor |editor5-first=S. K. |editor5-last=Allen |editor6-first=J. |editor6-last=Boschung |editor7-first=A. |editor7-last=Nauels |editor8-first=Y. |editor8-last=Xia |editor9-first=V. |editor9-last=Bex |editor10-first=P. M. |editor10-last=Midgley |publisher=Cambridge University Press |place=Cambridge, UK & New York |language=en |isbn=978-1-107-05799-9 <!-- ISBN sa nakaimprentang pinagmulan ay hindi tama. --> |url=http://www.climatechange2013.org/images/report/WG1AR5_ALL_FINAL.pdf <!-- Parehong file, bagong url ayon sa IPCC. --> }}. [https://www.ipcc.ch/report/ar5/wg1/ AR5 Climate Change 2013: The Physical Science Basis – IPCC] ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1 Summary for Policymakers|2013}} |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_SPM_FINAL.pdf |year=2013 |author=IPCC |language=en |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG1|2013}} }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1 Ch3|2013}} |chapter=Chapter 3: Observations: Ocean |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WG1AR5_Chapter03_FINAL.pdf |year=2013 |display-authors=4 |first1=M. |last1=Rhein |first2=S. R. |last2=Rintoul |first3=S. |last3=Aoki |first4=E. |last4=Campos |first5=D. |last5=Chambers |first6=R. A. |last6=Feely |first7=S. |last7=Gulev |first8=G. C. |last8=Johnson |first9=S. A. |last9=Josey |first10=A. |last10=Kostianoy |first11=C. |last11=Mauritzen |first12=D. |last12=Roemmich |first13=L. D. |last13=Talley |first14=F. |last14=Wang |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG1|2013}} |pages=255–315 |language=en }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1 Ch5|2013}} |chapter=Chapter 5: Information from Paleoclimate Archives |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WG1AR5_Chapter05_FINAL.pdf |year=2013 |display-authors=4 |first1=V. |last1=Masson-Delmotte |first2=M. |last2=Schulz |first3=A. |last3=Abe-Ouchi |first4=J. |last4=Beer |first5=A. |last5=Ganopolski |first6=J. F. |last6=González Rouco |first7=E. |last7=Jansen |first8=K. |last8=Lambeck |first9=J. |last9=Luterbacher |first10=T. |last10=Naish |first11=T. |last11=Osborn |first12=B. |last12=Otto-Bliesner |first13=T. |last13=Quinn |first14=R. |last14=Ramesh |first15=M. |last15=Rojas |first16=X. |last16=Shao |first17=A. |last17=Timmermann |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG1|2013}} |language=en |pages=383–464 }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1 Ch10|2013}} |chapter=Chapter 10: Detection and Attribution of Climate Change: from Global to Regional |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WG1AR5_Chapter10_FINAL.pdf |year=2013 |display-authors=4 |first1=N. L. |last1=Bindoff |first2=P. A. |last2=Stott |first3=K. M. |last3=AchutaRao |first4=M. R. |last4=Allen |first5=N. |last5=Gillett |first6=D. |last6=Gutzler |first7=K. |last7=Hansingo |first8=G. |last8=Hegerl |first9=Y. |last9=Hu |first10=S. |last10=Jain |first11=I. I. |last11=Mokhov |first12=J. |last12=Overland |first13=J. |last13=Perlwitz |first14=R. |last14=Sebbari |first15=X. |last15=Zhang |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG1|2013}} |pages=867–952 |language=en }} <!----------------Gumagawang Pangkat II sa AR5 na Ulat --> {{anchor|{{harvid|IPCC AR5 WG2|2014}}}} <!-- Para sa buong ulat ng AR5 WG2 --> * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 A|2014}} |author=IPCC |year=2014 |title=Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability. Part A: Global and Sectoral Aspects |series=Contribution of Working Group II to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors=4 |editor-first1=C. B. |editor-last1=Field |editor-first2=V. R. |editor-last2=Barros |editor-first3=D. J. |editor-last3=Dokken |editor-first4=K. J. |editor-last4=Mach |editor-first5=M. D. |editor-last5=Mastrandrea |editor-first6=T. E. |editor-last6=Bilir |editor-first7=M. |editor-last7=Chatterjee |editor-first8=K. L. |editor-last8=Ebi |editor-first9=Y. O. |editor-last9=Estrada |editor-first10=R. C. |editor-last10=Genova |editor-first11=B. |editor-last11=Girma |editor-first12=E. S. |editor-last12=Kissel |editor-first13=A. N. |editor-last13=Levy |editor-first14=S. |editor-last14=MacCracken |editor-first15=P. R. |editor-last15=Mastrandrea |editor-first16=L. L. |editor-last16=White |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05807-1 |language=en }}. Kabanata 1–20, SPM, at Teknikal na Buod. ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 Ch3|2014}} |chapter=Chapter 3: Freshwater Resources |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap3_FINAL.pdf |display-authors=4 |first1=B. E. |last1=Jiménez Cisneros |first2=T. |last2=Oki |first3=N. W. |last3=Arnell |first4=G. |last4=Benito |first5=J. G. |last5=Cogley |first6=P. |last6=Döll |first7=T. |last7=Jiang |first8=S. S. |last8=Mwakalila |year=2014 |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}} |pages=229–269 |language=en |access-date=2024-06-30 |archive-date=2019-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219013730/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap3_FINAL.pdf |url-status=dead }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 Ch7|2014}} |chapter=Chapter 7: Food Security and Food Production Systems |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap7_FINAL.pdf |year=2014 |display-authors=4 |first1=J. R. |last1=Porter |first2=L. |last2=Xie |first3=A. J. |last3=Challinor |first4=K. |last4=Cochrane |first5=S. M. |last5=Howden |first6=M. M. |last6=Iqbal |first7=D. B. |last7=Lobell |first8=M. I. |last8=Travasso |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}} |pages=485–533 |language=en |access-date=2024-06-30 |archive-date=2021-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211008111955/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap7_FINAL.pdf |url-status=dead }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 Ch11|2014}} |chapter=Chapter 11: Human Health: Impacts, Adaptation, and Co-Benefits |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-Chap11_FINAL.pdf |year=2014 |display-authors=4 |first1=K. R. |last1=Smith |first2=A. |last2=Woodward |first3=D. |last3=Campbell-Lendrum |first4=D. D. |last4=Chadee |first5=Y. |last5=Honda |first6=Q. |last6=Lui |first7=J. M. |last7=Olwoch |first8=B. |last8=Revich |first9=R. |last9=Sauerborn |title=In {{harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}} |pages=709–754 |language=en }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 Ch13|2014}} |chapter=Chapter 13: Livelihoods and Poverty |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap13_FINAL.pdf |display-authors=4 |first1=L. |last1=Olsson |first2=M. |last2=Opondo |first3=P. |last3=Tschakert |first4=A. |last4=Agrawal |first5=S. H. |last5=Eriksen |first6=S. |last6=Ma |first7=L. N. |last7=Perch |first8=S. A. |last8=Zakieldeen |year=2014 |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}} |pages=793–832 |language=en |access-date=2024-06-30 |archive-date=2025-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251123084604/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap13_FINAL.pdf |url-status=dead }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 Ch18|2014}} |chapter=Chapter 18: Detection and Attribution of Observed Impacts |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap18_FINAL.pdf |year=2014 |display-authors=4 |first1=W. |last1=Cramer |first2=G. W. |last2=Yohe |first3=M. |last3=Auffhammer |first4=C. |last4=Huggel |first5=U. |last5=Molau |first6=M. A. F. |last6=da Silva Dias |first7=A. |last7=Solow |first8=D. A. |last8=Stone |first9=L. |last9=Tibig |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}} |pages=979–1037 |language=en |access-date=2024-06-30 |archive-date=2025-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251203184103/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap18_FINAL.pdf |url-status=dead }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 Ch19|2014}} |chapter=Chapter 19: Emergent Risks and Key Vulnerabilities |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap19_FINAL.pdf |year=2014 |display-authors=4 |first1=M. |last1=Oppenheimer |first2=M. |last2=Campos |first3=R. |last3=Warren |first4=J. |last4=Birkmann |first5=G. |last5=Luber |first6=B. |last6=O'Neill |first7=K. |last7=Takahashi |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}} |pages=1039–1099 |language=en |access-date=2024-06-30 |archive-date=2025-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251127040853/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap19_FINAL.pdf |url-status=dead }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 Ch28|2014}} |chapter=Chapter 28: Polar Regions |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap28_FINAL.pdf |display-authors=4 |first1=J. N. |last1=Larsen |first2=O. A. |last2=Anisimov |first3=A. |last3=Constable |first4=A. B. |last4=Hollowed |first5=N. |last5=Maynard |first6=P. |last6=Prestrud |first7=T. D. |last7=Prowse |first8=J. M. R. |last8=Stone |year=2014 |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG2 B|2014}} |pages=1567–1612 |language=en |access-date=2024-07-02 |archive-date=2026-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260113144928/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap28_FINAL.pdf |url-status=dead }} <!-- ------------------------------ --> * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG3|2014}} |author=IPCC |year=2014 |title=Climate Change 2014: Mitigation of Climate Change |url=https://archive.org/details/climatechange2010000inte_s0r3 |series=Contribution of Working Group III to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors=4 |editor-first1=O. |editor-last1=Edenhofer |editor-first2=R. |editor-last2=Pichs-Madruga |editor-first3=Y. |editor-last3=Sokona |editor-first4=E. |editor-last4=Farahani |editor-first5=S. |editor-last5=Kadner |editor-first6=K. |editor-last6=Seyboth |editor-first7=A. |editor-last7=Adler |editor-first8=I. |editor-last8=Baum |editor-first9=S. |editor-last9=Brunner |editor-first10=P. |editor-last10=Eickemeier |editor-first11=B. |editor-last11=Kriemann |editor-first12=J. |editor-last12=Savolainen |editor-first13=S. |editor-last13=Schlömer |editor-first14=C. |editor-last14=von Stechow |editor-first15=T. |editor-last15=Zwickel |editor-first16=J. C. |editor-last16=Minx |publisher=Cambridge University Press |place=Cambridge, UK & New York, NY |isbn=978-1-107-05821-7 |language=en }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG3 Ch5|2014}}<!-- ipcc:20190900 --> |chapter=Chapter 5: Drivers, Trends and Mitigation |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_full.pdf |display-authors=4 |first1=G. |last1=Blanco |first2=R. |last2=Gerlagh |first3=S. |last3=Suh |first4=J. |last4=Barrett |first5=H. C. |last5=de Coninck |first6=C. F. |last6=Diaz Morejon |first7=R. |last7=Mathur |first8=N. |last8=Nakicenovic |first9=A. |last9=Ofosu Ahenkora |first10=J. |last10=Pan |first11=H. |last11=Pathak |first12=J. |last12=Rice |first13=R. |last13=Richels |first14=S. J. |last14=Smith |first15=D. I. |last15=Stern |first16=F. L. |last16=Toth |first17=P. |last17=Zhou |year=2014 |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG3|2014}} |pages=351–411 |language=en }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG3 Ch9|2014}} |chapter=Chapter 9: Buildings |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg3/ipcc_wg3_ar5_chapter9.pdf |year=2014 |display-authors=4 |first1=O. |last1=Lucon |first2=D. |last2=Ürge-Vorsatz |first3=A. |last3=Ahmed |first4=H. |last4=Akbari |first5=P. |last5=Bertoldi |first6=L. |last6=Cabeza |first7=N. |last7=Eyre |first8=A. |last8=Gadgil |first9=L. D. |last9=Harvey |first10=Y. |last10=Jiang |first11=E. |last11=Liphoto |first12=S. |last12=Mirasgedis |first13=S. |last13=Murakami |first14=J. |last14=Parikh |first15=C. |last15=Pyke |first16=M. |last16=Vilariño |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG3|2014}} |language=en |access-date=2024-07-02 |archive-date=2025-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250824090413/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg3/ipcc_wg3_ar5_chapter9.pdf |url-status=dead }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG3 Annex III|2014}} |chapter=Annex III: Technology-specific Cost and Performance Parameters |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-iii.pdf |year=2014 |display-authors=4 |first1=O. |last1=Edenhofer |first2=R. |last2=Pichs-Madruga |first3=Y. |last3=Sokona |first4=E. |last4=Farahani |first5=S. |last5=Kadner |first6=K. |last6=Seyboth |first7=A. |last7=Adler |first8=I. |last8=Baum |first9=S. |last9=Brunner |first10=P. |last10=Eickemeier |first11=B. |last11=Kriemann |first12=J. |last12=Savolainen |first13=S. |last13=Schlömer |first14=C. |last14=von Stechow |first15=T. |last15=Zwickel |first16=J.C. |last16=Minx |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG3|2014}} |language=en }} * {{cite book |author=IPCC AR5 SYR |year=2014 |title=Climate Change 2014: Synthesis Report |series=Contribution of Working Groups I, II and III to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |editor1=The Core Writing Team |editor-first2=R. K. |editor-last2=Pachauri |editor-first3=L. A. |editor-last3=Meyer |publisher=IPCC |place=Geneva, Switzerland |isbn=<!-- walang isbn --> |url=https://www.ipcc.ch/report/ar5/syr/ }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 SYR Summary for Policymakers|2014}} |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/syr/AR5_SYR_FINAL_SPM.pdf |year=2014 |author=IPCC |title={{Harvnb|IPCC AR5 SYR|2014}} |language=en }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 SYR Glossary|2014}} |chapter=Annex II: Glossary |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/syr/AR5_SYR_FINAL_Annexes.pdf |year=2014 |author=IPCC |title={{Harvnb|IPCC AR5 SYR|2014}} |language=en |access-date=2024-07-02 |archive-date=2022-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220718055704/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/syr/AR5_SYR_FINAL_Annexes.pdf |url-status=dead }} <!-- =========SR15================== --> '''Natatanging Ulat: Pag-init ng mundo sa 1.5&nbsp;°C''' * {{cite book |ref={{harvid|IPCC SR15|2018}} <!-- ipcc:20200312 --> |author=IPCC |year=2018 |title=Global Warming of 1.5&nbsp;°C. An IPCC Special Report on the impacts of global warming of 1.5&nbsp;°C above pre-industrial levels and related global greenhouse gas emission pathways, in the context of strengthening the global response to the threat of climate change, sustainable development, and efforts to eradicate poverty |display-editors=4 |editor-first1=V. |editor-last1=Masson-Delmotte |editor-first2=P. |editor-last2=Zhai |editor-first3=H.-O. |editor-last3=Pörtner |editor-first4=D. |editor-last4=Roberts |editor-first5=J. |editor-last5=Skea |editor-first6=P. R. |editor-last6=Shukla |editor-first7=A. |editor-last7=Pirani |editor-first8=W. |editor-last8=Moufouma-Okia |editor-first9=C. |editor-last9=Péan |editor-first10=R. |editor-last10=Pidcock |editor-first11=S. |editor-last11=Connors |editor-first12=J. B. R. |editor-last12=Matthews |editor-first13=Y. |editor-last13=Chen |editor-first14=X. |editor-last14=Zhou |editor-first15=M. I. |editor-last15=Gomis |editor-first16=E. |editor-last16=Lonnoy |editor-first17=T. |editor-last17=Maycock |editor-first18=M. |editor-last18=Tignor |editor-first19=T. |editor-last19=Waterfeld |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |isbn=<!-- hindi inisyu? --> |language=en |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/06/SR15_Full_Report_High_Res.pdf }} [https://www.ipcc.ch/sr15/ Global Warming of 1.5 °C –]. <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SR15 Summary for Policymakers|2018}} <!-- ipcc:20200312 --> |author=IPCC |year=2018 |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_SPM_version_report_HR.pdf |title={{Harvnb|IPCC SR15|2018}} |pages=3–24 |language=en }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SR15 Ch1|2018}} <!-- ipcc:20200312 --> |year=2018 |chapter=Chapter 1: Framing and Context |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter1_High_Res.pdf |display-authors=4 |first1=M. R. |last1=Allen |first2=O. P. |last2=Dube |first3=W. |last3=Solecki |first4=F. |last4=Aragón-Durand |first5=W. |last5=Cramer |first6=S. |last6=Humphreys |first7=M. |last7=Kainuma |first8=J. |last8=Kala |first9=N. |last9=Mahowald |first10=Y. |last10=Mulugetta |first11=R. |last11=Perez |first12=M. |last12=Wairiu |first13=K. |last13=Zickfeld |title={{Harvnb|IPCC SR15|2018}} |pages=49–91 |language=en }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SR15 Ch2|2018}} <!-- ipcc:20200312 --> |year=2018 |chapter=Chapter 2: Mitigation Pathways Compatible with 1.5&nbsp;°C in the Context of Sustainable Development |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter2_High_Res.pdf |display-authors=4 |first1=J. |last1=Rogelj |first2=D. |last2=Shindell |first3=K. |last3=Jiang |first4=S. |last4=Fifta |first5=P. |last5=Forster |first6=V. |last6=Ginzburg |first7=C. |last7=Handa |first8=H. |last8=Kheshgi |first9=S. |last9=Kobayashi |first10=E. |last10=Kriegler |first11=L. |last11=Mundaca |first12=R. |last12=Séférian |first13=M. V. |last13=Vilariño |title={{Harvnb|IPCC SR15|2018}} |pages=93–174 |language=en }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SR15 Ch3|2018}} <!-- ipcc:20200312 --> |year=2018 |chapter=Chapter 3: Impacts of 1.5&nbsp;°C Global Warming on Natural and Human Systems |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter3_High_Res.pdf |display-authors=4 |first1=O. |last1=Hoegh-Guldberg |first2=D. |last2=Jacob |first3=M. |last3=Taylor |first4=M. |last4=Bindi |first5=S. |last5=Brown |first6=I. |last6=Camilloni |first7=A. |last7=Diedhiou |first8=R. |last8=Djalante |first9=K. L. |last9=Ebi |first10=F. |last10=Engelbrecht |first11=J. |last11=Guiot |first12=Y. |last12=Hijioka |first13=S. |last13=Mehrotra |first14=A. |last14=Payne |first15=S. I. |last15=Seneviratne |first16=A. |last16=Thomas |first17=R. |last17=Warren |first18=G. |last18=Zhou |title={{Harvnb|IPCC SR15|2018}} |pages=175–311 |language=en }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SR15 Ch4|2018}} <!-- ipcc:20200312 --> |year=2018 |chapter=Chapter 4: Strengthening and Implementing the Global Response |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter4_High_Res.pdf |display-authors=4 |first1=H. |last1=de Coninck |first2=A. |last2=Revi |first3=M. |last3=Babiker |first4=P. |last4=Bertoldi |first5=M. |last5=Buckeridge |first6=A. |last6=Cartwright |first7=W. |last7=Dong |first8=J. |last8=Ford |first9=S. |last9=Fuss |first10=J.-C. |last10=Hourcade |first11=D. |last11=Ley |first12=R. |last12=Mechler |first13=P. |last13=Newman |first14=A. |last14=Revokatova |first15=S. |last15=Schultz |first16=L. |last16=Steg |first17=T. |last17=Sugiyama |title={{Harvnb|IPCC SR15|2018}} |pages=313–443 |language=en }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SR15 Ch5|2018}} <!-- ipcc:20200312 --> |year=2018 |chapter=Chapter 5: Sustainable Development, Poverty Eradication and Reducing Inequalities |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter5_High_Res.pdf |display-authors=4 |first1=J. |last1=Roy |first2=P. |last2=Tschakert |first3=H. |last3=Waisman |first4=S. |last4=Abdul Halim |first5=P. |last5=Antwi-Agyei |first6=P. |last6=Dasgupta |first7=B. |last7=Hayward |first8=M. |last8=Kanninen |first9=D. |last9=Liverman |first10=C. |last10=Okereke |first11=P. F. |last11=Pinho |first12=K. |last12=Riahi |first13=A. G. |last13=Suarez Rodriguez |title={{Harvnb|IPCC SR15|2018}} |pages=445–538 |language=en }} <!-- =========SRCCL ============================ --> '''Natatanging Ulat: Pagbababgo ng klima at Lupa''' * {{cite book |ref={{harvid|IPCC SRCCL|2019}} <!-- ipcc:20200204 --> |author=IPCC |display-editors=4 |editor-first1=P. R. |editor-last1=Shukla |editor-first2=J. |editor-last2=Skea |editor-first3=E. |editor-last3=Calvo Buendia |editor-first4=V. |editor-last4=Masson-Delmotte |editor-first5=H.-O. |editor-last5=Pörtner |editor-first6=D. |editor-last6=C. Roberts |editor-first7=P. |editor-last7=Zhai |editor-first8=R. |editor-last8=Slade |editor-first9=S. |editor-last9=Connors |editor-first10=R. |editor-last10=van Diemen |editor-first11=M. |editor-last11=Ferrat |editor-first12=E. |editor-last12=Haughey |editor-first13=S. |editor-last13=Luz |editor-first14=S. |editor-last14=Neogi |editor-first15=M. |editor-last15=Pathak |editor-first16=J. |editor-last16=Petzold |editor-first17=J. |editor-last17=Portugal Pereira |editor-first18=P. |editor-last18=Vyas |editor-first19=E. |editor-last19=Huntley |editor-first20=K. |editor-last20=Kissick |editor-first21=M. |editor-last21=Belkacemi |editor-first22=J. |editor-last22=Malley |year=2019 |title=IPCC Special Report on Climate Change, Desertification, Land Degradation, Sustainable Land Management, Food Security, and Greenhouse gas fluxes in Terrestrial Ecosystems |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2019/11/SRCCL-Full-Report-Compiled-191128.pdf |publisher=Nakalimbag |language=en }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SRCCL Summary for Policymakers|2019}} <!-- ipcc:20200204 --> |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/4/2019/12/02_Summary-for-Policymakers_SPM.pdf |author=IPCC |year=2019 |title={{Harvnb|IPCC SRCCL|2019}} |pages=3–34 |language=en }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SRCCL Ch2|2019}} <!-- ipcc:20200204 --> |chapter=Chapter 2: Land-Climate Interactions |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2019/11/05_Chapter-2.pdf |display-authors=4 |first1=G. |last1=Jia |first2=E. |last2=Shevliakova |first3=P. E. |last3=Artaxo<!-- 'Artaxo-Netto'? --> |first4=N. |last4=De Noblet-Ducoudré |first5=R. |last5=Houghton |first6=J. |last6=House |first7=K. |last7=Kitajima |first8=C. |last8=Lennard |first9=A. |last9=Popp |first10=A. |last10=Sirin |first11=R. |last11=Sukumar |first12=L. |last12=Verchot |year=2019 |title={{Harvnb|IPCC SRCCL|2019}} |pages=131–247 |language=en }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SRCCL Ch5|2019}} <!-- ipcc:20200204 --> |chapter=Chapter 5: Food Security |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2019/11/08_Chapter-5.pdf |display-authors=4 |first1=C. |last1=Mbow |first2=C. |last2=Rosenzweig |first3=L. G. |last3=Barioni |first4=T. |last4=Benton |first5=M. |last5=Herrero |first6=M. V. |last6=Krishnapillai |first7=E. |last7=Liwenga |first8=P. |last8=Pradhan |first9=M. G. |last9=Rivera-Ferre |first10=T. |last10=Sapkota |first11=F. N. |last11=Tubiello |first12=Y. |last12=Xu |year=2019 |title={{Harvnb|IPCC SRCCL|2019}} |pages=437–550 |language=en }} <!-- =========SROCC ============================ --> '''Natatanging Ulat: Ang Karagatan at Kriyospera sa isang Klimang Nagbabago''' * {{cite book |ref={{harvid|IPCC SROCC|2019}} <!-- ipcc:20200202 --> |author=IPCC |year=2019 |display-editors=4 |editor-first1=H.-O. |editor-last1=Pörtner |editor-first2=D. C. |editor-last2=Roberts |editor-first3=V. |editor-last3=Masson-Delmotte |editor-first4=P. |editor-last4=Zhai |editor-first5=M. |editor-last5=Tignor |editor-first6=E. |editor-last6=Poloczanska |editor-first7=K. |editor-last7=Mintenbeck |editor-first8=A. |editor-last8=Alegría |editor-first9=M. |editor-last9=Nicolai |editor-first10=A. |editor-last10=Okem |editor-first11=J. |editor-last11=Petzold |editor-first12=B. |editor-last12=Rama |editor-first13=N. |editor-last13=Weyer |title=IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate |publisher=Nakalimbag |language=en |isbn=<!--Hindi pa naitalaga --> |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/12/SROCC_FullReport_FINAL.pdf }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SROCC Summary for Policymakers|2019}} <!-- ipcc:20200202 --> |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/11/03_SROCC_SPM_FINAL.pdf |author=IPCC |language=en |year=2019 |title={{Harvnb|IPCC SROCC|2019}} |pages=3–35 }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SROCC Ch4|2019}} <!-- ipcc:20200202 --> |chapter=Chapter 4: Sea Level Rise and Implications for Low Lying Islands, Coasts and Communities |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/11/08_SROCC_Ch04_FINAL.pdf |display-authors=4 |first1=M. |last1=Oppenheimer |first2=B. |last2=Glavovic |first3=J. |last3=Hinkel |first4=R. |last4=van de Wal |first5=A. K. |last5=Magnan |first6=A. |last6=Abd-Elgawad |first7=R. |last7=Cai |first8=M. |last8=Cifuentes-Jara |first9=R. M. |last9=Deconto |first10=T. |last10=Ghosh |first11=J. |last11=Hay |first12=F. |last12=Isla |first13=B. |last13=Marzeion |first14=B. |last14=Meyssignac |first15=Z. |last15=Sebesvari |year=2019 |title={{Harvnb|IPCC SROCC|2019}} |pages=321–445 |language=en }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SROCC Ch5|2019}} <!-- ipcc:20200202 --> |chapter=Chapter 5: Changing Ocean, Marine Ecosystems, and Dependent Communities |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/11/09_SROCC_Ch05_FINAL.pdf |display-authors=4 |first1=N. L. |last1=Bindoff |first2=W. W. L. |last2=Cheung |first3=J. G. |last3=Kairo |first4=J. |last4=Arístegui |first5=V. A. |last5=Guinder |first6=R. |last6=Hallberg |first7=N. J. M. |last7=Hilmi |first8=N. |last8=Jiao |first9=Md S. |last9=Karim |first10=L. |last10=Levin |first11=S. |last11=O'Donoghue |first12=S. R. |last12=Purca Cuicapusa |first13=B. |last13=Rinkevich |first14=T. |last14=Suga |first15=A. |last15=Tagliabue |first16=P. |last16=Williamson |year=2019 |title={{Harvnb|IPCC SROCC|2019}} |pages=447–587 |language=en }} '''Ikaanim na Ulat ng Pagtatasa''' * {{Cite book |ref = {{harvid|IPCC AR6 WG1|2021}} |author = IPCC |year = 2021 |title = Climate Change 2021: The Physical Science Basis |series = Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors = 4 |language = en |editor1-first = V. |editor1-last = Masson-Delmotte |editor2-first = P. |editor2-last = Zhai |editor3-first = A. |editor3-last = Pirani |editor4-first = S. L. |editor4-last = Connors |editor5-first = C. |editor5-last = Péan |editor6-first = S. |editor6-last = Berger |editor7-first = N. |editor7-last = Caud |editor8-first = Y. |editor8-last = Chen |editor9-first = L. |editor9-last = Goldfarb |editor10-first = M. I. |editor10-last = Gomis |publisher = Cambridge University Press (Nakalimbag) |place = Cambridge, United Kingdom and New York, NY, US |isbn = |url = https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf }} ** {{Cite book |ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM_final.pdf |author=IPCC |language=en |year=2021 |title={{Harvnb|IPCC AR6 WG1|2021}} |pages= }} ** {{Cite book |ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Technical Summary|2021}} |chapter=Technical Summary |last1=Arias |first1=Paola A. |last2=Bellouin |first2=Nicolas |last3=Coppola |first3=Erika |last4=Jones |first4=Richard G. |last5=Krinner |first5=Gerhard |display-authors=4 |chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_TS.pdf |year=2021 |title={{Harvnb|IPCC AR6 WG1|2021}} |language=en }} **{{Cite book |ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Ch11|2021}} |chapter=Chapter 11: Weather and climate extreme events in a changing climate |last1=Seneviratne |first1=Sonia I. |last2=Zhang |first2=Xuebin |last3=Adnan |first3=M. |last4=Badi |first4=W. |last5=Dereczynski |first5=Claudine |last6=Di Luca |first6=Alejandro |last7=Ghosh |first7=S. |chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter_11.pdf |display-authors=4 |title={{Harvnb|IPCC AR6 WG1|2021}} |year=2021 |language=en }} * {{cite book |author = IPCC |ref = {{harvid|IPCC AR6 WG2|2022}} |editor-last1 = Pörtner |editor-first1 = H.-O. |editor-last2 = Roberts |editor-first2 = D.C. |editor-last3 = Tignor |editor-first3 = M. |editor-last4 = Poloczanska |editor-first4 = E.S. |editor-last5 = Mintenbeck |editor-first5 = K. |editor-last6 = Alegría |editor-first6 = A. |editor-last7 = Craig |editor-first7 = M. |editor-last8 = Langsdorf |editor-first8 = S. |editor-last9 = Löschke |editor-first9 = S. |editor-last10 = Möller |editor-first10 = V. |editor-last11 = Okem |editor-first11 = A. |editor-last12 = Rama |editor-first12 = B. |display-editors = etal |url = https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/ |title = Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |publisher = Cambridge University Press |language = en |year = 2022 }} * {{cite book |author=IPCC |title=IPCC, 2023: Climate Change 2023: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Core Writing Team, H. Lee and J. Romero (Eds.)]. IPCC, Geneva, Switzerland |ref={{harvid|IPCC AR6 SYR|2023}} |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/downloads/report/IPCC_AR6_SYR_FullVolume.pdf |editor-last1=Core Writing Team |editor-last2=Lee |editor-first2=H. |editor-last3=Romero |editor-first3=J. |display-editors=etal |publisher=IPCC |year=2023 |location=Geneva, Switzerland |isbn=978-92-9169-164-7 |doi=10.59327/IPCC/AR6-9789291691647 |hdl=1885/299630 |s2cid=260074696 |language=en }} ** {{Cite book |ref={{harvid|IPCC AR6 SYR SPM|2023}} |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://report.ipcc.ch/ar6syr/pdf/IPCC_AR6_SYR_SPM.pdf |author=IPCC |year=2023 |title={{Harvnb|IPCC AR6 SYR|2023}} |pages= |language=en |access-date=2024-07-03 |archive-date=2023-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320135908/https://report.ipcc.ch/ar6syr/pdf/IPCC_AR6_SYR_SPM.pdf |url-status=dead }} {{refend}} ==== Mga iba pang pinagbatayan na sinuri ng kasama (o ''peer-reviewed'') ==== {{refbegin|30em}} * {{cite journal |last1=Balsari |first1=S. |last2=Dresser |first2=C. |last3=Leaning |first3=J. |title=Climate Change, Migration, and Civil Strife. |journal=Curr Environ Health Rep |year=2020 |volume=7 |issue=4 |pages=404–414 |pmid=33048318 |doi=10.1007/s40572-020-00291-4 |pmc=7550406|language=en}} * {{cite journal |last1=Bamber |first1=Jonathan L. |last2=Oppenheimer |first2=Michael |last3=Kopp |first3=Robert E. |last4=Aspinall |first4=Willy P. |last5=Cooke |first5=Roger M. |date=2019 |title=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=23 |pages=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=0027-8424 |pmid=31110015 |pmc=6561295 |bibcode=2019PNAS..11611195B |doi-access=free|language=en}} * {{cite journal |last1=Berrill |first1=P. |last2=Arvesen |first2=A. |last3=Scholz |first3=Y. |last4=Gils |first4=H. C. |last5=Hertwich |first5=E. |display-authors=4 |date=2016 |title=Environmental impacts of high penetration renewable energy scenarios for Europe |journal=Environmental Research Letters|language=en |volume=11 |issue=1 |page=014012 |doi=10.1088/1748-9326/11/1/014012 |bibcode=2016ERL....11a4012B |doi-access=free |hdl=11250/2465014 |hdl-access=free }} * {{cite journal |last1=Björnberg |first1=Karin Edvardsson |last2=Karlsson |first2=Mikael |last3=Gilek |first3=Michael |last4=Hansson |first4=Sven Ove |date=2017 |title=Climate and environmental science denial: A review of the scientific literature published in 1990–2015 |journal=Journal of Cleaner Production |volume=167 |pages=229–241 |doi=10.1016/j.jclepro.2017.08.066 |issn=0959-6526 |doi-access=free|bibcode=2017JCPro.167..229B|language=en }} * {{cite journal |last1=Callendar |first1=G. S. |date=1938 |title=The artificial production of carbon dioxide and its influence on temperature |journal=Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society |volume=64 |issue=275 |pages=223–240 |bibcode=1938QJRMS..64..223C |doi=10.1002/qj.49706427503|language=en}} * {{cite journal |last1=Burke |first1=Claire |last2=Stott |first2=Peter |s2cid=59509210 |date=2017 |title=Impact of Anthropogenic Climate Change on the East Asian Summer Monsoon |journal=Journal of Climate|language=en |issn=0894-8755 |volume=30 |issue=14 |pages=5205–5220 |doi=10.1175/JCLI-D-16-0892.1 |bibcode=2017JCli...30.5205B |arxiv=1704.00563 }} * {{cite journal |last1=Cattaneo |first1=Cristina |last2=Beine |first2=Michel |last3=Fröhlich |first3=Christiane J. |last4=Kniveton |first4=Dominic |display-authors=4 |last5=Martinez-Zarzoso |first5=Inmaculada |last6=Mastrorillo |first6=Marina |last7=Millock |first7=Katrin |last8=Piguet |first8=Etienne |last9=Schraven |first9=Benjamin |date=2019 |title=Human Migration in the Era of Climate Change |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1093/reep/rez008?journalCode=reep |journal=Review of Environmental Economics and Policy |volume=13 |issue=2 |pages=189–206 |doi=10.1093/reep/rez008 |issn=1750-6816 |hdl=10.1093/reep/rez008 |s2cid=198660593 |hdl-access=free |language=en }} * {{cite journal |display-authors=4 |last1=Costello |first1=Anthony |last2=Abbas |first2=Mustafa |last3=Allen |first3=Adriana |last4=Ball |first4=Sarah |last5=Bell |first5=Sarah |last6=Bellamy |first6=Richard |last7=Friel |first7=Sharon |last8=Groce |first8=Nora |last9=Johnson |first9=Anne |date=2009 |title=Managing the health effects of climate change |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2809%2960935-1/fulltext |url-status=live |journal=The Lancet |volume=373 |issue=9676 |pages=1693–1733 |doi=10.1016/S0140-6736(09)60935-1 |pmid=19447250 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170813075350/http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2809%2960935-1/fulltext |archive-date=2017-08-13 |last10=Kett |first10=Maria |last11=Lee |first11=Maria |last12=Levy |first12=Caren |last13=Maslin |first13=Mark |last14=McCoy |first14=David |last15=McGuire |first15=Bill |last16=Montgomery |first16=Hugh |last17=Napier |first17=David |last18=Pagel |first18=Christina |last19=Patel |first19=Jinesh |last20=de Oliveira |first20=Jose Antonio Puppim |last21=Redclift |first21=Nanneke |last22=Rees |first22=Hannah |last23=Rogger |first23=Daniel |last24=Scott |first24=Joanne |last25=Stephenson |first25=Judith |last26=Twigg |first26=John |last27=Wolff |first27=Jonathan |last28=Patterson |first28=Craig |s2cid=205954939 |language=en }} * {{cite journal |last1=Deutsch |first1=Curtis |last2=Brix |first2=Holger |last3=Ito |first3=Taka |last4=Frenzel |first4=Hartmut |last5=Thompson |first5=LuAnne |s2cid=11752699 |display-authors=4 |year=2011 |title=Climate-Forced Variability of Ocean Hypoxia |url=http://jetsam.ocean.washington.edu/~cdeutsch/papers/Deutsch_sci_11.pdf |journal=Science |volume=333 |issue=6040 |pages=336–339 |bibcode=2011Sci...333..336D |doi=10.1126/science.1202422 |pmid=21659566 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160509031133/http://jetsam.ocean.washington.edu/~cdeutsch/papers/Deutsch_sci_11.pdf |archive-date=2016-05-09 |url-status=live |language=en }} * {{cite journal |last1=Doney |first1=Scott C. |last2=Fabry |first2=Victoria J. |last3=Feely |first3=Richard A. |last4=Kleypas |first4=Joan A. |s2cid=402398 |date=2009 |title=Ocean Acidification: The Other {{CO2}} Problem |journal=Annual Review of Marine Science |volume=1 |issue=1 |pages=169–192 |doi=10.1146/annurev.marine.010908.163834 |pmid=21141034 |bibcode=2009ARMS....1..169D |language=en}} * {{cite journal |last1=Friedlingstein |first1=Pierre |last2=Jones |first2=Matthew W. |last3=O'Sullivan |first3=Michael |last4=Andrew |first4=Robbie M. |display-authors=4 |last5=Hauck|first5=Judith |last6=Peters|first6=Glen P. |last7=Peters|first7=Wouter |last8=Pongratz|first8=Julia |last9=Sitch|first9=Stephen |last10=Quéré|first10=Corinne Le |last11=Bakker|first11=Dorothee C. E. |date=2019 |title=Global Carbon Budget 2019 |journal=Earth System Science Data |volume=11 |issue=4 |pages=1783–1838 |doi=10.5194/essd-11-1783-2019 |bibcode=2019ESSD...11.1783F |issn=1866-3508 |doi-access=free |hdl=10871/39943|hdl-access=free|language=en}} * {{cite journal |last=Lapenis |first=Andrei G. |journal=Eos |title=Arrhenius and the Intergovernmental Panel on Climate Change |year=1998 |doi=10.1029/98EO00206 |volume=79 |issue=23 |page=271 |bibcode=1998EOSTr..79..271L|language=en}} * {{cite journal |last1 =Goyal |first1=Rishav |last2=England |first2=Matthew H |last3=Sen Gupta|first3=Alex |last4=Jucker |first4=Martin |date=2019 |title=Reduction in surface climate change achieved by the 1987 Montreal Protocol |journal=Environmental Research Letters |volume=14 |issue=12 |page=124041 |doi=10.1088/1748-9326/ab4874 |bibcode=2019ERL....14l4041G |issn=1748-9326 |doi-access=free|language=en}} * {{cite journal |last1=Grubb |first1=M. |date=2003 |title=The Economics of the Kyoto Protocol |journal=World Economics |volume=4 |issue=3 |pages=144–145 |url=http://ynccf.net/pdf/CDM/The_economic_of_Kyoto_protocol.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904015424/http://ynccf.net/pdf/CDM/The_economic_of_Kyoto_protocol.pdf |archive-date=2012-09-04 |url-status=dead |language=en }} * {{cite journal |title=Nudging out support for a carbon tax |last1=Hagmann |first1=David |last2=Ho |first2=Emily H. |last3=Loewenstein |first3=George |s2cid=182663891 |journal=Nature Climate Change|language=en |year=2019 |volume=9 |issue=6 |pages=484–489 |doi=10.1038/s41558-019-0474-0 |bibcode=2019NatCC...9..484H }} * {{cite journal |last1=Hansen |first1=James |last2=Sato |first2=Makiko |last3=Hearty |first3=Paul |last4=Ruedy |first4=Reto |last5=Kelley |first5=Maxwell |last6=Masson-Delmotte |first6=Valerie |last7=Russell |first7=Gary |last8=Tselioudis |first8=George |last9=Cao |first9=Junji |last10=Rignot |first10=Eric |last11=Velicogna |first11=Isabella |s2cid=9410444 |display-authors=4 |date=2016 |title=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |journal=Atmospheric Chemistry and Physics |volume=16 |issue=6 |pages=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |arxiv=1602.01393 |bibcode=2016ACP....16.3761H |issn=1680-7316 |url=https://www.atmos-chem-phys.net/16/3761/2016/acp-16-3761-2016.html |doi-access=free |language=en }} * {{cite journal |last1=Harvey |first1=Jeffrey A. |last2=Van den Berg |first2=Daphne |last3=Ellers |first3=Jacintha |last4=Kampen |first4=Remko |display-authors=4 |last5=Crowther |first5=Thomas W. |last6=Roessingh |first6=Peter |last7=Verheggen |first7=Bart |last8=Nuijten |first8=Rascha J. M. |last9=Post |first9=Eric |last10=Lewandowsky |first10=Stephan |last11=Stirling |first11=Ian|date=2018 |title=Internet Blogs, Polar Bears, and Climate-Change Denial by Proxy |url= |journal=BioScience |volume=68 |issue=4 |pages=281–287 |doi=10.1093/biosci/bix133 |issn=0006-3568 |pmid=29662248 |pmc=5894087|language=en}}{{Erratum|doi=10.1093/biosci/biy033|pmid=29608770|http://retractionwatch.com/2018/04/02/caught-our-notice-climate-change-leads-to-more-neurosurgery-for-polar-bears/ ''Retraction Watch''|checked=yes}} * {{cite journal |display-authors=4 |last1=Hawkins |first1=Ed |last2=Ortega |first2=Pablo |last3=Suckling |first3=Emma |last4=Schurer |first4=Andrew |last5=Hegerl |first5=Gabi |last6=Jones |first6=Phil |last7=Joshi |first7=Manoj |last8=Osborn |first8=Timothy J. |last9=Masson-Delmotte |first9=Valérie |last10=Mignot |first10=Juliette |last11=Thorne |first11=Peter |last12=van Oldenborgh |first12=Geert Jan |year=2017 |title=Estimating Changes in Global Temperature since the Preindustrial Period |journal=Bulletin of the American Meteorological Society |volume=98 |issue=9 |pages=1841–1856 |issn=0003-0007 |doi=10.1175/bams-d-16-0007.1 |bibcode=2017BAMS...98.1841H |doi-access=free |hdl=20.500.11820/f0ba8a1c-a259-4689-9fc3-77ec82fff5ab |hdl-access=free|language=en }} * {{cite journal |ref={{harvid|Hilaire et al.|2019}} |last1=Hilaire |first1=Jérôme |last2=Minx |first2=Jan C. |last3=Callaghan |first3=Max W. |last4=Edmonds |first4=Jae |last5=Luderer |first5=Gunnar |last6=Nemet |first6=Gregory F. |last7=Rogelj |first7=Joeri |last8=Zamora |first8=Maria Mar | date=17 Oktubre 2019 |title=Negative emissions and international climate goals – learning from and about mitigation scenarios |journal=Climatic Change |volume=157 |issue=2 |pages=189–219 |doi=10.1007/s10584-019-02516-4 |bibcode=2019ClCh..157..189H |doi-access=free |hdl=10044/1/74820 |hdl-access=free|language=en }} * {{cite journal |title=Climate Change Impact: The Experience of the Coastal Areas of Bangladesh Affected by Cyclones Sidr and Aila |last1=Kabir |first1=Russell |last2=Khan |first2=Hafiz T. A. |last3=Ball |first3=Emma |last4=Caldwell |first4=Khan |volume=2016 |page=9654753 |date=2016 |journal=Journal of Environmental and Public Health |doi=10.1155/2016/9654753 |pmid=27867400 |pmc=5102735 |doi-access=free|language=en }} * {{cite journal |last1 = Kaczan |first1 = David J. |last2 = Orgill-Meyer |first2 = Jennifer |date = 2020 |title = The impact of climate change on migration: a synthesis of recent empirical insights |url = https://link.springer.com/article/10.1007/s10584-019-02560-0 |journal = Climatic Change |volume = 158 |issue = 3 |pages = 281–300 |doi = 10.1007/s10584-019-02560-0 |bibcode = 2020ClCh..158..281K |s2cid = 207988694 |access-date = 9 Pebrero 2021 |language = en }} * {{cite journal <!-- Mga may-akda sa kahon --> |last1=Kennedy |first1=J. J. |last2=Thorne |first2=W. P. |last3=Peterson |first3=T. C. |last4=Ruedy |first4=R. A. |last5=Stott |first5=P. A. |last6=Parker |first6=D. E. |last7=Good |first7=S. A. |last8=Titchner |first8=H. A. |last9=Willett |first9=K. M. |display-authors=4 |title=How do we know the world has warmed? |at=S26-S27 |date= 2010 |editor-first1=D. S. |editor-last1=Arndt |editor-first2=M. O. |editor-last2=Baringer |editor-first3=M. R. |editor-last3=Johnson |journal=Bulletin of the American Meteorological Society |department=Special supplement: State of the Climate in 2009 |volume=91 |issue=7|language=en |doi=10.1175/BAMS-91-7-StateoftheClimate }} * {{cite book |ref = {{harvid|USGCRP Chapter 15|2017}} |chapter = Chapter 15: Potential Surprises: Compound Extremes and Tipping Elements |last1 = Kopp |first1 = R. E. |last2 = Hayhoe |first2 = K. |last3 = Easterling |first3 = D. R. |last4 = Hall |first4 = T. |last5 = Horton |first5 = R. |first6 = K. E. |last6 = Kunkel |first7 = A. N. |last7 = LeGrande |display-authors = 4 |chapter-url = https://science2017.globalchange.gov/chapter/15/ |year = 2017 |title = In {{harvnb|USGCRP|2017}} |pages = 1–470 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180820172529/https://science2017.globalchange.gov/chapter/15/ |archive-date = 2018-08-20 |url-status = live |language = en }} * {{cite book |ref={{harvid|USGCRP Chapter 9|2017}} |chapter=Chapter 9: Extreme Storms |title=In {{harvnb|USGCRP2017}} |year=2017 |chapter-url=https://science2017.globalchange.gov/chapter/9/ |first1=J. P. |last1=Kossin |first2=T. |last2=Hall |first3=T. |last3=Knutson |first4=K. E. |last4=Kunkel |first5=R. J. |last5=Trapp |first6=D. E. |last6=Waliser |first7=M. F. |last7=Wehner |pages=1–470 |language=en |access-date=2024-07-04 |archive-date=2021-03-15 |archive-url=https://archive.today/20210315063513/https://science2017.globalchange.gov/chapter/9/ |url-status=dead }} * {{cite book |chapter=Appendix C: Detection and attribution methodologies overview. |title=In {{harvnb|USGCRP2017}} |chapter-url=https://science2017.globalchange.gov/chapter/appendix-c/ |last=Knutson |first=T. |year=2017 |pages=1–470 |language=en |access-date=2024-07-04 |archive-date=2024-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706214341/https://science2017.globalchange.gov/chapter/appendix-c/ |url-status=dead }} * {{Cite journal |last1=Kreidenweis |first1=Ulrich |last2=Humpenöder |first2=Florian |last3=Stevanović |first3=Miodrag |last4=Bodirsky |first4=Benjamin Leon |last5=Kriegler |first5=Elmar |last6=Lotze-Campen |first6=Hermann |last7=Popp |first7=Alexander |display-authors=4 |date=Hulyo 2016 |title=Afforestation to mitigate climate change: impacts on food prices under consideration of albedo effects |journal=Environmental Research Letters |language=en |volume=11 |issue=8 |page=085001 |doi=10.1088/1748-9326/11/8/085001 |bibcode=2016ERL....11h5001K |s2cid=8779827 |issn=1748-9326 |doi-access=free }} * {{Cite journal|last1=Lenoir|first1=Jonathan|last2=Bertrand|first2=Romain|last3=Comte|first3=Lise|last4=Bourgeaud|first4=Luana|last5=Hattab|first5=Tarek|last6=Murienne|first6=Jérôme|last7=Grenouillet|first7=Gaël|display-authors=4|title=Species better track climate warming in the oceans than on land|url=https://www.nature.com/articles/s41559-020-1198-2|year=2020|journal=Nature Ecology & Evolution|volume=4|issue=8|pages=1044–1059|doi=10.1038/s41559-020-1198-2|pmid=32451428|bibcode=2020NatEE...4.1044L|s2cid=218879068|language=en|issn=2397-334X}} * {{cite journal |last1=Liverman |first1=Diana M. |title=Conventions of climate change: constructions of danger and the dispossession of the atmosphere |journal=Journal of Historical Geography |date=2009 |volume=35 |issue=2 |pages=279–296 |doi=10.1016/j.jhg.2008.08.008|language=en }} * {{cite journal |ref={{harvid|Loeb et al.|2021}} |last1=Loeb |first1=Norman G. |last2=Johnson |first2=Gregory C. |last3=Thorsen |first3=Tyler J. |last4=Lyman |first4=John M. |last5=Rose |first5=Fred G. |last6=Kato |first6=Seiji |title=Satellite and Ocean Data Reveal Marked Increase in Earth's Heating Rate |journal=Geophysical Research Letters |publisher=American Geophysical Union (AGU) |volume=48 |issue=13 |at=e2021GL093047 |year=2021 |issn=0094-8276 |doi=10.1029/2021gl093047 |doi-access=free |bibcode=2021GeoRL..4893047L |s2cid=236233508|language=en}} * {{cite journal |last1=Mercure |first1=J.-F. |last2=Pollitt |first2=H. |last3=Viñuales |first3=J. E. |last4=Edwards |first4=N. R. |display-authors=4 |last5=Holden |first5=P. B. |last6=Chewpreecha |first6=U. |last7=Salas |first7=P. |last8=Sognnaes |first8=I. |last9=Lam |first9=A. |last10=Knobloch |first10=F. |s2cid=89799744 |date=2018 |title=Macroeconomic impact of stranded fossil fuel assets |journal=Nature Climate Change |volume=8 |issue=7 |pages=588–593 |doi=10.1038/s41558-018-0182-1 |bibcode=2018NatCC...8..588M |hdl=10871/37807 |issn=1758-6798 |url=http://oro.open.ac.uk/55387/1/mercure_StrandedAssets_v16_with_Methods.pdf |language=en }} * {{cite journal |last1=Neukom |first1=Raphael |last2=Steiger |first2=Nathan |last3=Gómez-Navarro |first3=Juan José |last4=Wang |first4=Jianghao |last5=Werner |first5=Johannes P. |s2cid=198494930 |display-authors=4 |date=2019a |title=No evidence for globally coherent warm and cold periods over the preindustrial Common Era |journal=Nature |volume=571 |issue=7766 |pages=550–554 |doi=10.1038/s41586-019-1401-2 |pmid=31341300 |issn=1476-4687 |bibcode=2019Natur.571..550N |url=https://boris.unibe.ch/132301/7/333323_4_merged_1557735881.pdf |language=en }} * {{cite journal |last1=Neukom |first1=Raphael |last2=Barboza |first2=Luis A. |last3=Erb |first3=Michael P. |last4=Shi|first4=Feng |display-authors=4 |last5=Emile-Geay|first5=Julien |last6=Evans|first6=Michael N. |last7=Franke|first7=Jörg |last8=Kaufman|first8=Darrell S. |last9=Lücke|first9=Lucie |last10=Rehfeld|first10=Kira |last11=Schurer|first11=Andrew |date=2019b |title=Consistent multidecadal variability in global temperature reconstructions and simulations over the Common Era |journal=Nature Geoscience |volume=12|issue=8|pages=643–649|doi=10.1038/s41561-019-0400-0|pmid=31372180 |pmc=6675609 |bibcode=2019NatGe..12..643P |issn=1752-0908|language=en}} * {{cite journal |last1=O'Neill |first1=Saffron J. |last2=Boykoff|first2=Max |date=2010 |title=Climate denier, skeptic, or contrarian? |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=107|issue=39|pages=E151|doi=10.1073/pnas.1010507107|issn=0027-8424|pmc=2947866|pmid=20807754|bibcode=2010PNAS..107E.151O |doi-access=free|language=en }} * {{cite journal |last1=Poloczanska |first1=Elvira S. |last2=Brown |first2=Christopher J. |last3=Sydeman |first3=William J. |last4=Kiessling |first4=Wolfgang |last5=Schoeman |first5=David |display-authors=4 |language=en |date=2013 |title=Global imprint of climate change on marine life |journal=Nature Climate Change |volume=3 |issue=10 |pages=919–925 |doi=10.1038/nclimate1958 |issn=1758-6798 |bibcode=2013NatCC...3..919P |hdl=2160/34111 |url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:318633/UQ318633_peer_review.pdf }} * {{cite journal |last1=Rauner |first1=Sebastian |last2=Bauer |first2=Nico |last3=Dirnaichner |first3=Alois |last4=Van Dingenen |first4=Rita |last5=Mutel |first5=Chris |last6=Luderer |first6=Gunnar |s2cid=214619069 |year=2020 |title=Coal-exit health and environmental damage reductions outweigh economic impacts |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0728-x |journal=Nature Climate Change |volume=10 |issue=4 |pages=308–312 |doi=10.1038/s41558-020-0728-x |bibcode=2020NatCC..10..308R |issn=1758-6798 |language=en }} * {{cite journal |last1=Rogelj|first1=Joeri |last2=Forster|first2=Piers M. |last3=Kriegler|first3=Elmar |last4=Smith|first4=Christopher J. |last5=Séférian|first5=Roland |s2cid=197542084 |display-authors=4 |date=2019 |title=Estimating and tracking the remaining carbon budget for stringent climate targets |journal=Nature|volume=571|issue=7765|pages=335–342|doi=10.1038/s41586-019-1368-z|pmid=31316194 |bibcode=2019Natur.571..335R |issn=1476-4687|doi-access=free|hdl=10044/1/78011|hdl-access=free|language=en}} * {{cite journal |last1=Rogelj |first1=Joeri |last2=Meinshausen |first2=Malte |last3=Schaeffer |first3=Michiel |last4=Knutti |first4=Reto |last5=Riahi |first5=Keywan |title=Impact of short-lived non-CO2 mitigation on carbon budgets for stabilizing global warming |year=2015 |journal=Environmental Research Letters |volume=10 |issue=7 |pages=1–10 |doi=10.1088/1748-9326/10/7/075001 |bibcode=2015ERL....10g5001R |doi-access=free |hdl=20.500.11850/103371 |hdl-access=free |language=en }} * {{Cite journal|last1=Ruseva|first1=Tatyana|last2=Hedrick|first2=Jamie|last3=Marland|first3=Gregg|last4=Tovar|first4=Henning|last5=Sabou|first5=Carina|last6=Besombes|first6=Elia|display-authors=4|date=2020|language=en|title=Rethinking standards of permanence for terrestrial and coastal carbon: implications for governance and sustainability|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187734352030083X|journal=Current Opinion in Environmental Sustainability|volume=45|pages=69–77|doi=10.1016/j.cosust.2020.09.009|bibcode=2020COES...45...69R|s2cid=229069907|issn=1877-3435}} * {{cite journal |last1=Serdeczny |first1=Olivia |last2=Adams |first2=Sophie |last3=Baarsch |first3=Florent |last4=Coumou |first4=Dim |display-authors=4 |date=2016 |language=en |last5=Robinson |first5=Alexander |last6=Hare |first6=William |last7=Schaeffer |first7=Michiel |last8=Perrette |first8=Mahé |last9=Reinhardt |first9=Julia |s2cid=3900505 |title=Climate change impacts in Sub-Saharan Africa: from physical changes to their social repercussions |url=https://climateanalytics.org/media/ssa_final_published.pdf |journal=Regional Environmental Change |volume=17 |issue=6 |pages=1585–1600 |doi=10.1007/s10113-015-0910-2 |hdl=1871.1/c8dfb143-d9e1-4eef-9bbe-67b3c338d07f |issn=1436-378X |access-date=2024-07-03 |archive-date=2022-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220718055456/https://climateanalytics.org/media/ssa_final_published.pdf |url-status=dead }} * {{cite journal |last1=Sutton |first1=Rowan T. |last2=Dong |first2=Buwen |last3=Gregory |first3=Jonathan M. |date=2007 |title=Land/sea warming ratio in response to climate change: IPCC AR4 model results and comparison with observations |journal=Geophysical Research Letters |volume=34 |issue=2 |page=L02701|language=en |bibcode=2007GeoRL..34.2701S |doi=10.1029/2006GL028164 |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Smale |first1=Dan A. |last2=Wernberg |first2=Thomas |last3=Oliver |first3=Eric C. J. |last4=Thomsen |first4=Mads |last5=Harvey |first5=Ben P. |s2cid=91471054 |date=2019 |language=en |title=Marine heatwaves threaten global biodiversity and the provision of ecosystem services |journal=Nature Climate Change |volume=9 |issue=4 |pages=306–312 |doi=10.1038/s41558-019-0412-1 |issn=1758-6798 |bibcode=2019NatCC...9..306S |url=http://pure.aber.ac.uk/ws/files/29181264/Smale_et_al_2019_NCC_pre_print.pdf }} * {{cite journal |last1=Turetsky |first1=Merritt R. |last2=Abbott |first2=Benjamin W. |last3=Jones |first3=Miriam C. |last4=Anthony |first4=Katey Walter |last5=Koven |first5=Charles |last6=Kuhry |first6=Peter |last7=Lawrence |first7=David M. |last8=Gibson |first8=Carolyn |last9=Sannel |first9=A. Britta K. |display-authors=4 |date=2019|language=en |title=Permafrost collapse is accelerating carbon release |journal=Nature|volume=569 |issue=7754 |pages=32–34 |bibcode=2019Natur.569...32T |doi=10.1038/d41586-019-01313-4 |pmid=31040419 |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Turner |first1=Monica G.|last2=Calder|first2=W. John|last3=Cumming|first3=Graeme S.|last4=Hughes|first4=Terry P. |last5=Jentsch|first5=Anke|last6=LaDeau|first6=Shannon L.|last7=Lenton|first7=Timothy M.|last8=Shuman|first8=Bryan N.|last9=Turetsky|first9=Merritt R.|last10=Ratajczak|first10=Zak|last11=Williams|first11=John W. |display-authors=4 |date=2020 |language=en |title=Climate change, ecosystems and abrupt change: science priorities |url= |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B|volume=375|issue=1794|doi=10.1098/rstb.2019.0105|pmc=7017767|pmid=31983326}} * {{cite journal |last=Tyndall |first=John |title=On the Absorption and Radiation of Heat by Gases and Vapours, and on the Physical Connection of Radiation, Absorption, and Conduction |journal=Philosophical Magazine |series=4 |date=1861 |volume=22 |pages=169–194, 273–285 |url-status=live |url=http://rstl.royalsocietypublishing.org/content/151/1.full.pdf+html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326122934/http://rstl.royalsocietypublishing.org/content/151/1.full.pdf+html |archive-date=26 Marso 2016 |language=en }} * {{cite journal |last=Urban |first=Mark C. |date=2015|language=en |title=Accelerating extinction risk from climate change |journal=Science|volume=348|issue=6234|pages=571–573|doi=10.1126/science.aaa4984|issn=0036-8075|pmid=25931559|bibcode=2015Sci...348..571U |doi-access=free}} * {{cite book |author = USGCRP |year = 2017 |title = Climate Science Special Report: Fourth National Climate Assessment, Volume I |url = https://science2017.globalchange.gov/ |editor-last1 = Wuebbles |editor1-first = D. J. |editor-last2 = Fahey |editor2-first = D. W. |editor-last3 = Hibbard |editor3-first = K. A. |editor-last4 = Dokken |editor4-first = D. J. |editor-last5 = Stewart |editor5-first = B. C. |editor-last6 = Maycock |editor6-first = T. K. |display-editors = 4 |location = Washington, D.C. |publisher = U.S. Global Change Research Program |doi = 10.7930/J0J964J6 |language = en |access-date = 2024-07-04 |archive-date = 2017-11-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171103181658/https://science2017.globalchange.gov/ |url-status = dead }} * {{cite journal |last1=Vandyck |first1=T. |last2=Keramidas |first2=K. |last3=Kitous |first3=A. |last4=Spadaro |first4=J. |last5=Van DIngenen |first5=R. |last6=Holland |first6=M. |last7=Saveyn |first7=B. |display-authors=4 |date=2018 |title=Air quality co-benefits for human health and agriculture counterbalance costs to meet Paris Agreement pledges |journal=Nature Communications |volume=9 |issue=4939 |page=4939 |doi=10.1038/s41467-018-06885-9 |pmid=30467311 |pmc=6250710 |bibcode=2018NatCo...9.4939V|language=en |url=}} * {{cite book |ref={{harvid|USGCRP Chapter 1|2017}} |year=2017 |chapter=Chapter 1: Our Globally Changing Climate |title=In {{harvnb|USGCRP2017}} |chapter-url=https://science2017.globalchange.gov/downloads/CSSR_Ch1_Our_Globally_Changing_Climate.pdf |first1=D. J. |last1=Wuebbles |first2=D. R. |last2=Easterling |first3=K. |last3=Hayhoe |first4=T. |last4=Knutson |first5=R. E. |last5=Kopp |first6=J. P. |last6=Kossin |first7=K. E. |last7=Kunkel |last9=A. N. |last8=LeGran-de |first10=C. |last10=Mears |first11=W. V. |last11=Sweet |first12=P. C. |last12=Taylor |first13=R. S. |last13=Vose |first14=M. F. |last14=Wehne |display-authors=4 |language=en |access-date=2024-07-04 |archive-date=2024-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620170608/https://science2017.globalchange.gov/downloads/CSSR_Ch1_Our_Globally_Changing_Climate.pdf |url-status=dead }} * {{cite journal |last1=Watts |first1=Nick |last2=Amann |first2=Markus |last3=Arnell |first3=Nigel |last4=Ayeb-Karlsson |first4=Sonja |display-authors=4 |last5=Belesova |first5=Kristine |last6=Boykoff |first6=Maxwell |last7=Byass |first7=Peter |last8=Cai |first8=Wenjia |last9=Campbell-Lendrum |first9=Diarmid |last10=Capstick |first10=Stuart |last11=Chambers |first11=Jonathan |s2cid=207976337 |date=2019 |language=en |title=The 2019 report of The Lancet Countdown on health and climate change: ensuring that the health of a child born today is not defined by a changing climate |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(19)32596-6/abstract |journal=The Lancet |volume=394 |issue=10211 |pages=1836–1878 |doi=10.1016/S0140-6736(19)32596-6 |issn=0140-6736 |pmid=31733928 |hdl=10871/40583 |hdl-access=free }} * {{cite journal |last=Weart |first=Spencer |title=Rise of interdisciplinary research on climate |year=2013 |volume=110 |pages=3657–3664 |number=Supplement 1 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |doi=10.1073/pnas.1107482109 |pmid=22778431 |pmc=3586608 |doi-access=free|language=en}} * {{Cite journal|last1=Mach|first1=Katharine J.|last2=Kraan|first2=Caroline M.|last3=Adger|first3=W. Neil|last4=Buhaug|first4=Halvard|display-authors=4|last5=Burke|first5=Marshall|last6=Fearon|first6=James D.|last7=Field|first7=Christopher B.|last8=Hendrix|first8=Cullen S.|last9=Maystadt|first9=Jean-Francois|last10=O'Loughlin|first10=John|last11=Roessler|first11=Philip|date=2019|language=en|title=Climate as a risk factor for armed conflict|url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1300-6|journal=Nature|volume=571|issue=7764|pages=193–197|doi=10.1038/s41586-019-1300-6|pmid=31189956|bibcode=2019Natur.571..193M|s2cid=186207310|issn=1476-4687|hdl=10871/37969|hdl-access=free}} * {{cite journal |last=Matthews |first=Tom |year=2018 |title=Humid heat and climate change |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0309133318776490 |journal=Progress in Physical Geography: Earth and Environment |volume=42 |issue=3 |pages=391–405 |doi=10.1177/0309133318776490 |bibcode=2018PrPG...42..391M |s2cid=134820599 |language=en }} * {{cite journal |last1=Zeng |first1=Ning |last2=Yoon |first2=Jinho |s2cid=1708267 |title=Expansion of the world's deserts due to vegetation-albedo feedback under global warming |date=2009 |journal=Geophysical Research Letters |volume=36 |issue=17 |page=L17401 |bibcode=2009GeoRL..3617401Z|doi=10.1029/2009GL039699|issn=1944-8007 |doi-access=free | language=en }} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=C. |last2=Liu |first2=B. |last3=Piao |first3=S. |last4=Wang |first4=X. |last5=Lobell |first5=D. |last6=Huang |first6=Y. |last7=Huang |first7=M. |last8=Yao |first8=Y. |display-authors=2 |date=2017 |title=Temperature increase reduces global yields of major crops in four independent estimates |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=114 |issue=35 |pages=9326–9331 |doi=10.1073/pnas.1701762114 |pmid=28811375 |pmc=5584412 |bibcode=2017PNAS..114.9326Z |doi-access=free|language=en}} {{refend}} ==== Mga aklat, ulat at dokumentong legal ==== {{refbegin|30em}} * {{cite web |ref={{harvid|G8+5 Academies|2009}} |title=G8+5 Academies' joint statement: Climate change and the transformation of energy technologies for a low carbon future |date=Mayo 2009 |publisher=The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine |author1=Academia Brasileira de Ciéncias (Brazil) |author2=Royal Society of Canada |author3=Chinese Academy of Sciences |author4=Académie des Sciences (France) |author5=Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina (Germany) |author6=Indian National Science Academy |author7=Accademia Nazionale dei Lincei (Italy) |author8=Science Council of Japan, Academia Mexicana de Ciencias |author9=Academia Mexicana de Ciencias (Mexico) |author10=Russian Academy of Sciences |author11=Academy of Science of South Africa |author12=Royal Society (United Kingdom) |author13=National Academy of Sciences (United States of America) |url=http://www.nationalacademies.org/includes/G8+5energy-climate09.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215171429/http://www.nationalacademies.org/includes/G8+5energy-climate09.pdf |archive-date=15 Pebrero 2010 |access-date=5 Mayo 2010 |language=en }} * {{cite report |ref={{harvid|International Institute for Sustainable Development|2019}} |url=https://www.iisd.org/sites/default/files/publications/fossil-fuel-clean-energy-subsidy-swap.pdf |title=Fossil Fuel to Clean Energy Subsidy Swaps |last1=Bridle |first1=Richard |last2=Sharma |first2=Shruti |last3=Mostafa |first3=Mostafa |last4=Geddes |first4=Anna |date=Hunyo 2019 |language=en }} * {{cite book|first1=David|last1=Archer|first2=Raymond|last2=Pierrehumbert|title=The Warming Papers: The Scientific Foundation for the Climate Change Forecast|url=https://books.google.com/books?id=sPY9HOfnuS0C&pg=PT10|year=2013|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-68733-8|language=en}} * {{cite web |title=The Paris Agreement: Summary. Climate Focus Client Brief on the Paris Agreement III |author=Climate Focus |date=Disyembre 2015 |access-date=12 Abril 2019 |url=https://climatefocus.com/sites/default/files/20151228%20COP%2021%20briefing%20FIN.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181005005832/https://climatefocus.com/sites/default/files/20151228%20COP%2021%20briefing%20FIN.pdf |archive-date=2018-10-05 |language=en |url-status=live }} * {{cite report |ref = {{harvid|UN Human Development Report|2020}} |author = Conceição |display-authors = etal |year = 2020 |title = Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene |url = http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |publisher = United Nations Development Programme |access-date = 9 Enero 2021 |language = en }} * {{cite report |last1=DeFries |first1=Ruth |last2=Edenhofer |first2=Ottmar |last3=Halliday |first3=Alex |last4=Heal |first4=Geoffrey |display-authors=etal |date=Setyembre 2019 |language=en |title=The missing economic risks in assessments of climate change impacts |publisher=Grantham Research Institute on Climate Change and the Environment, London School of Economics and Political Science |url=https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/wp-content/uploads/2019/09/The-missing-economic-risks-in-assessments-of-climate-change-impacts-2.pdf }} * {{cite web |title=The climate regime from The Hague to Marrakech: Saving or sinking the Kyoto Protocol? |last=Dessai |first=Suraje |date=2001 |work=Tyndall Centre Working Paper 12 |publisher=Tyndall Centre |archive-url=https://web.archive.org/web/20120610013556/http://www.tyndall.ac.uk/sites/default/files/wp12.pdf |archive-date=2012-06-10 |language=en |url-status=dead |url=http://www.tyndall.ac.uk/sites/default/files/wp12.pdf |access-date=5 Mayo 2010 }} * {{cite book |last1=Dunlap |first1=Riley E. |last2=McCright |first2=Aaron M. |editor-last1=Dryzek |editor-first1=John S. |editor-first2=Richard B. |editor-last2=Norgaard |editor-first3=David |editor-last3=Schlosberg |title=The Oxford Handbook of Climate Change and Society |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_j4w5 |publisher=Oxford University Press |date=2011 |pages=[https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_j4w5/page/n161 144]–160 |chapter=Chapter 10: Organized climate change denial |isbn=978-0-19-956660-0 |language=en }} * {{cite book |last1=Dunlap |first1=Riley E. |last2=McCright |first2=Aaron M. |editor-last1=Dunlap |editor-first1=Riley E. |editor-first2=Robert J. |editor-last2=Brulle |title=Climate Change and Society: Sociological Perspectives |url=https://archive.org/details/climatechangesoc0000unse |publisher=Oxford University Press |date=2015 |pages=[https://archive.org/details/climatechangesoc0000unse/page/300 300]–332 |chapter=Chapter 10: Challenging Climate Change: The Denial Countermovement |isbn=978-0-19-935611-9|language=en}} * {{cite book |title=The Callendar Effect: the life and work of Guy Stewart Callendar (1898–1964) |year=2007 |last=Fleming |first=James Rodger |publisher=American Meteorological Society |location=Boston |isbn=978-1-878220-76-9 | language =en }} * {{cite report | last=Flavell | first=Alex | title=IOM outlook on migration, environment and climate change | publisher=International Organization for Migration (IOM) | publication-place=Geneva, Switzerland | year=2014 | url=https://publications.iom.int/system/files/pdf/mecc_outlook.pdf | isbn=978-92-9068-703-0 | oclc=913058074 | language=en }} *{{cite journal |ref = {{harvid|Earth System Science Data|2023}} |last1 = Forster |first1 = P. M. |last2 = Smith |first2 = C. J. |last3 = Walsh |first3 = T. |last4 = Lamb |first4 = W.F. |last5 = Lamboli |first5 = R. |last6 = Hauser |first6 = M. |last7 = Ribes |first7 = A. |last8 = Rosen |first8 = D. |last9 = Gillettt |first9 = N. |last10 = Palmer |first10 = M.D. |last11 = Rogelj |first11 = J. |last12 = von Shuckmann |first12 = K. |last13 = Seneviratne |first13 = S. I. |last14 = Trewin |first14 = B. |last15 = Zhang |first15 = X. |last16 = Allen |first16 = M. |last17 = Andrew |first17 = R. |last18 = Birt |first18 = A. |last19 = Borger |first19 = A. |last20 = Boyer |first20 = T. |last21 = Broersma |first21 = J.A. |last22 = Cheng |first22 = L. |last23 = Dentener |first23 = F. |last24 = Freidlingstein |first24 = P. |last25 = Gutiérrez |first25 = J.M. |last26 = Gütschow |first26 = J. |last27 = Hall |first27 = B. |last28 = Ishii |first28 = M. |last29 = Jenkins |first29 = S. |last30 = Lan |first30 = x. |last31 = Lee |first31 = J.Y. |last32 = Morice |first32 = C. |last33 = Kadow |first33 = C. |last34 = Kennedy |first34 = J. |last35 = Killick |first35 = R. |last36 = Minx |first36 = J.C. |last37 = Naik |first37 = V. |last38 = Peters |first38 = G.P. |last39 = Pirani |first39 = A. |last40 = Pongratz |first40 = J. |last41 = Schleussner |first41 = C.F. |last42 = Szopa |first42 = S. |last43 = Thorne |first43 = P. |last44 = Rohde |first44 = R. |last45 = Rojas Corradi |first45 = M. |last46 = Schumacher |first46 = D. |last47 = Vose |first47 = R. |last48 = Zickfeld |first48 = K. |last49 = Masson-Delmotte |first49 = V. |last50 = Zhai |first50 = P |display-authors = 4 |date = Hunyo 2023 |title = Indicators of Global Climate Change 2022: annual update of large-scale indicators of the state of the climate system and human influence |url = https://essd.copernicus.org/articles/15/2295/2023/essd-15-2295-2023.pdf |journal = Earth System Science Data |volume = 15 |issue = 6 |pages = 2295–2327 |doi = 10.5194/essd-15-2295-2023 |bibcode = 2023ESSD...15.2295F |access-date = 25 Oktubre 2023 |doi-access = free |language = en }} * {{cite book |title=Shock Waves : Managing the Impacts of Climate Change on Poverty. Climate Change and Development |date=2016 |isbn=978-1-4648-0674-2 |doi=10.1596/978-1-4648-0673-5 |last1=Hallegatte |first1=Stephane |last2=Bangalore |first2=Mook |last3=Bonzanigo |first3=Laura |last4=Fay |first4=Marianne |last5=Kane |first5=Tamaro |last6=Narloch |first6=Ulf |last7=Rozenberg |first7=Julie |last8=Treguer |first8=David |last9=Vogt-Schilb |first9=Adrien |display-authors=4 |location=Washington, D.C. |publisher=World Bank |hdl=10986/22787 |url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/22787/9781464806735.pdf?sequence=13&isAllowed=y |language=en }} * {{Cite report | ref= {{harvid|IEA|2020b}} | author= IEA | date= Disyembre 2020 | title= Energy Efficiency 2020 | chapter= COVID-19 and energy efficiency | chapter-url= https://www.iea.org/reports/energy-efficiency-2020/covid-19-and-energy-efficiency#abstract | location= Paris, France | access-date= 6 Abril 2021 | language= en }} * {{Cite report | author= IEA | date= Oktubre 2021 | title= Net Zero By 2050: A Roadmap for the Global Energy Sector | url= https://iea.blob.core.windows.net/assets/deebef5d-0c34-4539-9d0c-10b13d840027/NetZeroby2050-ARoadmapfortheGlobalEnergySector_CORR.pdf | location= Paris, France | access-date= 4 Abril 2022 | language= en }} *{{Cite report |ref = {{harvid|IEA World Energy Outlook 2023}} |author = IEA |date = Oktubre 2023 |title = World Energy Outlook 2023 |url = https://iea.blob.core.windows.net/assets/26ca51d0-4a42-4649-a7c0-552d75ddf9b2/WorldEnergyOutlook2023.pdf |location = Paris, France |access-date = 25 Oktubre 2021 |language = en }} * {{cite book |title=Macroeconomic and Financial Policies for Climate Change Mitigation: A Review of the Literature |url=https://www.elibrary.imf.org/doc/IMF001/28337-9781513511955/28337-9781513511955/Other_formats/Source_PDF/28337-9781513512938.pdf |isbn=978-1-5135-1195-5 |last1=Krogstrup |first1=Signe |last2=Oman |first2=William |series=IMF working papers |date=4 Setyembre 2019 |volume=19 |language=en |issue=185 |doi=10.5089/9781513511955.001 |s2cid=203245445 |issn=1018-5941 }} * {{Cite book|title=Future Energy: Improved, Sustainable and Clean Options for our Planet |edition=Third |publisher=Elsevier|language=en |year=2020|isbn=978-0-08-102886-5 |editor-last=Letcher|editor-first=Trevor M.}} * {{cite book |title=Copenhagen 2009: Failure or final wake-up call for our leaders? EV 49 |last=Müller |first=Benito |date=Pebrero 2010 |publisher=Oxford Institute for Energy Studies |language=en |isbn=978-1-907555-04-6 |page=i |url=https://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/2011/03/EV49-Copenhagen2009Failureorfinalwake-upcallforourleaders-BenitoMuller-2010.pdf |access-date=18 Mayo 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170710081944/https://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/2011/03/EV49-Copenhagen2009Failureorfinalwake-upcallforourleaders-BenitoMuller-2010.pdf |archive-date=10 Hulyo 2017 |url-status=live }} * {{cite report |title=Understanding and responding to climate change: Highlights of National Academies Reports, 2008 edition |author=National Academies |year=2008 |language=en |publisher=National Academy of Sciences |url=http://dels.nas.edu/resources/static-assets/materials-based-on-reports/booklets/climate_change_2008_final.pdf |access-date=9 Nobyembre 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011182257/http://dels.nas.edu/resources/static-assets/materials-based-on-reports/booklets/climate_change_2008_final.pdf |archive-date=11 Oktubre 2017 }} * {{cite report |author=National Research Council |year=2012 |title=Climate Change: Evidence, Impacts, and Choices |publisher=National Academy of Sciences |location=Washington, D.C. |language=en |url=https://nap.nationalacademies.org/download/14673 |access-date=21 Nobyembre 2023 }} * {{cite web |ref={{harvid|NOAA|2017}} |author=NOAA |url=https://tidesandcurrents.noaa.gov/publications/techrpt83_Global_and_Regional_SLR_Scenarios_for_the_US_final.pdf |title=January 2017 analysis from NOAA: Global and Regional Sea Level Rise Scenarios for the United States |access-date=7 Pebrero 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171218140625/https://tidesandcurrents.noaa.gov/publications/techrpt83_Global_and_Regional_SLR_Scenarios_for_the_US_final.pdf |archive-date=2017-12-18 |language=en |url-status=live }} * {{cite book |chapter=The scientific consensus on climate change: How do we know we're not wrong? |last1=Oreskes |first1=Naomi |title=Climate Change: What It Means for Us, Our Children, and Our Grandchildren |url=https://archive.org/details/climatechangewha00dime |editor-last1=DiMento |editor-first1=Joseph F. C. |editor-last2=Doughman |editor-first2=Pamela M. |publisher=The MIT Press |year=2007 |isbn=978-0-262-54193-0 |language=en }} * {{cite book |title=Merchants of Doubt: How a Handful of Scientists Obscured the Truth on Issues from Tobacco Smoke to Global Warming |url=https://archive.org/details/merchantsofdoubt00ores |date=2010 |last1=Oreskes |first1=Naomi |first2=Erik |last2=Conway |publisher=Bloomsbury Press |edition=first |language=en |isbn=978-1-59691-610-4 }} * {{cite book |author=REN21 |year=2020 |title=Renewables 2020 Global Status Report |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/gsr_2020_full_report_en.pdf |location=Paris |publisher=REN21 Secretariat |isbn=978-3-948393-00-7 |language=en |access-date=2024-07-06 |archive-date=2020-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923065621/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/gsr_2020_full_report_en.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |date=13 Abril 2005 |author=Royal Society |title=Economic Affairs – Written Evidence |series=The Economics of Climate Change, the Second Report of the 2005–2006 session, produced by the UK Parliament House of Lords Economics Affairs Select Committee |url=https://publications.parliament.uk/pa/ld200506/ldselect/ldeconaf/12/12we24.htm |publisher=UK Parliament |access-date=9 Hulyo 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113084025/http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200506/ldselect/ldeconaf/12/12we24.htm |archive-date=13 Nobyembre 2011 |url-status=live |language=en }} * {{cite report |ref = {{harvid|NREL|2017}} |last1 = Steinberg |first1 = D. |last2 = Bielen |first2 = D. |last3 = Eichman |first3 = J. |last4 = Eurek |first4 = K. |last5 = Logan |first5 = J. |last6 = Mai |first6 = T. |last7 = McMillan |first7 = C. |last8 = Parker |first8 = A. |display-authors = 2 |title = Electrification & Decarbonization: Exploring U.S. Energy Use and Greenhouse Gas Emissions in Scenarios with Widespread Electrification and Power Sector Decarbonization |publisher = National Renewable Energy Laboratory |date = Hulyo 2017 |location = Golden, Colorado |language = en |url = https://www.nrel.gov/docs/fy17osti/68214.pdf }} * {{cite book |ref={{harvid|Teske, ed.|2019}} |chapter=Executive Summary |date=2019 |title=Achieving the Paris Climate Agreement Goals: Global and Regional 100% Renewable Energy Scenarios with Non-energy GHG Pathways for +1.5&nbsp;°C and +2&nbsp;°C |pages=xiii–xxxv |editor-last=Teske |editor-first=Sven |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-030-05843-2 |doi-access=free |isbn=978-3-030-05843-2 |s2cid=198078901 |chapter-url=https://link.springer.com/content/pdf/bfm%3A978-3-030-05843-2%2F1.pdf |url=https://apo.org.au/node/235336 |language=en }} * {{cite book |last1 = Teske |first1 = Sven |last2 = Pregger |first2 = Thomas |last3 = Naegler |first3 = Tobias |last4 = Simon |first4 = Sonja |last5 = Pagenkopf |first5 = Johannes |last6 = Vvan den Adel |first6 = Bent |last7 = Deniz |first7 = Özcan |display-authors = 4 |chapter = Energy Scenario Results |date = 2019 |title = Achieving the Paris Climate Agreement Goals: Global and Regional 100% Renewable Energy Scenarios with Non-energy GHG Pathways for +1.5&nbsp;°C and +2&nbsp;°C |pages = 175–402 |editor-last = Teske |editor-first = Sven |publisher = Springer International Publishing |doi = 10.1007/978-3-030-05843-2_8 |doi-access = free |isbn = 978-3-030-05843-2 |s2cid = |url = https://apo.org.au/node/235336 |language = en }} * {{cite book |last1 = Teske |first1 = Sven |chapter = Trajectories for a Just Transition of the Fossil Fuel Industry |date = 2019 |title = Achieving the Paris Climate Agreement Goals: Global and Regional 100% Renewable Energy Scenarios with Non-energy GHG Pathways for +1.5&nbsp;°C and +2&nbsp;°C |pages = 403–411 |editor-last = Teske |editor-first = Sven |publisher = Springer International Publishing |doi = 10.1007/978-3-030-05843-2_9 |doi-access = free |isbn = 978-3-030-05843-2 |s2cid = 133961910 |url = https://apo.org.au/node/235336 |language = en }} * {{cite book |ref={{harvid|United Nations Environment Programme|2019}} |publisher=United Nations Environment Programme |year=2019 |title=Emissions Gap Report 2019 |url=https://wedocs.unep.org/bitstream/handle/20.500.11822/30797/EGR2019.pdf?sequence=1&isAllowed=y |location=Nairobi |isbn=978-92-807-3766-0 |language=en }} * {{cite book |ref={{harvid|United Nations Environment Programme|2021}} |publisher=United Nations Environment Programme |year=2021 |title=Emissions Gap Report 2021 |url=https://wedocs.unep.org/bitstream/handle/20.500.11822/36991/EGR21_ESEN.pdf |location=Nairobi |isbn=978-92-807-3890-2 |language=en }} * {{cite book|author=UNEP|year=2018|title=The Adaptation Gap Report 2018|location=Nairobi, Kenya|url=https://www.unenvironment.org/resources/adaptation-gap-report|isbn=978-92-807-3728-8|publisher=United Nations Environment Programme (UNEP)|language=en}} * {{cite conference |year=1992 |author=UNFCCC |title=United Nations Framework Convention on Climate Change |url=https://unfccc.int/files/essential_background/background_publications_htmlpdf/application/pdf/conveng.pdf |language=en }} <!-- ## --> * {{cite web |ref={{harvid|Kyoto Protocol|1997}} |date=1997 |author=UNFCCC |title=Kyoto Protocol to the United Nations Framework Convention on Climate Change |publisher=United Nations |url=https://unfccc.int/resource/docs/convkp/kpeng.html |language=en }} <!-- ## --> <!-- Halimbawa: Desisyon 2/CP.15 sa {{harvnb|UNFCCC: Copenhagen|2009|loc=}} --> <!-- Binanggit sa talata, habang iba't iba ang pagnunumero. --> * {{cite conference |ref = {{harvid|UNFCCC: Copenhagen|2009}} |date = 30 Marso 2010 |author = UNFCCC |chapter = Decision 2/CP.15: Copenhagen Accord |title = Report of the Conference of the Parties on its fifteenth session, held in Copenhagen from 7 to 19&nbsp;December&nbsp;2009 |id = FCCC/CP/2009/11/Add.1 |publisher = United Nations Framework Convention on Climate Change |chapter-url = http://unfccc.int/documentation/documents/advanced_search/items/3594.php?rec=j&priref=600005735#beg |access-date = 17 Mayo 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100430005322/https://unfccc.int/documentation/documents/advanced_search/items/3594.php?rec=j&priref=600005735#beg |archive-date = 30 Abril 2010 |url-status = live |language = en }} <!-- ## --> * {{cite web |ref={{harvid|Paris Agreement|2015}} |date=2015 |author=UNFCCC |title=Paris Agreement |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |url=https://unfccc.int/files/essential_background/convention/application/pdf/english_paris_agreement.pdf |language=en }} <!-- ## --> * {{cite report |ref = {{harvid|UN NDC Synthesis Report|2021}} |author = UNFCCC |date = 26 Pebrero 2021 |title = Nationally determined contributions under the Paris Agreement Synthesis report by the secretariat |url = https://unfccc.int/sites/default/files/resource/cma2021_02E.pdf |publisher = United Nations Framework Convention on Climate Change |language = en }} <!-- ## --> * {{cite web |ref={{harvid|UNHCR|2011}} |title=Climate Change and the Risk of Statelessness: The Situation of Low-lying Island States |last=Park |first=Susin |date=Mayo 2011 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/4df9cb0c9.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502223251/http://www.unhcr.org/4df9cb0c9.pdf |archive-date=2013-05-02 |url-status=live |access-date=13 Abril 2012 |language=en }} * {{cite report |author=United States Environmental Protection Agency |year=2016 |title=Methane and Black Carbon Impacts on the Arctic: Communicating the Science |url=https://19january2017snapshot.epa.gov/climate-change-science/methane-and-black-carbon-impacts-arctic-communicating-science_.html |access-date=27 Pebrero 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170906225344/https://19january2017snapshot.epa.gov/climate-change-science/methane-and-black-carbon-impacts-arctic-communicating-science_.html |archive-date=6 Setyembre 2017 |url-status=live |language=en }} * {{cite journal |last1=Van Oldenborgh |first1=Geert-Jan |last2=Philip |first2=Sjoukje |last3=Kew |first3=Sarah |last4=Vautard |first4=Robert |display-authors=etal |date=2019 |website=Semantic Scholar|language=en |s2cid=199454488 |title=Human contribution to the record-breaking June 2019 heat wave in France }} * {{cite report |ref={{harvid|WHO|2014}} |author=World Health Organization |year=2014 |title=Quantitative risk assessment of the effects of climate change on selected causes of death, 2030s and 2050s |location=Geneva, Switzerland |isbn=978-92-4-150769-1 |url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/134014/9789241507691_eng.pdf |language=en }} * {{Cite report | ref= {{harvid|WHO|2016}} | author= World Health Organization | year= 2016 | title= Ambient air pollution: a global assessment of exposure and burden of disease | location= Geneva, Switzerland | isbn= 978-92-4-151135-3 | url= https://apps.who.int/iris/rest/bitstreams/1061179/retrieve | language= en }} * {{cite book |ref={{harvid|WHO|2018}} |publisher=World Health Organization |title=COP24 Special Report Health and Climate Change |url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/276405/9789241514972-eng.pdf?ua=1 |year=2018 |location=Geneva |isbn=978-92-4-151497-2 |language=en }} * {{cite book |ref={{harvid|WMO|2021}} |publisher=World Meteorological Organization |language=en |title=WMO Statement on the State of the Global Climate in 2020 |url=https://library.wmo.int/doc_num.php?explnum_id=10618 |year=2021 |location=Geneva |series=WMO-No. 1264 |isbn=978-92-63-11264-4 |access-date=2024-07-09 |archive-date=2021-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419162743/https://library.wmo.int/doc_num.php?explnum_id=10618 |url-status=dead }} * {{cite book |ref={{harvid|World Resources Institute, Disyembre|2019}} |publisher=World Resources Institute |date=Disyembre 2019 |title=Creating a Sustainable Food Future: A Menu of Solutions to Feed Nearly 10 Billion People by 2050 |location=Washington, D.C. |url=https://files.wri.org/d8/s3fs-public/wrr-food-full-report.pdf |isbn=978-1-56973-953-2 |language=en }} {{refend}} ==== Mga pinagmulang di-teknikal ==== {{refbegin|30em}} * ''[[BBC]]'' ** {{cite news |ref={{harvid|BBC, 1 Mayo|2019}} |date=1 Mayo 2019 |title=UK Parliament declares climate change emergency |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-48126677 |access-date=30 Hunyo 2019 |language=en }} * ''Carbon Brief'' ** {{cite web |ref={{harvid|Carbon Brief, 4 Ene|2017}} |language=en |date=4 Enero 2017 |last=Yeo |first=Sophie |title=Clean energy: The challenge of achieving a 'just transition' for workers |website=Carbon Brief |url=https://www.carbonbrief.org/clean-energy-the-challenge-of-achieving-a-just-transition-for-workers |access-date=18 Mayo 2020 }} ** {{cite web |ref={{harvid|Carbon Brief, 8 Oktubre|2018}} |date=8 Oktubre 2018 |last1=Hausfather |first1=Zeke |title=Analysis: Why the IPCC 1.5C report expanded the carbon budget |url=https://www.carbonbrief.org/analysis-why-the-ipcc-1-5c-report-expanded-the-carbon-budget |access-date=28 Hulyo 2020 |website=Carbon Brief |language=en }} ** {{cite web |ref={{harvid|Carbon Brief, 7 Enero|2020}} |language=en |url=https://www.carbonbrief.org/media-reaction-australias-bushfires-and-climate-change |title=Media reaction: Australia's bushfires and climate change |last1=Dunne |first1=Daisy |last2=Gabbatiss |first2=Josh |last3=Mcsweeny |first3=Robert |date=7 Enero 2020 |website=Carbon Brief |access-date=11 Enero 2020 }} * ''EPA'' ** {{cite web |ref={{harvid|EPA|2016}} |title=Myths vs. Facts: Denial of Petitions for Reconsideration of the Endangerment and Cause or Contribute Findings for Greenhouse Gases under Section 202(a) of the Clean Air Act |publisher=U.S. Environmental Protection Agency |date=25 Agosto 2016 |language=en |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/myths-vs-facts-denial-petitions-reconsideration-endangerment-and-cause-or-contribute |access-date=7 Agosto 2017 |archive-date=23 Mayo 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523211147/https://www.epa.gov/ghgemissions/myths-vs-facts-denial-petitions-reconsideration-endangerment-and-cause-or-contribute |url-status=dead }} ** {{cite web |ref={{harvid|EPA|2019}} |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data |title=Global Greenhouse Gas Emissions Data |author=US EPA |date=13 Setyembre 2019 |access-date=8 Agosto 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218125157/https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data |archive-date=18 Pebrero 2020 |url-status=live |language=en }} * ''EUobserver'' ** {{cite web |ref={{harvid|EUobserver, 20 Disyembre|2009}} |date=20 Disyembre 2009 |title=Copenhagen failure 'disappointing', 'shameful' |website=euobserver.com |access-date=12 April 2019 |url=https://euobserver.com/environment/29181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412092312/https://euobserver.com/environment/29181 |archive-date=12 Abril 2019 |url-status=live |language=en }} * ''European Parliament'' ** {{cite web |ref={{harvid|European Parliament, Pebrero|2020}} |date=Pebrero 2020 |first=M. |last=Ciucci |title=Renewable Energy |website=European Parliament |url=https://www.europarl.europa.eu/factsheets/en/sheet/70/renewable-energy |access-date=3 Hunyo 2020 |language=en }} * ''[[The Guardian]]'' ** {{cite news |ref={{harvid|The Guardian, 28 Nobyembre|2019}} |url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/28/eu-parliament-declares-climate-emergency |title='Our house is on fire': EU parliament declares climate emergency |last=Rankin |first=Jennifer |date=28 Nobyembre 2019 |work=The Guardian |access-date=28 Nobyembre 2019 |language=en |issn=0261-3077 }} ** {{cite web |ref={{harvid|The Guardian, 6 Abril|2020}} |last=Carrington |first=Damian |date=6 Abril 2020 |title=New renewable energy capacity hit record levels in 2019 |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2020/apr/06/new-renewable-energy-capacity-hit-record-levels-in-2019 |access-date=25 Mayo 2020 |language=en }} ** {{cite web |ref={{harvid|The Guardian, 28 Oktubre|2020}} |date=28 Oktubre 2020 |last=McCurry |first=Justin |title=South Korea vows to go carbon neutral by 2050 to fight climate emergency |url=http://www.theguardian.com/world/2020/oct/28/south-korea-vows-to-go-carbon-neutral-by-2050-to-fight-climate-emergency |access-date=6 Disyembre 2020 |work=The Guardian |language=en }} * ''International Energy Agency'' ** {{cite web |ref={{harvid|IEA – Projected Costs of Generating Electricity 2020}} |title=Projected Costs of Generating Electricity 2020 |website=IEA |date=9 Disyembre 2020 |url=https://www.iea.org/reports/projected-costs-of-generating-electricity-2020 |access-date=4 Abril 2022 |language=en }} * ''National Conference of State Legislators'' ** {{cite web |ref={{harvid|National Conference of State Legislators, 17 Abril|2020}} |date=17 Abril 2020 |title=State Renewable Portfolio Standards and Goals |website=National Conference of State Legislators |url=https://www.ncsl.org/research/energy/renewable-portfolio-standards.aspx |access-date=3 Hunyo 2020 |language=en |archive-date=3 Hunyo 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603174312/https://www.ncsl.org/research/energy/renewable-portfolio-standards.aspx |url-status=dead }} * ''National Science Digital Library'' ** {{cite web |first=James R. |last=Fleming |title=Climate Change and Anthropogenic Greenhouse Warming: A Selection of Key Articles, 1824–1995, with Interpretive Essays |website=National Science Digital Library Project Archive PALE:ClassicArticles |date=17 Marso 2008 |url=https://nsdl.library.cornell.edu/websites/wiki/index.php/PALE_ClassicArticles/GlobalWarming.html |access-date=7 Oktubre 2019 |language=en}} * ''Natural Resources Defense Council'' ** {{cite web |ref={{harvid|Natural Resources Defense Council, 29 Setyembre|2017}} |date=29 Setyembre 2017 |title=What Is the Clean Power Plan? |website=Natural Resources Defense Council |url=https://www.nrdc.org/stories/how-clean-power-plan-works-and-why-it-matters |access-date=3 Agosto 2020 |language=en }} * ''The New York Times'' ** {{cite news |ref={{harvid|The New York Times, 25 Mayo|2015}} |title=Paris Can't Be Another Copenhagen |work=The New York Times |last=Rudd |first=Kevin |date=25 Mayo 2015 |access-date=26 Mayo 2015 |url=https://www.nytimes.com/2015/05/26/opinion/kevin-rudd-paris-cant-be-another-copenhagen.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180203110636/https://www.nytimes.com/2015/05/26/opinion/kevin-rudd-paris-cant-be-another-copenhagen.html |archive-date=2018-02-03 |language=en |url-status=live }} * ''NOAA'' ** {{cite web |ref={{harvid|NOAA, 10 Hulyo|2011}} |date=10 Hulyo 2011 |author=NOAA |url=https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/polar-opposites-arctic-and-antarctic |title=Polar Opposites: the Arctic and Antarctic |access-date=20 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190222152103/https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/polar-opposites-arctic-and-antarctic |archive-date=22 Pebrero 2019 |url-status=live |language=en }} ** {{cite web |first=Amara |last=Huddleston |title=Happy 200th birthday to Eunice Foote, hidden climate science pioneer |website=NOAA Climate.gov |date=17 Hulyo 2019 |url=https://www.climate.gov/news-features/features/happy-200th-birthday-eunice-foote-hidden-climate-science-pioneer |archive-url=https://web.archive.org/web/20190724162706/https://www.climate.gov/news-features/features/happy-200th-birthday-eunice-foote-hidden-climate-science-pioneer |archive-date=24 Hulyo 2019 |access-date=8 Oktubre 2019 |language=en}} * ''Our World in Data'' ** {{cite web |date=18 Setyembre 2020 |ref={{harvid|Our World in Data, 18 Setyembre|2020}} |last1=Ritchie |first1=Hannah |title=Sector by sector: where do global greenhouse gas emissions come from? |website=Our World in Data |url=https://ourworldindata.org/ghg-emissions-by-sector |access-date=28 Oktubre 2020 |language=en }} ** {{cite web |ref={{harvid|Our World in Data-Why did renewables become so cheap so fast?}} |date=2022 |last1=Roser |first1=Max |title=Why did renewables become so cheap so fast? |website=Our World in Data |url=https://ourworldindata.org/cheap-renewables-growth |access-date=4 Abril 2022 |language=en }} * ''Politico'' ** {{cite web |ref={{harvid|Politico, 11 Disyembre|2019}} |url=https://www.politico.eu/article/the-commissions-green-deal-plan-unveiled/ |title=Europe's Green Deal plan unveiled |last1=Tamma |first1=Paola |last2=Schaart |first2=Eline |date=11 Disyembre 2019 |website=Politico |access-date=29 Disyembre 2019 |last3=Gurzu |first3=Anca |language=en }} * ''Salon'' ** {{cite news |ref={{harvid|Salon, 25 Setyembre|2019}} |first=Evelyn |last=Leopold |title=How leaders planned to avert climate catastrophe at the UN (while Trump hung out in the basement) |url=https://www.salon.com/2019/09/25/how-serious-people-planned-to-avert-climate-catastrophe-at-the-un-while-trump-hung-out-in-the-basement_partner/ |date=25 Setyembre 2019 |website=Salon |access-date=20 Nobyembre 2019 |language=en }} * ''ScienceBlogs'' ** {{cite news |ref={{harvid|Gleick, 7 Enero|2017}} |last1=Gleick |first1=Peter |title=Statements on Climate Change from Major Scientific Academies, Societies, and Associations (January 2017 update) |date=7 Enero 2017 |access-date=2 Abril 2020 |url=https://scienceblogs.com/significantfigures/index.php/2017/01/07/statements-on-climate-change-from-major-scientific-academies-societies-and-associations-january-2017-update |work=ScienceBlogs |language=en}} * ''Scientific American'' ** {{cite magazine |ref={{harvid|Scientific American, 29 Abril|2014}} |title=Indian Monsoons Are Becoming More Extreme |last=Ogburn |first=Stephanie Paige |date=29 Abril 2014 |url=https://www.scientificamerican.com/article/indian-monsoons-are-becoming-more-extreme/ |magazine=Scientific American |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622193126/https://www.scientificamerican.com/article/indian-monsoons-are-becoming-more-extreme/ |archive-date=22 Hunyo 2018 |language=en |url-status=live }} * ''Smithsonian'' ** {{cite web |ref={{harvid|Smithsonian, 26 Hunyo|2016}} |url=https://www.smithsonianmag.com/smithsonian-institution/studying-climate-past-essential-preparing-todays-rapidly-changing-climate-180959595/ |title=Studying the Climate of the Past Is Essential for Preparing for Today's Rapidly Changing Climate |last=Wing |first=Scott L. |website=Smithsonian |access-date=8 Nobyembre 2019 |date=29 Hunyo 2016 |language=en }} * ''UNFCCC'' ** {{cite web |ref={{harvid|UNFCCC, "What are United Nations Climate Change Conferences?"}} |title=What are United Nations Climate Change Conferences? |website=UNFCCC |access-date=12 Mayo 2019 |url=https://unfccc.int/process/conferences/what-are-united-nations-climate-change-conferences |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512084017/https://unfccc.int/process/conferences/what-are-united-nations-climate-change-conferences |archive-date=2019-05-12 |language=en |url-status=live }} ** {{cite web |ref={{harvid|UNFCCC, "What is the United Nations Framework Convention on Climate Change?"}} |title=What is the United Nations Framework Convention on Climate Change? |website=UNFCCC |url=https://unfccc.int/process-and-meetings/the-convention/what-is-the-united-nations-framework-convention-on-climate-change |language=en }} * ''Union of Concerned Scientists'' ** {{cite web |ref={{harvid|Union of Concerned Scientists, 8 Enero|2017}} |date=8 Enero 2017 |title=Carbon Pricing 101 |website=Union of Concerned Scientists |url=https://www.ucsusa.org/resources/carbon-pricing-101 |access-date=15 Mayo 2020 |language=en }} * ''Vice'' ** {{cite news |ref={{harvid|Vice, 2 Mayo|2019}} |website=Vice |last1=Segalov |first1=Michael |title=The UK Has Declared a Climate Emergency: What Now? |url=https://www.vice.com/en_uk/article/evyxyn/uk-climate-emergency-what-does-it-mean |access-date=30 Hunyo 2019 |date=2 Mayo 2019 |language=en }} * ''The Verge'' ** {{cite web |ref={{harvid|The Verge, 27 Disyembre|2019}} |title=2019 was the year of 'climate emergency' declarations |last=Calma |first=Justine |date=27 Disyembre 2019 |website=The Verge |url=https://www.theverge.com/2019/12/27/21038949/climate-change-2019-emergency-declaration |access-date=28 Marso 2020 |language=en }} * ''Vox'' ** {{cite web |ref={{harvid|Vox, 20 Setyembre|2019}} |last1=Roberts |first1=D. |date=20 Setyembre 2019 |title=Getting to 100% renewables requires cheap energy storage. But how cheap? |website=Vox |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2019/8/9/20767886/renewable-energy-storage-cost-electricity |access-date=28 Mayo 2020 |language=en }} * ''World Health Organization'' ** {{cite web |ref={{harvid|WHO, Nob|2015}} |date=Nobyembre 2015 |title=WHO calls for urgent action to protect health from climate change – Sign the call |website=World Health Organization |url=https://www.who.int/globalchange/global-campaign/cop21/en/ |access-date=2 Setyembre 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210103002854/https://www.who.int/globalchange/global-campaign/cop21/en/ |url-status=dead |archive-date=3 Enero 2021 |language=en }} * ''World Resources Institute'' ** {{cite journal |ref={{harvid|World Resources Institute, 8 Agosto|2019}} |date=8 Agosto 2019 |last1=Levin |first1=Kelly |title=How Effective Is Land At Removing Carbon Pollution? The IPCC Weighs In |website=World Resources institute |url=https://www.wri.org/blog/2019/08/how-effective-land-removing-carbon-pollution-ipcc-weighs |access-date=15 Mayo 2020 |language=en |archive-date=8 Agosto 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808160801/https://www.wri.org/blog/2019/08/how-effective-land-removing-carbon-pollution-ipcc-weighs |url-status=dead }} ** {{cite journal |ref={{harvid|World Resources Institute, 8 Disyembre|2019}} |date=8 Disyembre 2019 |language=en |first1=Frances |last1=Seymour |first2=David |last2=Gibbs |title=Forests in the IPCC Special Report on Land Use: 7 Things to Know |url=https://www.wri.org/blog/2019/08/forests-ipcc-special-report-land-use-7-things-know/ |website=World Resources Institute |access-date=10 Hulyo 2024 |archive-date=8 Agosto 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808160359/https://www.wri.org/blog/2019/08/forests-ipcc-special-report-land-use-7-things-know/ |url-status=dead }} {{refend}} == Mga panlabas na link == {{Scholia}} {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=yes |lcheading=Climate change}} * [https://www.ipcc.ch/ Intergovernmental Panel on Climate Change: IPCC] (IPCC, sa Ingles) * [https://www.un.org/en/climatechange UN: Climate Change] ([[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]], sa Ingles) * [http://www.metoffice.gov.uk/climate-guide Met Office: Climate Guide] (Tanggapan ng Met, sa Ingles) * [https://www.noaa.gov/climate National Oceanic and Atmospheric Administration: Climate] (NOAA, sa Ingles) {{Authority control|state=expanded}} [[Kategorya:Pagbabago ng klima|*]] [[Kategorya:Mga isyung panlipunan]] gkjbo63wgwmr0bjlvrcvigdy2qz2zfy People of the Philippines v. Santos, Ressa and Rappler 0 317671 2228068 2096317 2026-09-23T10:08:14Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228068 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Disyembre 2022}} [[Talaksan:Maria Ressa.jpg|thumb|Dahil sa '''People of the Philippines ''v.'' Maria Ressa, ''et al.''''', si [[Maria Ressa]] (''nasa itaas'') ay nahatulan ng [[panimrang-puri]]]] '''People of the Philippines ''v.'' Santos, Ressa and Rappler''' (ibig-sabihin '''Ang Bayan ng Pilipinas ''laban kay'' Ressa, Santos at Rappler''') (R-MNL-19-01141-CR), na kilala rin bilang '''kasong [[cyberlibel|paninirang-puri sa pamamagitan ng Internet]] kay [[Maria Ressa]]''' ('''kasong cyberlibel kay Maria Ressa'''), ay isang kapuna-punang kaso sa Pilipinas na isinampa laban kay Maria Ressa, isang makisamang may-ari ({{Lang-en|co-owner}}) at pangulo (''chief executive officer'') ng Rappler, Inc.<ref name=":7">{{Cite news |date=2019-02-04 |title=Despite NBI flip-flop, DOJ to indict Rappler for cyber libel |language=en |work=Rappler |url=http://www.rappler.com/nation/222691-doj-to-indict-rappler-cyber-libel-despite-nbi-flip-flop |access-date=2020-06-18}}</ref> Hinatulan ng cyberlibel si Maria Ressa, kasama sa isa pang dating manunulat sa Rappler, si Reynaldo Santos Jr., ng Hukom Rainelda Estacio-Montesa ng [[Panrehiyong Hukuman sa Paglilitis]] ng [[Maynila]], Sangay [[Bilang|Blg.]] 46 noong 15 Hunyo 2020.<ref name=":2">{{Cite news |last=Ratcliffe |first=Rebecca |date=June 15, 2020 |title=Journalist Maria Ressa found guilty of 'cyberlibel' in Philippines |language=en-GB |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2020/jun/15/maria-ressa-rappler-editor-found-guilty-of-cyber-libel-charges-in-philippines |access-date=June 15, 2020 |issn=0261-3077}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Rainelda H. Estacio-Montesa |date=2020-06-15 |title=People of the Philippines v. Reynaldo Santos, Jr., Maria Angelita Ressa and Rappler Inc. |url=https://abogado.com.ph/read-the-37-page-decision-of-manila-rtc-on-maria-ressa-cyberlibel-case/ |access-date=2020-06-15 |publisher=Panrehiyong Hukuman sa Paglilitis ng Maynila, Sangay Blg. 46 |language=en-US |via=Abogado.com.ph}}</ref>{{Rp|36}} Siya ang ikalawang tao sa Pilipinas na hinatulan sa kasong cyberlibel.<ref name=":5">{{Cite news |last=Santiago |first=Salvador |date=2020-03-02 |title=Court finds Zambo Sur town dad guilty of cyber libel |language=en |agency=[[Philippine News Agency]] |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1095302 |access-date=2020-06-05}}</ref> Ang kaso ay nakatuon sa isang artikulo na inilathala sa Rappler ni Reynaldo Santos, Jr. na nag-aakusa sa dating Punong Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas ng pagtanggap ng mga pabor mula sa Pilipino-Tsino na negosyante na si Wilfredo Keng.<ref name=":3">{{Cite news |last1=Santos Jr. |first1=Reynaldo |last2=Rufo |first2=Aries |date=May 29, 2012 |title=CJ using SUVs of 'controversial' businessmen |language=en |work=Rappler |url=http://www.rappler.com/newsbreak/6061-cj-using-suvs-of-controversial-businessmen |access-date=June 18, 2020}}</ref> Ang artikulo ay inilathala nang apat na buwan bago ang batas ay umiral.<ref name=":4">{{Cite web |last=Orendain |first=Simone |date=October 3, 2012 |title=Cybercrime Law in Philippines Draws Protests |url=https://www.voanews.com/east-asia/cybercrime-law-philippines-draws-protests |access-date=June 18, 2020 |publisher=[[Voice of America]] |language=en |archive-date=Hunyo 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200618222252/https://www.voanews.com/east-asia/cybercrime-law-philippines-draws-protests |url-status=dead}}</ref><ref name="Buan">{{Cite news |last=Buan |first=Lian |date=January 19, 2018 |title=NBI: Rappler can be liable for cyber libel despite non-retroactive law |language=en |work=Rappler |url=http://www.rappler.com/nation/194036-nbi-rappler-cyber-libel-retroactive |access-date=June 18, 2020}}</ref> Pagkatapos niyang hinatulan ng krimen, inanunsyo ni Ressa ang kanyang intensyon na magreklamo sa [[Hukuman ng Apela]] at, kung kinakailangan, sa [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]].<ref name=":1">{{Cite news |last=Buan |first=Lian |date=June 15, 2020 |title=Maria Ressa, Rey Santos Jr convicted of cyber libel |language=en |work=Rappler |url=http://www.rappler.com/nation/263790-maria-ressa-reynaldo-santos-jr-convicted-cyber-libel-case-june-15-2020 |access-date=June 15, 2020}}</ref> Hindi hinatulan ng krimen ang korporasyon Rappler Inc. Nguni't, si Santos, bilang ang may-akda, ay hinatulan din.<ref name=":1" /> Noong sinampahan si Santos ng kaso, hindi na siya nagtatrabaho bilang isang manunulat pa.<ref name=":8">{{Cite news |last=Buan |first=Lian |date=June 18, 2020 |title='I'm scared to go to jail, I'm not as fearless as Maria', says Reynaldo Santos Jr |language=en |work=Rappler |url=http://www.rappler.com/newsbreak/in-depth/264125-profile-reynaldo-santos-jr |access-date=June 18, 2020}}</ref> Sinabi ng hukuman na si Ressa "… ay hindi nag-alok ng isang patak ng katibayan na pinatototohanan nila ang mga imputation ng iba't ibang mga krimen sa artikulo na ipinagtatanong … [Rappler] ay basta-basta lamang inilathala ang mga ito bilang balita sa kanilang online na publikasyon nang walang paggalang kung totoo o hindi sila. "<ref name=":0" />{{Rp|34}} Ang paghatol ay nagargumento rin na sinadya ng Ressa na tawagan ang kanyang sarili hindi bilang punong patnugot (''editor-in-chief''), pero bilang ehekutibong patnugot (''executive editor''), sa isang pagsisikap na maiwasan ang parusahan.<ref name=":0" />{{Rp|25}} Ang paghatol ay namintas ng mga organizasyon sa [[karapatang pantao]].<ref name="WaPo">{{Cite news |last=Cabato |first=Regine |date=June 15, 2020 |title=Conviction of Maria Ressa, hard-hitting Philippine American journalist, sparks condemnation |language=en |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/maria-ressa-rappler-filipino-american-journalist-guilty-cyber-libel-prison/2020/06/14/0dc58872-ae9c-11ea-98b5-279a6479a1e4_story.html |access-date=June 16, 2020}}</ref><ref name=":162">{{Cite web |date=June 15, 2020 |title=Quash Maria Ressa and Rey Santos' conviction in the Philippines |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2020/06/philippines-quash-conviction-of-rappler-ressa-santos/ |access-date=June 19, 2020 |publisher=[[Amnesty International]] |language=en}}</ref><ref name=":152">{{Cite web |date=June 15, 2020 |title=Philippines: Rappler Verdict a Blow to Media Freedom |url=https://www.hrw.org/news/2020/06/15/philippines-rappler-verdict-blow-media-freedom |access-date=June 19, 2020 |publisher=[[Human Rights Watch]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Editorial Board |date=June 15, 2020 |title=The Philippines slides toward autocracy |language=en |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/the-philippines-slides-toward-autocracy/2020/06/15/a668d424-af25-11ea-8758-bfd1d045525a_story.html |access-date=June 19, 2020}}</ref> Tinawag ng Mataas na Komisyoner ng mga [[Nasyones Unidas|Bansang Nagkakaisa]] para sa Karapatang Pantao ang kaso na isang "halimbawa ng pagmamatakot" laban sa mga [[mamamahayag]] sa Pilipinas.<ref name=":2" /> == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:2020 sa Pilipinas]] s4gru5k2wwvznpkeucn8xc768d9zg2z Malilikhaing industriya 0 319004 2227809 2179382 2026-09-22T23:14:02Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227809 wikitext text/x-wiki Ang mga '''malikhaing industriya''' ay tumutukoy sa isang hanay ng mga aktibidad pang-ekonomiya na may kinalaman sa pagbuo o pagsasamantala ng kaalaman at impormasyon. Ang mga ito ay maaaring iba't ibang tinatawag ding mga [[kultural na industriya]] (lalo na sa Europa {{Harvard citation|Hesmondhalgh|2002}} o ang malikhaing ekonomiya {{Harvard citation|Howkins|2001}}, at ang pinakahuli ay tinawag silang Naranghang Ekonomiya sa Amerikang Latina at Caribe ([https://publications.iadb.org/en/orange-economy-infinite-opportunity Buitrago & Duque 2013]). Ang malikhaing ekonomiya ng Howkins ay binubuo ng [[pagpapatalastas]], [[arkitektura]], [[sining]], [[craft]], [[disenyo]], [[moda]], [[Industriya ng pelikula|pelikula]], [[Industriya ng musika|musika]], [[Sining-pagganap|sining ng pagtatanghal]], [[paglalathala]], [[pananaliksik at pag-unlad]], [[software]], mga [[laruan]] at [[laro]], [[Telebisyon|TV]] at [[radyo]], at mga [[larong bidyo]] {{Harvard citation|Howkins|2001}}. Itinuturing ng ilang iskolar na ang industriya ng edukasyon, kabilang ang mga pampubliko at pribadong serbisyo, ay bumubuo ng isang bahagi ng malikhaing industriya.<ref>Kultur & Kommunikation for Nordic Innovation Centre (2007), [http://www.nordicinnovation.org/Global/_Publications/Reports/2008/Creative%20Industries%20education%20in%20the%20Nordic%20countries%20-%20A%20brief%20portrait.pdf "Creative Industries Education in the Nordic Countries"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518105107/http://www.nordicinnovation.org/Global/_Publications/Reports/2008/Creative%20Industries%20education%20in%20the%20Nordic%20countries%20-%20A%20brief%20portrait.pdf|date=2015-05-18}}; Mœglin, Pierre (2001), Les Industries éducatives, Paris, Puf</ref> Nananatili, samakatuwid, ang iba't ibang kahulugan ng sektor {{Harvard citation|Hesmondhalgh|2002}}{{Harvard citation|DCMS|2006}}. Ang mga industriyang malikhain ay nakita na lalong nagiging mahalaga sa pang-ekonomiyang kagalingan, ang mga tagapagtaguyod na nagmumungkahi na "ang [[Pagkamalikhain|pagkamalikhain ng tao]] ay ang sukdulang mapagkukunang pang-ekonomiya" {{Harvard citation|Florida|2002}}, at na "ang mga industriya ng ikadalawampu't isang siglo ay higit na nakaangkla sa henerasyon ng kaalaman sa pamamagitan ng pagkamalikhain at pagbabago" {{Harvard citation|Landry|Bianchini|1995}}. == Mga sanggunian == {{Reflist}} * {{Cite web |date=2000-08-28 |title=The Creative Economy |url=http://www.businessweek.com/2000/00_35/b3696002.htm |access-date=2006-08-18 |publisher=BusinessWeek magazine |archive-date=2000-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20001018124819/http://www.businessweek.com/2000/00_35/b3696002.htm |url-status=dead}} * Buitrago, Pedro & Duque, Iván. ''[http://www.iadb.org/en/publications/publication-detail,7101.html?id=70896 The Orange Economy: An Infinite Opportunity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110092916/http://www.iadb.org/en/publications/publication-detail,7101.html?id=70896 |date=2014-01-10 }}''. Washington, DC: Inter-American Development Bank 2013 * {{Citation |last=Caves |first=Richard E. |title=Creative Industries: Contracts between Art and Commerce |year=2000 |publisher=Harvard Univ. Press |author-link=Richard E. Caves}} [https://books.google.com/books?id=imfTUHj8uVcC&dq=%22Creative+Industries%22+caves&source=gbs_navlinks_s Description] and [https://books.google.com/books?id=imfTUHj8uVcC&printsec=find&pg=PR5=gbs_atb#v=onepage&q&f=false preview.] * {{Citation |last=DCMS |title=Creative Industries Mapping Document 2001 |url=http://www.culture.gov.uk/reference_library/publications/4632.aspx |year=2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080727021512/http://www.culture.gov.uk/reference_library/publications/4632.aspx |edition=2 |place=London, UK |publisher=Department of Culture, Media and Sport |access-date=2007-05-26 |archive-date=2008-07-27}} * {{Citation |last=DCMS |title=Creative Industries Statistical Estimates Statistical Bulletin |url=http://www.culture.gov.uk/NR/rdonlyres/70156235-8AB8-48F9-B15B-78A326A8BFC4/0/CreativeIndustriesEconomicEstimates2006.pdf |year=2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614005400/http://www.culture.gov.uk/NR/rdonlyres/70156235-8AB8-48F9-B15B-78A326A8BFC4/0/CreativeIndustriesEconomicEstimates2006.pdf |place=London, UK |publisher=Department of Culture, Media and Sport |access-date=2007-05-26 |archive-date=2007-06-14}} * {{Citation |last=De Beukelaer |first=Christiaan |title=Developing Cultural Industries: Learning from the Palimpsest of Practice |url=https://www.academia.edu/9977802 |year=2015 |publisher=European Cultural Foundation |access-date=2022-08-13 |archive-date=2022-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813040425/https://www.academia.edu/9977802 |url-status=dead }} * {{Citation |last=De Beukelaer |first=Christiaan |title=Global Cultural Economy |year=2019 |publisher=Routledge |last2=Spence |first2=Kim-Marie}} * {{Citation |last=Florida |first=Richard |title=The Rise of the Creative Class. And How It's Transforming Work, Leisure and Everyday Life |year=2002 |publisher=Basic Books |author-link=Richard Florida}} * {{Citation |last=Hesmondhalgh |first=David |title=The Cultural Industries |year=2002 |publisher=SAGE |author-link=David Hesmondhalgh}} * {{Citation |last=Howkins |first=John |title=The Creative Economy: How People Make Money From Ideas |year=2001 |publisher=Penguin}} * {{Citation |last=Lash |first=S |title=Economies of Sign and Space |year=1994 |publisher=SAGE |last2=Urry |first2=J}} * {{Citation |last=Landry |first=Charles |title=The Creative City |url=http://www.demos.co.uk/files/thecreativecity.pdf |year=1995 |publisher=Demos |last2=Bianchini |first2=Franco |access-date=2022-08-13 |archive-date=2022-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028035756/http://www.demos.co.uk/files/thecreativecity.pdf |url-status=dead }} * {{Citation |last=Nielsén |first=Tobias |title=The Eriba Model – an effective and successful policy framework for the creative industries |url=http://www.kks.se/om/Lists/Publikationer/Attachments/158/the-eriba-model-2008-publ.pdf |year=2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303202854/http://www.kks.se/om/Lists/Publikationer/Attachments/158/the-eriba-model-2008-publ.pdf |publisher=The Knowledge Foundation |access-date=2013-02-11 |archive-date=2016-03-03 |author-link=Tobias Nielsén}} * {{Citation |last=UNCTAD |title=Creative Economy Report 2008 |url=http://www.unctad.org/en/docs/ditc20082cer_en.pdf |publisher=UNCTAD |access-date=2009-11-28}} * {{Citation |last=UNESCO |title=Creative Industries – UNESCO Culture |url=http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=35024&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090826082900/http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID%3D35024%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |publisher=UNESCO |access-date=2009-11-24 |archive-date=2009-08-26}} * Parrish, David (2005). [https://web.archive.org/web/20080409082223/http://www.davidparrish.com/dp/uploads/TShirtsAndSuits_AGuideToTheBusinessOfCreativity_DavidParrish.pdf T-Shirts and Suits: A Guide to the Business of Creativity], Merseyside ACME. * Pasquinelli, Matteo (2006). {{Cite web |title=Immaterial Civil War: Prototypes of Conflict within Cognitive Capitalism |url=http://eipcp.net/policies/cci/pasquinelli/en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150329230008/http://eipcp.net/policies/cci/pasquinelli/en |archive-date=2015-03-29 |access-date=2015-05-16 }}<cite class="citation web cs1">. Archived from [http://eipcp.net/policies/cci/pasquinelli/en the original] on 2015-03-29<span class="reference-accessdate">. </span><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">2015-05-16</span></span>.</cite>. In: Lovink, Geert and Rossiter, Ned (eds). [http://networkcultures.org/_uploads/32.pdf MyCreativity Reader: A Critique of Creative Industries], Amsterdam: Institute of Network Cultures, 2007. * Towse, Ruth (2002). ''Book Review of Creative Industries'', Journal of Political Economy, 110: 234-237. * Van Heur, Bas (2010) ''[https://web.archive.org/web/20160604021411/http://www.transcript-verlag.de/media/pdf/faa570b8a03c149c614426f07afded4f.pdf Creative Networks and the City: towards a Cultural Political Economy of Aesthetic Production]''. Bielefeld: Transcript. * Gielen, Pascal (2013) "Creativity and other Fundamentalisms". Mondriaan: Amsterdam. {{Industries}} [[Kategorya:Pagkamalikhain]] ovhvodv9f79wbuk9fq4g34lsq80px6u Mathew Custodio 0 319541 2227841 1994376 2026-09-23T00:30:08Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227841 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography |name = Mathew Custodio |image = |image_size = |alt = |caption = |fullname = |birth_date = {{birth date and age|1997|07|29}} |birth_place = [[Pilipinas]] |height = {{height|m=1.75}} |weight = |position = Midfielder, Defender - Centre-Back | currentclub = | clubnumber = | youthyears1 = | youthclubs1 = United City FC | youthyears2 = Mar. 14, 2022 | youthclubs2 = | youthyears3 = | youthclubs3 = | years1 = | clubs1 = | caps1 = | goals1 = | years2 = | clubs2 = | caps2 = | goals2 = | years3 = | clubs3 = | caps3 = | goals3 = | years4 = | clubs4 = | caps4 = | goals4 = | years5 = | clubs5 = | caps5 = | goals5 = | years6 = | clubs6 = | caps6 = | goals6 = | years7 = | clubs7 = | caps7 = | goals7 = | years8 = | clubs8 = | caps8 = | goals8 = | clubs9 = | years9 = | caps9 = | goals9 = | clubs10 = | years10 = | caps10 = | goals10 = | clubs11 = | years11 = | caps11 = | goals11 = | clubs12 = | years12 = | caps12 = | goals12 = | nationalyears1 = 2019 | nationalteam1 = Global FC | nationalcaps1 = | nationalgoals1 = | nationalyears2 = 2020 | nationalteam2 = ADT | nationalcaps2 = | nationalgoals2 = | medaltemplates = |club-update = |nationalteam-update = |partner = [[Celeste Cortesi]] |education = |website = {{Instagram|mathewcustodio}} }} Si '''Mathew Custodio''', ay (isinilang noong Hulyo 29, 1997) ay isang Pilipinong-Ingles na manlalaro ng putbol sa [[Pilipinas]]. ay tanyag na isa sa mga naging miyembro ng ADT taong 2020. Siya ay kasintahan ni [[Binibining Pilipinas 2022]], [[Celeste Cortesi]].<ref>https://globalsportsarchive.com/people/soccer/mathew-custodio/82613{{Dead link|date=Oktubre 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Karera== Taon 2019 siya ay kabilang sa team ng Global FC, ADT taon 2020 at 2022-kasalukuyang lumipat sa United City FC.<ref>{{Cite web |url=https://starcinema.abs-cbn.com/2022/5/4/news/how-mathew-custodio-knew-gf-celeste-cortesi-would-72618 |title=Archive copy |access-date=2022-09-02 |archive-date=2022-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902044419/https://starcinema.abs-cbn.com/2022/5/4/news/how-mathew-custodio-knew-gf-celeste-cortesi-would-72618 |url-status=dead}}</ref> <ref>https://www.gmanetwork.com/entertainment/celebritylife/news/15526/meet-mathew-custodio-the-trending-boyfriend-of-muph-2022-celeste-cortesi/photo</ref> ==Tingnan rin== * [[Celeste Cortesi]] ==Sanggunian== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Custodio, Mathew}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1997]] [[Kategorya:Mga Pilipino]] [[Kategorya:Mga Ingles]] [[Kategorya:Mga manlalaro ng Pilipinong putbol]] [[Kategorya:Mga Pilipinong liping-Breton]] isbargcs9hh005yochuqigs59klqukm Bagyong Ramil 0 319546 2227726 2202224 2026-09-22T14:56:22Z Ivan P. Clarin 84769 2227726 wikitext text/x-wiki Ang pangalang '''Ramil''' ay nagamit sa [[Pilipinas]] sa mga nagdaang taon ayon sa PAGASA sa Kanlurang Pasipiko. * Bagyong Ramil (2009) - ay isang bagyo na nasa Kategoryang 5, na may internasyonal na pangalang Lupit. * [[Bagyong Ramil (2013)]] - ay isang bagyo na nasa Kategoryang 4, na may internasyonal na pangalang Danas, sa Karagatang Pasipiko. * [[Bagyong Ramil (2017)]] - ay isang bagyo na nasa Kategoryang 2, na may internasyonal na pangalang Damrey. * {{tcname unused|Bagyong Ramil (2021)}} - {{grey|N/A}} * [[Bagyong Ramil (2025)]] - ay isang maulang bagyo na dumaan sa [[Luzon]] noong ika Oktubre 2025. * {{tcname unused|Bagyong Ramil (2029)}} - {{grey|N/A}} {{S-start}} {{Succession box|before=[[Bagyong Quedan|Quedan]]|title=Kapalitan|years=Ramil|after=[[Bagyong Salome|Salome]]}} {{S-end}} {{DEFAULTSORT:Ramil}} {{paglilinaw}} c2uvnru7cbd476e975s0hokozctiytq Bagyong Quedan 0 319547 2227737 2222656 2026-09-22T15:18:57Z Ivan P. Clarin 84769 2227737 wikitext text/x-wiki Ang pangalang '''Quedan''' ay nagamit sa [[Pilipinas]] sa mga nagdaang taon ayon sa PAGASA sa Kanlurang Pasipiko. * Bagyong Quedan (2005) - ay isang tropikal bagyo sa [[Kanlurang Dagat Pilipinas]] * Bagyong Quedan (2009) - ay isang bagyo na nasa Kategoryang 5, na may internasyonal na pangalang Melor. * [[Bagyong Quedan (2013)]] - ay isang bagyo na nasa Kategoryang 2, na may internasyonal na pangalang Fitow. * Bagyong Quedan (2017) - ay isang malalang bagyo, na may internasyonal na pangalang Saola. * {{tcname unused|Bagyong Quedan (2021)}} - {{grey|N/A}} * Bagyong Quedan (2025) - ay isang bagyo sa [[Karagatang Pasipiko]]. * {{tcname unused|Bagyong Quedan (2029)}} - {{grey|N/A}} {{S-start}} {{Succession box|before=[[Bagyong Paolo|Paolo]]|title=Kapalitan|years=Quedan|after=[[Bagyong Ramil|Ramil]]}}}} {{S-end}} {{DEFAULTSORT:Quedan}} {{paglilinaw}} c1vu3c90vwuy9cz17tkwjc621qk0f5d Bagyong Odette 0 319844 2227716 2202322 2026-09-22T14:38:33Z Ivan P. Clarin 84769 2227716 wikitext text/x-wiki Ang pangalang '''Odette''' ay nagamit sa [[Pilipinas]] sa mga nagdaang taon ayon sa PAGASA sa Kanlurang Pasipiko. * [[Bagyong Odette (2013)]] - ay isang malakas na bagyo sa [[Luzon Strait]], na may internasyonal na pangalang Usagi. * [[Bagyong Odette (2017)]] - ay isang bagyo sa [[Hilagang Luzon]], na may internasyonal na pangalang Khanun. * [[Super Bagyong Odette]] - ay isang super bagyo na tumama sa timog at gitnang Pilipinas, na may internasyonal na pangalang Rai taon 2021. {{S-start}} {{Succession box|before=[[Bagyong Nando (2021)|Nando]]|title=Pacific typhoon season names|years={{tcname unused|Opong}}|after=[[Bagyong Paolo|Paolo]]}} {{S-end}} {{DEFAULTSORT:Odette}} {{paglilinaw}} 7c8y8ghza0k7kpntvh2igdeedk46ev0 Bagyong Queenie 0 320288 2227745 2222757 2026-09-22T15:37:55Z Ivan P. Clarin 84769 2227745 wikitext text/x-wiki Ang pangalang '''Queenie''' ay nagamit sa [[Pilipinas]] sa mga nagdaang taon ayon sa PAGASA sa Kanlurang Pasipiko. * Bagyong Queenie (2006)]] - ay isang malakas na bagyong tumama sa [[Gitnang Luzon]], na may internasyonal na pangalang Chebi. * Bagyong Queenie (2014) - ay isang bagyo na dumaan sa [[Mindanao]] at [[Kabisayaan]], na may internasyonal na pangalang Sinlaku. * Bagyong Queenie (2018) - ay isang malakas na bagyo sa [[Karagatang Pasipiko]], na may internasyonal na pangalang Kong-rey. * Bagyong Queenie (2022) - ay isang mahinang bagyo sa [[Karagatang Pasipiko]] na pinangalanang Banyan. * [[Bagyong Queenie (2026)]] - ay ang kasalukuyang sirkulasyon. {{S-start}} {{Succession box|before=[[Bagyong Pilandok|Pilandok]]|title=Kapalitan|years=Queenie|after=[[Bagyong Rosal|Rosal]]}} {{S-end}} {{DEFAULTSORT:Queenie}} {{paglilinaw}} i5iubqmju327yo6wt0agqytlxthnjt5 2227746 2227745 2026-09-22T15:38:08Z Ivan P. Clarin 84769 2227746 wikitext text/x-wiki Ang pangalang '''Queenie''' ay nagamit sa [[Pilipinas]] sa mga nagdaang taon ayon sa PAGASA sa Kanlurang Pasipiko. * Bagyong Queenie (2006) - ay isang malakas na bagyong tumama sa [[Gitnang Luzon]], na may internasyonal na pangalang Chebi. * Bagyong Queenie (2014) - ay isang bagyo na dumaan sa [[Mindanao]] at [[Kabisayaan]], na may internasyonal na pangalang Sinlaku. * Bagyong Queenie (2018) - ay isang malakas na bagyo sa [[Karagatang Pasipiko]], na may internasyonal na pangalang Kong-rey. * Bagyong Queenie (2022) - ay isang mahinang bagyo sa [[Karagatang Pasipiko]] na pinangalanang Banyan. * [[Bagyong Queenie (2026)]] - ay ang kasalukuyang sirkulasyon. {{S-start}} {{Succession box|before=[[Bagyong Pilandok|Pilandok]]|title=Kapalitan|years=Queenie|after=[[Bagyong Rosal|Rosal]]}} {{S-end}} {{DEFAULTSORT:Queenie}} {{paglilinaw}} 41sltcosn8eli4g21hh3up04r30wvbm Bagyong Tino (paglilinaw) 0 320297 2227725 2226303 2026-09-22T14:55:23Z Ivan P. Clarin 84769 2227725 wikitext text/x-wiki Ang pangalang '''Tino''' ay nagamit sa [[Pilipinas]] sa mga nagdaang taon ayon sa PAGASA sa Kanlurang Pasipiko. * Bagyong Tino (2009) - ay isang tropikal depresyon sa [[Dagat Pilipinas]]. * [[Bagyong Tino (2013)]] - ay isang malakas na bagyo sa [[Karagatang Pasipiko]], na may internasyonal na pangalang Wipha. * [[Bagyong Tino (2017)]] - ay isang maulang bagyo sa [[Palawan]], na may internasyonal na pangalang Kiroji. * {{tcname unused|Bagyong Tino (2021)}} - {{grey|N/A}} * [[Bagyong Tino|Bagyong Tino (2025)]] - ay isang malakas na bagyo sa Pilipinas na papangalanan sa internasyonal bilang Kalmaegi. {{S-start}} {{Succession box|before=[[Bagyong Salome|Salome]]|title=Pacific typhoon season names|years=Tino|after=[[Bagyong Uwan|Uwan]]}} {{S-end}} {{DEFAULTSORT:Tino}} {{paglilinaw}} fi6cahp9cnf8z6i60v23zel1q0claq8 Bagyong Paolo 0 320299 2227717 2226460 2026-09-22T14:39:21Z Ivan P. Clarin 84769 2227717 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Bagyong Pablo (paglilinaw)}} Ang pangalang '''Paolo''' ay nagamit sa [[Pilipinas]] sa mga nagdaang taon ayon sa PAGASA sa Kanlurang Pasipiko. Na ipininalit sa pangalang [[Bagyong Pepeng]] noong 2009. * [[Bagyong Paolo (2013)]] - ay isang bagyo na nasa Kategoryang 3 sa bansang [[Biyetnam]], na may internasyonal na pangalang Wutip. * Bagyong Paolo (2017) - ay isang malakas bagyo sa [[Karagatang Pasipiko]], na may internasyonal na pangalang Lan. * [[Bagyong Paolo (2025)]] - ay ang kasalukuyang bagyo sa Pilipinas, na papangalanan sa internasyonal bilang Matmo. * {{tcname unused|Bagyong Paolo (2029)}} - {{grey|N/A}} {{S-start}} {{Succession box|before={{tcname unused|Omar}}|title=Kapalitan|years=Paolo|after=[[Bagyong Quedan|Quedan]]}}}} {{S-end}} {{DEFAULTSORT:Paolo}} {{paglilinaw}} 790rspe2bcyfo47snhm28il7r4zg68z Bagyong Huaning 0 320301 2227710 2202219 2026-09-22T14:28:30Z Ivan P. Clarin 84769 2227710 wikitext text/x-wiki Ang pangalang '''Huaning''' ay nagamit sa [[Pilipinas]] sa mga nagdaang taon ayon sa PAGASA sa Kanlurang Pasipiko. * Bagyong Huaning (2001) - ay isang malakas na bagyong tumama sa [[Hong Kong]], na may internasyonal na pangalang Yutu. * Bagyong Huaning (2005) - ay isang tropikal bagyo sa [[Hilagang Luzon]], na may internasyonal na pangalang Sanvu. * [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2009|Bagyong Huaning (2009)]] - ay isang tropikal depresyon. * [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013|Bagyong Huaning (2013)]] - ay isang malakas na bagyo sa [[Karagatang Pasipiko]], na may internasyonal na pangalang Soulik. * [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2017|Bagyong Huaning (2017)]] - ay isang tropikal bagyo sa [[Timog Dagat Tsina]], na may internasyonal na pangalang Haitak. * [[Bagyong Huaning (2021)]] - ay isang tropikal bagyo sa [[Timog Dagat Tsina]], na may internasyonal na pangalang Lupit. * Bagyong Huaning (2025) - ay isang bagyo sa [[Dagat Timog Tsina]], na may internasyonal pangalan na Lingling. * {{tcname unused|Bagyong Huaning (2029)}} - {{grey|N/A}} {{S-start}} {{Succession box|before=[[Bagyong Gorio|Gorio]]|title=Pacific typhoon season names|years=Huaning|after=[[Bagyong Isang|Isang]]}} {{S-end}} {{DEFAULTSORT:Huaning}} {{paglilinaw}} clr7c00ldhy8h5qngs9q0spovai9fe8 2227711 2227710 2026-09-22T14:29:35Z Ivan P. Clarin 84769 2227711 wikitext text/x-wiki Ang pangalang '''Huaning''' ay nagamit sa [[Pilipinas]] sa mga nagdaang taon ayon sa PAGASA sa Kanlurang Pasipiko. * Bagyong Huaning (2001) - ay isang malakas na bagyong tumama sa [[Hong Kong]], na may internasyonal na pangalang Yutu. * Bagyong Huaning (2005) - ay isang tropikal bagyo sa [[Hilagang Luzon]], na may internasyonal na pangalang Sanvu. * Bagyong Huaning (2009) - ay isang tropikal depresyon. * Bagyong Huaning (2013) - ay isang malakas na bagyo sa [[Karagatang Pasipiko]], na may internasyonal na pangalang Soulik. * Bagyong Huaning (2017) - ay isang tropikal bagyo sa [[Timog Dagat Tsina]], na may internasyonal na pangalang Haitak. * [[Bagyong Huaning (2021)]] - ay isang tropikal bagyo sa [[Timog Dagat Tsina]], na may internasyonal na pangalang Lupit. * Bagyong Huaning (2025) - ay isang bagyo sa [[Dagat Timog Tsina]], na may internasyonal pangalan na Lingling. * {{tcname unused|Bagyong Huaning (2029)}} - {{grey|N/A}} {{S-start}} {{Succession box|before=[[Bagyong Gorio|Gorio]]|title=Pacific typhoon season names|years=Huaning|after=[[Bagyong Isang|Isang]]}} {{S-end}} {{DEFAULTSORT:Huaning}} {{paglilinaw}} 9k125v1ahct63mg6yie5a2eju2sl3p3 Padron:Unang Pahina/Alam ba ninyo 10 320856 2227946 2227140 2026-09-23T03:46:51Z Ryomaandres 8044 2227946 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Historical Materialism.svg|right|100px]] *...na tinatrato ng '''[[materyalismong istoriko]]''' (''nakalarawan ang isang diyagrama'')nina [[Marx]] at [[Friedrich Engels|Engels]] ang [[tunggalian ng uri]] bilang pangunahing mekanismo ng pagbabago sa kasaysayan, kung saan nangyayari ang mga '''[[himagsikang panlipunan]]''' kapag sa loob ng '''[[moda ng produksiyon]]''', ang umiiral na '''[[mga relasyon sa produksiyon]]''' ay humadlang sa pag-unlad ng '''[[mga puwersa ng produksiyon]]'''? *...na ibinenta ni '''[[Jiro Manio]]''' ang kaniyang tropeo mula sa [[Gawad Urian]], bagay na napanaluhan niya bilang ang pinakabatang nagwagi bilang 'Pinakamahusay na Aktor' sa edad na 12? *...na ang '''[[Ilog Irawadi]]''' ay dumadaloy sa mga makasaysayang [[Talaan ng mga kabesera ng Myanmar|kabeserang Birmano]] gaya ng '''[[Bagan]]''', '''[[Mandalay]]''', '''[[Amarapura]]''' at '''[[Inwa|Ava]]'''? *...na ang mga ''[[comune]]'' ng '''[[Fiumefreddo di Sicilia]]''', '''[[Forza d'Agrò]]''', '''[[Motta Camastra]]''', at '''[[Savoca]]''' ay nagsilbing mga '''[[Pagkuha ng pelikula sa lokasyon|lokasyon]]''' ng '''[[Corleone]]''' para sa pelikulang '''''[[The Godfather]]''''' sa ilalim ng direksiyon ni '''[[Francis Ford Coppola]]'''? *...na ang '''[[Bundok Kenya]]''' ay mahalagang aspekto sa buhay at kultura ng mga pangkat etniko gaya ng '''[[mga Kikuyu|Kikuyu]]''', '''[[mga Meru|Meru]]''', '''[[mga Embu|Embu]]''', at '''[[mga Maasai|Maasai]]'''? *...na sa '''[[negosasyong pangkapayapaan ng Pamahalaan ng Republika ng Pilipinas–Pambansang Demokratikong Prente ng Pilipinas|negosasyong pangkapayapaan]]''' sa pagitan ng [[Pamahalaan ng Republika ng Pilipinas]] at [[Pambansang Demokratikong Prente ng Pilipinas]], ang unang nakalataga sa talaan ng mga kasunduan ay ang paggalang sa '''[[pandaigdigang makataong batas]]''' ng dalawang panig na [[nagdirigmaan]]? itbwr6cacefimzw8bkqr8cneszdbs5o 2227949 2227946 2026-09-23T03:49:08Z Ryomaandres 8044 2227949 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Historical Materialism.svg|right|100px]] *...na tinatrato ng '''[[materyalismong istoriko]]''' (''nakalarawan ang isang diyagrama'') nina [[Marx]] at [[Friedrich Engels|Engels]] ang [[tunggalian ng uri]] bilang pangunahing mekanismo ng pagbabago sa kasaysayan, kung saan nangyayari ang mga '''[[himagsikang panlipunan]]''' kapag sa loob ng '''[[moda ng produksiyon]]''', ang umiiral na '''[[mga relasyon sa produksiyon]]''' ay humadlang sa pag-unlad ng '''[[mga puwersa ng produksiyon]]'''? *...na ibinenta ni '''[[Jiro Manio]]''' ang kaniyang tropeo mula sa [[Gawad Urian]], bagay na napanaluhan niya bilang ang pinakabatang nagwagi bilang 'Pinakamahusay na Aktor' sa edad na 12? *...na ang '''[[Ilog Irawadi]]''' ay dumadaloy sa mga makasaysayang [[Talaan ng mga kabesera ng Myanmar|kabeserang Birmano]] gaya ng '''[[Bagan]]''', '''[[Mandalay]]''', '''[[Amarapura]]''' at '''[[Inwa|Ava]]'''? *...na ang mga ''[[comune]]'' ng '''[[Fiumefreddo di Sicilia]]''', '''[[Forza d'Agrò]]''', '''[[Motta Camastra]]''', at '''[[Savoca]]''' ay nagsilbing mga '''[[Pagkuha ng pelikula sa lokasyon|lokasyon]]''' ng '''[[Corleone]]''' para sa pelikulang '''''[[The Godfather]]''''' sa ilalim ng direksiyon ni '''[[Francis Ford Coppola]]'''? *...na ang '''[[Bundok Kenya]]''' ay mahalagang aspekto sa buhay at kultura ng mga pangkat etniko gaya ng '''[[mga Kikuyu|Kikuyu]]''', '''[[mga Meru|Meru]]''', '''[[mga Embu|Embu]]''', at '''[[mga Maasai|Maasai]]'''? *...na sa '''[[negosasyong pangkapayapaan ng Pamahalaan ng Republika ng Pilipinas–Pambansang Demokratikong Prente ng Pilipinas|negosasyong pangkapayapaan]]''' sa pagitan ng [[Pamahalaan ng Republika ng Pilipinas]] at [[Pambansang Demokratikong Prente ng Pilipinas]], ang unang nakalataga sa talaan ng mga kasunduan ay ang paggalang sa '''[[pandaigdigang makataong batas]]''' ng dalawang panig na [[nagdirigmaan]]? aybjrpinn93fyyg5ew2vwv3mgry7yt7 Lalawigan ng Bueng Kan 0 320946 2227777 2015915 2026-09-22T20:40:22Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227777 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=Bueng Kan|native_name=บึงกาฬ|native_name_lang=th|settlement_type=[[Mga lalawigan ng Taylandiya|Lalawigan]]|image_skyline=What phu tok.JPG|image_alt=|image_caption=Gilid ng talampas, [[Phu Thok]]|image_seal=Seal Bueng Kan.png|image_flag=Flag of Bueng Kan Province.png|nickname=|motto="ภูทอกแหล่งพระธรรม ค่าล้ำยางพารา งามตาแก่งอาฮง บึงโขงหลงเพลินใจ น้ำตกใสเจ็ดสี ประเพณีแข่งเรือ เหนือสุดแดนอีสาน นมัสการหลวงพ่อใหญ่ ศูนย์รวมใจศาลสองนาง" ("Phu Thok, the source of dharma, Value of rubber, Kaeng Ah Hong beautiful, Bueng Khong Long fascinated, Clear seven color waterfall, Boat race traditions, Northernmost northeast region, Worship Luang Pho Yai and Two Nang Court Shrine")|image_map=Thailand Bueng Kan locator map.svg|mapsize=frameless|map_alt=|map_caption=Mapa ng Taylandiya na nagpapakita ng lalawigan ng Bueng Kan|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[List of sovereign states|Country]]|subdivision_name=Thailand|established_title=Created|established_date=23 Marso 2011|seat_type=Kabesera|seat=[[Bueng Kan]]|leader_party=|leader_title=Gobernador|leader_name=Sanit Khaosa-ard<br>(since&nbsp;October 2019)<ref>{{cite journal |date=28 September 2019 |title=ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง แต่งตั้งข้าราชการพลเรือนสามัญ |trans-title=Announcement of the Prime Minister's Office regarding the appointment of civil servants |url=http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2562/E/242/T_0006.PDF |access-date=24 November 2019 |journal=Royal Thai Government Gazette |volume=136 |issue=Special 242 Ngor |at=12 |archive-date=29 Septiyembre 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190929124718/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2562/E/242/T_0006.PDF |url-status=dead }}</ref>|area_footnotes=<ref name="RFD">{{cite web |url=https://www.forest.go.th |title=ตารางที่ 2 พี้นที่ป่าไม้ แยกรายจังหวัด พ.ศ.2562 |year=2019 |department=Royal Forest Department |language=Thai |trans-title=Table 2 Forest area Separate province year 2019 |access-date=6 April 2021 |postscript=, information, Forest statistics Year 2019, Thailand boundary from Department of Provincial Administration in 2013}}</ref>|area_total_km2=4,003|area_rank=[[Mga lalawigan ng Taylandiya|Ika-55]]|area_water_km2=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_footnotes=<ref name="TDD">{{cite web |url=http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ |website=stat.bora.dopa.go.th |language=th |script-title=th:รายงานสถิติจำนวนประชากรและบ้านประจำปี พ.ส.2562 |trans-title=Statistics, population and house statistics for the year 2019 |date=31 December 2019 |department=Registration Office Department of the Interior, Ministry of the Interior |access-date=26 February 2020 |archive-date=14 Hunyo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190614102009/http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ |url-status=dead }}</ref>|population_total=424,091|population_as_of=2019|population_rank=[[Mga lalawigan ng Taylandiya|Ika-62]]|population_density_km2=106|population_density_rank=[[Mga lalawigan ng Taylandiya|Ika-48]]|population_demonym=|population_note=|demographics_type1=Human Achievement Index|demographics1_footnotes=<ref name="HAI 2560">[[:File:Human achievement index 2017.pdf|Human achievement index 2017 by National Economic and Social Development Board (NESDB), pages 1-40, maps 1-9, retrieved 14 September 2019, ISBN 978-974-9769-33-1]]</ref>|demographics1_title1=HAI (2017)|demographics1_info1=0.5942&nbsp;"average"<br/>[[#Human achievement index 2017|Ranked 31st]]|timezone1=[[Time in Thailand|ICT]]|utc_offset1=+7|postal_code_type=[[List of postal codes in Thailand|Postal code]]|postal_code=38xxx|area_code_type=[[Telephone numbers in Thailand|Calling code]]|area_code=042|iso_code=[[ISO 3166-2:TH|TH-38]]|website={{URL|http://www.buengkan.go.th}}|footnotes=Bueng Kan province area<ref>{{cite web|url=http://www.thairath.co.th/content/pol/101013|title=ครม.ตั้ง 'บึงกาฬ' จังหวัดที่77 แยกจากหนองคาย|publisher=Thairath|date=2010-08-03}}</ref>}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Bueng Kan''' ({{Lang-th|บึงกาฬ}}, RTGS : Bueng Kan, {{IPA-th|bɯ̄ŋ kāːn|pron}}), na binabaybay ding '''Bung Kan''',<ref>{{Cite news |last=Frederickson |first=Terry |date=23 February 2012 |title=Thailand's Newest Province |work=Bangkok Post |url=https://www.bangkokpost.com/learning/learning-news/281197/thailand-newest-province |access-date=17 June 2019}}</ref> ay ang ika-76 na lalawigan (''[[Mga lalawigan ng Taylandiya|changwat]]'') ng [[Thailand|Taylandiya]], na itinatag ng [[wikisource:Act Establishing Changwat Bueng Kan, BE 2554 (2011)|Batas na Nagtatatag ng Changwat Bueng Kan, BE 2554 (2011)]] noong 23 Marso 2011.<ref name="Gazette">{{Cite journal |date=2011-03-22 |title=Act Establishing Changwat Bueng Kan, BE 2554 (2011) |url=http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2554/A/018/1.PDF |journal=Government Gazette |language=th |volume=128 |issue=18 A |pages=1 |access-date=2022-11-12 |archive-date=2011-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110409004420/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2554/A/018/1.PDF |url-status=dead }}</ref> Ang lalawigan, na binubuo ng mga distrito (''[[Mga distrito ng Taylandiya|amphoe]]'') na hinati mula sa [[lalawigan ng Nong Khai]], ay nasa [[Isan|itaas na hilagang-silangan ng Taylandiya]] na tinatawag ding ''[[Isan]]'' ({{Lang-th|อีสาน}}). Pinangalanan ito sa sentrong distrito nito, ang [[Distrito ng Mueang Bueng Kan|Mueang Bueng Kan]]. == Heograpiya == Ang lalawigan ay nasa hilagang-silangang sulok ng Taylandiy. Ito ay may hangganan, mula sa timog paikot, [[Lalawigan ng Nakhon Phanom|Nakhon Phanom]], [[Lalawigan ng Sakon Nakhon|Sakon Nakhon]], at [[lalawigan ng Nong Khai]]. Sa hilaga at silangan ito ay nasa hangganan ng [[lalawigan ng Bolikhamsai]] ng [[Laos]], kung saan ang Ilog [[Ilog Mekong|Mekong]] ang bumubuo sa hangganan. Sa distrito ng Bung Khla ay ang [[Santuwaryong Ilahas ng Phu Wua]], na nagpoprotekta sa mga burol na sakop ng kagubatan malapit sa [[Ilog Mekong]]. Ang kabuuang lugar ng kagubatan ay {{Convert|280|km²}} o 7 porsiyento ng sakop ng lalawigan. Ang [[Hin Sam Wan]] (na isinasalin bilang ''Tatlong Balyenang Bato'') ay isang 75-milyong taong gulang na [[Talaan ng mga batong pormasyon|batong pormasyon]] na nakausli sa mga bundok. Pinangalanan ito dahil, mula sa ilang mga anggulo, ang mga bato ay mukhang isang pamilya ng mga [[balyena]].<ref>[https://www.nationalgeographic.com/travel/article/partner-content-thailands-tourism-goes-green "Thailand's tourism goes green"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412220230/https://www.nationalgeographic.com/travel/article/partner-content-thailands-tourism-goes-green |date=2021-04-12 }} – [[National Geographic]]</ref> == Kasaysayan == Noong 1994, iminungkahi ni Sumet Phromphanhao, isang miyembro ng [[Kapulungan ng mga Kinatawan (Taylandiya)|Kapulungan ng mga Kinatawan]] mula sa [[lalawigan ng Nong Khai]], na itatag ang lalawigan ng Bueng Kan sa pamamagitan ng pagsasama-sama ng mga Distrito ng Bueng Kan, Seka, So Phisai, Bung Khla, Bueng Khong Long, Pak Khat, Phon Charoen, at Si Wilai ng lalawigan ng Nong Khai bilang bagong lalawigan. Ang bagong lalawigan, kung gagawin, ay magiging 4,305&nbsp;km <sup>2</sup>,<ref>ไทยรัฐ, [http://www.thairath.co.th/content/pol/101013 ครม.ตั้ง 'บึงกาฬ' จังหวัดที่77 แยกจากหนองคาย], 3 สิงหาคม 2553.</ref> na may populasyon na humigit-kumulang 390,000 na naninirahan.<ref name="กรุงเทพธุรกิจ-รายละเอียด">กรุงเทพธุรกิจ, [http://www.bangkokbiznews.com/home/detail/politics/local/20100506/113810/news.html ชาวอ.บึงกาฬดีใจ มท.ชงเข้าครม.ตั้งจังหวัดใหม่] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150102170141/http://www.bangkokbiznews.com/home/detail/politics/local/20100506/113810/news.html |date=2015-01-02 }}, 6 พฤษภาคม 2553.</ref> Noong panahong iyon, ang [[Ministro ng Panloob (Taylandiya)|Ministro ng Panloob]] ay tumugon na ang paglikha ng isang bagong lalawigan ay maglalagay ng mabigat na pasanin sa budget ng estado at salungat sa resolusyon ng Konseho ng mga Ministro.<ref>{{Cite journal |date=2011-03-22 |title=Question No. 176 R. |url=http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2537/A/024/58.PDF |journal=Government Gazette |language=th |volume=111 |issue=24 A |pages=58 |access-date=2022-11-12 |archive-date=2011-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111109090053/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2537/A/024/58.PDF |url-status=dead }}</ref> Ang panukalang lumikha ng lalawigan ng Bueng Kan ay inihain nang humigit-kumulang 20 taon, hanggang 2010 nang ipanumbalik ng Ministro ng Panloob ang proyekto at gumawa ng panukala sa Konseho ng mga Ministro na magkaroon ng isinasaalang-alang na "Panukalang Batas na Nagtatatag ng Changwat Bueng Kan, BE. . ." ({{Lang-th|ร่างพระราชบัญญัติจัดตั้งจังหวัดบึงกาฬ พ.ศ....}}).<ref name="กรุงเทพธุรกิจ-รายละเอียด"/> Sa isang poll noong panahong iyon, 99 porsiyento ng mga naninirahan sa lalawigan ng Nong Khai ang sumuporta sa panukala.<ref name="กรุงเทพธุรกิจ-รายละเอียด" /> Noong 3 Agosto 2010, nagpasya ang Konseho ng mga Ministro na iharap ang panukalang batas sa [[Pambansang Asamblea (Thailand)|Pambansang Asamblea]],<ref>หนังสือพิมพ์เดลินิวส์ ฉบับวันพุธ ที่ 4 สิงหาคม 2553 หน้า 15</ref><ref>กรุงเทพธุรกิจ, [http://www.bangkokbiznews.com/home/detail/politics/policy/20100803/346311/%E0%B8%84%E0%B8%A3%E0%B8%A1.%E0%B8%A1%E0%B8%95%E0%B8%B4%E0%B9%80%E0%B8%AB%E0%B9%87%E0%B8%99%E0%B8%8A%E0%B8%AD%E0%B8%9A%E0%B8%95%E0%B8%B1%E0%B9%89%E0%B8%87%E0%B8%9A%E0%B8%B6%E0%B8%87%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%AC-%E0%B8%88%E0%B8%B1%E0%B8%87%E0%B8%AB%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%94%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%8877.html ครม.มติเห็นชอบตั้ง'บึงกาฬ' จังหวัดที่77] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515092554/http://www.bangkokbiznews.com/home/detail/politics/policy/20100803/346311/%E0%B8%84%E0%B8%A3%E0%B8%A1.%E0%B8%A1%E0%B8%95%E0%B8%B4%E0%B9%80%E0%B8%AB%E0%B9%87%E0%B8%99%E0%B8%8A%E0%B8%AD%E0%B8%9A%E0%B8%95%E0%B8%B1%E0%B9%89%E0%B8%87%E0%B8%9A%E0%B8%B6%E0%B8%87%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%AC-%E0%B8%88%E0%B8%B1%E0%B8%87%E0%B8%AB%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%94%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%8877.html |date=2011-05-15 }}, 3 สิงหาคม 2553.</ref> na binanggit na ang panukala ay natugunan ang pamantayan nito para sa pag-apruba.<ref>[http://hilight.kapook.com/view/50972 ครม. มีมติตั้ง จังหวัดบึงกาฬ เป็น จังหวัดที่ 77]. กระปุกดอตคอม. สืบค้น 10-12-2553.</ref> Noong 7 Pebrero 2011, inaprubahan ng Pambansang Asamblea ang panukalang batas.<ref>[http://www.thairath.co.th/content/pol/147233 วุฒิฯจัดให้ผ่านฉลุยกฎหมายจัดตั้ง 'จังหวัดบึงกาฬ']</ref> Iniharap ito ni Punong Ministro [[Abhisit Vejjajiva]] kay Haring [[Bhumibol Adulyadej]] para sa [[maharlikang konsentimyento]]. Nilagdaan ni Bhumibol Adulyadej ang panukalang batas noong 11 Marso 2011, na isinasagawa ito bilang "[[wikisource:Act Establishing Changwat Bueng Kan, BE 2554 (2011)|Batas na Nagtatag ng Changwat Bueng Kan, maging 2554 (2011)]]" ({{Lang-th|พระราชบัญญัติตั้งจังหวัดบึงกาฬ พ.ศ. 2554}}). Ang batas ay inilathala sa ''Government Gazette'' noong 22 Marso 2011 at nagkabisa kinabukasan.<ref name="Gazette"/> == Mga pagkakahating pampangasiwaan == === Pamahalaang panlalawigan === [[Talaksan:Districts_Bueng_Kan.png|thumb|280x280px| Lalawigan ng Bueng Kan kasama ang mga distrito]] Ang lalawigan ay nahahati sa walong distrito (''[[Mga distrito ng Taylandiya|amphoe]]''). Ang mga distrito ay nahahati pa sa 53 mga subdistrito (''[[tambon]]'') at 615 na mga nayon (''[[muban]]'').{{Col-begin|width=30%}} {{Col-break}} # [[distrito ng Mueang Bueng Kan|Mueang Bueng Kan]] # [[distrito ng Phon Charoen|Phon Charoen]] # [[distrito ng So Phisai|So Phisai]] # [[distrito ng Seka|Seka]] # [[distrito ng Pak Khat|Pak Khat]] # [[distrito ng Bueng Khong Long|Bueng Khong Long]] # [[distrito ng Si Wilai|Si Wilai]] # [[distrito ng Bung Khla|Bung Khla]] {{Col-end}} == Mga sanggunian == {{reflist}} </div> == Mga panlabas na link == * [https://www.tourismthailand.org/About-Thailand/Destination/Bueng-Kan Turismo sa Thailand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190422140832/https://www.tourismthailand.org/About-Thailand/Destination/Bueng-Kan |date=2019-04-22 }} * [http://inter.tourismthailand.org/fileadmin/upload_img/Multimedia/Ebrochure/601/bungkan.pdf Bueng Kan Travel Guide E-Book - Tourism Authority of Thailand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306162640/http://inter.tourismthailand.org/fileadmin/upload_img/Multimedia/Ebrochure/601/bungkan.pdf |date=2016-03-06 }} {{Geographic location|Centre=Bueng Kan province|North=[[Bolikhamsai province]], {{flag|Laos}}|Northeast=|East=|Southeast=[[Nakhon Phanom province]]|South=[[Sakon Nakhon province]]|Southwest=|West=[[Nong Khai province]]|Northwest=}}{{Amphoe Bueng Kan}}{{Mga lalawigan ng Thailand}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Thailand]] [[Kategorya:Gumagamit ang CS1 ng sulat sa wikang Thai (th)]] [[Kategorya:Pages using infobox settlement with possible motto list]] 604fp2guaocnr52jrn9nnw9nvymx3vd Miss Universe 1968 0 321293 2227875 2210685 2026-09-23T01:39:15Z Allyriana000 119761 2227875 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|photo=Miss Universe 1968.jpg|winner='''[[Martha Vasconcellos]]'''|date=13 Hulyo 1968|presenters={{Hlist|Bob Barker|June Lockhart}}|venue=Miami Beach Auditorium, Miami Beach, [[Florida]], [[Estados Unidos]]|broadcaster=[[CBS]]|entrants=65|placements=15|debuts={{Hlist|Konggo-Kinshasa|Malta|Yugoslavia}}|withdraws={{Hlist|Kuba|Panama|Paragway}}|returns={{Hlist|Australya|Ceylon|Ekwador|Hayti|Hamayka|Libano|Nikaragwa|Taylandiya|Tunisya}}|congeniality=Yasuyo Iino <br> {{flagicon|Japan|1870}} Hapon|photogenic=Daliborka Stojšić <br> {{flagu|Yugoslavia}}|best national costume=Luz Elena Restrepo González<br>{{flagicon|Colombia}} Kolombya|before=[[Miss Universe 1967|1967]]|next=[[Miss Universe 1969|1969]]|caption=Martha Vasconcellos|entertainment={{Hlist|Tony Sandler|Ralph Young}}|represented={{flagicon|Brazil|1968}} Brasil}} Ang '''Miss Universe 1968''' ay ang ika-17 edisyon ng [[Miss Universe]] pageant, na ginanap sa Miami Beach Auditorium sa Miami Beach, Florida, Estados Unidos noong 13 Hulyo 1968. Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni [[Sylvia Hitchcock]] ng Estados Unidos si [[Martha Vasconcellos]] ng Brasil bilang Miss Universe 1968.<ref name=":4">{{Cite news |date=14 Hulyo 1968 |title=Brazilian wins Miss Universe title |language=en |pages=13 |work=The Courier-Journal |url=https://www.newspapers.com/clip/114838556/brazilian-wins-miss-universe-title/ |access-date=19 Disyembre 2022 |via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{Cite news |date=15 Hulyo 1968 |title=Brazilian beauty dons gold crown, steps into new life |language=en |pages=5 |work=Springfield Leader and Press |url=https://www.newspapers.com/clip/61469975/vaconcellos-crowned-miss-universe-1st/ |access-date=19 Disyembre 2022 |via=Newspapers.com}}</ref> Ito ang ikalawang tagumpay ng Brasil sa kasaysayan ng kompetisyon. Nagtapos bilang first runner-up si Anne Braafheid ng Curaçao, habang nagtapos bilang second runner-up si Leena Brusiin ng Pinlandiya.<ref>{{Cite news |date=14 Hulyo 1968 |title=Brazilian girl wins |language=en |pages=1 |work=The Pantagraph |url=https://www.newspapers.com/clip/2273586/dorothy-didi-anstett-is-fourth/ |access-date=19 Disyembre 2022 |via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{Cite news |date=14 Hulyo 1968 |title=Brunette from Brazil chosen as Miss Universe |language=en |pages=2 |work=Albuquerque Journal |url=https://www.newspapers.com/clip/16338239/albuquerque-journal/ |access-date=19 Disyembre 2022 |via=Newspapers.com}}</ref> Mga kandidata mula sa animnapu't-limang bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito. Pinangunahan ni Bob Barker ang kompetisyon sa ikalawang pagkakataon, samantalang si June Lockhart ang nagbigay ng komentaryo sa buong kompetisyon.<ref>{{Cite news |date=7 Hulyo 1968 |title=The Hartford Courant TV Week |language=en |pages=124 |work=Hartford Courant |url=https://www.newspapers.com/clip/102889604/hartford-courant/ |access-date=19 Disyembre 2022 |via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{Cite news |last=Crosby |first=Joan |date=13 Hulyo 1968 |title=June Lockhart hostess for loveliest lassies in Universe |language=en |pages=20 |work=The Pittsburgh Press |url=https://news.google.com/newspapers?id=ghscAAAAIBAJ&sjid=JFEEAAAAIBAJ&pg=7360%2C3367101 |access-date=20 Disyembre 2022 |via=Google News Archive}}</ref> == Kasaysayan == [[Talaksan:MBCC_WP2.jpg|thumb|Miami Beach Auditorium, ang lokasyon ng Miss Universe 1968|250x250px]] === Pagpili ng mga kandidata === Ang mga kandidata mula sa animnapu't-limang bansa at teritoryo ay napili upang lumahok sa kompetisyon. Isang kandidata ang nailuklok upang kumatawan sa kanyang bansa/teritoryo matapos maging isang ''runner-up'' sa kanyang kompetisyong pambansa, at dalawang kandidata ang nailuklok matapos ang pag-urong ng orihinal na kandidata.<ref>{{Cite news |date=7 Hunyo 1968 |title=Miss Israel crowned |language=en |pages=1 |work=The Australian Jewish News |url=https://www.nli.org.il/en/newspapers/ajnm/1968/06/07/01/article/1/?srpos=5&e=------196-en-20--1--img-txIN%7ctxTI-%22Miss+Israel%22----1968---------1 |access-date=20 Disyembre 2022 |via=The National Library of Israel |archive-date=20 Disyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221220044015/https://www.nli.org.il/en/newspapers/ajnm/1968/06/07/01/article/1/?srpos=5&e=------196-en-20--1--img-txIN%7CtxTI-%22Miss+Israel%22----1968---------1 |url-status=dead }}</ref> ==== Mga pagpalit ==== Si Miss Australia 1968 Helen Newton ang orihinal na nakatakdang kumatawan sa bansang Australya sa edisyong ito. Gayunpaman, napagdesisyunan ng mga isponsor ng Miss Australia na huwag lumahok sa kompetisyon, dahilan upang hindi sumali sa kompetisyon si Newton dahil sa kakulangan ng isponsor.<ref>{{Cite news |date=21 Pebrero 1968 |title=Helen is not sorry to miss Universe contest |language=en |pages=16 |work=Straits Budget |url=http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article/straitsbudget19680221-1.2.88 |access-date=12 Disyembre 2022 |via=National Library Board}}</ref> Dahil dito, ang karapatan upang pumili ng kandidata sa Miss Universe ay napunta sa ''Queen of Quests''. Si Lauren Jones ang nanalo bilang ''Queen of Quests Dream Girl Australia''.<ref name=":3" /> Iniluklok ang second runner-up ng Miss France 1968 na si Elizabeth Cadren bilang kandidata ng Pransiya matapos na pinili ni Miss France 1968 Christiane Lillio na huwag sumali sa kahit anong internasyonal na kompetisyon.<ref>{{Cite web |date=22 Setyembre 2011 |title=L'histoire de Miss France 1968, devenue femme d'affaires |trans-title=The story of Miss France 1968, who became a businesswoman |url=https://www.ledauphine.com/haute-savoie/2011/09/21/christiane-lillio-miss-france-1968 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221220042513/https://www.ledauphine.com/haute-savoie/2011/09/21/christiane-lillio-miss-france-1968 |archive-date=20 Disyembre 2022 |access-date=20 Disyembre 2022 |website=Le Dauphine |language=FR-fr}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mathieu |first=Clement |date=12 Hulyo 2022 |title=Miss France 1968 : Christiane Lillio, reine presque malgré elle |trans-title=Miss France 1968: Christiane Lillio, queen almost in spite of herself |url=https://www.parismatch.com/People/Miss-France-1968-Christiane-Lillio-photos-1716035 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221220042513/https://www.ledauphine.com/haute-savoie/2011/09/21/christiane-lillio-miss-france-1968 |archive-date=20 Disyembre 2022 |access-date=20 Disyembre 2022 |website=Paris Match |language=fr}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong sa kompetisyon ==== Unang sumali sa edisyong ito ang mga bansang Konggo-Kinshasa, Malta, at Yugoslavia, at bumalik ang mga bansang Australya, Ceylon, Ekwador, Hayti, Hamayka, Libano, Nikaragwa, Taylandiya, at Tunisya. Huling sumali noong [[Miss Universe 1962|1962]] ang Hayti, noong [[Miss Universe 1965|1965]] ang Australya at Tunisya, at noong [[Miss Universe 1966|1966]] ang Ceylon, Ekwador, Hamayka, Libano, Nikaragwa, at Taylandiya. Hindi sumali ang mga bansang Kuba, Panama, at Paragway sa edisyong ito matapos na mabigo ang kanilang mga organisasyong pambansa na magdaos ng kompetisyong pambansa o magtalaga ng kandidata.<ref>{{Cite web |last= |date=9 Setyembre 2015 |title=¿Tiene Cuba representante para Miss Universo 2015? |trans-title=Does Cuba have a representative for Miss Universe 2015? |url=https://www.univision.com/estilo-de-vida/belleza/tiene-cuba-representante-para-miss-universo-2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203151631/https://www.univision.com/estilo-de-vida/belleza/tiene-cuba-representante-para-miss-universo-2015 |archive-date=3 Disyembre 2024 |access-date=12 Disyembre 2022 |website=Univision |language=es}}</ref> Dapat sanang lalahok si Zakia Chamouch ng Maruekos, ngunit bumitiw ito dahil hindi ito nakaabot sa limitasyon ng edad.<ref>{{Cite news |last=Babas |first=Latifa |date=8 Pebrero 2019 |title=History : When beauties competed under the Moroccan flag in international beauty pageants |language=en |work=Yabiladi |url=https://en.yabiladi.com/articles/details/74424/history-when-beauties-competed-under.html |access-date=11 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210200401/https://en.yabiladi.com/articles/details/74424/history-when-beauties-competed-under.html |archive-date=10 Pebrero 2025 |url-status=live }}</ref> === Mga insidente sa panahon ng kompetisyon === Naging usap-usapan ang ''evening gown'' ni Monica Fairall ng Timog Aprika sa paunang kompetisyon na dinaluhan ng 2,100 katao. Ang ''sequined gown'' ng kandidata ay may hati sa likod na lagpas sa kanyang baywang at mas mababa pa sa kanyang damit panglangoy.<ref>{{Cite news |date=12 Hulyo 1968 |title=A gown: a bit 'extreme' |language=en |pages=2-B |work=St. Petersburg Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=T4pQAAAAIBAJ&sjid=iVwDAAAAIBAJ&pg=5196%2C895792 |access-date=19 Disyembre 2022 |via=Google News Archive}}</ref> Dahil labag sa batas ang ganoong kasuotan sa panahong iyon, pinayuhan si Fairall ni Miss Universe 1967 Sylvia Hitchcock at ng mga ''pageant organizer'' na huwag nang gamitin muli ang naturang kasuotan at gamitin na lang ang isa pa niyang ''gown''. Ayon sa executive director ng Miss Universe na si Herbert Landon, wala sa konteksto ng kompetisyon para isuot ang anumang bagay na masyadong sukdulan. Ayon naman kay Fairall, hindi niya intensyon na pilitin ang kanyang sarili sa mga hurado at hindi magandang ideya na muling suotin ang nasabing ''gown.''<ref>{{Cite news |last=Murray |first=Frank |date=12 Hulyo 1968 |title=Psychedelic gown barred from Miss Universe pageant |language=en |pages=8 |work=The Morning Call |url=https://www.newspapers.com/clip/114898894/the-morning-call/ |access-date=20 Disyembre 2022 |via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{Cite news |date=12 Hulyo 1968 |title=Backless gown out |language=en |pages=1 |work=The Oneonta Star |url=https://www.newspapers.com/clip/114898929/the-oneonta-star/ |access-date=20 Disyembre 2022 |via=Newspapers.com}}</ref> == Mga resulta == [[Talaksan:Miss_Universe_1968_Map.PNG|thumb|250x250px|Mga bansa at teritoryong sumali sa Miss Universe 1968 at ang kanilang mga pagkakalagay.]] === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |'''Miss Universe 1968''' | * '''{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]]''' – '''Martha Vasconcellos<ref name=":4" />''' |- |1st runner-up | * {{Flagicon image|Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg}} [[Curaçao]] – Anne Marie Braafheid<ref name=":4" /> |- |2nd runner-up | * {{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] – Leena Brusiin<ref name=":4" /> |- |3rd runner-up | * {{flagicon|Venezuela|variant=1930}} [[Venezuela|Beneswela]] – Peggy Kopp<ref name=":4" /> |- |4th runner-up | * {{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] – Dorothy Anstett<ref name=":4" /> |- |Top 15 | * {{Flagicon image|Flag of Greece (1822-1978).svg}} [[Gresya]] – Miranta Zafiropoulou * {{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] – Jennifer Summers * {{flagicon|ISR}} [[Israel]] – Miriam Friedman * {{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] – Nancy Wilson * {{flagicon|NOR}} [[Noruwega]] – Tone Knaran * {{Flagicon image|Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg}} [[Pransiya]] – Elizabeth Cadren * {{flagicon|SWE}} [[Suwesya]] – Anne Hellqvist * {{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] – Apantree Prayutsenee * {{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] – Dánae Salas * {{Flagicon image|Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg}} [[Yugoslavia]] – Daliborka Stojšić |} === Mga espesyal na parangal === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Parangal !Kandidata |- |Miss Photogenic | * {{Flagicon image|Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg}} [[Yugoslavia]] – Daliborka Stojsic<ref name=":5" /> |- |Miss Congeniality | * {{flagicon|JPN}} [[Hapon]] – Yasuyo Iino<ref name=":6">{{Cite news |date=15 Hulyo 1968 |title=Brazilian is judged fairest |language=en |pages=3 |work=The Sydney Morning Herald |url=https://news.google.com/newspapers?id=ZoZWAAAAIBAJ&sjid=sOYDAAAAIBAJ&pg=7134%2C3983270 |access-date=10 Hulyo 2023 |via=Google News Archive}}</ref> |- |Best National Costume | * {{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] – Luz Elena Restrepo<ref>{{Cite news |date=11 Hulyo 1968 |title=Luz Elena Restrepo |language=en |pages=5 |work=The Dispatch |url=https://books.google.com.ph/books?id=pNsbAAAAIBAJ&lpg=PA5&dq=Luz%20Elena%20Restrepo&pg=PA5#v=onepage&q=Luz%20Elena%20Restrepo&f=false |access-date=11 Oktubre 2025 |via=Google Books}}</ref> |- |Top 15 Best in Swimsuit | * {{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] – Martha Vasconcellos<ref name=":5">{{Cite news |date=11 Hulyo 1968 |title=3 Latinoamericanas, entre favoritas |language=es |trans-title=3 Latin Americans, among favorites |pages=8 |work=El Tiempo |url=https://news.google.com/newspapers?id=mdweAAAAIBAJ&sjid=NGgEAAAAIBAJ&pg=901%2C1751590 |access-date=19 Disyembre 2022 |via=Google News Archive}}</ref> * {{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] – Roxana Bowles<ref name=":5" /> * {{Flagicon image|Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg}} [[Curaçao]] – Anne Marie Braafheid<ref name=":5" /> * {{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] – Dorothy Anstett<ref name=":5" /> * {{Flagicon image|Flag of Greece (1822-1978).svg}} [[Gresya]] – Miranta Zafiropoulou<ref name=":5" /> * {{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] – Jennifer Summers<ref name=":5" /> * {{flagicon|ISR}} [[Israel]] – Miriam Friedman<ref name=":5" /> * {{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] – Nancy Wilson<ref name=":5" /> * {{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] – Margine Davidson<ref name=":5" /> * {{Flagicon image|Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg}} [[Pransiya]] – Elizabeth Cadren<ref name=":5" /> * {{flagicon|SWE}} [[Suwesya]] – Anne Hellqvist<ref name=":5" /> * {{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] – Apantree Prayutsenee<ref name=":5" /> * {{Flagicon image|Flag of South Africa (1928-1982).svg}} [[South Africa|Timog Aprika]] – Monica Fairall<ref name=":5" /> * {{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] – Kim Yoon-jung<ref name=":5" /> * {{Flagicon image|Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg}} [[Yugoslavia]] – Daliborka Stojšić<ref name=":5" /> |} == Kompetisyon == === Pormat ng kompetisyon === Tulad noong [[Miss Universe 1966|1966]], labinlimang ''semifinalist'' ang napili sa pamamagitan ng paunang kompetisyon at ang mga ''closed-door interview''. Ang labinlimang ''semifinalist'' ay isa-isang tinawag sa pangwakas na kompetisyon sa walang partikular na pagkakasunud-sunod. Matapos banggitin ang kanilang bansa, isa-isang nakipanayam ang mga ''semifinalist'' kay Bob Barker. Pagkatapos nito, lumahol sa ''swimsuit competition'' at ''evening gown competition'' ang labinlimang ''semfinalist,'' at kalaunan ay napili ang limang pinalista na lumahok sa ''final interview''.<ref>{{Cite news |date=14 Hulyo 1968 |title=Beldad brasilena gana titulo de Miss Universo |language=es |trans-title=Brazilian beauty wins Miss Universe title |pages=57 |work=La Nacion |url=https://news.google.com/newspapers?id=hPgcAAAAIBAJ&sjid=HXwEAAAAIBAJ&pg=5950%2C12094459 |access-date=20 Disyembre 2022 |via=Google News Archive}}</ref> === Komite sa pagpili === * Edilson Cid Varela – Brasilenyong mamamahayag<ref name=":7">{{Cite news |date=13 Hulyo 1968 |title=70 international lovelies to vie for Universe crown |language=en |edition= |work=The Free Lance-Star |url=https://books.google.com.ph/books?id=odpNAAAAIBAJ&lpg=PA8&dq=%22Earl%20Wilson%22%20%22Miss%20Universe%22&pg=PA8#v=onepage&q=%22Earl%20Wilson%22%20%22Miss%20Universe%22&f=false |access-date=11 Oktubre 2025 |via=Google News Archive}}</ref> * Sara Lou Harris Carter – Aprikano-Amerikanong modelo<ref name=":7" /> * Hideo Den – Hapones na politiko at tagapaghatid ng balita<ref name=":7" /> * Yousuf Karsh – Armenyano-Kanadyanong litratista<ref name=":7" /> * Dong Kingman – Tsino-Amerikanong pintor<ref name=":7" /> * Orna Porat – Israelitang artista sa teatro<ref name=":7" /> * Edwin Acosta Rubio – Benesolanong ehekutibo sa pahayagan at pag-aanunsiyo<ref name=":7" /> * [[Miriam Stevenson]] – [[Miss Universe 1954]] mula sa Estados Unidos<ref name=":7" /> * Earl Wilson – Amerikanong mamamahayag at kolumnista<ref name=":7" /> == Mga kandidata ==  Animnapu't-limang kandidata ang lumahok para sa titulo. {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A|name=A}} !Bayan |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |{{sortname|María del Carmen|Jordan|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Hunyo 1968 |title=Elegida Miss Argentina modelo morena de 23 anos |language=es |trans-title=23-year-old brunette model chosen as Miss Argentina |pages=89 |work=La Nacion |url=https://books.google.com.ph/books?id=efgcAAAAIBAJ&lpg=PA89&dq=%22Mar%C3%ADa%20del%20Carmen%20Jordan%22&pg=PA89#v=onepage&q=%22Mar%C3%ADa%20del%20Carmen%20Jordan%22&f=false |access-date=11 Oktubre 2025 |via=Google Books}}</ref> |23 |[[Lungsod ng Buenos Aires|Buenos Aires]] |- |{{Flagicon image|Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg}} [[Aruba]] |{{sortname|Sandra|Croes|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=12 Hulyo 1968 |title=Untitled |language=en, pap |pages=3 |work=Aruba Esso News |url=http://ufdc.ufl.edu/CA03400001/00751 |access-date=28 Nobyembre 2022 |via=Digital Library of the Caribbean}}</ref> |18 |Oranjestad |- |{{Flagicon image|Flag of Australia (converted).svg}} [[Australia|Australya]] |{{sortname|Lauren|Jones|nolink=1}}<ref name=":3">{{Cite news |last=Brown |first=Loraine |date=3 Hulyo 1968 |title=Surf-and-sand theme in contest wardrobe |language=en |pages=3 |work=The Australian Women's Weekly |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/46075824?searchTerm=Miss%20Universe |access-date=12 Nobyembre 2022 |via=Trove}}</ref> |21 |[[Sydney]] |- |{{flagicon|AUT}} [[Austria|Austrya]] |{{sortname|Brigitte|Krüger|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=23 Hulyo 1968 |title=Who's the greatest man? |language=en |pages=6 |work=Beaver Country Times |url=https://books.google.com.ph/books?id=qkwyAAAAIBAJ&lpg=PA6&dq=%22Brigitte%20Kr%C3%BCger%22&pg=PA6#v=onepage&q=%22Brigitte%20Kr%C3%BCger%22&f=false |access-date=11 Oktubre 2025 |via=Google Books}}</ref> |24 |[[Viena]] |- |{{Flagicon image|Flag of the Bahamas (1964–1973).svg}} [[Bahamas]] |{{sortname|Brenda|Fountain|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=20 Hulyo 1968 |title=A ride for "Miss Bahamas" |language=en |pages=13 |work=The Carolinian |url=https://newspapers.digitalnc.org/lccn/sn99061519/1968-07-20/ed-1/seq-13/ |access-date=19 Disyembre 2022 |via=DigitalNC}}</ref> |20 |Nassau |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |{{sortname|Sonja|Doumen|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=13 Enero 2018 |title=Sonja Doumen werd 50 jaar geleden eerste Limburgse Miss België |language=nl |work=Het Belang van Limburg |url=https://www.pressreader.com/belgium/het-belang-van-limburg/20180113/282565903543550 |access-date=19 Disyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204115154/https://www.pressreader.com/belgium/het-belang-van-limburg/20180113/282565903543550 |archive-date=4 Disyembre 2024 |via=PressReader}}</ref> |20 |Dilsen-Stokkem |- |{{flagicon|Venezuela|variant=1930}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{sortname|Peggy|Kopp|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Garcés |first=Ever |date=16 Nobyembre 2022 |title=Miss Venezuela: Ni tan niñas, ni tan venezolanas… |trans-title=Miss Venezuela: Not so young, not so Venezuelan… |url=https://diariodelosandes.com/miss-venezuela-ni-tan-ninas-ni-tan-venezolanas/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126043748/https://diariodelosandes.com/miss-venezuela-ni-tan-ninas-ni-tan-venezolanas/ |archive-date=26 Enero 2025 |access-date=19 Disyembre 2022 |website=Diario de Los Andes |language=es}}</ref> |18 |[[Caracas]] |- |{{flagicon|BMU}} [[Bermuda]] |{{sortname|Victoria|Martin|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=3 Hulyo 1968 |title=Miss Bermuda makes a promise as she leaves for pageant |language=en |pages=1 |work=The Royal Gazette |url=https://bnl.contentdm.oclc.org/digital/collection/BermudaNP17/id/20433/rec/10 |access-date=20 Disyembre 2022 |via=Bermuda National Library}}</ref> |23 |Pembroke Parish |- |{{Flagicon image|Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg}} [[Bonaire]] |{{sortname|Ilse|De Jong|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=12 Hulyo 1968 |title=See? They're only human |language=en |pages=7 |work=The San Francisco Examiner |url=https://www.newspapers.com/clip/114839294/see-theyre-only-human/ |access-date=19 Disyembre 2022 |via=Newspapers.com}}</ref> |18 |Kralendijk |- |'''{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]]''' |'''{{sortname|Martha|Vasconcellos}}<ref>{{Cite news |date=11 Hulyo 1968 |title=Oops... oh well 'just bad luck' |language=en |pages=2-B |work=St. Petersburg Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=TopQAAAAIBAJ&sjid=iVwDAAAAIBAJ&pg=4984%2C166690 |access-date=19 Disyembre 2022 |via=Google News Archive}}</ref>''' |20 |Salvador |- |{{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |{{sortname|Roxana|Bowles|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=29 Hulyo 2017 |title=El título les dio alegrías, trabajo y fama que aún saborean |url=https://eldeber.com.bo/sociales/el-titulo-les-dio-alegrias-trabajo-y-fama-que-aun-saborean_32650 |access-date=19 Disyembre 2022 |website=El Deber |language=es-ES |archive-date=23 Oktubre 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023090330/https://eldeber.com.bo/sociales/el-titulo-les-dio-alegrias-trabajo-y-fama-que-aun-saborean_32650 |url-status=dead }}</ref> |18 |[[Santa Cruz de la Sierra]] |- |{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka|Ceylon]] |{{sortname|Sheila|Jayatilleke|nolink=1}} |18 |[[Colombo]] |- |{{Flagicon image|Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg}} [[Curaçao]] |{{sortname|Anne Marie|Braafheid|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=Setyembre 1968 |title=A 'near miss' for a dark beauty |language=en |volume=XXIII |pages=37 |work=Ebony |issue=11 |url=https://books.google.com.ph/books?id=ndsDAAAAMBAJ&lpg=PA36&ots=ExWEtBBZ1K&dq=peggy%20kopp%20miss%20venezuela%201968&pg=PA37#v=onepage&q=isbn&f=false |access-date=19 Disyembre 2022 |via=Google Books}}</ref> |21 |Willemstad |- |{{Flagicon image|Flag of the Democratic Republic of the Congo (1966–1971).svg}} [[Demokratikong Republika ng Congo|Demokratikong Republika ng Konggo]] |{{sortname|Elizabeth|Tavares|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Johnson |first=Elizabeth Ofosuah |date=24 Pebrero 2019 |title=See the first-ever beauty queens from Africa |url=https://face2faceafrica.com/article/see-the-first-ever-beauty-queens-from-africa |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126194711/https://face2faceafrica.com/article/see-the-first-ever-beauty-queens-from-africa |archive-date=26 Enero 2025 |access-date=19 Disyembre 2022 |website=Face2Face Africa |language=en}}</ref> |20 |[[Kinshasa]] |- |{{flagicon|DNK}} [[Dinamarka]] |{{sortname|Gitte|Broge|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=25 Setyembre 1968 |title=Nordic envoys |language=en |pages=3 |work=The Montreal Gazette |url=https://books.google.com.ph/books?id=-KUtAAAAIBAJ&lpg=PA3&dq=%22Gitte%20Broge%22&pg=PA3#v=onepage&q=%22Gitte%20Broge%22&f=false |access-date=11 Oktubre 2025 |via=Google Books}}</ref> |20 |[[Copenhague]] |- |{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |{{sortname|Priscilla|Álava|nolink=1}} |18 |Guayaquil |- |{{flagicon|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] |{{sortname|Helen|Davidson|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=4 Hulyo 1968 |title=Pooling around |language=en |pages=4 |work=Daytona Beach Morning Journal |url=https://books.google.com.ph/books?id=rHQeAAAAIBAJ&lpg=PA4&dq=%22Helen%20Davidson%22%20scotland&pg=PA4#v=onepage&q=%22Helen%20Davidson%22%20scotland&f=false |access-date=11 Oktubre 2025 |via=Google Books}}</ref> |22 |[[Glasgow]] |- |{{Flagicon image|Flag of Spain (1945–1977).svg}} [[Espanya]] |{{sortname|Yolanda|Legarreta|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=27 Hunyo 1968 |title=Leg display is universal |pages=8 |work=Reading Eagle |url=https://news.google.com/newspapers?id=wSIrAAAAIBAJ&sjid=NqAFAAAAIBAJ&pg=4934%2C7076241 |access-date=10 Hulyo 2023 |via=Google News Archive}}</ref> |18 |País Vasco |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |{{sortname|Dorothy|Anstett|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=20 Mayo 1968 |title=Miss U.S.A. wanted money for schooling |language=en |pages=13 |work=The Knoxville News-Sentinel |url=https://www.newspapers.com/clip/106696254/the-knoxville-news-sentinel/ |access-date=19 Disyembre 2022 |via=Newspapers.com}}</ref> |21 |Kirkland |- |{{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] |{{sortname|Judith|Radford|nolink=1}}<ref name=":1">{{Cite news |date=5 Hulyo 1968 |title=Windblow beauties gather |language=en |pages=9-B |work=St. Petersburg Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=xRwMAAAAIBAJ&sjid=L1wDAAAAIBAJ&pg=5678%2C2534041 |access-date=19 Disyembre 2022 |via=Google News Archive}}</ref> |19 |Swansea |- |{{Flagicon image|Flag of Greece (1822-1978).svg}} [[Gresya]] |{{sortname|Miranta|Zafiropoulou|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Bounia |first=Alkinoo |date=11 Setyembre 2019 |title=Πού χάθηκε η Μιράντα Ζαφειροπούλου |trans-title=Where did Miranda Zafiropoulou go? |url=https://www.espressonews.gr/reportaz/149423/pou-chathike-i-miranta-zafiropoulou/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221219024552/https://www.espressonews.gr/reportaz/149423/pou-chathike-i-miranta-zafiropoulou/ |archive-date=19 Disyembre 2022 |access-date=12 Disyembre 2022 |website=Espresso |language=el}}</ref> |22 |[[Atenas]] |- |{{flagicon|GUM}} [[Guam]] |{{sortname|Arlene Vilma|Chaco|nolink=1}}<ref name=":0">{{Cite web |last=Lo |first=Ricky |date=25 Hulyo 2013 |title=The 1st Mutya, 45 years ago |url=https://www.philstar.com/funfare/photos/2013/07/25/1009131/1st-mutya-45-years-ago |archive-url=https://web.archive.org/web/20221117180534/https://www.philstar.com/funfare/photos/2013/07/25/1009131/1st-mutya-45-years-ago |archive-date=17 Nobyembre 2022 |access-date=19 Disyembre 2022 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> |21 |Agana |- |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{sortname|Marjorie|Bromfield|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=8 Disyembre 2021 |title=This day in our past |language=en |work=The Gleaner |url=https://www.pressreader.com/jamaica/jamaica-gleaner/20211208/282157884540725?srsltid=AfmBOoprG_vfcj6ahg_RvUM7uTcqHqW2nd8xUD-ObqqILzZSZlfnOySf |access-date=11 Oktubre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011063911/https://www.pressreader.com/jamaica/jamaica-gleaner/20211208/282157884540725?srsltid=AfmBOoprG_vfcj6ahg_RvUM7uTcqHqW2nd8xUD-ObqqILzZSZlfnOySf |archive-date=11 Oktubre 2025}}</ref> |19 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Yasuyo|Iino|nolink=1}}<ref name=":6" /> |18 |[[Tokyo]] |- |{{Flagicon image|Flag of Haiti (1964–1986).svg}} [[Haiti|Hayti]] |{{sortname|Claudie|Paquin|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Jolicoeur |first=Aubelia |date=7 Hulyo 1968 |title=Au fil des jours |language=fr |pages=1 |work=Le Nouvelliste |url=https://dloc.com/UF00000081/06165/images/0 |access-date=20 Disyembre 2022 |via=Digital Library of the Caribbean}}</ref> |18 |[[Puerto Principe]] |- |{{Flagicon image|Flag of Honduras (1949–2022).svg}} [[Honduras]] |{{sortname|Nora Idalia|Guillén|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Gámez |first=Sabino |date=25 Abril 2008 |title=El Miss Honduras, una historia que contar |trans-title=Miss Honduras, a story to tell |url=https://www.laprensa.hn/espectaculos/el-miss-honduras-una-historia-que-contar-ATLP695720 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123044725/https://www.laprensa.hn/espectaculos/el-miss-honduras-una-historia-que-contar-ATLP695720 |archive-date=23 Enero 2025 |access-date=19 Disyembre 2022 |website=La Prensa |language=es-HN}}</ref> |19 |[[Tegucigalpa]] |- |{{Flagicon image|Flag of Hong Kong (1876–1955).svg}} [[Hong Kong]] |{{sortname|Tammy|Yung|nolink=1}}<ref name=":8">{{Cite news |date=4 Hulyo 1968 |title=Asian beauties on way to Miami |language=en |pages=9 |work=The Evening Independent |url=https://books.google.com.ph/books?id=rGVQAAAAIBAJ&lpg=PA9&dq=Tammy%20Yung&pg=PA9#v=onepage&q=Tammy%20Yung&f=false |access-date=11 Oktubre 2025 |via=Google Books}}</ref> |18 |[[Hong Kong]] |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Anjum Mumtaz|Barg|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=21 Agosto 2020 |title=On World Senior Citizenship Day, Let's Talk About These Women That Shaped An Entire Generation |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-india/on-world-senior-citizenship-day-lets-talk-about-these-women-that-shaped-an-entire-generation/articleshow/77671582.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20250303085726/https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-india/on-world-senior-citizenship-day-lets-talk-about-these-women-that-shaped-an-entire-generation/articleshow/77671582.cms |archive-date=3 Marso 2025 |access-date=3 Marso 2025 |website=Femina |language=en}}</ref> |23 |[[Hyderabad, India|Hyderabad]] |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |{{sortname|Jennifer|Summers|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=10 Hulyo 1968 |title=Beauty business beats job |language=en |pages=17 |work=Ocala Star-Banner |url=https://books.google.com.ph/books?id=_ckwAAAAIBAJ&lpg=PA17&dq=%22Jennifer%20Summers%22&pg=PA17#v=onepage&q=%22Jennifer%20Summers%22&f=false |access-date=11 Oktubre 2025 |via=Google Books}}</ref> |22 |[[Londres]] |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |{{sortname|Tiffany|Scales|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=10 Hulyo 1968 |title=Pageant means meeting budget |language=en |pages=2-B |work=St. Petersburg Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=yRwMAAAAIBAJ&sjid=L1wDAAAAIBAJ&pg=4243%2C5593805 |access-date=19 Disyembre 2022 |via=Google News Archive}}</ref> |22 |[[Dublin]] |- |{{flagicon|ISR}} [[Israel]] |{{sortname|Miriam|Friedman|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=7 Hunyo 1968 |title=New 'Queen of Israel' |language=en |pages=1 |work=The American Jewish World⁩ |url=https://www.nli.org.il/en/newspapers/amjwld/1968/06/07/01/article/2/?srpos=13&e=------196-en-20--1--img-txIN%7ctxTI-%22Miss+Israel%22----1968---------1 |access-date=20 Disyembre 2022 |via=The National Library of Israel |archive-date=20 Disyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221220044013/https://www.nli.org.il/en/newspapers/amjwld/1968/06/07/01/article/2/?srpos=13&e=------196-en-20--1--img-txIN%7CtxTI-%22Miss+Israel%22----1968---------1 |url-status=dead }}</ref> |18 |[[Tel-Abib]] |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Cristina|Businari|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=5 Setyembre 1967 |title=E' romana miss Italia ma il titolo è valido? |language=it |pages=3 |work=La Stampa |url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,3/articleid,0116_02_1967_0208_0003_5540528/ |access-date=19 Disyembre 2022 }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |18 |[[Roma]] |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Nancy|Wilson|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=8 Hulyo 1968 |title=All-American beauties |language=en |pages=2-B |work=St. Petersburg Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=yBwMAAAAIBAJ&sjid=L1wDAAAAIBAJ&pg=4976%2C5072876 |access-date=19 Disyembre 2022 |via=Google News Archive}}</ref> |19 |Chatham |- |{{flagicon|GER}} [[Kanlurang Alemanya]] |{{sortname|Lilian|Atterer|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Mayer |first=Verena |date=11 Hunyo 2013 |title=Blick zurück: Lilian Böhringer: Die Schönheit der Tage |trans-title=Looking back: Lilian Böhringer: The Beauty of Days |url=https://www.stuttgarter-zeitung.de/inhalt.blick-zurueck-lilian-boehringer-die-schoenheit-der-tage.8a605592-2991-4161-ad01-c4188c9f6e92.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130614213506/https://www.stuttgarter-zeitung.de/inhalt.blick-zurueck-lilian-boehringer-die-schoenheit-der-tage.8a605592-2991-4161-ad01-c4188c9f6e92.html |archive-date=14 Hunyo 2013 |access-date=19 Disyembre 2022 |website=Stuttgarter Zeitung |language=de}}</ref> |20 |[[Baviera]] |- |{{flagicon|VIR}} [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] |{{sortname|Sadie|Sargeant|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=27 Abril 2013 |title=UPDATE: Sargeant-Winter remembered for strength & humour |url=https://www.virginislandsnewsonline.com/domains/virginislandsnewsonline.com/en/news/update-sargeant-winter-remembered-for-strength-humour |archive-url=https://web.archive.org/web/20221105010430/https://www.virginislandsnewsonline.com/domains/virginislandsnewsonline.com/en/news/update-sargeant-winter-remembered-for-strength-humour |archive-date=5 Nobyembre 2022 |access-date=5 Nobyembre 2022 |website=Virgin Islands News Online |language=en}}</ref> |19 |Charlotte Amalie |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|Luz Elena|Restrepo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=13 Nobyembre 1967 |title=Atlantico, Reina Nacional 1968 |language=es |pages=1; 31 |work=El Tiempo |url=https://news.google.com/newspapers?id=rZ0cAAAAIBAJ&sjid=KmgEAAAAIBAJ&pg=1303%2C1976477 |access-date=19 Disyembre 2022 |via=Google News Archive}}</ref> |18 |[[Barranquilla|Baranquilla]] |- |{{flagicon|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] |{{sortname|Ana María|Rivera|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=17 Hunyo 1968 |title=Ana Maria Rivera e Ida Patricia Diers, triunfadors |language=es |trans-title=Ana Maria Rivera and Ida Patricia Diers, triunfadors |pages=24 |work=La República |url=https://prensacr.info/data/610a2aeb445c2c64528c29b2 |access-date=27 Setyembre 2025 |via=Prensa CR}}</ref> |19 |[[San José, Costa Rica|San Jose]] |- |{{flagicon|LIB}} [[Lebanon|Libano]] |{{sortname|Sonia|Fares|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Ghaleb |first=Chloe |date=14 Hulyo 2020 |title=Miss Lebanon Throughout History In Pictures |url=https://www.the961.com/miss-lebanon-history-in-pictures/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250124004032/https://www.the961.com/miss-lebanon-history-in-pictures/ |archive-date=24 Enero 2025 |access-date=9 Disyembre 2022 |website=961 |language=en-US}}</ref> |18 |[[Beirut]] |- |{{flagicon|LUX}} [[Luxembourg|Luksemburgo]] |{{sortname|Lucienne|Krier|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=11 Hulyo 1968 |title=Beauty's dress has them whistling |language=en |pages=3 |work=Evening Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=ZCE-AAAAIBAJ&sjid=hUoMAAAAIBAJ&pg=4402%2C1240705 |access-date=20 Disyembre 2022 |via=Google News Archive}}</ref> |18 |Esch-sur-Alzette |- |{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |{{sortname|Helen|Knuttsdóttir|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=20 Hulyo 1968 |title=Við undruðumst að stúlkan frá Brasilíu skyldi vinna |language=is |pages=1 |work=Vísir |url=https://timarit.is/issue/184610?iabr=on |access-date=18 Nobyembre 2022 |via=Tímarit.is}}</ref> |18 |[[Reikiavik]] |- |{{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Maznah|Ali|nolink=1}}<ref name=":2">{{Cite news |date=14 Hulyo 1968 |title=Pocket Venus Maznah: Never before in public... |language=en |pages=9 |work=The Straits Times |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article/straitstimes19680714-1.2.15.34?ST=1&AT=filter&DF=&DT=&AO=false&NPT=&L=&CTA=&NID=&CT=&WC=&YR=1968&K=Miss+Universe&KA=Miss+Universe&P=3&Display=0&filterS=0&QT=miss,universe&oref=article |access-date=18 Nobyembre 2022 |via=National Library Board}}</ref> |20 |Johor Bahru |- |{{flagicon|MLT}} [[Malta]] |{{sortname|Kathlene|Farrugia|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Jacobsen |first=Baryn |date=13 Oktubre 2019 |title=A National Geographic Magazine From 1969 Was One Of Malta's First Calls To Mediterranean Fame |url=https://lovinmalta.com/lifestyle/history/apart-from-this-article-we-knew-nothing-a-national-geographic-magazine-from-1969-was-one-of-maltas-first-calls-to-mediterranean-fame/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221219024601/https://lovinmalta.com/lifestyle/history/apart-from-this-article-we-knew-nothing-a-national-geographic-magazine-from-1969-was-one-of-maltas-first-calls-to-mediterranean-fame/ |archive-date=19 Disyembre 2022 |access-date=19 Disyembre 2022 |website=Lovin Malta |language=en-GB}}</ref> |22 |Qormi |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |{{sortname|Perla|Aguirre|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=11 Hulyo 1968 |title='Telly' delights African beauty |language=en |pages=2-B |work=St. Petersburg Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=TopQAAAAIBAJ&sjid=iVwDAAAAIBAJ&pg=5008%2C177620 |access-date=19 Disyembre 2022 |via=Google News Archive}}</ref> |18 |[[Lungsod ng Mehiko]] |- |{{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |{{sortname|Margine|Davidson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=17 Nobyembre 2001 |title=Nica entre más bellas del mundo |url=https://www.laprensani.com/2001/11/17/nacionales/774676-nica-entre-ms-bellas-del-mundo |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204140628/https://www.laprensani.com/2001/11/17/nacionales/774676-nica-entre-ms-bellas-del-mundo |archive-date=4 Disyembre 2024 |access-date=19 Disyembre 2022 |website=La Prensa |language=es}}</ref> |20 |Matagalpa |- |{{flagicon|NOR}} [[Noruwega]] |{{sortname|Tone|Knaran|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=10 Hulyo 1968 |title=Beauties say free love not so rare |language=en |pages=2-B |work=St. Petersburg Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=yRwMAAAAIBAJ&sjid=L1wDAAAAIBAJ&pg=3537%2C5593515 |access-date=19 Disyembre 2022 |via=Google News Archive}}</ref> |18 |[[Oslo]] |- |{{flagicon|NZL}} [[New Zealand|Nuweba Selandiya]] |{{sortname|Christine|Antunovic|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Harvey |first=Helen |date=25 Enero 2014 |title=Homegrown heroines |url=https://www.stuff.co.nz/taranaki-daily-news/features/9649515/Homegrown-heroines |archive-url=https://web.archive.org/web/20250112234558/https://www.stuff.co.nz/taranaki-daily-news/features/9649515/Homegrown-heroines |archive-date=12 Enero 2025 |access-date=19 Disyembre 2022 |website=Stuff |language=en}}</ref> |18 |[[Auckland]] |- |{{Flagicon image|USCAR flag of the Ryukyu Islands, 1954 (unofficial).svg}} [[Prepektura ng Okinawa|Okinawa]] |{{sortname|Sachie|Kawamitsu|nolink=1}}<ref name=":0" /> |22 |[[Naha]] |- |{{flagicon|NED}} [[Netherlands|Olanda]] |{{sortname|Nathalie|Heyl|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=10 Agosto 1968 |title=„Man niet al te makkelijk maken” |language=nl |pages=25 |work=De Telegraaf |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011196603:mpeg21:p025 |access-date=29 Marso 2023 |via=Delpher}}</ref> |21 |[[Ang Haya]] |- |{{flagicon|PER}} [[Peru]] |{{sortname|María Esther|Brambilla|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=7 Hulyo 1968 |title=Miss Universe entries begin work |language=en |pages=52 |work=St. Petersburg Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=xxwMAAAAIBAJ&sjid=L1wDAAAAIBAJ&pg=7206%2C3791003 |access-date=19 Disyembre 2022 |via=Google News Archive}}</ref> |19 |[[Lungsod ng Lima|Lima]] |- |{{Flagicon image|Flag of the Philippines (1936–1985, 1986–1998).svg}} [[Pilipinas]] |{{sortname|Rosario|Zaragoza|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Lo |first=Ricky |date=11 Marso 2014 |title=Beauty is in the blood |url=https://www.philstar.com/entertainment/2014/03/11/1299365/beauty-blood |archive-url=https://web.archive.org/web/20241211022750/https://www.philstar.com/entertainment/2014/03/11/1299365/beauty-blood |archive-date=11 Disyembre 2024 |access-date=19 Disyembre 2022 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> |18 |[[Lungsod Quezon]] |- |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{sortname|Leena|Brusiin|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Hapuli |first=Noora |date=23 Hunyo 2021 |title=Miss Suomi Leena Brusiin on kuollut |trans-title=Miss Finland Leena Brusiin has died |url=https://www.is.fi/viihde/art-2000008080220.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221185247/https://www.is.fi/viihde/art-2000008080220.html |archive-date=21 Disyembre 2022 |access-date=19 Disyembre 2022 |website=Ilta-Sanomat |language=fi}}</ref> |22 |[[Helsinki]] |- |{{flagicon|Puerto Rico|variant=1952}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] |{{sortname|Marylene|Carrasquillo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Feliciano |first=Javier Valentín |date=14 Setyembre 2019 |title=Una mujer universal |trans-title=A universal woman |url=https://prpop.org/2019/09/una-mujer-universal/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240712101727/https://prpop.org/2019/09/una-mujer-universal/ |archive-date=12 Hulyo 2024 |access-date=11 Oktubre 2025 |website=Fundación Nacional para la Cultura Popular |language=es}}</ref> |19 |Santurce |- |{{Flagicon image|Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg}} [[Pransiya]] |{{sortname|Elizabeth|Cadren|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Lo |first=Ricky |date=1 Pebrero 2017 |title=France 1st grand slam winner in world beauty pageants |url=https://www.philstar.com/entertainment/2017/02/01/1667464/france-1st-grand-slam-winner-world-beauty-pageants |access-date=1 May 2025 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> |22 |[[Paris]] |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{sortname|Ana María|Ortiz|nolink=1}} |18 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- |{{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |{{sortname|Yasmin|Saif|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=24 Hunyo 1968 |title=Yasmin to represent S'pore in Miss Universe Contest |language=en |pages=11 |work=The Straits Times |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article/straitstimes19680624-1.2.71?ST=1&AT=filter&DF=&DT=&AO=false&NPT=&L=&CTA=&NID=&CT=&WC=&YR=1968&K=Miss+Universe&KA=Miss+Universe&P=2&Display=0&filterS=0&QT=miss,universe&oref=article |access-date=18 Nobyembre 2022 |via=National Library Board}}</ref> |19 |Singapura |- |{{flagicon|SWE}} [[Suwesya]] |{{sortname|Anne-Marie|Hellqvist|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=7 Enero 2018 |title=Fröken Sverige-flickor i Eskilstuna |url=https://ekuriren.se/personligt/froken-sverige-flickor-i-eskilstuna |access-date=19 Disyembre 2022 |website=Eskilstuna-Kuriren |language=sv |archive-date=19 Disyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221219024548/https://ekuriren.se/personligt/froken-sverige-flickor-i-eskilstuna |url-status=dead }}</ref> |18 |Hallsberg |- |{{flagicon|SUI}} [[Suwisa]] |{{sortname|Jeannette|Biffiger|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Meier |first=Simone |date=15 Oktubre 2015 |title=Liebe Schweiz, es ist wieder Missen-Zeit. Da müssen wir doch gleich mal dissen |trans-title=Dear Switzerland, it is Misses time again. We have to diss |url=https://www.watson.ch/!650149858 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219230540/https://www.watson.ch/schweiz/grosse-fragen/650149858-sorry-wir-koennen-nicht-anders-wir-muessen-mal-den-missen-zirkus-dissen |archive-date=19 Pebrero 2025 |access-date=19 Disyembre 2022 |website=Watson |language=de}}</ref> |19 |[[Zürich]] |- |{{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] |{{sortname|Apantree|Prayutsenee|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=28 Pebrero 1968 |title=New Miss Thailand back for holiday in Penang |language=en |pages=5 |work=The Straits Times |url=http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article/straitstimes19680228-1.2.32 |access-date=19 Disyembre 2022 |via=National Library Board}}</ref> |20 |Phra Nakhon |- |{{Flagicon image|Flag of South Africa (1928-1982).svg}} [[South Africa|Timog Aprika]] |{{sortname|Monica|Fairall|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=13 Hulyo 1968 |title=No title |language=en |pages=5 |work=The Canberra Times |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/107062600?searchTerm=Miss%20Universe |access-date=12 Nobyembre 2022 |via=Trove}}</ref> |20 |Durban |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Yoon-jung|Kim|nolink=1}}<ref name=":8" /> |18 |[[Seoul]] |- |{{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] |{{sortname|Dánae|Salas|nolink=1}} |22 |[[Santiago, Tsile|Santiago]] |- |{{flagicon|TUN}} [[Tunisya]] |{{sortname|Rekeja|Dekhil|nolink=1}} |20 |[[Tunis]] |- |{{flagicon|TUR}} [[Turkiya]] |{{sortname|Zuhal|Aktan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=31 Mayo 2021 |title=Zuhal Aktan Kimdir? |url=https://www.haber365.com.tr/zuhal-aktan-kimdir-h260706 |access-date=19 Disyembre 2022 |website=Haber365 |language=tr |archive-date=19 Disyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221219024548/https://www.haber365.com.tr/zuhal-aktan-kimdir-h260706 |url-status=dead }}</ref> |18 |[[Istanbul]] |- |{{flagicon|URY}} [[Uruguay|Urugway]] |{{sortname|Graciela|Minarrieta|nolink=1}} |20 |[[Montevideo]] |- |{{Flagicon image|Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg}} [[Yugoslavia]] |Daliborka Stojsic<ref>{{Cite news |date=6 Hulyo 1968 |title=She's their first |language=en |pages=2-B |work=St. Petersburg Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=xhwMAAAAIBAJ&sjid=L1wDAAAAIBAJ&pg=5451%2C2892155 |access-date=19 Disyembre 2022 |via=Google News Archive}}</ref> |23 |[[Belgrado]] |} == Mga tala == <references group="lower-alpha" responsive="1"></references> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{Official website|https://www.missuniverse.com}} {{Miss Universe}} [[Kategorya:1968]] n9n39b5k5zvda4jjlbl4fka4hxil8x9 Miss Universe 2010 0 321786 2227899 2223119 2026-09-23T02:27:06Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227899 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|photo=Ximena Navarrete - Miss Universe 2010.jpg|caption=Ximena Navarrete|winner='''[[Ximena Navarrete]]'''|congeniality=Jesinta Campbell <br /> {{Flagu|Australya}}|photogenic=Fonthip Watcharatrakul <br /> {{Flagu|Taylandiya}}|best national costume=Fonthip Watcharatrakul <br /> {{Flagu|Taylandiya}}|date=23 Agosto 2010|venue=[[Mandalay Bay Events Center]], [[Las Vegas]], [[Nevada]], [[Estados Unidos]]|presenters={{Hlist|Bret Michaels|Natalie Morales}}|acts={{Hlist|[[John Legend]]|The Roots|Cirque du Soleil}}|broadcaster={{Hlist|[[NBC]]|[[Telemundo]]}}|entrants=83|placements=15|withdraws={{Hlist|Biyetnam|Bulgarya|Estonya|Etiyopiya|Kapuluang Kayman|Lupangyelo|Montenegro|Namibya}}|returns={{Hlist|Botswana|Dinamarka|Hayti|Kapuluang Birheng Britaniko|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos|Kasakistan|Sri Lanka|Trinidad at Tobago}}|before=[[Miss Universe 2009|2009]]|next=[[Miss Universe 2011|2011]]|represented='''{{Flagicon|Mexico}} Mehiko'''}} Ang '''Miss Universe 2010''' ay ang ika-59 na edisyon ng [[Miss Universe]] pageant, na ginanap sa Mandalay Bay Events Center sa [[Las Vegas]], [[Nevada]], [[Estados Unidos]] noong 23 Agosto 2010.<ref name=":0">{{Cite web |date=24 Agosto 2010 |title=Miss Universe 2010 coronation night starts; airs live on ABS-CBN |url=https://news.abs-cbn.com/entertainment/08/24/10/miss-universe-2010-coronation-night-starts-airs-live-abs-cbn |access-date=22 Hunyo 2022 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=24 Agosto 2010 |title=Mexico's Jimena Navarrete wins Miss Universe contest |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/idINIndia-51020720100824 |access-date=26 Hunyo 2022}}</ref> Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Stefanía Fernández ng [[Venezuela|Beneswela]] si [[Ximena Navarrete]] ng [[Mehiko]] bilang Miss Universe 2010. Ito ang ikalawang tagumpay ng Mehiko sa kasaysayan ng kompetisyon.<ref>{{Cite web |date=24 Agosto 2010 |title=Miss Universe 2010 |url=https://www.cbsnews.com/pictures/miss-universe-2010/ |access-date=22 Hunyo 2022 |website=CBS News |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 Agosto 2010 |title=Ximena Navarrete ¿Quién es la Miss Universo 2010? |url=https://www.quien.com/espectaculos/2010/08/24/ximena-navarrete-quien-es-la-miss-universo-2010 |access-date=22 Hunyo 2022 |website=Quién |language=es}}</ref> Nagtapos bilang first runner-up si Yendi Phillipps ng Hamayka, samantalang nagtapos bilang second runner-up si Jesinta Campbell ng [[Australia|Australya]]. Mga kandidata mula sa walumpu't-tatlong bansa at teritoryo ang kumalahok sa kompetisyong ito. Pinangunahan nina Bret Michaels at Natalie Morales ang kompetisyon.<ref>{{Cite magazine|date=3 Agosto 2010|title=Bret Michaels To Co-Host 'Miss Universe' Pageant|url=https://www.billboard.com/music/music-news/bret-michaels-to-co-host-miss-universe-pageant-957066/|access-date=7 Marso 2024|magazine=Billboard|language=en-US|archive-date=22 Hunyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014951/https://www.billboard.com/music/music-news/bret-michaels-to-co-host-miss-universe-pageant-957066/|url-status=live}}</ref> Nagtanghal sina [[John Legend]], The Roots, at Cirque du Soleil sa edisyong ito.<ref>{{Cite magazine|last=Vick|first=Megan|date=24 Agosto 2010|title=John Legend And The Roots Perform At Miss Universe Pageant|url=https://www.billboard.com/music/music-news/john-legend-and-the-roots-perform-at-miss-universe-pageant-956698/|access-date=7 Marso 2024|magazine=Billboard|language=en-US|archive-date=22 Hunyo 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014950/https://www.billboard.com/music/music-news/john-legend-and-the-roots-perform-at-miss-universe-pageant-956698/|url-status=live}}</ref> == Kasaysayan == [[File:Evo_2017_at_Mandalay_Bay_Events_Center.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Evo_2017_at_Mandalay_Bay_Events_Center.jpg|thumb|250x250px|Mandalay Bay Events Center, ang lokasyon ng Miss Universe 2010]] === Lokasyon at petsa ng kompetisyon === Ibang mga lungsod sa buong mundo ang nagpahayag ng kanilang interes na idaos ang kompetisyon. Kabilang sa mga lungsod na ito ang [[Zagreb]], Kroasya na dati nang binawi ang kanilang ''bid'' upang idaos sa kanilang lungsod ang kompetisyon bunsod ng ''Great Recession'' na naganap mula taong 2007 hanggang 2009.<ref>{{Cite web |date=19 Nobyembre 2008 |title=Miss Universe 2009 v Sloveniji? |trans-title=Miss Universe 2009 in Slovenia? |url=http://24ur.com/novice/slovenija/miss-universe-2009-v-sloveniji.html |access-date=3 Mayo 2023 |website=24UR |language=hr}}</ref> Binago ng pamahalaan ng Kroasya at ng mga lokal na mamumuhunan ang kanilang panukalang gaganapin ang Miss Universe sa Arena Zagreb.<ref>{{Cite web |date=30 Nobyembre 2009 |title=Izbor za Miss Universe: Trump se nećka između Splita i Zagreba |trans-title=Contest for Miss Universe: Trump is between Split and Zagreb |url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=462733 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120090055/https://www.index.hr/magazin/clanak/izbor-za-miss-universe-trump-se-necka-izmedju-splita-i-zagreba/462733.aspx |archive-date=20 Nobyembre 2023 |access-date=7 Marso 2024 |website=Index.hr |language=hr}}</ref> Gayunpaman, noong 20 Pebrero 2010, inanunsyo ng ''national director'' ng Miss Universe Croatia na si Vladimir Krajelvic na binabawi muli nila ang kanilang ''bid'' dahil pa rin sa epekto ng ''Great Recession'' sa bansa.<ref>{{Cite web |date=20 Pebrero 2010 |title=Miss Universe: Recesija pomutila planove direkciji izbora ljepote |trans-title=Miss Universe: The recession clouded the plans of the management of the beauty pageant |url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=476874 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120090952/https://ow.pubmatic.com/setuid?bidder=amx&uid=499c3f5c-d1aa-42ef-82e2-92fd1db5e7d7&do=www.index.hr |archive-date=20 Nobyembre 2023 |access-date=7 Marso 2024 |website=Index.hr |language=hr}}</ref> Noong 31 Enero 2010, nasa proseso ng pakikipagtalakayan ang Miss Universe Organization upang idaos ang edisyong ito sa [[Santa Cruz de la Sierra]], Bulibya matapos bumisita ang ilang mga kinatawan ng organisasyon upang suriin kung may kapasidad bang idaos sa lungsod ang kompetisyon.<ref>{{Cite web |date=1 Pebrero 2010 |title=Comisión del Miss Universo se quedara en Bolivia el lapso de cuatro semanas para concluir su evalución |url=http://www.la-razon.com/ultima.asp?id=946988 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100211153309/http://www.la-razon.com/ultima.asp?id=946988 |archive-date=11 Pebrero 2010 |access-date=7 Marso 2024 |website=La Razón |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=4 Pebrero 2010 |title=Sede del Miss Universo ¿En Bolivia? |trans-title=Miss Universe headquarters in Bolivia? |url=https://www.laprensa.hn/espectaculos/sede-del-miss-universo-en-bolivia-NALP504339 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015072236/https://www.laprensa.hn/espectaculos/sede-del-miss-universo-en-bolivia-NALP504339 |archive-date=15 Oktubre 2023 |access-date=7 Marso 2024 |website=La Prensa |language=es-HN}}</ref> Gayunpaman, inamin ng Minister of Culture ng Bulibya na si Zulma Yugar sa publiko ang kahirapan na matamo ang mga pangangailangan ng organisasyon upang idaos sa lungsod ang ''pageant''. Matapos ang pagpupulong noong Marso 2010, pormal na inanunsyo ni Yugar na binabawi na ng Santa Cruz de la Sierra ang kanilang ''bid'' para idaos sa lungsod ang Miss Universe, na sinasabing "hindi iginagalang ng organisasyon ang konstitusyon ng Bulibya" at imposibleng makamit ang mga hinihingi ng organisasyon.<ref>{{Cite web |date=13 Marso 2010 |title=La comisión de negociación estuvo reunida dos días en La Paz |trans-title=The negotiation commission met for two days in La Paz |url=https://www.lostiempos.com/click/farandula/farandula/20100313/la-comision-de-negociacion-estuvo-reunida-dos-dias-en-la_61389_111021.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100316075611/https://www.lostiempos.com/click/farandula/farandula/20100313/la-comision-de-negociacion-estuvo-reunida-dos-dias-en-la_61389_111021.html |archive-date=16 Marso 2010 |access-date=7 Marso 2024 |website=Los Tiempos |language=es}}</ref> Kalaunan ay inanunsyo ng Miss Universe Organization noong 25 Mayo 2010 na magaganap ang edisyong ito sa Mandalay Bay Events Center, [[Las Vegas, Nevada]] sa 23 Agosto 2010.<ref name=":12">{{Cite web |last= |first= |date=25 Mayo 2010 |title=The 2010 Miss Universe® Pageant to Air Live on NBC From Las Vegas on Monday, August 23 |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/the-2010-miss-universe-pageant-to-air-live-on-nbc-from-las-vegas-on-monday-august-23-94822699.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622021952/https://www.prnewswire.com/news-releases/the-2010-miss-universe-pageant-to-air-live-on-nbc-from-las-vegas-on-monday-august-23-94822699.html |archive-date=22 Hunyo 2022 |access-date=7 Marso 2024 |website=PR Newswire |language=en}}</ref> === Pagpili ng mga kalahok === Ang mga kalahok mula sa walumpu't-tatlong mga bansa at teritoryo ay napili upang lumahok sa kompetisyon. Dalawang kandidata ang nailuklok upang kumatawan sa kanilang bansa/teritoryo matapos maging isang runner-up sa kanilang kompetisyong pambansa o napili sa isang ''casting process'', tatlong kandidata ang napili matapos ang pag-urong ng orihinal na kalahok, at isang kandidata ang kinoronahan matapos matuklasan na mayroong pagkakamali sa mga pagkakalagay ng mga pinalista. ==== Mga pagpalit ==== Iniluklok ang second runner-up ng Miss Guatemala na si Jessica Scheel upang kumatawan sa kanyang bansa matapos na umurong sa kompetisyon ang orihinal na nagwagi na si Alejandra Barillas dahil sa pinsala sa kanyang paa. Lumahok si Barillas sa sumunod na edisyon.<ref>{{Cite web |date=24 Agosto 2010 |title=Miss Universo 2010: Jessica Scheel y Guatemala se sumaron a la fiesta |trans-title=Miss Universe 2010: Jessica Scheel and Guatemala joined the party |url=http://www.lavozlibre.com/noticias/ampliar/97713/miss-universo-2010-jessica-scheel-y-guatemala-se-sumaron-a-la-fiesta |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301112627/http://www.lavozlibre.com/noticias/ampliar/97713/miss-universo-2010-jessica-scheel-y-guatemala-se-sumaron-a-la-fiesta |archive-date=1 Marso 2012 |access-date=7 Marso 2024 |website=Voz Libre |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 Agosto 2011 |title=The 2011 Miss Universe Contestants |url=https://www.seattlepi.com/entertainment/slideshow/The-2011-Miss-Universe-Contestants-30603.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230121043/https://www.seattlepi.com/entertainment/slideshow/The-2011-Miss-Universe-Contestants-30603.php |archive-date=30 Disyembre 2022 |access-date=7 Marso 2024 |website=Seattle Post-Intelligencer |language=en-US}}</ref> Iniluklok ang ''first runner-up'' ng Miss Universe Romania 2010 na si Oana Paveluc upang kumatawan sa kanyang bansa matapos tumangging pirmahan ni Alexandra Cătălina Filip ang kontrata sa Miss Universe Organization na siyang pipigil sa kanya sa paglahok sa isang ''dance competition'' sa Timog Korea.<ref>{{Cite web |date=10 Hulyo 2010 |title=Alexandra Cătălina Filip a câştigat concursul Miss Univers România |trans-title=Alexandra Cătălina Filip won the Miss Universe Romania contest |url=https://www.zf.ro/zf-24/alexandra-catalina-filip-a-castigat-concursul-miss-univers-romania-galerie-foto-6534936 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220623021455/https://www.zf.ro/zf-24/alexandra-catalina-filip-a-castigat-concursul-miss-univers-romania-galerie-foto-6534936 |archive-date=23 Hunyo 2022 |access-date=7 Marso 2024 |website=Ziarul Financiar |language=ro}}</ref><ref name=":2" /> Orihinal na kinoronahan si Sandra Marinovič bilang Miss Universe Slovenia 2010.<ref>{{Cite web |date=14 Mayo 2010 |title=FOTO: Sandra Marinovič okronana za miss Universe! |trans-title=PHOTO: Sandra Marinović crowned Miss Universe! |url=https://www.24ur.com/ekskluziv/domaca-scena/miss-universe-najlepsa-pricakuje-pametna-vprasanja.html |access-date=7 Marso 2024 |website=24UR |language=sl}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kokalj |first=Anže |date=15 Mayo 2010 |title=Miss Universe Slovenije 2010 je Sandra Marinovič |trans-title=Miss Universe Slovenia 2010 is Sandra Marinovič |url=https://siol.net/trendi/moda-in-lepota/miss-universe-slovenije-2010-je-sandra-marinovic-66779 |access-date=7 Marso 2024 |website=Siol |language=sl}}</ref> Gayunpaman, matapos ang tatlong araw mula sa kanyang koronasyon, binawi mula kay Marinovič ang kanyang titulo matapos matuklasan ng organisasyon na may pagkakamali sa katuusan sa pagsalin ng mga iskor ng mga hurado. Ang totoong nagwagi ay si Marika Savšek na siyang orihinal na inanunsyo bilang ''second runner-up''.<ref name=":3" /> Orihinal na kinoronahan si Venus Raj bilang Binibining Pilipinas Universe 2010. Gayunpaman, dahil sa mga salungatan sa kanyang sertipiko ng kapanganakan, tinanggalan ng titulo si Raj, at ibinigay ang titulo sa ''second runner-up'' na si Helen Nicolette Henson.<ref>{{Cite web |date=31 Marso 2010 |title=2010 Bb. Pilipinas Universe dethroned |url=https://www.philstar.com/news-commentary/2010/03/31/562512/2010-bb-pilipinas-universe-dethroned |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015080743/https://www.philstar.com/news-commentary/2010/03/31/562512/2010-bb-pilipinas-universe-dethroned |archive-date=15 Oktubre 2023 |access-date=7 Marso 2024 |website=Philippine Star |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 Abril 2010 |title=Beauty queen may reclaim crown |url=https://www.philstar.com/headlines/2010/04/11/565096/beauty-queen-may-reclaim-crown |access-date=7 Marso 2024 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> Kalaunan ay nabawi muli ni Raj ang kanyang titulo matapos makakuha ng isang legal na pasaporte.<ref name=":4">{{Cite web |date=10 Abril 2010 |title=(UPDATE) Venus Raj given chance to reclaim Bb Pilipinas-Universe title |url=https://news.abs-cbn.com/entertainment/04/10/10/venus-raj-given-chance-reclaim-bb-pilipinas-universe-title |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211025130248/https://news.abs-cbn.com/entertainment/04/10/10/venus-raj-given-chance-reclaim-bb-pilipinas-universe-title |archive-date=25 Oktubre 2021 |access-date=7 Marso 2024 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> ==== Mga pagbalik at mga pag-urong ==== Bumalik sa edisyong ito ang mga bansang Botswana, Dinamarka, Hayti, Kapuluang Birheng Britaniko, Kapuluang Birhen ng Estados Unidos, Kasakistan, Sri Lanka, at Trinidad at Tobago. Huling sumali noong [[Miss Universe 1989|1989]] ang Hayti,<ref>{{Cite web |date=19 Agosto 2010 |title=Miss Haiti gives hope to devastated country |url=https://www.ndtv.com/entertainment/miss-haiti-gives-hope-to-devastated-country-596495 |access-date=8 Marso 2024 |website=NDTV.com |language=en}}</ref> noong [[Miss Universe 2002|2002]] ang Kapuluang Birheng Britaniko, noong [[Miss Universe 2004|2004]] ang Botswana,<ref>{{Cite web |last=Kgosiemang |first=Tlhabo |date=9 Enero 2023 |title=Botswana misses out on Miss Universe again |url=https://www.weekendpost.co.bw/36184/weekendlife/botswana-misses-out-on-miss-universe-again/ |access-date=8 Marso 2024 |website=Weekend Post |language=en-GB}}</ref> noong 2007 ang Kapuluang Birhen ng Estados Unidos, at noong [[Miss Universe 2008|2008]] ang Dinamarka, Kasakistan, Sri Lanka, at Trindad at Tobago. Hindi sumali ang mga bansang Biyetnam, Bulgarya, Estonya, Etiyopiya, Kapuluang Kayman, Lupangyelo, Montenegro, at Namibya sa edisyong ito. Hindi sumali si Phạm Thị Thanh Hằng ng Biyetnam dahil sa kakulangan sa preparasyon.<ref>{{Cite web |last= |date=7 Pebrero 2021 |title=5 mỹ nhân khước từ cơ hội thi Miss Universe: Thanh Hằng gây tiếc nuối, Diễm Trang sợ thiếu thời gian |trans-title=5 beauties refused the opportunity to compete in Miss Universe: Thanh Hang caused regret, Diem Trang feared lack of time |url=https://saostar.vn/giai-tri/5-nguoi-dep-viet-nhat-dinh-tu-choi-thi-miss-universe-20210119163600394.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511141331/https://saostar.vn/giai-tri/5-nguoi-dep-viet-nhat-dinh-tu-choi-thi-miss-universe-20210119163600394.html |archive-date=11 May 2021 |access-date=8 Marso 2024 |website=Saostar.vn |language=vi}}</ref> Dapat sanang lalahok sa edisyong ito si Miss Montenegro 2010 Nikolina Lončar, ngunit bumitiw ito dahil sa siya ay menor de edad pa lamang. Siya ay pinalitan ni Marijana Pokrajac bilang kinatawan ng Montegro, ngunit bumitiw rin ito dahil sa hindi isiniwalat na dahilan. Lumahok sa sumunod na edisyon si Lončar.<ref>{{Cite web |last=Jovanović |first=Filip |date=31 Mayo 2011 |title=Nikolina Lončar iz Pljevalja predstavlja Crnu Goru na izboru za Mis univerzuma |url=http://www.vijesti.me/zivot/nikolina-loncar-pljevalja-predstavlja-crnu-goru-izboru-mis-univerzuma-clanak-22270 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004235532/http://www.vijesti.me/zivot/nikolina-loncar-pljevalja-predstavlja-crnu-goru-izboru-mis-univerzuma-clanak-22270 |archive-date=4 Oktubre 2011 |access-date=8 Marso 2024 |website=Vijesti}}</ref> Hindi nakaabot sa kompetisyon si Miss Namibia 2010 Odile Gertze dahil kinoronahan siya isang linggo bago magsimula ang kompetisyon sa Las Vegas.<ref>{{Cite web |last=Bause |first=Tanja |date=2 Agosto 2010 |title=Namibia: Odile Crowned As Miss Namibia |url=https://allafrica.com/stories/201008020557.html |access-date=8 Marso 2024 |website=AllAfrica |language=en}}</ref> Hindi sumali ang mga bansang Bulgarya, Estonya, Etiyopiya, Kapuluang Kayman, at Lupangyelo matapos na mabigo ang kanilang organisasyong pambansa na magdaos ng kompetisyong pambansa o magtalaga ng kalahok.<ref>{{cite news |last=Levy |first=Jewel |date=7 Setyembre 2009 |title=Miss Cayman pageant cancelled |language=en |work=Caymanian Compass |url=http://www.caycompass.com/cgi-bin/CFPnews.cgi?ID=10385279 |url-status=dead |access-date=8 Marso 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728062540/http://www.caycompass.com/cgi-bin/CFPnews.cgi?ID=10385279 |archive-date=28 Hulyo 2011}}</ref> == Mga resulta == [[File:Miss_Universe_2010_Map.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Miss_Universe_2010_Map.png|alt=|thumb|250x250px|Mga. bansa at teritoryong sumali sa Miss Universe 2010 at ang kanilang mga pagkakalagay.]] === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay ! Kandidata |- | '''Miss Universe 2010''' | * '''{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]]''' – '''[[Ximena Navarrete]]<ref name=":9">{{Cite web |last=Santiago |first=Erwin |date=24 Agosto 2010 |title=Maria Venus Raj is fourth runner-up in Miss Universe 2010; Mexico takes the crown |url=https://www.pep.ph/lifestyle/23013/maria-venus-raj-is-fourth-runner-up-in-miss-universe-2010-mexico-takes-the-crown |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015072235/https://www.pep.ph/lifestyle/23013/maria-venus-raj-is-fourth-runner-up-in-miss-universe-2010-mexico-takes-the-crown |archive-date=15 Oktubre 2023 |access-date=7 Marso 2024 |website=PEP.ph |language=en}}</ref>''' |- | 1st runner-up | * {{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] – Yendi Phillipps'''<ref name=":9" />''' |- | 2nd runner-up | * {{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] – Jesinta Campbell'''<ref name=":9" />''' |- | 3rd runner-up | * {{flagicon|UKR}} [[Ukranya]] – Anna Poslavska'''<ref name=":9" />''' |- | 4th runner-up | * {{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]] – Venus Raj'''<ref name=":9" />''' |- | Top 10 | * {{flagicon|ALB}} [[Albanya]] – Angela Martini'''<ref name=":9" />''' * {{flagicon|GUA}} [[Guwatemala]] – Jessica Scheel'''<ref name=":9" />''' * {{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] – Rozanna Purcell'''<ref name=":9" />''' * {{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] – Mariana Vicente'''<ref name=":9" />''' * {{flagicon|RSA}} [[South Africa|Timog Aprika]] – Nicole Flint'''<ref name=":9" />''' |- | Top 15 | * {{flagicon|BEL}} [[Belhika]] – Cilou Annys'''<ref name=":9" />''' * {{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] – Natalia Navarro'''<ref name=":9" />''' * {{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] – Malika Ménard'''<ref name=":9" />''' * {{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] – Jitka Válková'''<ref name=":9" />''' * {{flagicon|RUS}} [[Rusya]] – Irina Antonenko'''<ref name=":9" />''' |} ==== Mga iskor sa kompetisyon ==== {| class="toccolours" style="float:right" | style="background-color:#FADADD;width:25px;" | |Nagwagi |- | style="background-color:#eadafd;" | |1st runner-up |- | style="background-color:#ccff99;" | |2nd runner-up |- | style="background-color:#ffff99;" | |3rd runner-up |- | style="background-color:#d9eefb;" | |4th Runner-up |- | style="background-color:#ffdf9b;" | |Top 10 |- | style="background-color:#white;" | |Top 15 |} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Bansa/Teritoryo !Swimsuit !Evening Gown |- | style="background-color:#FADADD;" |'''{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]]<ref name=":9" />''' | style="background-color:#FADADD;" |9.265 (2) | style="background-color:#FADADD;" |8.913 (1) |- | style="background-color:#eadafd;" |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]]'''<ref name=":9" />''' | style="background-color:#eadafd;" |9.426 (1) | style="background-color:#eadafd;" |8.884 (2) |- | style="background-color:#ccff99;" |{{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]]'''<ref name=":9" />''' | style="background-color:#ccff99;" |8.543 (5) | style="background-color:#ccff99;" |8.841 (3) |- | style="background-color:#ffff99;" |{{flagicon|UKR}} [[Ukranya]]'''<ref name=":9" />''' | style="background-color:#ffff99;" |8.333(7) | style="background-color:#ffff99;" |8.743 (4) |- | style="background-color:#d9eefb;" |{{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]]'''<ref name=":9" />''' | style="background-color:#d9eefb;" |8.957 (3) | style="background-color:#d9eefb;" |8.714 (5) |- | style="background-color:#ffdf9b;" |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]]'''<ref name=":9" />''' | style="background-color:#ffdf9b;" |8.229 (8) | style="background-color:#ffdf9b;" |8.693 (6) |- | style="background-color:#ffdf9b;" |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]]'''<ref name=":9" />''' | style="background-color:#ffdf9b;" |8.784 (4) | style="background-color:#ffdf9b;" |8.548 (7) |- | style="background-color:#ffdf9b;" |{{flagicon|RSA}} [[South Africa|Timog Aprika]]'''<ref name=":9" />''' | style="background-color:#ffdf9b;" |8.229 (8) | style="background-color:#ffdf9b;" |8.420 (8) |- | style="background-color:#ffdf9b;" |{{flagicon|GUA}} [[Guwatemala]]'''<ref name=":9" />''' | style="background-color:#ffdf9b;" |8.071 (10) | style="background-color:#ffdf9b;" |8.286 (9) |- | style="background-color:#ffdf9b;" |{{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]]'''<ref name=":9" />''' | style="background-color:#ffdf9b;" |8.443 (6) | style="background-color:#ffdf9b;" |7.971 (10) |- |{{flagicon|RUS}} [[Rusya]]'''<ref name=":9" />''' |7.843 (11) | rowspan="5" | |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]]'''<ref name=":9" />''' |7.643 (12) |- |{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]]'''<ref name=":9" />''' |7.586 (13) |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]]'''<ref name=":9" />''' |7.571 (14) |- |{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]]'''<ref name=":9" />''' |7.429 (15) |} === Mga espesyal na parangal === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Parangal ! Kandidata |- | Miss Congeniality | * {{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] – Jesinta Campbell<ref name=":1">{{Cite web |last= |date=23 Agosto 2010 |title=22-year-old Mexico woman crowned Miss Universe |url=http://www.nevadaappeal.com/news/2010/aug/23/22-year-old-mexico-woman-crowned-miss-universe/ |access-date=23 Hunyo 2022 |website=Nevada Appeal |language=en}}</ref> |- | Miss Photogenic | rowspan="2" | * {{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] – Fonthip Watcharatrakul<ref name=":1" /> |- | Best National Costume |} == Kompetisyon == === Pormat ng kompetisyon === Tulad noong [[Miss Universe 2007|2007]], labinlimang ''semi-finalist'' ang napili sa pamamagitan ng paunang kompetisyon at ang mga ''closed-door interview''. Lumahok sa ''swimsuit competition'' ang dalawampung mga ''semi-finalist,'' at kalaunan ay pinili ang sampung mga ''semi-finalist''. Lumahok sa ''evening gown competition'' ang sampung mga ''semi-finalist'' at kalaunan ay pinili ang limang pinalista. Limang pinalista ang sumabak sa paunang ''question-and-answer round'' at ''final walk''.<ref>{{Cite web |date=23 Agosto 2010 |title=Miss Mexico crowned Miss Universe 2010 |url=https://www.newsday.com/entertainment/celebrities/miss-mexico-jimena-navarrete-wins-miss-universe-2010-w62668 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220626130424/https://www.newsday.com/entertainment/celebrities/miss-mexico-jimena-navarrete-wins-miss-universe-2010-w62668 |archive-date=26 Hunyo 2022 |access-date=8 Marso 2024 |website=Newsday |language=en}}</ref> === Komite sa pagpili === ==== Paunang kompetisyon ==== * Carlos Bremer – CEO at ''General Director'' ng ''Value Grupo Financiero<ref name=":5" />'' * Louis Burgdorf – ''Talent Producer'' para sa ''Joe Scarborough & Mika Brzezinski'' ng MSNBC<ref name=":5" /> * BJ Coleman – Mamamahayag at tanyag na personalidad sa telebisyon<ref name=":5" /> * Sadoux Kim – ''Television producer<ref name=":5" />'' * Corinne Nicolas – Pangulo ng ''Trump Model Management<ref name=":5" />'' * Natalie Rotman – ''Television host'' at experto sa pananamit<ref name=":5" /> * Basim Shami – Pangulo ng ''Farouk Systems<ref name=":5" />'' ==== Final telecast ==== * Criss Angel – Amerikanong salamangkero<ref name=":6">{{Cite web |date=18 Agosto 2010 |title=Baldwin, Phillips to judge Miss Universe |url=https://www.upi.com/Entertainment_News/Movies/2010/08/18/Baldwin-Phillips-to-judge-Miss-Universe/90841282150742/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702084550/https://www.upi.com/Entertainment_News/Movies/2010/08/18/Baldwin-Phillips-to-judge-Miss-Universe/90841282150742/ |archive-date=2 Hulyo 2022 |access-date=8 Marso 2024 |website=United Press International |language=en}}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=McKay |first=Mary-Jayne |date=20 Agosto 2010 |title=Miss Universe 2010: Costume Controversies Amid Final Preparations for Pageant |url=https://www.cbsnews.com/news/miss-universe-2010-costume-controversies-amid-final-preparations-for-pageant/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220626130424/https://www.cbsnews.com/news/miss-universe-2010-costume-controversies-amid-final-preparations-for-pageant/ |archive-date=26 Hunyo 2022 |access-date=8 Marso 2024 |website=CBS News |language=en-US}}</ref> * William Baldwin – Amerikanong aktor, manunulat, at ''producer<ref name=":6" />''<ref name=":7" /> * Sheila E. – Amerikanang musikero''<ref name=":6" />''<ref name=":7" /> * Tamron Hall – ''News anchor'' para sa MSNBC''<ref name=":6" />''<ref name=":7" /> * Evan Lysacek – Amerikanong ''Olympic Gold medalist'' sa [[masining na paglalayag sa yelo]]''<ref name=":6" />''<ref name=":7" /> * Chazz Palminteri – Amerikanong aktor at manunulat''<ref name=":6" />''<ref name=":7" /> * Chynna Phillips – Amerikanang mang-aawit at aktres''<ref name=":6" />''<ref name=":7" /> * Jane Seymour – Ingles na aktres''<ref name=":6" />''<ref name=":7" /> * Niki Taylor – Amerikanong modelo<ref name=":6" /> == Mga kandidata == Walumpu't-tatlong kandidata ang lumahok para sa titulo.<ref>{{Cite web |date=13 Agosto 2010 |title=Miss Universe 2010: Official portraits |url=https://www.seattlepi.com/news/slideshow/Miss-Universe-2010-Official-portraits-6855.php |access-date=22 Hunyo 2022 |website=Seattle Post-Intelligencer |language=en-US}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|name=A}} !Bayan |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |Angela Martini<ref>{{Cite web |date=13 Agosto 2019 |title=Former Miss Universe Angela Martini Tells All |url=https://hauteliving.com/2019/08/former-miss-universe-angela-martini-tells-all/672985/ |access-date=23 Hunyo 2022 |website=Haute Living |language=en-US |archive-date=8 Enero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108060741/https://hauteliving.com/2019/08/former-miss-universe-angela-martini-tells-all/672985/ |url-status=dead }}</ref> |24 |Shkoder |- |{{flagicon|DEU}} [[Alemanya]] |Kristiana Rohder<ref>{{Cite web |last= |first= |date=11 Hulyo 2010 |title=Deutschlands Schönste |trans-title=Germany's most beautiful |url=https://www.sueddeutsche.de/panorama/miss-universe-germany-deutschlands-schoenste-1.973336 |access-date=23 Hunyo 2022 |website=Süddeutsche Zeitung |language=de}}</ref> |26 |[[Munich]] |- |{{flagicon|ANG}} [[Angola|Anggola]] |Jurema Ferraz<ref>{{Cite web |date=8 Marso 2010 |title=Miss Angola oferece bens a Infantário de Menongue |trans-title=Miss Angola offers goods to Infantário de Menongue |url=https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/detalhes.php?id=175907 |access-date=23 Hunyo 2022 |website=Jornal de Angola |language=pt |archive-date=8 Enero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108055239/https://www.jornaldeangola.ao/ao/noticias/detalhes.php?id=175907 |url-status=dead }}</ref> |25 |Namibe |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |Yésica Di Vincenzo<ref>{{Cite web |last= |date=7 Hunyo 2010 |title=Yésica Di Vincenzo, belleza de exportación |url=https://www.clarin.com/entremujeres/miss-universo-2010-argentina_0_BJrIkcDQl.html |access-date=23 Hunyo 2022 |website=Clarín |language=es}}</ref> |22 |Mar del Plata |- |{{flagicon|ARU}} [[Aruba]] |Priscilla Lee |22 |Oranjestad |- |{{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] |Jesinta Campbell<ref>{{Cite web |date=18 Hunyo 2010 |title=Sydney teenager crowned Miss Universe Australia |url=https://www.smh.com.au/entertainment/celebrity/sydney-teenager-crowned-miss-universe-australia-20100618-yl2u.html |access-date=23 Hunyo 2022 |website=The Sydney Morning Herald |language=en}}</ref> |19 |Gold Coast |- |{{flagicon|NZL}} [[New Zealand|Bagong Silandiya]] |Ria van Dyke<ref>{{Cite web |date=7 Hunyo 2010 |title=Auckland beauty queen crowned Miss Universe NZ |url=https://www.odt.co.nz/news/national/auckland-beauty-queen-crowned-miss-universe-nz |access-date=25 Hunyo 2022 |website=Otago Daily Times |language=en}}</ref> |21 |Auckland |- |{{flagicon|BAH}} [[Bahamas]] |Braneka Bassett<ref>{{Cite web |last=Ellis |first=Oswald |date=13 Mayo 2010 |title=Beauties of Grand Bahama Shine in Miss Bahamas Pageant |url=http://www.thebahamasweekly.com/publish/community/Miss_Bahamas_201010792.shtml |access-date=26 Hunyo 2022 |website=The Bahamas Weekly |language=en |archive-date=8 Enero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108055240/http://www.thebahamasweekly.com/publish/community/Miss_Bahamas_201010792.shtml |url-status=dead }}</ref> |20 |Freeport |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |Cilou Annys<ref>{{Cite web |last=Tollenaere |first=Rudy |date=10 Enero 2010 |title=Cilou Annys is Miss België 2010 |url=https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf10012010_048 |access-date=23 Hunyo 2022 |website=Het Nieuwsblad |language=nl-BE}}</ref> |19 |[[Brujas]] |- |'''{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]]''' |Marelisa Gibson<ref>{{Cite web |last=Rueda |first=Jorge |date=25 Setyembre 2009 |title=Espigada estudiante de arquitectura se corona Miss Venezuela |url=https://www.sandiegouniontribune.com/sdut-esp-gen-miss-venezuela-092409-2009sep24-story.html |access-date=26 Hunyo 2022 |website=San Diego Union-Tribune |language=es}}</ref> |21 |[[Caracas]] |- |{{flagicon|BOT}} [[Botswana]] |Tirelo Ramasedi<ref>{{Cite web |last=Direng |first=Nelson |date=13 Hulyo 2010 |title=Ramasedi is 2010 Miss Universe Botswana |url=https://www.mmegi.bw/arts-culture/ramasedi-is-2010-miss-universe-botswana/news |access-date=23 Hunyo 2022 |website=Mmegi |language=en}}</ref> |21 |[[Gaborone]] |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |Débora Lyra<ref>{{Cite web |date=5 Hulyo 2011 |title=Miss Brazil robbed at gunpoint in front of home |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna43633377 |access-date=8 Enero 2023 |website=NBC News |language=en}}</ref> |20 |Divinópolis |- |{{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |Claudia Arce<ref>{{Cite web |date=23 Agosto 2021 |title=Boliviana Claudia Arce estrena videoclip de Tu paraíso |url=https://eldeber.com.bo/gente/boliviana-claudia-arce-estrena-videoclip-de-tu-paraiso_244277 |access-date=8 Enero 2023 |website=El Deber |language=es-ES |archive-date=8 Enero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108074429/https://eldeber.com.bo/gente/boliviana-claudia-arce-estrena-videoclip-de-tu-paraiso_244277 |url-status=dead }}</ref> |19 |[[Sucre]] |- |{{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] |Safira de Wit<ref>{{Cite web |date=22 Nobyembre 2009 |title=De mooisten van het eiland |url=https://antilliaansdagblad.com/nieuws-menu/curacao/351-de-mooisten-van-het-eiland |access-date=23 Hunyo 2022 |website=Antilliaans Dagblad |language=nl-nl}}</ref> |20 |Willemstad |- |{{flagicon|DNK}} [[Dinamarka]] |Ena Sandra Causevic<ref>{{Cite web |last=Thomsen |first=Philip |date=24 Hulyo 2010 |title=Miss Danmark: Jeg var en rigtig nørd |url=https://ekstrabladet.dk/underholdning/dkkendte/article4153355.ece |access-date=23 Hunyo 2022 |website=Ekstra Bladet |language=da}}</ref> |20 |Sønderborg |- |{{flagicon|EGY}} [[Ehipto]] |Donia Hamed |22 |[[Cairo]] |- |{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |Lady Mina<ref>{{Cite web |date=1 Agosto 2010 |title=Lady Mina, la mujer detrás de la corona |url=https://www.eluniverso.com/2010/08/01/1/1379/lady-mina-mujer-detras-corona.html |access-date=23 Hunyo 2022 |website=El Universo |language=es}}</ref> |24 |Guayaquil |- |{{flagicon|ESA}} [[El Salvador]] |Sonia Cruz<ref>{{Cite web |date=18 Agosto 2010 |title=La bella representante de El Salvador |trans-title=The beautiful representative of El Salvador |url=https://www.telemundo.com/entretenimiento/miss-universo-2014/candidata-de-el-salvador-miss-universo-2010-tmna581576 |access-date=7 Marso 2024 |website=Telemundo |language=es}}</ref> |20 |[[San Salvador]] |- |{{flagicon|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |Anna Amenová<ref>{{Cite web |last= |first= |date=8 Marso 2010 |title=Slovensko už pozná Miss Universe 2010 |url=http://www.webnoviny.sk/zaujimavosti/clanok/83661-slovensko-uz-pozna-miss-universe-2010/ |access-date=23 Hunyo 2022 |website=Webnoviny.sk |language=sk}}</ref> |25 |[[Bratislava]] |- |{{flagicon|SLO}} [[Eslobenya]] |Marika Savšek<ref name=":3">{{Cite web |date=17 Mayo 2010 |title=Škandal: Mis ni Sandra, mis je Marika! |url=https://www.rtvslo.si/zabava-in-slog/popkultura/druzabno/skandal-mis-ni-sandra-mis-je-marika/230382 |access-date=23 Hunyo 2022 |website=Radiotelevizija Slovenija |language=sl}} [[Kategorya:CS1 Slovenian-language sources (sl)]]</ref> |24 |Šmartno pri Litiji |- |{{flagicon|SPA}} [[Espanya]] |Adriana Reverón<ref>{{Cite web |last=Boon |first=Jon |date=3 Agosto 2018 |title=Fulham to sell out this year thanks to new star Fabricio's Miss Spain missus |url=https://www.thesun.co.uk/sport/football/6915292/adriana-reveron-wag-fabricio-fulham/ |access-date=7 Marso 2024 |website=The Sun |language=en-gb}}</ref> |24 |[[Tenerife]] |- |{{flagicon|USA}} [[Miss USA|Estados Unidos]] |Rima Fakih<ref>{{Cite web |date=17 Mayo 2010 |title=Arab-American crowned 2010 Miss USA |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/arabamerican-crowned-2010-miss-usa-1975490.html |access-date=23 Hunyo 2022 |website=The Independent |language=en}}</ref> |24 |Dearborn |- |{{flagicon|GHA}} [[Ghana|Gana]] |Awurama Simpson<ref>{{Cite web |last=Amankwa |first=Obour |date=7 Agosto 2010 |title=Miss Universe Starts Tomorrow -Vote For Awurama Simpson Now… |url=https://www.modernghana.com/entertainment/12801/miss-universe-starts-tomorrow-vote-for-awurama-simpson-now.html |access-date=23 Hunyo 2022 |website=ModernGhana |language=en}}</ref> |22 |Sekondi-Takoradi |- |{{flagicon|GBR}} [[Gran Britanya]] |Tara Hoyos-Martínez<ref>{{Cite web |last=García |first=Beatriz |date=10 Mayo 2010 |title=Una latina representará a Gran Bretaña en Miss Universo |url=https://www.elmundo.es/america/2010/05/11/colombia/1273530622.html |access-date=23 Hunyo 2022 |website=El Mundo}}</ref> |20 |[[Londres]] |- |{{flagicon|GRE}} [[Gresya]] |Anna Prelević<ref>{{Cite web |date=19 Hunyo 2010 |title=Najlepša Grkinja – Srpkinja! |url=https://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:289193-Najlepsa-Grkinja--Srpkinja |access-date=23 Hunyo 2022 |website=Večernje novosti |language=sr}}</ref> |20 |[[Atenas]] |- |{{flagicon|GUM}} [[Guam]] |Vanessa Torres<ref name=":5">{{Cite web |last= |first= |date=21 Agosto 2010 |title=Guam's Vanessa Torres Takes the Stage at Miss Universe Contest in Las Vegas |url=https://www.pncguam.com/guams-vanessa-torres-takes-the-stage-at-miss-universe-contest-in-las-vegas/ |access-date=23 Hunyo 2022 |website=PNC News First |language=en-US |archive-date=8 Enero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108055238/https://www.pncguam.com/guams-vanessa-torres-takes-the-stage-at-miss-universe-contest-in-las-vegas/ |url-status=dead }}</ref> |25 |Dededo |- |{{flagicon|GUA}} [[Guwatemala]] |Jessica Scheel<ref>{{Cite web |date=25 Agosto 2010 |title=Jessica Scheel llega a Guatemala |url=https://www.prensalibre.com/guatemala/jessica_schell-miss_guatemala_0_323367769-html/ |access-date=23 Hunyo 2022 |website=Prensa Libre (Guatemala) |language=es-GT}}</ref> |20 |Retalhuleu |- |{{flagicon|GUY}} [[Guyana]] |Tamika Henry<ref>{{Cite web |last=Fraser |first=Zoisa |date=20 Hulyo 2010 |title=Tamika Henry is Miss Guyana Universe |url=https://www.stabroeknews.com/2010/07/20/news/guyana/tamika-henry-is-miss-guyana-universe/ |access-date=23 Hunyo 2022 |website=Stabroek News |language=en-US}}</ref> |22 |[[Georgetown]] |- |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |Yendi Phillipps<ref>{{Cite web |last=Grandison |first=Garfene |date=25 Hulyo 2010 |title=Phillipps ready for Vegas |url=https://jamaica-gleaner.com/gleaner/20100725/ent/ent4.html |access-date=25 Hunyo 2022 |website=The Gleaner |language=en}}</ref> |24 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |Maiko Itai<ref>{{Cite web |date=22 Marso 2010 |title=Modest civil servant transforms into Miss Universe Japan 2010 |url=https://japantoday.com/category/features/kuchikomi/modest-civil-servant-transforms-into-miss-universe-japan-2010 |access-date=25 Hunyo 2022 |website=Japan Today |language=en}}</ref> |26 |[[Lungsod ng Ōita|Ōita]] |- |{{flagicon|HTI}} [[Hayti]] |Sarodj Bertin<ref>{{Cite web |date=17 Agosto 2010 |title=Q&A: Miss Haiti gives hope to devastated country |url=https://www.sandiegouniontribune.com/sdut-qa-miss-haiti-gives-hope-to-devastated-country-2010aug17-story.html |access-date=23 Hunyo 2022 |website=San Diego Union-Tribune |language=en-US}}</ref> |24 |[[Port-au-Prince]] |- |{{flagicon|GEO}} [[Georgia (bansa)|Heorhiya]] |Nanuka Gogichaishvili<ref>{{Cite web |date=31 Enero 2019 |title=Miss Georgia 2009 to marry Rustavi 2 TV channel owner |url=https://georgianjournal.ge/society/35507-miss-georgia-2009-to-marry-rustavi-2-tv-channel-owner.html |access-date=23 Hunyo 2022 |website=Georgian Journal |language=ka |archive-date=8 Enero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108055240/https://georgianjournal.ge/society/35507-miss-georgia-2009-to-marry-rustavi-2-tv-channel-owner.html |url-status=dead }}</ref> |21 |[[Tbilisi]] |- |{{Flagicon image|Flag of Honduras (1949–2022).svg}} [[Honduras]] |Kenia Martinez<ref>{{Cite web |last=Gámez |first=Sabino |date=10 Hulyo 2010 |title=Kenia Martínez, la nueva Miss Universo Honduras |url=https://www.laprensa.hn/espectaculos/kenia-martinez-la-nueva-miss-universo-honduras-CRLP492257 |access-date=26 Hunyo 2022 |website=La Prensa (Honduras) |language=es-HN}}</ref> |26 |Tela |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |Ushoshi Sengupta<ref>{{Cite web |date=2 Hunyo 2010 |title=Miss Universe India Ushoshi Sengupta eyes Bollywood |url=http://tribune.com.pk/story/18190/miss-universe-india-ushoshi-sengupta-eyes-bollywood |access-date=23 Hunyo 2022 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> |22 |[[Kanlurang Bengal|Kolkata]] |- |{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] |Qory Sandioriva<ref>{{Cite web |date=10 Oktubre 2009 |title=Puteri Indonesia 2009 Ngaku Lepas Jilbab Demi Rambut |url=https://hot.detik.com/celeb/d-1219020/puteri-indonesia-2009-ngaku-lepas-jilbab-demi-rambut |access-date=23 Hunyo 2022 |website=Detik.com |language=id-ID}}</ref> |19 |[[Banda Aceh]] |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |Rozanna Purcell<ref>{{Cite web |last=Finn |first=Melanie |date=25 Agosto 2010 |title=Roz offered contract by billionaire Trump |url=https://www.independent.ie/regionals/herald/entertainment/around-town/roz-offered-contract-by-billionaire-trump-27960235.html |access-date=23 Hunyo 2022 |website=Irish Independent |language=en}}</ref> |19 |Clonmel |- |{{flagicon|ISR}} [[Israel]] |Bat-el Jobi<ref>{{Cite web |last=Garcia |first=Oskar |date=23 Agosto 2010 |title=Beauty queens seek Miss Universe title |url=https://www.heraldtribune.com/story/news/2010/08/23/beauty-queens-seek-miss-universe-title/28962998007/ |access-date=8 Enero 2023 |website=Sarasota Herald-Tribune |language=en-US}}</ref> |22 |[[Talaan ng mga lungsod sa Israel|Afula]] |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |Jessica Cecchini<ref>{{Cite web |last=Gamez |first=Sabino |date=22 Agosto 2010 |title=Los posibles batacazos de Miss Universo 2010 |url=https://www.laprensa.hn/espectaculos/los-posibles-batacazos-de-miss-universo-2010-LQLP489211 |access-date=7 Marso 2024 |website=La Prensa |language=es-HN}}</ref> |20 |[[Borgosesia]] |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |Elena Semikina<ref>{{Cite web |last=Friedman |first=Allison |date=23 Agosto 2010 |title=Toronto's Elena Semikina competing in Miss Universe pageant tonight |url=https://torontolife.com/city/torontos-elena-semikina-competing-in-miss-universe-pageant-tonight/ |access-date=23 Hunyo 2022 |website=Toronto Life |language=en-US}}</ref> |26 |[[Toronto]] |- |{{flagicon|VGB}} [[Kapuluang Birheng Britaniko]] |Josefina Nunez<ref>{{Cite web |last=Stoby |first=Reuben |date=12 Agosto 2011 |title=This week we feature Young Professional Josefina Nunez |url=https://www.virginislandsnewsonline.com/domains/virginislandsnewsonline.com/en/news/this-week-we-feature-young-professional-josefina-nunez/ |access-date=30 Hunyo 2022 |website=Virgin Islands News Online |language=en}}</ref> |22 |Road Town |- |{{flagicon|VIR}} [[US Virgin Islands|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] |Janeisha John |22 |Saint Croix |- |{{flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] |Asselina Kuchukova |27 |[[Almaty]] |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |Natalia Navarro<ref>{{Cite web |last= |first= |last2= |date=17 Nobyembre 2009 |title=Colombia elige a su nueva reina y ya llueven las críticas |url=https://peopleenespanol.com/article/colombia-elige-su-nueva-reina-y-ya-llueven-las-criticas/ |access-date=23 Hunyo 2022 |website=People en Español |language=es}}</ref> |23 |[[Talaan ng mga lungsod sa Colombia|Barranquilla]] |- |{{flagicon|KOS}} [[Kosovo|Kosobo]] |Kështjella Pepshi |23 |Junik |- |{{flagicon|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] |Marva Wright<ref>{{Cite web |date=14 Hunyo 2010 |title='He obtenido un nivel más competitivo' |url=https://www.nacion.com/archivo/he-obtenido-un-nivel-mas-competitivo/B33TTZYQXZDVLDCGXQAHL3H2LM/story/ |access-date=23 Hunyo 2022 |website=La Nación (San José) |language=es}}</ref> |25 |[[San José, Costa Rica|San José]] |- |{{flagicon|HRV}} [[Croatia|Kroasya]] |Lana Obad<ref>{{Cite web |date=28 Marso 2010 |title=Nova Miss Universe je 21-godišnja studentica ekonomije Lana Obad |url=https://www.vecernji.hr/showbiz/nova-miss-universe-je-21-godisnja-studentica-ekonomije-lana-obad-117536 |access-date=23 Hunyo 2022 |website=Večernji list |language=hr}}</ref> |22 |[[Zagreb]] |- |{{flagicon|LIB}} [[Lebanon|Líbano]] |Rahaf Abdallah<ref>{{Cite web |date=2 Enero 2017 |orig-date=16 Hulyo 2010 |title=Rahaf Abdallah crowned Miss Lebanon 2010 |url=https://arabamericannews.com/2010/07/16/rahaf-abdallah-crowned-miss-lebanon-2010/ |access-date=8 Marso 2024 |website=Arab American News |language=en}}</ref> |22 |Khiam |- |{{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] |Nadine Ann Thomas<ref>{{Cite web |last=Menon |first=Priya |date=18 Mayo 2010 |title=Nadine's confident answer wins her the Miss Universe/Malaysia title |url=https://www.thestar.com.my/news/community/2010/05/18/nadines-confident-answer-wins-her-the-miss-universemalaysia-title |access-date=25 Hunyo 2022 |website=The Star (Malaysia) |language=en}}</ref> |23 |Subang Jaya |- |{{flagicon|MRI}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |Dalysha Doorga<ref>{{Cite web |date=5 Nobyembre 2009 |title=Allégations de malversations lors de la dernière édition de Miss Mauritius |url=https://www.lexpress.mu/article/all%C3%A9gations-de-malversations-lors-de-la-derni%C3%A8re-%C3%A9dition-de-miss-mauritius |access-date=25 Hunyo 2022 |website=L'Express (Mauritius) |language=fr}}</ref> |23 |Goodlands |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |'''[[Ximena Navarrete]]'''<ref>{{Cite web |date=21 Setyembre 2009 |title=Eligen a Nuestra Belleza México 2009 |url=https://www.quien.com/espectaculos/2009/09/21/eligen-a-nuestra-belleza-mexico-2009 |access-date=25 Hunyo 2022 |website=Quién |language=es}}</ref> |22 |[[Guadalajara, Jalisco|Guadalajara]] |- |{{flagicon|NGR}} [[Nigeria|Niherya]] |Ngozi Odalonu<ref>{{Cite web |last= |date=24 Mayo 2010 |title=The Most Beautiful Girl in Nigeria is Fiona Aforma Amuzie – 18 Year Old Student wins the MBGN 2010 crown |url=https://www.bellanaija.com/2010/05/the-most-beautiful-girl-in-nigeria-is-fiona-aforma-amuzie-18-year-old-student-wins-the-mbgn-2010-crown/ |access-date=23 Hunyo 2022 |website=BellaNaija |language=en-US}}</ref> |22 |Niger |- |{{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |Scharllette Allen Moses<ref>{{Cite web |last= |first= |date=27 Pebrero 2010 |title=Scharllette Allen, Miss Nicaragua 2010 |url=http://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/69220-scharllette-allen-miss-nicaragua-2010/ |access-date=25 Hunyo 2022 |website=El Nuevo Diario |language=es |archive-date=7 Hulyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707064954/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/69220-scharllette-allen-miss-nicaragua-2010/ |url-status=dead }}</ref> |18 |Bluefields |- |{{Flagicon|NOR}} [[Noruwega]] |Melinda Elvenes<ref>{{Cite web |last=Haugen |first=Ida Anna |date=27 Hunyo 2010 |title=De er Norges vakreste |url=https://www.vg.no/i/Aev23 |access-date=25 Hunyo 2022 |website=Verdens Gang |language=nb}}</ref> |23 |Larvik |- |{{flagicon|NED}} [[Netherlands|Olanda]] |Desirée van den Berg<ref>{{Cite web |last= |date=4 Hulyo 2010 |title=Desirée van der Berg verkozen tot Miss Nederland |url=https://www.volkskrant.nl/gs-b1fd622b |access-date=25 Hunyo 2022 |website=de Volkskrant |language=nl-NL}}</ref> |23 |Santpoort |- |{{flagicon|PAN}} [[Panama]] |Anyolí Ábrego<ref>{{Cite web |last=Rodríguez |first=Lineth |date=10 Hulyo 2010 |title=Se retocará con inyecciones |url=https://www.panamaamerica.com.pa/variedades/se-retocara-con-inyecciones-577008 |access-date=25 Hunyo 2022 |website=Panama America |language=es}}</ref> |22 |Santiago de Veraguas |- |{{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] |Yohana Benitez<ref>{{Cite web |last=Coronel |first=Raul |date=15 Oktubre 2021 |title=Te presentamos a todas nuestras representantes en Miss Universe |url=http://www.epa.com.py/2021/10/15/te-presentamos-a-todas-nuestras-representantes-en-miss-universe/ |access-date=11 Nobyembre 2022 |website=Epa! |language=es |archive-date=3 Disyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211203234725/http://www.epa.com.py/2021/10/15/te-presentamos-a-todas-nuestras-representantes-en-miss-universe/ |url-status=dead }}</ref> |23 |San Lorenzo |- |{{flagicon|PER}} [[Peru]] |Giuliana Zevallos<ref>{{Cite web |date=24 Mayo 2010 |title=Miss Perú Mundo y Miss Perú Universo iniciaron sus actividades oficiales |url=https://archivo.elcomercio.pe/luces/moda/miss-peru-mundo-miss-peru-universo-iniciaron-sus-actividades-oficiales-noticia-484233 |access-date=26 Hunyo 2022 |website=El Comercio (Peru) |language=es }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |22 |[[Lungsod ng Lima|Lima]] |- |{{flagicon|PHI}} [[Binibining Pilipinas|Pilipinas]] |Venus Raj<ref>{{Cite web |date=12 Marso 2010 |title=Maria Venus Raj to represent the Philippines in Miss Universe 2010 |url=https://www.pep.ph/lifestyle/21419/maria-venus-raj-to-represent-the-philippines-in-miss-universe-2010 |access-date=26 Hunyo 2022 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> |22 |[[Bato, Camarines Sur|Bato]] |- |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] |Viivi Pumpanen<ref>{{Cite web |date=18 Enero 2010 |title=Miss Finland 2010 Crowned |url=http://yle.fi/uutiset/osasto/news/miss_finland_2010_crowned/5492654 |access-date=23 Hunyo 2022 |website=Yle |language=en}}</ref> |22 |Vantaa |- |{{flagicon|POL}} [[Polonya]] |Maria Nowakowska<ref>{{Cite web |date=17 Agosto 2010 |title=Poznaj Polkę na Miss Universe |url=https://www.plotek.pl/plotek/7,78649,8261898,poznaj-polke-na-miss-universe.html |access-date=26 Hunyo 2022 |website=Plotek |language=pl |archive-date=8 Enero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108055239/https://www.plotek.pl/plotek/7,78649,8261898,poznaj-polke-na-miss-universe.html |url-status=dead }}</ref> |23 |Legnica |- |{{flagicon|PUR}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] |Mariana Vicente<ref>{{Cite web |date=14 Nobyembre 2009 |title=Beauty queen: 'I want to break stereotypes about contestants' |url=http://www.prdailysun.com/index.php?page=news.article&id=1258160135 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827184229/http://www.prdailysun.com/index.php?page=news.article&id=1258160135 |archive-date=27 Agosto 2010 |access-date=26 Hunyo 2022 |website=Puerto Rico Daily Sun |language=en}}</ref> |21 |Río Grande |- |{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] |Malika Ménard<ref>{{Cite web |date=6 Disyembre 2009 |title=La Normande Malika est Miss France 2010 |url=http://www.ouest-france.fr/actu/actuDet_-La-Normande-Malika-est-Miss-France-2010_39382-1180788_actu.Htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091214073657/http://www.ouest-france.fr/actu/actuDet_-La-Normande-Malika-est-Miss-France-2010_39382-1180788_actu.Htm |archive-date=14 Disyembre 2009 |access-date=23 Hunyo 2022 |website=Ouest-France |language=fr}}</ref> |23 |Hérouville-Saint-Clair |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |Eva Arias<ref>{{Cite web |last=Pérez Reyes |first=Mercedes |last2=Reyes |first2=Amelia |date=18 Abril 2010 |title=Eva Arias Viñas, de Espaillat, es la nueva Miss RD Universo |url=https://listindiario.com/la-vida/2010/04/18/138849/eva-arias-vinas-de-espaillat-es-la-nueva-miss-rd-universo |access-date=25 Hunyo 2022 |website=Listín Diario |language=ES}}</ref> |25 |Moca |- |{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]] |Jitka Válková<ref>{{Cite web |last=Kynčl |first=Jakub |last2=Wolfová |first2=Gabriela |date=20 Marso 2010 |title=Českou Miss 2010 je Jitka Válková |url=https://www.novinky.cz/koktejl/clanek/ceskou-miss-2010-je-jitka-valkova-29768 |access-date=23 Hunyo 2022 |website=Novinky.cz |language=cs}}</ref> |18 |Třebíč |- |{{flagicon|ROM}} [[Rumanya]] |Oana Paveluc<ref name=":2">{{Cite web |last=Navadaru |first=Cosmin |date=14 Hulyo 2010 |title=Catalina Filip a renuntat la titlul de Miss Universe Romania 2010 |url=https://life.hotnews.ro/stiri-showbiz-7582839-catalina-filip-renuntat-titlul-miss-universe-romania-2010.htm |access-date=23 Hunyo 2022 |website=HotNews |language=ro}} [[Kategorya:CS1 Romanian-language sources (ro)]]</ref> |19 |Braşov |- |{{flagicon|RUS}} [[Rusya]] |Irina Antonenko<ref>{{Cite web |date=7 Marso 2010 |title=18-летняя Ирина Антоненко победила в конкурсе "Мисс Россия - 2010" |url=https://www.kp.ru/daily/24452/615826/ |access-date=26 Hunyo 2022 |website=Komsomolskaya Pravda |language=ru}}</ref> |18 |[[Talaan ng mga lungsod at bayan sa Rusya|Yekaterinburg]] |- |{{Flagicon|ZAM}} [[Zambia|Sambia]] |Alice Musukwa<ref>{{Cite web |last=Miselo |first=Terence |date=14 Disyembre 2021 |title=Alice Musukwa to represent Zambia at ‘Mrs World’ |url=https://dailynationzambia.com/2021/12/alice-musukwa-to-represent-zambia-at-mrs-world/ |access-date=8 Marso 2024 |website=Daily Nation |language=en |archive-date=8 Marso 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308021712/https://dailynationzambia.com/2021/12/alice-musukwa-to-represent-zambia-at-mrs-world/ |url-status=dead}}</ref> |22 |[[Lusaka]] |- |{{flagicon|SRB}} [[Serbia|Serbya]] |Lidija Kocić<ref>{{Cite web |last=M. |first=M. |date=5 Agosto 2010 |title=Lidija Kocić ide u Las Vegas |url=https://www.blic.rs/zabava/vesti/lidija-kocic-ide-u-las-vegas/jxfm6nx |access-date=26 Hunyo 2022 |website=Blic |language=sr}}</ref> |22 |[[Belgrado]] |- |{{flagicon|SIN}} [[Singapore|Singapura]] |Tania Lim<ref>{{Cite news |last=Baker |first=Jalelah Abu |date=22 Enero 2015 |title=A look at some past Miss Universe Singapore national costumes: Which is your favourite? |language=en |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/a-look-at-some-past-miss-universe-singapore-national-costumes-which-is-your-favourite |access-date=8 Marso 2024 |issn=0585-3923 |archive-date=8 Marso 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308021712/https://www.straitstimes.com/lifestyle/a-look-at-some-past-miss-universe-singapore-national-costumes-which-is-your-favourite |url-status=dead }}</ref> |22 |Singapura |- |{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka]] |Ishanka Madurasinghe<ref>{{Cite web |date=4 July 2010 |title=Ishanka Miss Sri Lanka 2010 |url=https://www.dailymirror.lk/breaking_news/ishanka-miss-sri-lanka-2010/108-4826 |access-date=10 July 2022 |website=[[Daily Mirror (Sri Lanka)|Daily Mirror]] |language=en}}</ref> |23 |Kegalle |- |{{flagicon|SWE}} [[Suwesya]] |Michaela Savić<ref>{{Cite web |date=19 Agosto 2010 |title=Michaela Savic, Miss Sweden 2010 poses for the judges in her swimsuit at the Miss Universe 2010 competition in Las Vegas |url=https://www.upi.com/News_Photos/view/upi/a7a6d15c8c1e6635223fb192f3c257b2/Michaela-Savic-Miss-Sweden-2010-poses-for-the-judges-in-her-swimsuit-at-the-Miss-Universe-2010-competitionin-Las-Vegas/ |access-date=8 Marso 2024 |website=United Press International |language=en}}</ref> |19 |Helsingborg |- |{{flagicon|SUI}} [[Suwisa]] |Linda Fäh<ref>{{Cite web |date=14 Agosto 2009 |title=Miss Schweiz Wahl 2009: Die Gewinnerin heisst Linda Fäh |url=https://www.schweizer-illustrierte.ch/stars/schweiz/sexy-sinnlich-selbstbewusst |access-date=26 Hunyo 2022 |website=Schweizer Illustrierte |language=de-CH |archive-date=26 Hunyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220626125059/https://www.schweizer-illustrierte.ch/stars/schweiz/sexy-sinnlich-selbstbewusst |url-status=dead }}</ref> |22 |Benken |- |{{flagicon|TAN}} [[Tansaniya]] |Hellen Dausen<ref>{{Cite web |date=24 Abril 2010 |title=Miss Universe 2010 |url=https://bongo5.com/miss-universe-2010-04-2010/ |access-date=26 Hunyo 2022 |website=Bongo5 |language=sw}}</ref> |23 |Arusha |- |{{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] |Fonthip Watcharatrakul<ref>{{Cite web |last=Villano |first=Alexa |date=28 Enero 2017 |title=IN PHOTOS: 11 iconic Miss Universe National Costumes |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/159750-miss-universe-national-costumes-history-photos/ |access-date=7 Marso 2024 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> |20 |[[Lalawigan ng Samut Prakan|Samut Prakan]] |- |{{flagicon|RSA}} [[South Africa|Timog Aprika]] |Nicole Flint<ref>{{Cite web |last=Sibiya |first=Gugu |date=18 Disyembre 2009 |title=Dream comes true |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/2009-12-18-dream-comes-true/ |access-date=26 Hunyo 2022 |website=The Sowetan |language=en-ZA}}</ref> |22 |[[Pretoria]] |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |Joori Kim<ref>{{Cite web |last=Han |first=Sang-hee |date=8 Hulyo 2009 |title=Aspiring Ballerina Kim Joo-ri Crowned Miss Korea 2009 |url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2009/07/201_48162.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120910205113/http://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2009/07/201_48162.html |archive-date=10 Setyembre 2012 |access-date=26 Hunyo 2022 |website=The Korea Times |language=en}}</ref> |22 |[[Seoul]] |- |{{flagicon|TRI}} [[Trinidad at Tobago]] |LaToya Woods<ref>{{Cite web |date=22 Agosto 2010 |title=Latoya goes for the crown tonight |url=http://www.trinidadexpress.com/news/Latoya_goes_for_the_crown_tonight-101275724.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825003020/http://www.trinidadexpress.com/news/Latoya_goes_for_the_crown_tonight-101275724.html |archive-date=25 Agosto 2010 |access-date=26 Hunyo 2022 |website=Trinidad Express Newspapers |language=en}}</ref> |25 |Couva |- |{{flagicon|CHN}} [[Tsina]] |Tang Wen<ref>{{Cite web |last=Tian |first=Gan |date=20 Hulyo 2010 |title=China's new hope for Miss Universe |url=https://www.chinadaily.com.cn/china/2010-07/20/content_11021904.htm |access-date=23 Hunyo 2022 |website=China Daily |language=en}}</ref> |18 |[[Yichun, Heilongjiang|Yichun]] |- |{{flagicon|CYP}} [[Tsipre]] |Demetra Olymbiou<ref>{{Cite web |date=4 Hulyo 2009 |title=Σταρ Κύπρος 2009 η Δήμητρα Ολυμπίου |url=https://www.sigmalive.com/archive/lifestyle/subjects/169242 |access-date=26 Hunyo 2022 |website=SigmaLive |language=el}}</ref> |22 |Aradhippou |- |{{flagicon|TUR}} [[Turkiya]] |Gizem Memiç<ref>{{Cite web |last=Benli |first=Serdar |date=2 Abril 2010 |title=Miss Turkey Gizem Memiç |url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/miss-turkey-gizem-memic-14294363 |access-date=26 Hunyo 2022 |website=Hürriyet |language=tr}}</ref> |20 |Gaziantep |- |{{Flagicon|UKR}} [[Ukranya]] |Anna Poslavska<ref>{{Cite web |last=Matoshko |first=Alexandra |date=10 Disyembre 2009 |title=New Miss Ukraine Universe |url=https://www.kyivpost.com/lifestyle/new-miss-ukraine-universe-54812.html |access-date=26 Hunyo 2022 |website=Kyiv Post |language=en}}</ref> |23 |Nova Kakhovka |- |{{Flagicon|HUN}} [[Hungary|Unggaria]] |Tímea Babinyecz<ref>{{Cite web |last= |date=13 Mayo 2010 |title=Dobó Ágnes lett hazánk legszebb lánya |url=http://velvet.hu/celeb/2010/05/13/a_kiralyno/ |access-date=23 Hunyo 2022 |website=Velvet.hu |language=hu}}</ref> |19 |Szeged |- |{{Flagicon|URU}} [[Uruguay|Urugway]] |Stephany Ortega<ref>{{Cite web |date=16 Mayo 2010 |title=Miss Universo Uruguay en Corozal |url=https://www.eluniversal.com.co/sociales/miss-universo-uruguay-en-corozal-MKEU44781 |access-date=26 Hunyo 2022 |website=El Universal (Cartagena) |language=ES-es}}</ref> |20 |[[Montevideo]] |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * [http://www.missuniverse.com/ Opisyal na website] {{Miss Universe}} 7hj1k70lmkmj3rgqmh03zlevpghcr9f Google Play Books 0 323898 2227676 2162935 2026-09-22T12:59:43Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2227676 wikitext text/x-wiki {{Infobox software |name=Google Play Books |logo=Google Play Books icon (2023).svg |screenshot= |screenshot_size=250px |caption= |collapsible= |developer=[[Google]] |released={{Start date and age|2010|12|06}} (bilang Google eBooks) |discontinued= |latest release version=5.21.3_RC10.444360443 |latest release date={{Start date and age|2022|04|27}} (Android)</br> 6.0.1 / {{Start date and age|2022|04|30}} (iOS) |latest preview version= |latest preview date=<!-- {{Start date and age|YYYY|MM|DD|df=yes/no}} --> |size= |operating system=[[Android]], [[iOS]], [[Google Chrome Apps|Chrome]], [[Web na aplikasyon|Web]] |genre=[[Digital na distribusyon]] |website={{URL|https://play.google.com/books}} }} Ang '''Google Play Books''' ({{Lang-en|Google Play Books}} &#x3A;<span data-ve-ignore="true"> </span><span data-ve-ignore="true" lang="en">''Ang Google Play Books''</span>) (dating '''Google eBooks''') ay isang cross-platform na e-book application na inaalok ng [[Google]] . Ang mga user ay maaaring bumili at mag-download ng mga e-book mula sa Google Play, na nag-aalok ng higit sa 5 milyong e-book at samakatuwid ay ang pinakamalaking e-book exchange sa mundo. Ang mga user ay maaari ding mag-upload ng hanggang 1000 ebook sa PDF o [[EPUB]] na format sa kanilang Google Play Books cloud storage account, at i-sync ang mga ito sa pagitan ng maraming device. Hindi sinusuportahan ang pag-upload ng mga ebook na protektado ng digital rights management (DRM) na binili sa labas ng Google Play Books.<ref>{{Cite web |title=Upload & read documents |url=https://support.google.com/googleplay/answer/3097151?hl=en |access-date=6 Mayo 2015 |website=Google Play Help |publisher=Google}}</ref> Ang paggamit ng Google Play Books ay nangangailangan ng isang Google account. Ang mga aklat ay maaari ding basahin online sa anumang web browser na may [[JavaScript]]. <ref>{{Cite web |title=Supported reading devices |url=https://support.google.com/googleplay/answer/179849?p=books_devices&hl=en&rd=1 |access-date=12 Nobyembre 2014 |website=Google Play Help |publisher=Google}}</ref> Mababasa offline ang mga aklat sa pamamagitan ng opisyal na mobile app para sa [[Android|mga Android]] at [[iOS]] device na inanunsyo kasabay ng orihinal na Google eBookstore, <ref name="blog">{{Cite web |date=6 Disyembre 2010 |title=Discover more than 3 million Google eBooks from your choice of booksellers and devices |url=http://googleblog.blogspot.in/2010/12/discover-more-than-3-million-google.html |website=Official Google Blog |publisher=Google}}</ref> at sa [[Google Chrome]] browser sa desktop sa pamamagitan ng HTML 5 based web app na available mula sa Chrome Web Store.<ref>{{Cite web |title=Read books offline |url=https://support.google.com/googleplay/answer/2851654?hl=en-IN&ref_topic=2450651 |access-date=5 Hunyo 2014 |website=Google Play Help |publisher=Google}}</ref> Ang paghawak ng mga biniling aklat sa cloud ay maaaring magpapahintulot sa Google na maghatid ng mga aklat sa mga user sa iba't ibang format, kabilang ang mga bagong format na maaaring hindi pa available sa oras ng pagbili. Noong [[Mayo 23]] [[2011|, 2011]], inanunsyo ng Google sa opisyal na blog nito na ang Google eBooks ay nakipagsosyo sa higit sa 7,000 publisher noong panahong iyon, at ang mga mobile app nito para sa iOS, Android at Chrome ay na-download nang higit sa 2.5 milyong beses. Higit sa 3 milyong libreng e-book ang available sa [[Estados Unidos|United States]].<ref name="pcw">{{Cite web |last=Juan Carlos Perez |date=23 Mayo 2011 |title=Google Touts Growth of E-book Service and Store |url=http://www.pcworld.com/article/228406/article.html |website=PC World |access-date=19 Mayo 2023 |archive-date=6 Hulyo 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706113050/http://www.pcworld.com/article/228406/article.html |url-status=dead }}</ref> Maaaring isumite ng mga publisher at may-akda ang kanilang mga aklat sa Google sa pamamagitan ng Play Books Partner Center. Pati na rin ang kakayahang bumili ng mga e-book mula sa Google Play, matitingnan ng mga subscriber ang mga aklat na ito sa pamamagitan ng Google Books, na may kakayahang itakda ng mga publisher ang porsyento ng mga aklat na available para sa preview.<ref>{{Cite web |title=Partner Centre overview |url=https://support.google.com/books/partner/answer/3244021?hl=en-GB&ref_topic=3424344 |access-date=12 Nobyembre 2014 |publisher=Google}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Stephanie Chandler |date=Enero 11, 2011 |title=How to Submit Your Book to Google Ebooks |url=http://authoritypublishing.com/ebooks-information-products/how-to-submit-your-book-to-google-ebooks/ |publisher=Authority Publishing}}</ref> Ang pagbili ng mga aklat mula sa Google Play ay kasalukuyang sinusuportahan sa 65 bansa. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Google]] g47xpy4t69ez1uzuj75gpc74mcc5cg1 Miss World 1968 0 324091 2227912 2215337 2026-09-23T03:04:25Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227912 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|image=Penelope Plummer Miss World 1968.jpg|caption=Penelope Plummer|winner='''[[Penelope Plummer]]'''|represented={{flagicon|Australia}} Australya|date=14 Nobyembre 1968|presenters=Michael Aspel|venue=Lyceum Ballroom, Londres, Reyno Unido|broadcaster=[[BBC]]|entrants=53|placements=15|debuts=Taylandiya|returns={{Hlist|Bahamas|Indiya|Kolombya|Liberya|Nikaragwa}}|withdraws={{Hlist|Czechoslovakia|Gambya|Honduras|Lupangyelo|Libano|Panama|Portugal|Tansaniya}}|before=[[Miss World 1967|1967]]|next=[[Miss World 1969|1969]]}} vAng '''Miss World 1968''' ay ang ika-18 na edisyon ng [[Miss World]] pageant na ginanap sa Lyceum Ballroom sa [[Londres]], [[United Kingdom|Reyno Unido]] noong 14 Nobyembre 1968. Ito ang huling edisyon na naganap ang kompetisyon sa Lyceum Ballroom. Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni [[Madeleine Hartog-Bel]] ng Peru si Penelope Plummer ng Australya bilang Miss World 1968.<ref name=":0">{{Cite news |date=15 Nobyembre 1968 |title=Meet the new Miss World |language=en |pages=50 |work=The Windsor Star |url=https://www.newspapers.com/article/the-windsor-star/47776357/ |access-date=3 Hunyo 2023 |via=Newspapers.com}}</ref> Ito ang kauna-unahang tagumpay ng Australya sa kasaysayan ng kompetisyon. Nagtapos bilang first runner-up si Kathleen Winstanley ng Reyno Unido, habang nagtapos bilang second runner-up si Miri Zamir ng Israel.<ref>{{Cite news |date=15 Nobyembre 1968 |title=Miss World |language=en |pages=22 |work=Edmonton Journal |url=https://books.google.com.ph/books?id=3uxkAAAAIBAJ&pg=PA22&dq=%22Kathleen+Winstanley%22+%221968%22&article_id=5184,4241003&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjr9IH3_LL_AhXlV2wGHbZqDGcQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22Kathleen%20Winstanley%22%20%221968%22&f=false |access-date=8 Hunyo 2023 |via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite news |date=15 Nobyembre 1968 |title=Miss World winner |language=en |pages=10A |work=St. Joseph Gazette |url=https://books.google.com.ph/books?id=tRddAAAAIBAJ&pg=PA9&dq=%22Kathleen+Winstanley%22+%221968%22&article_id=2333,2755591&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj6prW__bL_AhVYRmwGHbwiCG84ChDoAXoECAcQAg#v=onepage&q=%22Kathleen%20Winstanley%22%20%221968%22&f=false |access-date=8 Hunyo 2023 |via=Google Books}}</ref> Mga kandidata mula sa limampu't-talong bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito. Pinangunahan ni Michael Aspel ang kompetisyon. == Kasaysayan == [[Talaksan:Lyceum_Theatre,_Wellington_St,_London.jpg|thumb|250x250px|Lyceum Ballroom, ang lokasyon ng Miss World 1968]] === Pagpili ng mga kalahok === Ang mga kalahok mula sa limampu't-tatlong mga bansa at teritoryo ay napili upang lumahok sa kompetisyon. Dalawang kandidata ang nailuklok upang kumatawan sa kanilang mga bansa/teritoryo matapos maging runner-up sa kanilang pambansang kompetisyon, o napili sa isang ''casting process,'' at dalawang kandidata ang nailuklok matapos bumitiw ang orihinal na kalahok. ==== Mga pagbabago sa mga patakaran ==== Muling pinayagan ang mga ina na sumali sa Miss World sa edisyong ito, bagay na huling pinayagan noong [[Miss World 1951|1951]]. Dahil sa pagbabago ng patakarang ito sa Miss World, pinayagan si Miss International Bahamas 1968 Rose Helena Simms-Dauchot na lumahok sa edisyong ito bagama't ito ay kasal na at may isang anak.<ref>{{Cite news |date=6 Nobyembre 1968 |title=Beauty from the Bahamas |language=en |pages=6 |work=Evening Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=ZupAAAAAIBAJ&sjid=QKcMAAAAIBAJ&pg=5408%2C709445 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> ==== Mga pagpalit ==== Bagama't inanunsyo na ang kandidata ng Pransiya sa edisyong ito ay si Mademoiselle France 1968 Maryvonne Lachaze,<ref>{{Cite web |date=30 Hulyo 2012 |title=Jocelyne Charlery élue Mlle France d'Outre-Mer |trans-title=Jocelyne Charlery elected Miss France Overseas |url=https://www.martinique.franceantilles.fr/actualite/culture/jocelyne-charlery-elue-mlle-france-doutre-mer-782439.php |access-date=16 Marso 2024 |website=France-Antilles |language=fr-FR}}</ref> siya ay biglaang pinalitan ng ''first runner-up'' ng Miss Cinemonde na si Nelly Gallerne dahil sa hindi isiniwalat na dahilan. Iniluklok ang ''first runner-up'' ng Miss Luxembourg 1968 na si Irene Siedler na lumahok sa edisyong ito matapos bumitiw sa kompetisyon ang orihinal na nagwagi na si Lucienne Micheline Krier dahil sa hindi isiniwalat na dahilan. ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong ==== Lumahok sa unang pagkakataon ang bansang Taylandiya. Bumalik sa edisyong ito ang bansang Nikaragwa na huling sumali noong [[Miss World 1964|1964]], Kolombya at Liberya na huling sumali noong [[Miss World 1965|1965]], at Bahamas at Indiya na huling sumali noong [[Miss World 1966|1966]]. Hindi sumali sa edisyong ito ang mga bansang [[Czechoslovakia]], [[Gambia|Gambya]], [[Honduras]], [[Iceland|Lupangyelo]], [[Lebanon|Libano]], [[Panama]], [[Portugal]], at [[Tanzania|Tansaniya]] sa edisyong ito. Hindi sumali si Jarmila Teplanová ng Czechoslovakia bunsod ng paglusob ng [[Unyong Sobyetiko]], [[Polonya]], [[Bulgarya]], at [[Hungriya|Unggarya]] sa Czechoslovakia noong 20 Agosto 1968.<ref>{{Cite web |last= |date=8 Abril 2019 |title=První československou miss se v roce 1989 stala Ivana Christová. Ne všichni sdíleli nadšení |trans-title=Ivana Christová became the first Czechoslovak Miss in 1989. Not everyone shared the enthusiasm |url=https://echo24.cz/a/S8Phg/prvni-ceskoslovenskou-miss-se-v-roce-1989-stala-ivana-christova-ne-vsichni-sdileli-nadseni |access-date=15 Marso 2024 |website=Echo24 |language=cs}}</ref><ref>{{Cite news |date=25 Oktubre 1968 |title=Czechs not sending Miss World contestant |language=en |pages=9 |work=Daytona Beach Morning Journal |url=https://news.google.com/newspapers?id=U28eAAAAIBAJ&sjid=fMkEAAAAIBAJ&pg=5766%2C5997497 |access-date=17 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> Hindi sumali sina Lillian Carol Heyer ng Honduras at Helga Jonsdóttir ng Lupangyelo dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite news |date=1 Hulyo 1968 |title=Grooming the beauty queens |language=en |pages=18 |work=65° |url=https://timarit.is/page/7657022?iabr=on |access-date=16 Marso 2024 |via=Timarit.is}}</ref> Nadiskwalipikado si Lili Bissar ng Libano matapos matuklasan na siya ay labinlimang-taong gulang pa lamang.<ref>{{Cite news |date=14 Nobyembre 1968 |title=Miss Libanon doet niet mee aan Miss World-verkiezingen |language=nl |pages=3 |work=Leeuwarder courant |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010565227:mpeg21:p003 |access-date=16 Marso 2024 |via=Delpher}}</ref> Bagama't hindi na kasali sa kompetisyon, pinayagan pa rin si Bissar na lumitaw sa ''parade of nations''.<ref name=":1">{{Cite news |date=15 Nobyembre 1968 |title=Politics invade beauty contest |language=en |pages=2 |work=The Sydney Morning |url=https://news.google.com/newspapers?id=1q9hAAAAIBAJ&sjid=KegDAAAAIBAJ&pg=2550%2C4929868 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> Hindi pinahintuluang sumali sa Miss World si Zena Suleiman ng Pamahalaan ng Tansaniya dahil hindi ito naaangkop diumano sa kanilang kultura. Dapat sanang sasali sa edisyong ito si Maria Amparo Rodrigo Lorenzo ng [[Espanya]], na siyang tumungo na sa Londres para lumahok sa Miss World.<ref>{{Cite news |date=14 Nobyembre 1968 |title=Miss Spain, 19-year-old Maria |language=nl |pages=7 |work=Algemeen Handelsblad |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000034800:mpeg21:p007 |access-date=16 Marso 2024 |via=Delpher}}</ref><ref>{{Cite news |date=14 Nobyembre 1968 |title=Miss Spanje loopt weg uit Miss-Wedstrijd |language=nl |trans-title=Miss Spain runs away from Miss World |pages=3 |work=Het Parool |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010838694:mpeg21:p003 |access-date=16 Marso 2024 |via=Delpher}}</ref> Gayunpaman, tulad ng kanyang mga hinalinhan, kaagad na bumitiw si Rodrigo sa kompetisyon dahil tutol ito sa paglahok ni Sandra Sanguinetti ng Hibraltar. Matapos ang kanyang pagbitiw sa kompetisyon, kaagad na tumakas sa hotel ng mga kandidata si Lorenzo upang tumungo sa hotel kung nasaan pansamantalang naninirahan ang kanyang siyamnapu't-dalawang kamag-anak.<ref name=":1" /><ref>{{Cite news |date=14 Nobyembre 1968 |title=Spaans Miss-noegen |pages=1 |work=De Tijd |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011238236:mpeg21:p001 |access-date=16 Marso 2024 |via=Delpher}}</ref> == Mga resulta == [[Talaksan:Miss_World_1968_Map.PNG|thumb|250x250px|Mga bansa at teritoryong sumali sa Miss World 1968 at ang kanilang mga pagkakalagay.]] === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Paglalagay ! Contestant |- | '''Miss World 1968''' | * '''{{Flagicon image|Flag of Australia (converted).svg}} [[Australia|Australya]]''' – '''[[Penelope Plummer]]<ref name=":0" />''' |- | 1st runner-up | * '''{{flagicon|UK}}''' [[United Kingdom|Reyno Unido]] – Kathleen Winstanley<ref name=":0" /> |- | 2nd runner-up | * {{flagicon|ISR}} [[Israel]] – Miri Zamir<ref name=":0" /> |- | 3rd runner-up | * {{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] – Beatriz Sierra González<ref name=":0" /> |- | 4th runner-up | * {{Flagicon image|Flag of the Philippines (1936–1985, 1986–1998).svg}} [[Pilipinas]] – [[Arene Cecilia Amabuyok]]<ref name=":0" /> |- | Top 7 | * {{Flag|Guyana}} – Adrienne Harris<ref name=":0" /> * {{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]]– Margine Davidson<ref name=":0" /> |- | Top 15 | * {{flagicon|GER}} [[Kanlurang Alemanya|Alemanya]] – Margot Schmalzriedt * {{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] – Viviana Roldán * {{flagicon|AUT}} [[Austria|Austrya]] – Brigitte Krüger * {{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] – June MacMahon * {{Flagicon image|Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg}} [[Pransiya]] – Nelly Gallerne * {{flagicon|SWE}} [[Suwesya]] – Gunilla Friden * {{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] – Pinnarut Tananchai * {{Flagicon image|Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg}} [[Yugoslavia]] – Ivona Puhlera |} == Kompetisyon == === Pormat ng kompetisyon === Tulad noong [[Miss World 1961|1961]], labinlimang ''semi-finalist'' ang napili sa pamamagitan ng paunang kompetisyon na ginanap sa araw ng pinal na kompetisyon na binubuo ng ''swimsuit'' at ''evening gown competition''. Lumahok sa ''swimsuit competition'' at ''evening gown competition'' ang mga labinlimang ''semi-finalist'', at kalaunan ay napili ang pitong pinalista na sumabak sa ''final interview.'' === Komite sa pagpili === * Lady Elizabeth Anson, CVO * Stanley Baker – Ingles na aktor * [[Reita Faria]] – [[Miss World 1966]] mula sa Indiya<ref name=":2">{{Cite news |date=15 Nobyembre 1968 |title=Aussie-type librarian... Miss World |language=en |pages=3 |work=St. Petersburg Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=e35QAAAAIBAJ&sjid=RVwDAAAAIBAJ&pg=7315%2C2337611 |access-date=17 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> * Peter Dimmock – Isang ''executive'' mula sa BBC * Graham Hill – Ingles na nagwagi sa Formula One<ref name=":2" /> * John Hore – Ingles na manlalaro ng putbol * Istvan Kertesz – Unggarong konduktor * Anthony Seth – ''High Commissioner'' ng Gana sa Reyno Unido * Richard Todd – Irlandes na aktor == Mga kandidata == Limampu't-tatlong kandidata ang lumahok para sa titulo.<ref>{{Cite news |date=9 Nobyembre 1968 |title=In Londen verblijven momenteel schoonheidskoninginnen |language=nl |trans-title=Beauty queens are currently in London |pages=3 |work=Leeuwarder courant |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010565223:mpeg21:p003 |access-date=16 Marso 2024 |via=Delpher}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A|name=A}} !Bayan |- |{{flagicon|GER}} [[Kanlurang Alemanya|Alemanya]] |Margot Schmalzriedt |22 |[[Stuttgart]] |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |Viviana Roldán<ref>{{Cite news |date=13 Nobyembre 1968 |title=Se habla de la participante de Costa Rica en concurso de belleza |language=es |pages=29 |work=La Nacion |url=https://books.google.com.ph/books?id=soc1AAAAIBAJ&pg=PA29&dq=%22Miss+Mundo%22&article_id=6473,4643492&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj70Z-m6_iEAxVvcGwGHVYABqk4ChDoAXoECAkQAg#v=onepage&q=%22Miss%20Mundo%22&f=false |access-date=16 Marso 2024 |via=Google Books}}</ref> |25 |Esperanza |- |'''{{Flagicon image|Flag of Australia (converted).svg}} [[Australia|Australya]]''' |'''[[Penelope Plummer]]'''<ref>{{Cite news |date=29 Setyembre 1968 |title=Four quest girls on the brink of stardom |language=en |pages=5 |work=The Sydney Morning Herald |url=https://books.google.com.ph/books?id=tNciAAAAIBAJ&pg=PA5&dq=%22Miss+World%22+%221968%22&article_id=3696,9966442&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjYjt79-rL_AhX9amwGHVA2CHAQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%22Miss%20World%22%20%221968%22&f=false |access-date=8 Hunyo 2023 |via=Google Books}}</ref> |18 |[[Sydney]] |- |{{flagicon|AUT}} [[Austria|Austrya]] |Brigitte Krüger<ref>{{Cite news |date=13 Nobyembre 1968 |title=Five heads with a single thought |language=en |pages=1 |work=Evening Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=2is-AAAAIBAJ&sjid=00oMAAAAIBAJ&pg=6780%2C1613494 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |24 |[[Viena]] |- |{{flagicon|NZL}} [[New Zealand|Bagong Silandiya]] |Christine Antunovic<ref>{{Cite web |last=Harvey |first=Helen |date=25 Enero 2014 |title=Homegrown heroines |url=https://www.stuff.co.nz/taranaki-daily-news/features/9649515/Homegrown-heroines |access-date=19 Disyembre 2022 |website=Stuff |language=en}}</ref> |18 |[[Auckland]] |- |{{Flagicon image|Flag of the Bahamas (1964–1973).svg}} [[Bahamas]] |Rose Helena Simms-Dauchot<ref>{{Cite news |date=12 Nobyembre 1968 |title=Beauty with a bite |language=en |pages=1 |work=Youngstown Vindicator |url=https://news.google.com/newspapers?id=uGhIAAAAIBAJ&sjid=kIIMAAAAIBAJ&pg=1553%2C4466959 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |25 |[[Nassau]] |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |Sonja Doumen<ref>{{Cite news |date=13 Enero 2018 |title=Sonja Doumen werd 50 jaar geleden eerste Limburgse Miss België |language=nl |work=Het Belang van Limburg |url=https://www.pressreader.com/belgium/het-belang-van-limburg/20180113/282565903543550 |access-date=19 Disyembre 2022 |via=PressReader}}</ref> |20 |Dilsen-Stokkem |- |{{flagicon|Venezuela|variant=1930}} [[Venezuela|Beneswela]] |Cherry Núñez<ref>{{Cite web |last=Socorro |first=Milagros |date=15 Disyembre 2014 |title=Cherry Núñez y el presidente Leoni, hijos de los barcos |trans-title=Cherry Núñez and President Leoni, sons of ships |url=https://elestimulo.com/climax/curiosidades/2014-12-15/cherry-nunez-y-el-presidente-leoni-hijos-de-los-barcos/ |access-date=3 Hunyo 2023 |website=Clímax |language=es}}</ref> |18 |[[Caracas]] |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |Ângela Stecca<ref>{{Cite news |date=1 Hulyo 1968 |title=Marta Vasconcelos conquista para a Bahia titulo de "Miss" Brasil-68 |language=pt |pages=20 |work=Jornal do Brasil |url=https://news.google.com/newspapers?id=ZdcRAAAAIBAJ&sjid=pu8DAAAAIBAJ&pg=7119%2C116902 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |18 |Minas Gerais |- |{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka|Ceylon]] |Nilanthi Wijesinghe<ref>{{Cite web |date=4 Pebrero 2013 |title=The commendable actress - Life Online |url=https://www.life.lk/article/interviews/the-commendable-actress/52/4306 |access-date=16 Marso 2024 |website=Daily Mirror |language=en}}</ref> |22 |[[Colombo]] |- |{{flagicon|DNK}} [[Dinamarka]] |Yet Schaufuss |– |[[Copenhague]] |- |{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |Marcia Virginia Ramos |20 |Guayaquil |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |Johnine Avery<ref>{{Cite news |date=19 Agosto 1968 |title=Miss World-USA title won by beauty from Washington |language=en |pages=1 |work=Panama City News-Herald |url=https://www.newspapers.com/article/panama-city-news-herald-196819augpana/281737/ |access-date=3 Hunyo 2023 |via=Newspapers.com}}</ref> |22 |[[Olympia, Washington|Olympia]] |- |{{flagicon|GHA}} [[Ghana|Gana]] |Lovell Wordie<ref>{{Cite web |last=Quist |first=Ebenezer Agbey |date=14 Mayo 2020 |title=Video of 19-year-old Miss Ghana '68 repping Ghana in Miss World pops up |url=https://yen.com.gh/156533-adorable-video-shows-19-year-miss-ghana-68-confidently-repping-ghana-london.html |access-date=16 Marso 2024 |website=Yen.com.gh |language=en |archive-date=16 Marso 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240316043149/https://yen.com.gh/156533-adorable-video-shows-19-year-miss-ghana-68-confidently-repping-ghana-london.html |url-status=dead }}</ref> |19 |[[Accra]] |- |{{Flagicon image|Flag of Greece (1822-1978).svg}} [[Gresya]] |Lia Malta |21 |[[Atenas]] |- |{{Flag|Guyana}} |Adrienne Harris<ref>{{Cite web |last= |first= |date=15 Disyembre 2014 |title=Rafieya in top ten at Miss World |url=https://www.stabroeknews.com/2014/12/15/news/guyana/rafieya-top-ten-miss-world/ |access-date=16 Marso 2024 |website=Stabroek News |language=en-us}}</ref> |20 |[[Georgetown]] |- |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |Karlene Waddell<ref>{{Cite web |last=Neita |first=Lance |date=3 Disyembre 2017 |title=Of Afros and beards |url=https://www.jamaicaobserver.com/columns/of-afros-and-beards/ |access-date=8 Hunyo 2023 |website=Jamaica Observer |language=en-US}}</ref> |18 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |Ryoko Miyoshi<ref>{{Cite news |date=10 Nobyembre 1968 |title=Dandy Yankee, Gorgeous Geisha |language=en |pages=47 |work=Herald-Journal |url=https://news.google.com/newspapers?id=VnssAAAAIBAJ&sjid=XMwEAAAAIBAJ&pg=5518%2C2798708 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |20 |[[Hokkaidō]] |- |{{Flagicon image|Government Ensign of Gibraltar.svg}} [[Gibraltar|Hibraltar]] |Sandra Sanguinetti<ref>{{Cite news |date=14 Nobyembre 1968 |title=Miss Espana se retiro de concurso Miss Mundo |language=es |pages=13 |work=La Nacion |url=https://news.google.com/newspapers?id=s4c1AAAAIBAJ&sjid=qnsEAAAAIBAJ&pg=7105%2C4846283 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |18 |Hibraltar |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |Jane Coelho |24 |[[New Delhi]] |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |June MacMahon |24 |[[Dublin]] |- |{{flagicon|ISR}} [[Israel]] |Miri Zamir<ref>{{Cite news |date=5 Hunyo 1968 |title=Miss Israel |language=en |pages=28 |work=Reading Eagle |url=https://news.google.com/newspapers?id=Vw5XAAAAIBAJ&sjid=JkMNAAAAIBAJ&pg=6749%2C2633330 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |18 |[[Haifa]] |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |Maria Pia Giamporcaro<ref>{{Cite news |date=15 Nobyembre 1968 |title=Un'australiana di diciotto anni eletta «Miss mondo» a Londra |language=it |trans-title=An eighteen year old Australian elected "Miss World" in London |pages=3 |work=La Stampa |url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,3/articleid,0123_01_1968_0262_0003_5176562/ |access-date=16 Marso 2024 |archive-date=16 Marso 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240316162728/http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,3/articleid,0123_01_1968_0262_0003_5176562/ |url-status=dead}}</ref> |18 |[[Palermo]] |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |Nancy Wilson<ref>{{Cite news |date=2 Hulyo 1968 |title=Kent beauty Miss Dominion |language=en |pages=1 |work=The Windsor Star |url=https://news.google.com/newspapers?id=j0Q_AAAAIBAJ&sjid=AFIMAAAAIBAJ&pg=2128%2C2596241 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |19 |Chatham |- |{{KEN}} |Josephine Moikobu<ref>{{Cite web |last=Tempesta |first=Erica |date=12 Mayo 2016 |title=How beauty trends in Kenya are shaped by changing cultural landscapes |url=https://www.dailymail.co.uk/femail/article-3585629/Model-shows-beauty-trends-Kenya-100-years-shaped-key-cultural-milestones-colonization-rise-Oscar-winner-Lupita-Nyong-o.html |access-date=16 Marso 2023 |website=Mail Online |language=en}}</ref> |23 |[[Nairobi]] |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |Beatriz Sierra González<ref>{{Cite news |date=15 Nobyembre 1968 |title=La colombiana en 4o. lugar |language=es |pages=1; 3 |work=El Tiempo |url=https://news.google.com/newspapers?id=pxQfAAAAIBAJ&sjid=CowEAAAAIBAJ&pg=5195%2C2294253 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |20 |[[Talaan ng mga lungsod sa Colombia|Cartagena]] |- |{{flagicon|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] |Patricia Diers<ref>{{Cite news |date=17 Hunyo 1968 |title=Concursos de belleza en Costa Rica |language=es |trans-title=Beauty pageants in Costa Rica |pages=25 |work=La Nacion |url=https://news.google.com/newspapers?id=d_gcAAAAIBAJ&sjid=HXwEAAAAIBAJ&pg=6950%2C880777 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |23 |[[San José, Costa Rica|San José]] |- |{{flagicon|LBR}} [[Liberya]] |Wilhelmina Nadieh Brownell |– |[[Monrovia]] |- |{{flagicon|LUX}} [[Luxembourg|Luksemburgo]] |Irene Siedler |18 |Esch-sur-Alzette |- |{{MLT}} |Ursulina Grech |17 |Gozo |- |{{flagicon|MAR}} [[Maruekos]] |Zakia Chamouch |17 |[[Casablanca]] |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |Ana María Magaña |17 |[[Lungsod ng Mehiko]] |- |{{flagicon|NGA}} [[Niherya]] |Foluke Ogundipe<ref>{{Cite web |last=Kayode-Adedeji |first=Dimeji |date=29 Disyembre 2022 |title=Former Miss Nigeria dies at 75 |url=https://www.premiumtimesng.com/entertainment/naija-fashion/572971-former-miss-nigeria-dies-at-75.html |access-date=16 Marso 2024 |website=Premium Times Nigeria |language=en-GB}}</ref> |21 |[[Lagos]] |- |{{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |Margine Davidson<ref>{{Cite web |date=17 Nobyembre 2001 |title=Nica entre más bellas del mundo |url=https://www.laprensani.com/2001/11/17/nacionales/774676-nica-entre-ms-bellas-del-mundo |access-date=19 Disyembre 2022 |website=La Prensa |language=es}}</ref> |20 |Matagalpa |- |{{flagicon|NOR}} [[Noruwega]] |Hedda Lie |21 |Stokke |- |{{flagicon|NED}} [[Netherlands|Olanda]] |Alida Grootenboer<ref>{{Cite news |date=11 Nobyembre 1968 |title=Beatnik beauty queen in huff over Miss World Contest rules |language=en |pages=10 |work=Battle Creek Enquirer |url=https://www.newspapers.com/article/battle-creek-enquirer/43758058/ |access-date=3 Hunyo 2023 |via=Newspapers.com}}</ref> |20 |Amersfoort |- |{{PER}} |Ana Rosa Berninzon |18 |[[Lungsod ng Lima|Lima]] |- |{{Flagicon image|Flag of the Philippines (1936–1985, 1986–1998).svg}} [[Pilipinas]] |[[Arene Cecilia Amabuyok]]<ref>{{Cite web |last=Burton-Titular |first=Joyce |date=1 Oktubre 2013 |title=From Vivien to Megan: The PH in Miss World history |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/40304-philippines-miss-world-history/ |access-date=3 Hunyo 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> |17 |[[Makati]] |- |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] |Leena Sipilä |24 |[[Helsinki]] |- |{{Flagicon image|Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg}} [[Pransiya]] |Nelly Gallerne<ref>{{Cite news |date=10 Nobyembre 1968 |title=Belle di tutto il mondo a Londra |language=it |trans-title=Belles from all over the world in London |pages=3 |work=La Stampa |url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,3/articleid,0123_01_1968_0258_0003_7865473/ |access-date=16 Marso 2024 |archive-date=16 Marso 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240316162731/http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,3/articleid,0123_01_1968_0258_0003_7865473/ |url-status=dead }}</ref> |22 |[[Paris]] |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |Ingrid García |17 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- |'''{{flagicon|UK}}''' [[United Kingdom|Reyno Unido]] |Kathleen Winstanley<ref>{{Cite news |date=3 Disyembre 1968 |title=The "high jump" for Miss U.K. |language=en |pages=7 |work=Evening Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=weZAAAAAIBAJ&sjid=RKcMAAAAIBAJ&pg=4333%2C200384 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |22 |Wigan |- |{{flagicon|SWE}} [[Suwesya]] |Gunilla Friden<ref>{{Cite news |date=13 Nobyembre 1968 |title=Worth waiting up for |language=en |pages=32 |work=News-Journal |url=https://www.newspapers.com/article/news-journal/43760593/ |access-date=16 Marso 2024 |via=Newspapers.com}}</ref> |19 |[[Estokolmo]] |- |{{flagicon|SUI}} [[Suwisa]] |Jeanette Biffiger<ref>{{Cite web |last=Meier |first=Simone |date=15 Oktubre 2015 |title=Sorry, wir können nicht anders. Wir müssen mal den Missen-Zirkus dissen |url=https://www.watson.ch/!650149858 |access-date=19 Disyembre 2022 |website=Watson |language=de}}</ref> |19 |[[Zürich]] |- |{{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] |Pinnarut Tananchai<ref>{{Cite news |date=4 Oktubre 2010 |title=India, China only Asian countries with Misses World |language=en |work=[[Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/entertainment/2010/10/04/617416/india-china-only-asian-countries-misses-world |access-date=16 Marso 2024}}</ref> |19 |[[Chiang Mai]] |- |{{Flagicon image|Flag of South Africa (1928-1982).svg}} [[South Africa|Timog Aprika]] |Mitsianna Stander<ref>{{Cite news |date=5 Nobyembre 1968 |title=Seeks Miss World title |language=en |pages=1 |work=The Phoenix |url=https://news.google.com/newspapers?id=WjFgAAAAIBAJ&sjid=uG8NAAAAIBAJ&pg=4583%2C554446 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |19 |[[Johannesburg]] |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |Lee Ji-eun<ref>{{Cite news |date=14 Nobyembre 1968 |title=Three 'Miss World' lovelies... |language=en |pages=24 |work=The Straits Times |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19681114-1.2.152 |access-date=16 Marso 2024 |via=National Library Board}}</ref> |21 |[[Daegu]] |- |{{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] |Carmen Smith<ref>{{Cite web |last=Cabello |first=Catalina |date=15 Marso 2009 |title=Marcelo, ex conductor de Cachureos, abre clínica de rehabilitación junto a su esposa |trans-title=Marcelo, former driver of Cachureos, opens a rehabilitation clinic with his wife |url=https://www.latercera.com/noticia/marcelo-ex-conductor-de-cachureos-abre-clinica-de-rehabilitacion-junto-a-su-esposa/ |access-date=16 Marso 2024 |website=La Tercera}}</ref> |– |[[Santiago, Tsile|Santiago]] |- |{{flagicon|CYP}} [[Tsipre]] |Diana Dimitropoulou<ref>{{Cite news |date=30 Nobyembre 1968 |title=Miss Cyprus of 1968 |language=en |pages=15 |work=Toledo Blade |url=https://news.google.com/newspapers?id=K_dOAAAAIBAJ&sjid=qAEEAAAAIBAJ&pg=537%2C4611677 |access-date=16 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |19 |[[Nicosia]] |- |{{flagicon|TUN}} [[Tunisya]] |Zohra Boufaden |20 |[[Tunis]] |- |{{flagicon|TUR}} [[Turkiya]] |Mine Kurkcuoglu<ref>{{Cite news |date=6 Nobyembre 1968 |title=Turkse miss |language=nl |trans-title=Turkish miss |pages=3 |work=De Volkskrant |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010848036:mpeg21:p003 |access-date=16 Marso 2024 |via=Delpher}}</ref> |17 |[[Istanbul]] |- |{{flagicon|UGA}} [[Uganda]] |Joy Lehai<ref>{{Cite web |date=13 Marso 2020 |title=Here is the first Miss Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |access-date=16 Marso 2024 |website=New Vision |language=en}}</ref> |22 |[[Kampala]] |- |{{Flagicon image|Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg}} [[Yugoslavia]] |Ivona Puhlera<ref>{{Cite web |date=16 Enero 2023 |title=Izbor za Miss svijeta 1968.: Lijepa Dubrovčanka Ivona predstavljala Jugoslaviju |trans-title=Pageant for Miss World 1968: The beautiful Dubrovnik woman Ivona represented Yugoslavia |url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2429597 |access-date=16 Marso 2024 |website=Index.hr |language=hr}}</ref> |17 |Dubrovnik |} ==  Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * [http://www.missworld.com Opisyal na website] {{Miss World}} [[Kategorya:Miss World]] im8lnldj9eohafntzrnfdnwhbsefv2o Miss World 1972 0 324095 2227913 2222833 2026-09-23T03:08:46Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227913 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|winner='''[[Belinda Green]]'''|represented={{flagicon|Australia}} Australya|date=1 Disyembre 1972|presenters={{Hlist|Michael Aspel|David Vine}}|venue=Royal Albert Hall, Londres, Reyno Unido|broadcaster=[[BBC]]|entrants=53|placements=15|debuts={{Hlist|Botswana|Singapura}}|returns={{Hlist|Honduras|Hong Kong|Kosta Rika|Liberya}}|withdraws={{Hlist|Ceylon|Guyana|Kolombya|Luksemburgo|Nikaragwa|Panama|Tsipre|Timog Korea|Trinidad at Tobago|Tunisya}}|before=[[Miss World 1971|1971]]|next=[[Miss World 1973|1973]]|image=Belinda Green (cropped).png|caption=Belinda Green}} Ang '''Miss World 1972''' ay ang ika-22 edisyon ng [[Miss World]] pageant, na ginanap sa Royal Albert Hall sa [[Londres]], [[Reyno Unido]] noong 1 Disyembre 1972. Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Julia Morley si Belinda Green ng Australya bilang Miss World 1972.<ref>{{Cite news |date=3 Disyembre 1972 |title=Melb. model tops field of 53 as Miss World |language=en |pages=3 |work=The Sydney Morning Herald |url=https://news.google.com/newspapers?id=aPljAAAAIBAJ&sjid=A-UDAAAAIBAJ&pg=1674%2C991165 |access-date=3 Hunyo 2023}}</ref><ref>{{Cite news |date=2 Disyembre 1972 |title=Miss World 1972 |language=en |pages=1 |work=The Tuscaloosa News |url=https://news.google.com/newspapers?id=bhgfAAAAIBAJ&sjid=LJwEAAAAIBAJ&pg=1011%2C129312 |access-date=3 Hunyo 2023}}</ref> Ito ang ikalawang tagumpay ng Australya sa kasaysayan ng kompetisyon. Nagtapos bilang first runner-up si Ingeborg Sørensen ng Noruwega, habang nagtapos bilang second runner-up si Chana Ordan ng Israel.<ref>{{Cite news |date=2 Disyembre 1972 |title=Australian lass is new Miss World |language=en |pages=3 |work=The Bryan Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=rrJPAAAAIBAJ&sjid=clIDAAAAIBAJ&pg=783%2C4606536 |access-date=3 Hunyo 2023}}</ref><ref>{{Cite news |last=Polk |first=Peggy |date=4 Disyembre 1972 |title=Miss World named |language=en |pages=10 |work=Ellensburg Daily Record |url=https://news.google.com/newspapers?id=d4BUAAAAIBAJ&sjid=VI8DAAAAIBAJ&pg=6864%2C3487285 |access-date=3 Hunyo 2023}}</ref> Hindi nakoronahan ni Miss World 1971 Lucia Petterle ang kanyang kahalili matapos nitong magtamo ng pinsala sa kanyang braso.<ref>{{Cite news |date=1 Disyembre 1972 |title=The retiring Miss World |language=en |pages=8 |work=The Clarksdale Press Register |url=https://www.newspapers.com/article/the-clarksdale-press-register/46287570/ |access-date=29 Marso 2024 |via=Newspapers.com}}</ref> Limampu't-tatlong kandidata mula limampu't-dalawang bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito. Pinangunahan nina Michael Aspel at David Vine ang kompetisyon. == Kasaysayan == [[Talaksan:Royal_Albert_Hall,_London_-_Nov_2012.jpg|thumb|250x250px|Royal Albert Hall, ang lokasyon ng Miss World 1972]] === Pagpili ng mga kalahok === Limampu't-tatlong kandidata mula limampu't-dalawang bansa at teritoryo ay napili upang lumahok sa kompetisyon. Isang kandidata ang nailuklok upang kumatawan sa kanilang mga bansa/teritoryo matapos maging runner-up sa kanilang pambansang kompetisyon, o napili sa isang ''casting process,'' at kandidata ang nailuklok matapos bumitiw ang orihinal na kalahok.<ref>{{Cite news |date=7 Nobyembre 1972 |title=Inzameling voor uitzenden S. Werleman naar Engeland |language=nl |pages=9 |work=Amigoe di Curacao |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461444:mpeg21:p009 |access-date=30 Marso 2024 |via=Delpher}}</ref> ==== Mga pagpalit ==== Dapat lalahok sa edisyon ito si Miss Spain 1971 María del Carmen Muñoz,<ref>{{Cite web |title=Todas las Mises de la historia |url=https://www.hola.com/famosos/especiales/missespana/historia2.html |access-date=29 Marso 2024 |website=Hola |language=es |archive-date=29 Marso 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329205235/https://www.hola.com/famosos/especiales/missespana/historia2.html |url-status=dead }}</ref> ngunit matapos nitong mapag-isipan na bumitiw sa kompetisyon, kaagad siyang pinalitan ni Miss Spain 1972 María del Rocío Martín na siyang kakapanalo lamang isang buwan ang nakalipas bago magsimula ang kompetisyon.<ref name=":0">{{Cite web |last=Manzano |first=Aurelio |date=10 Setyembre 2014 |title=El tenso divorcio entre la ex Miss España Rocío Martín y el contertulio de laSexta |url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/noticias/2014-09-10/el-tenso-divorcio-entre-la-ex-miss-espana-rocio-martin-y-el-contertulio-de-lasexta-javier-aroca_189284/ |access-date=9 Disyembre 2022 |website=El Confidencial |language=es}}</ref> Dapat sanang lalahok si Antonella Barci bilang kinatawan ng Italya sa edisyong ito,<ref>{{Cite news |date=4 Setyembre 1972 |title=Le due elette |language=it |pages=7 |work=Stampa Sera |url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,7/articleid,0145_02_1972_0193_0007_4908321/ |access-date=29 Marso 2023 |via=La Stampa}}</ref><ref>{{Cite news |date=4 Setyembre 1972 |title="Sarei stata scelta per miss Mondo se non fossi una povera vedova" |language=it |trans-title="I would have been chosen for Miss World if I weren't a poor widow" |pages=7 |work=La Stampa |url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,7/articleid,0145_02_1972_0193_0007_4908322/ |access-date=29 Marso 2024 |archive-date=29 Marso 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329154133/http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,7/articleid,0145_02_1972_0193_0007_4908322/ |url-status=dead}}</ref> ngunit dahil sa hindi isiniwalat na dahilan, siya ay pinalitan ni Laura Romano.<ref name=":1">{{Cite news |date=22 Nobyembre 1972 |title=Rappresenta tutti noi |language=it |trans-title=She represents all of us |pages=7 |work=La Stampa |url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,7/articleid,1515_02_1972_0260_0007_21439963/ |access-date=29 Marso 2024}}</ref> Dapat sanang lalahok si Miss France 1972 Chantal Bouvier de Lamotte sa edisyong ito, ngunit matapos magkaroon ng matinding pinsala sa kanyang katawan dulot ng pagkahulog mula sa isang kabayo, siya ay pinalitan ng kanyang ''second runner-up'' na si Claudine Cassereau.<ref>{{Cite web |last=Gegout |first=Salomé |date=15 Disyembre 2023 |title=Claudine Cassereau, Miss France 1972, est morte |url=https://www.journaldesfemmes.fr/people/evenements/2858927-miss-destin-tragique-gaelle-voiry-claudine-cassereau-cheslie/2858939-claudine-cassereau-miss-france-1972 |access-date=29 Marso 2024 |website=Journal des Femmes |language=fr}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong ==== Lumahok sa unang pagkakataon ang mga bansang Botswana at Singapura. Bumalik sa edisyong ito ang bansang Honduras na huling sumali noong [[Miss World 1968|1968]], Kosta Rika na huling sumali noong [[Miss World 1969|1969]], at Hong Kong at Liberya na huling sumali noong [[Miss World 1970|1970]]. Hindi sumali ang mga bansang [[Sri Lanka|Ceylon]], [[Guyana]], [[Colombia|Kolombya]], [[Luxembourg|Luksemburgo]], [[Nicaragua|Nikaragwa]], [[Panama]], [[Tsipre]], [[Timog Korea]], [[Trinidad at Tobago]], at [[Tunisia|Tunisya]] sa edisyong ito. Hindi nakasali sina Damayanthi Gunewardena ng Ceylon, Martha Lucía Cardozo ng Kolombya,<ref>{{Cite news |last=Castellanos |first=Gonzalo |date=13 Nobyembre 1971 |title=Para Atlantico, la corona |language=es |pages=30 |work=El Tiempo |url=https://news.google.com/newspapers?id=8fwjAAAAIBAJ&sjid=tWYEAAAAIBAJ&pg=932%2C2494562 |access-date=30 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref><ref>{{Cite news |date=22 Nobyembre 1972 |title=Colombia no participara en un certamen |language=es |pages=4 |work=El Tiempo |url=https://news.google.com/newspapers?id=JQddAAAAIBAJ&sjid=LFoNAAAAIBAJ&pg=1600%2C1738502 |access-date=30 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> Lydia Maes ng Luksemburgo, at Chung Keum-ok ng Timog Korea matapos nilang hindi maabutan ang huling araw ng pagpaparehistro para sa Miss World. Ganito rin ang sinapit ni Regina Melgar ng Panama, na nakarating na sa Londres tatlong araw matapos ang huling araw ng pagpaparehistro sa pagiging kandidata. Dahil dito ay hindi na siya pinayagang sumali sa kompetisyon.<ref>{{Cite news |date=1 Disyembre 1972 |title=Miss Panama a little too late |language=en |pages=5 |work=New Nation |url=http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article/newnation19721201-1.2.41 |access-date=16 Hunyo 2023 |via=National Library Board}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 Disyembre 1972 |title=Miss Panama late |language=en |pages=20 |work=Daytona Beach Morning Journal |url=https://books.google.com.ph/books?id=7k4fAAAAIBAJ&lpg=PA20&dq=%22Regina%20Melgar%22&pg=PA20#v=onepage&q=%22Regina%20Melgar%22&f=false |access-date=30 Marso 2024 |via=Google Books}}</ref> Hindi sumali si Connie Anne Ballantyne ng Nikaragwa matapos nitong ikansela ang kanyang biyahe papuntang Londres dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name=":2">{{Cite news |date=1 Disyembre 1972 |title=Miss Costa Rica una de las favoritas en concurso Miss Mundo |language=es |pages=15 |work=La Nacion |url=https://news.google.com/newspapers?id=-O8uAAAAIBAJ&sjid=73oEAAAAIBAJ&pg=1028%2C140857 |access-date=29 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> Hindi sumali si Maria Koutrouza ng Tsipre matapos nitong magkasakit.<ref name=":2" /> Hindi sumali sina Victoria Bamidele ng Niherya at Selma Feki ng Tunisya dahil sa kakulangan ng pagpopondo para lumahok sa Londres.<ref>{{Cite news |last=Ben Khalifa |first=Lotfi |date=14 Pebrero 2019 |title=Voyage avec les nymphes tunisiennes |language=fr |work=Le Temps |url=https://www.pressreader.com/tunisia/le-temps-tunisia/20190214/281801400224502 |access-date=30 Enero 2023 |via=PressReader}}</ref> Hindi sumali ang mga bansang Guyana at Trinidad at Tobago sa edisyong ito matapos na mabigo ang kanilang organisasyong pambansa na magdaos ng kompetisyong pambansa o magtalaga ng kalahok. Nagkaroon ng epekto ang mga ''terrorist attack'' laban sa delegasyon ng Israel sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1972]] sa seguridad ng mga kandidata sa Miss World, gayundin sa kandidata ng Libano na si Odette Naim. Matapos ang mga ''terrorist attack'' na naganap sa Munich ay hindi pinayagan na lumabas ng Libano si Naim dahil sa posibleng paghihiganti ng mga terorista laban sa kanilang bansa. Dahil rin sa mga ''terrorist attack'' na ito, dalawang ''bodyguard'' ang palaging nakabantay kay Miss Israel Chana Ordan imbis na isang ''chaperone'' lang.<ref>{{Cite news |date=29 Nobyembre 1972 |title=Miss World contest cloaked in security |language=en |pages=77 |work=The Calgary Herald |url=https://news.google.com/newspapers?id=P21kAAAAIBAJ&sjid=M30NAAAAIBAJ&pg=1029%2C4705449 |access-date=26 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref><ref>{{Cite news |date=30 November 1972 |title=Strict security for Miss World girls |language=en |pages=5 |work=The Straits Times |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/page/straitstimes19721130-1.1.5 |access-date=30 Marso 2024 |via=National Library Board}}</ref> == Mga resulta == [[File:Miss_World_1972_Map.PNG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Miss_World_1972_Map.PNG|thumb|250x250px|Mga bansa at teritoryong sumali sa Miss World 1972 at ang kanilang mga pagkakalagay.]] === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay ! Kandidata |- | '''Miss World 1972''' | * '''{{Flagicon image|Flag of Australia (converted).svg}} [[Australia|Australya]]''' – '''Belinda Green'''<ref name=":3">{{Cite news |date=2 Disyembre 1972 |title=Australiana ganó el concurso Miss Mundo |language=es |pages=11 |work=La Nacion |url=https://news.google.com/newspapers?id=-e8uAAAAIBAJ&sjid=73oEAAAAIBAJ&pg=1284%2C870461 |access-date=29 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |- | 1st runner-up | * {{flagicon|NOR}} [[Noruwega]] – Ingeborg Sørensen<ref name=":3" /> |- | 2nd runner-up | * {{flagicon|ISR}} [[Israel]] – Chana Ordan<ref name=":3" /> |- | 3rd runner-up | * {{flagicon|AUT}} [[Austria|Austrya]] – Ursula Pacher<ref name=":3" /> |- | 4th runner-up | * {{flagicon|IND}} [[Indiya]] – Malathi Basappa<ref name=":3" /> |- | Top 7 | * {{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] – Anneli Björkling<ref name=":3" /> * {{flagicon|GBR}} [[United Kingdom|Reyno Unido]] – Jennifer McAdam<ref name=":3" /> |- | Top 15 | * {{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] – [[Lynda Carter]]<ref name=":3" /> * {{flagicon|GUM}} [[Guam]] – Marylou Pangelinan<ref name=":3" /> * {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] – Gloria Gutiérrez<ref name=":3" /> * {{Flagicon image|Flag of the Philippines (1936–1985, 1986–1998).svg}} [[Binibining Pilipinas|Pilipinas]] – Evangeline Reyes<ref name=":3" /> * {{Flagicon image|Flag of Seychelles (1961–1976).svg}} [[Seychelles|Seykelas]] – Jane Stravens<ref name=":3" /> * {{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] – Jintana Jitsophon<ref name=":3" /> * {{flagicon|ZAF|1928}} [[Timog Aprika]] – Stephanie Reinecke<ref name=":3" /> * {{Flagicon image|Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg}} [[Yugoslavia]] – Biljana Ristić<ref name=":3" /> |} == Kompetisyon == === Pormat === Tulad noong [[Miss World 1961|1961]], labinlimang ''semi-finalist'' ang napili sa pamamagitan ng paunang kompetisyon na ginanap sa araw ng pinal na kompetisyon na binubuo ng ''swimsuit'' at ''evening gown competition''. Lumahok sa ''swimsuit competition'' at ''evening gown competition'' ang labinlimang mga ''semi-finalist'', at kalaunan ay napili ang pitong pinalista na sumabak sa ''final interview.'' === Komite sa pagpili === * David Bailey – Ingles na litratista * Peter Dimmock – Isang ''executive'' mula sa BBC * David Hemery – Ingles na ''Olympic medalist'' para sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1968]] * Dame Alicia Markova – Ingles na ''Prima Ballerina'' * Beatrix Miller – Dating editor ng British Vogue * Eva Rueber-Staier – [[Miss World 1969]] mula sa Austrya * Peter Sellers – Ingles na aktor * Dr. Konthi Suphamongkhon – Embahador ng Taylandiya sa Reyno Unido * Maria Joyce Tachie-Menson – Asawa ng ''High Commissioner'' ng Gana sa Reyno Unido == Mga kandidata == Limampu't-tatlong kandidata ang lumahok para sa titulo.<ref>{{Cite news |date=2 Disyembre 1972 |title=53 GADIS REBUT RATU DUNIA DI LONDON |pages=3 |work=Berita Harian |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/beritaharian19721202-1.2.25 |access-date=30 Marso 2024 |via=National Library Board}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon}} !Bayan |- |{{flagicon|GER}} [[Kanlurang Alemanya|Alemanya]] |Heidemarie Weber<ref>{{Cite news |date=26 Nobyembre 1972 |title=Bellezas internacionales |language=es |pages=1 |work=La Nacion |url=https://news.google.com/newspapers?id=p0o1AAAAIBAJ&sjid=5HoEAAAAIBAJ&pg=3505%2C1789152 |access-date=26 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |24 |Brandenburg |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |Olga Cognini<ref name=":4">{{Cite news |date=26 Nobyembre 1972 |title=Getting-together |language=en |pages=10 |work=Youngstown Vindicator |url=https://news.google.com/newspapers?id=kBdcAAAAIBAJ&sjid=K1UNAAAAIBAJ&pg=808%2C4130028 |access-date=26 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |23 |[[Lungsod ng Buenos Aires|Buenos Aires]] |- |{{Flagicon image|Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg}} [[Aruba]] |Sandra Werleman<ref>{{Cite news |date=14 Hulyo 1972 |title=Yvonne Dirksz elected Miss Aruba at Holiday Inn Hotel July 1 |pages=4–5 |work=Aruba Esso News |url=https://dloc.com/CA03400001/00852/images |access-date=11 Disyembre 2022 |via=Digital Library of the Caribbean}}</ref> |19 |Oranjestad |- |'''{{Flagicon image|Flag of Australia (converted).svg}} [[Australia|Australya]]''' |'''Belinda Green'''<ref>{{Cite news |date=4 Oktubre 1972 |title=The quest of quests |language=en |pages=9 |work=The Australian Women's Weekly |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/44561037?searchTerm=%22Miss%20World%22 |access-date=30 Marso 2024 |via=Trove}}</ref> |20 |[[Melbourne]] |- |{{flagicon|AUT}} [[Austria|Austrya]] |Ursula Pacher<ref>{{Cite news |date=2 Disyembre 1972 |title="Miss World" title goes to Australian |language=en |pages=2 |work=Times-Union |url=https://books.google.com.ph/books?id=tuVGAAAAIBAJ&lpg=PA2&dq=%22Ursula%20Pacher%22&pg=PA2#v=onepage&q=%22Ursula%20Pacher%22&f=false |access-date=30 Marso 2024 |via=Google Books}}</ref> |21 |Klagenfurt |- |{{flagicon|NZL}} [[New Zealand|Bagong Silandiya]] |Kristine Allen |19 |[[Auckland]] |- |{{Flagicon image|Flag of the Bahamas (1964–1973).svg}} [[Bahamas]] |Heather Cleare |17 |[[Nassau]] |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |Anne-Marie Roger<ref>{{Cite web |date=11 Enero 2010 |title=Erelijst Miss België |url=https://www.demorgen.be/tv-cultuur/erelijst-miss-belgie~b5723d4d/ |access-date=24 Disyembre 2022 |website=De Morgen |language=nl-NL}}</ref> |24 |[[Bruselas]] |- |{{flagicon|Venezuela|variant=1930}} [[Venezuela|Beneswela]] |Amalia Heller<ref>{{Cite news |date=14 Disyembre 1972 |title=Venezolana denuncia represalias en el concurso de "Miss Mundo" |language=es |trans-title=Venezuelan denounces retaliation in "Miss World' contest |pages=20 |work=La Nacion |url=https://news.google.com/newspapers?id=R60nAAAAIBAJ&sjid=tM8EAAAAIBAJ&pg=1364%2C2755592 |access-date=26 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |21 |[[Caracas]] |- |{{flagicon|BMU}} [[Bermuda]] |Helen Brown<ref>{{Cite news |date=22 Hulyo 1972 |title=Beauty queens off to represent Bermuda |language=en |pages=1 |work=The Bermuda Recorder |url=https://bnl.contentdm.oclc.org/digital/collection/p15212coll1/id/16057/rec/1 |access-date=5 Enero 2023 |via=Bermuda National Library}}</ref> |18 |St. George's |- |{{Flagicon|BOT}} [[Botswana]] |Agnes Motswere Letsebe |24 |Francistown |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |Ângela Maria Favi<ref>{{Cite news |date=28 Hunyo 1972 |title=Untitled |language=pt |pages=18 |work=Jornal do Brasil |url=https://books.google.com.ph/books?id=XvgZAAAAIBAJ&lpg=PA18&dq=Angela%20Maria%20Favi&pg=PA18#v=onepage&q=Angela%20Maria%20Favi&f=false |access-date=30 Marso 2024 |via=Google Books}}</ref> |18 |Aracatuba |- |{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |Patricia Falconí |17 |[[Quito]] |- |{{Flagicon image|Flag of Spain (1945–1977).svg}} [[Espanya]] |Rocío Martín<ref name=":0" /> |18 |[[Sevilla, Espanya|Sevilla]] |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |[[Lynda Carter]]<ref>{{Cite news |date=2 Setyembre 1972 |title=Tempe singer is named new Miss World U.S.A. |language=en |pages=2 |work=Tucson Daily Citizen |url=https://www.newspapers.com/article/tucson-daily-citizen-lynda-carter-citize/73051205/ |access-date=29 Marso 2024 |via=Newspapers.com}}</ref> |21 |Tempe |- |{{flagicon|GRE|variant=1970}} [[Gresya]] |Helen Lykissa<ref>{{Cite news |date=1 Disyembre 1972 |title=Wel en wee van mooiste vrouwen ter wereld |language=nl |pages=3 |work=Het Parool |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010837153:mpeg21:p003 |access-date=30 Marso 2024 |via=Delpher}}</ref> |20 |[[Atenas]] |- |{{flagicon|GUM}} [[Guam]] |Marylou Pangelinan<ref name=":3" /> |17 |Piti |- |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |Gail Phillips<ref>{{Cite web |date=7 Pebrero 2018 |title=Photo flashback |url=https://www.pressreader.com/jamaica/jamaica-gleaner/20180207/282462824378216 |access-date=29 Marso 2024 |website=The Gleaner |language=en |via=PressReader}}</ref> |21 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |Akiko Kajitani<ref>{{Cite news |date=28 Nobyembre 1972 |title=Twain meets |language=en |pages=22 |work=Beaver County Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=P0syAAAAIBAJ&sjid=UbMFAAAAIBAJ&pg=3534%2C3253694 |access-date=29 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |23 |[[Tokyo]] |- |{{flagicon|GIB|ensign}} [[Gibraltar|Hibraltar]] |Rosemarie Catania |18 |Hibraltar |- |{{Flagicon image|Flag of Honduras (1949–2022).svg}} [[Honduras]] |Doris van Tuyl |18 |San Pedro Sula |- |{{Flagicon image|Flag of Hong Kong (1876–1955).svg}} [[Hong Kong]] |Gay Mei-Lin<ref>{{Cite news |date=11 Disyembre 1972 |title=Miss Hong Kong once a boy? |language=en |pages=4 |work=New Straits Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=Bt0qAAAAIBAJ&sjid=I3wFAAAAIBAJ&pg=1437%2C5092742 |access-date=26 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |24 |Hong Kong |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |Malathi Basappa<ref>{{Cite news |date=2 Disyembre 1972 |title=ONZE ALLERMOOISTEN |pages=1 |work=Tubantia |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBPERS01:003352002:mpeg21:p00001 |access-date=30 Marso 2024 |via=Delpher}}</ref> |21 |[[Bangalore]] |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |Pauline Fitzsimons |19 |[[Dublin]] |- |{{flagicon|ISR}} [[Israel]] |Chana Ordan<ref>{{Cite news |date=1 Disyembre 1972 |title=Beauties carefully guarded |language=en |pages=7 |work=Lawrence Journal-World |url=https://news.google.com/newspapers?id=CSwyAAAAIBAJ&sjid=5-cFAAAAIBAJ&pg=7104%2C73573 |access-date=29 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |17 |[[Tel-Abib]] |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |Laura Romano<ref name=":1" /> |20 |[[Turin]] |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |Bonny Brady<ref>{{Cite news |date=30 Nobyembre 1972 |title=Miss World contestants under strict security |language=en |pages=12 |work=The Leader-Post |url=https://news.google.com/newspapers?id=mfJUAAAAIBAJ&sjid=ujwNAAAAIBAJ&pg=4153%2C6654398 |access-date=29 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |19 |Ancaster |- |{{flagicon|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] |Vicki Ross<ref name=":2" /> |22 |[[San José, Costa Rica|San José]] |- |{{flagicon|LBR}} [[Liberya]] |Cecelia King |19 |[[Monrovia]] |- |{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |Rósa Helgadóttir<ref>{{Cite news |date=29 Nobyembre 1972 |title=Ekki þorskastríð |language=is |work=Morgunblaðið |url=https://timarit.is/page/1437459?iabr=on |access-date=30 Marso 2024 |via=Timarit.is}}</ref> |18 |[[Reikiavik]] |- |{{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] |Janet Mok<ref>{{Cite news |date=22 Nobyembre 1972 |title=Rosalind and Janet for Miss World contest |pages=19 |work=The Straits Times |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19721122-1.2.70 |access-date=30 Marso 2024 |via=National Library Board}}</ref> |21 |[[Putrajaya]] |- |{{flagicon|MLT}} [[Malta]] |Jane Attard |20 |Sliema |- |{{flagicon|MUS}} [[Mawrisyo]] |Marie Ange Bestel<ref>{{Cite web |date=11 Hunyo 2004 |title=Maria Allard, Miss Mauritius d?un décevant concours |trans-title=Maria Allard, Miss Mauritius in a disappointing competition |url=https://lexpress.mu/node/129868 |access-date=24 Marso 2024 |website=L'express |language=fr}}</ref> |19 |St. Julian's |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |Gloria Gutiérrez<ref name=":4" /> |20 |[[Lungsod ng Mehiko]] |- |{{flagicon|NOR}} [[Noruwega]] |Ingeborg Sorensen<ref>{{Cite news |date=29 Nobyembre 1972 |title=Miss World contestant |language=en |pages=1 |work=The Sumter Daily Item |url=https://news.google.com/newspapers?id=rxkvAAAAIBAJ&sjid=RKoFAAAAIBAJ&pg=6461%2C4097643 |access-date=29 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |24 |[[Oslo]] |- |{{flagicon|NED}} [[Netherlands|Olanda]] |Monique Borgeld<ref>{{Cite news |date=23 Nobyembre 1972 |title=Monique in Londen voor 'Miss World' |language=nl |pages=5 |work=Het Parool |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010833829:mpeg21:p005 |access-date=30 Marso 2024 |via=Delpher}}</ref> |22 |Amstelveen |- |{{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] |Rosa Angélica Mussi |– |Villarica |- |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] |Anneli Björkling<ref>{{Cite news |last=Polk |first=Peggy |date=4 Disyembre 1972 |title=Miss World named |language=en |pages=6 |work=Ellensburg Daily Record |url=https://books.google.com.ph/books?id=d4BUAAAAIBAJ&lpg=PA6&dq=Anneli%20Bj%C3%B6rkling&pg=PA6#v=onepage&q=Anneli%20Bj%C3%B6rkling&f=false |access-date=30 Marso 2024}}</ref> |20 |[[Helsinki]] |- |{{Flagicon image|Flag of the Philippines (1936–1985, 1986–1998).svg}} [[Binibining Pilipinas|Pilipinas]] |Evangeline Reyes<ref>{{Cite web |last=Dolor |first=Danny |date=8 Setyembre 2013 |title=Eva Reyes: ‘Black beauty’ |url=https://www.philstar.com/entertainment/2013/09/08/1183921/eva-reyes-black-beauty |access-date=3 Hunyo 2023 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> |19 |[[Lipa, Batangas|Lipa]] |- |{{flagicon|Puerto Rico|variant=1952}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] |Ana Nisi Goyco<ref>{{Cite web |date=9 Pebrero 2019 |title=Muere la exreina de belleza Ana Nisi Goyco |trans-title=Former beauty queen Ana Nisi Goyco dies |url=https://www.primerahora.com/entretenimiento/reinas-belleza/notas/muere-la-exreina-de-belleza-ana-nisi-goyco/ |access-date=29 Marso 2024 |website=Primera Hora |language=es}}</ref> |22 |Ponce |- |{{flagicon|POR}} [[Portugal]] |Anita Marques<ref>{{Cite news |date=25 Nobyembre 1972 |title=Miss World competitors |language=en |pages=4 |work=Lawrence Journal-World |url=https://news.google.com/newspapers?id=vCsyAAAAIBAJ&sjid=1-cFAAAAIBAJ&pg=7127%2C3810787 |access-date=26 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |19 |Nampula |- |{{Flagicon image|Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg}} [[Pransiya]] |Claudine Cassereau<ref>{{Cite web |last=Monbec |first=Flora |date=14 Agosto 2020 |title=Claudine Cassereau, Miss France 1972, est morte |trans-title=Claudine Cassereau, Miss France 1972, is dead |url=https://www.parismatch.com/Culture/Medias/Deces-de-la-Miss-France-1972-Claudine-Cassereau-1698630 |access-date=30 Marso 2024 |website=Paris Match |language=fr}}</ref> |19 |Loudun |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |Teresa Evangelina Medrano<ref>{{Cite news |date=25 Nobyembre 1972 |title=MOOIE MISS-POEZEN |language=nl |pages=3 |work=Nieuwsblad van het Noorden |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011016508:mpeg21:p003 |access-date=30 Marso 2024 |via=Delpher}}</ref> |18 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- |{{flagicon|GBR}} [[United Kingdom|Reyno Unido]] |Jennifer McAdam<ref>{{Cite news |date=1 Disyembre 1972 |title=Massive security clamp at Miss World final |language=en |pages=1 |work=Hull Daily Mail |url=https://www.newspapers.com/article/hull-daily-mail-miss-uk-miss-world-1972/118089968/ |access-date=29 Marso 2024 |via=Newspapers.com}}</ref> |24 |[[Londres]] |- |{{Flagicon image|Flag of Seychelles (1961–1976).svg}} [[Seychelles|Seykelas]] |Jane Straevens<ref>{{Cite web |date=7 Agosto 2018 |title=Seychellois children's book author seeks to boost confidence, self-resilience in young readers |url=http://www.seychellesnewsagency.com/articles/9555/Seychellois+children%27s+book+author+seeks+to+boost+confidence%2C+self-resilience+in+young+readers |access-date=29 Marso 2024 |website=Seychelles News Agency |language=en}}</ref> |17 |Mahé |- |{{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |Rosalind Lee Eng Neo<ref>{{Cite news |date=15 Nobyembre 1972 |title=It's like a dream, says Rosalind |language=en |pages=6 |work=The Straits Times |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/page/straitstimes19721115-1.1.6 |access-date=30 Marso 2024 |via=National Library Board}}</ref> |21 |Singapura |- |{{flagicon|SWE}} [[Suwesya]] |Rita Berntsson<ref>{{Cite news |date=28 Nobyembre 1972 |title=It's now 10-1 Miss Sweden |language=en |pages=5 |work=Evening Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=NRo-AAAAIBAJ&sjid=WkoMAAAAIBAJ&pg=6537%2C4230179 |access-date=29 Marso 2024 |via=Google News Archive}}</ref> |22 |Borlänge |- |{{flagicon|SUI}} [[Suwisa]] |Astrid Vollenweider<ref>{{Cite web |last=Gasser |first=Benno |date=11 Oktubre 2014 |title=Als Missen ihre Kleider selber nähten |trans-title=When misses sewed their own clothes |url=https://www.tagesanzeiger.ch/als-missen-ihre-kleider-selber-naehten-191683116927 |access-date=29 Marso 2024 |website=Tages-Anzeiger |language=de}}</ref> |19 |[[Bern]] |- |{{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] |Jintana Jitsophon<ref>{{Cite news |date=3 Disyembre 1972 |title=Miss Mundo hablo toda la noche por teléfono |language=es |pages=12 |work=La Nacion |url=https://books.google.com.ph/books?id=-u8uAAAAIBAJ&lpg=PA12&dq=%22Jintana%20Jitsophon%22&pg=PA12#v=onepage&q=%22Jintana%20Jitsophon%22&f=false |access-date=30 Marso 2024 |via=Google Books}}</ref> |19 |Lopburi |- | rowspan="2" |{{flagicon|ZAF|1928}} [[Timog Aprika]] |Cynthia Shange<ref>{{Cite news |date=18 Oktubre 1972 |title=Blank en zwart apart |language=nl |pages=3 |work=Het Parool |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010834049:mpeg21:p003 |access-date=30 Marso 2024 |via=Delpher}}</ref> |22 | rowspan="2" |Durban |- |Stephanie Reinecke<ref>{{Cite news |date=26 Nobyembre 1972 |title=Vying for Miss World title |language=en |pages=8 |work=The Straits Times |url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes19721126-1.2.17.12 |access-date=30 Marso 2024 |via=National Library Board}}</ref> |19 |- |{{flagicon|TUR}} [[Turkiya]] |Feyzal Kibarer<ref>{{Cite web |last= |date=22 Setyembre 2017 |title=Miss Turkey listesi, geçmişten günümüze Miss Turkey birincileri |trans-title=All past Miss Turkey winners |url=https://www.haberturk.com/miss-turkey-listesi-gecmisten-gunumuze-miss-turkey-birincileri-1642708 |access-date=12 Marso 2024 |website=Habertürk |language=tr}}</ref> |18 |[[Istanbul]] |- |{{Flagicon image|Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg}} [[Yugoslavia]] |Biljana Ristić<ref>{{Cite web |last=Štulović |first=Milica |date=23 Pebrero 2023 |title=NAPUSTILA JE SRBIJU JER SU JOJ PRETILI OTMICOM SINA Naša fatalna misica je bila predmet požude, a prošla je GOLGOTU: Udala se za njega i zvali su ih LEPOTICA I ZVER |url=https://www.blic.rs/zabava/potresan-zivot-misice-biljane-ristic/4cmbmvz |access-date=29 Marso 2024 |website=Blic.rs |language=sr}}</ref> |22 |[[Belgrado]] |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * [http://www.missworld.com Opisyal na website] {{Miss World}} [[Kategorya:Miss World]] 0mpzcp4v1vd8d2mpshdtl1gea3jvlo5 Jelai Andres 0 324121 2228027 2023778 2026-09-23T08:04:02Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1376021983|Jelai Andres]]" 2228027 wikitext text/x-wiki   Si '''Jelai Andres''' (ipinanganak noong Pebrero 12, 1991) ay isang aktres at tagalikha ng nilalamang Pilipino.<ref>{{Cite web |last=Vasquez |first=Dinna Chan |date=2022-01-31 |title=Jelai Andres talks about love, loss and good health {{!}} Dinna Chan Vasquez |url=https://businessmirror.com.ph/2022/01/31/jelai-andres-talks-about-love-loss-and-good-health/ |access-date=2026-08-25 |website=BusinessMirror |language=en-US}}</ref> Lumabas siya sa seryeng pantelebisyon ng ''[[GMA Network]]'' na ''[[One of the Baes]]'' at ''[[Owe My Love]]''.<ref>{{Cite web |last=Lachica |first=Immae |date=2022-01-10 |title=Toni Gonzaga tells Jelai Andres how love should be in recent vlog episode |url=https://cebudailynews.inquirer.net/419765/toni-gonzaga-tells-jelai-andres-how-love-should-be-in-recent-vlog-episode |access-date=2026-08-25 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> == Maagang buhay == Si Andres ay ipinanganak noong Pebrero 12, 1991, sa [[Taguig]], [[Pilipinas]].<ref>{{Cite news |title=never-be-number-two-says-jelai-andres-in-her |work=ABS-CBN |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2019/9/20/never-be-number-two-says-jelai-andres-in-her-fi?lang=en}}</ref> == Karera == Nagsimulang lumabas si Andres sa mga proyekto sa telebisyon mula noong 2012.<ref>{{Cite web |last=Regular |first=Isaac Mae |date=2022-12-16 |title=Jelai Andres: The Modern Fairy-dog Mother |url=https://villagepipol.com/jelai-andres-the-modern-fairy-dog-mother/ |access-date=2026-08-25 |website=Your Guide to the Big City |language=en-US}}</ref> Gumanap siya bilang si Dorie Quirino sa seryeng ''One of the Baes'' ng GMA Network (2019–2020).<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2021-12-20 |title=How Jelai Andres stays healthy, beautiful |url=https://tempo.mb.com.ph/2021/12/20/how-jelai-andres-stays-healthy-beautiful/ |access-date=2026-08-25 |website=Tempo |language=en-US}}</ref> Nang lumaon ay nagpakita siya sa ''Owe My Love'' (2021) bilang Jenny Rose Guipitof at sa mga episodyo ng mga programa sa telebisyon gayan ng ''[[Dear Uge]]'', ''[[Daig Kayo ng Lola Ko]]'', and ''[[Tadhana (seryeng pantelebisyon)|Tadhana]]''.<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Daily |date=2023-07-02 |title=Jelai Andres challenges kids on 'lato-lato' |url=https://tribune.net.ph/2023/07/02/jelai-andres-challenges-kids-on-lato-lato |access-date=2026-08-25 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref><ref>{{Cite web |title='Kailangan mahal mo ang sarili mo bago ka magbigay nang buo': Jelai Andres on cheating and how she healed from her broken heart |url=https://philstarlife.com/self/291587-jelai-andres-on-cheating-healed-from-her-broken-heart? |access-date=2026-08-25 |website=Philstar Life}}</ref> Nagpo-post din siya ng mga video content sa YouTube. <ref>{{Cite web |last=LionhearTV |date=2026-07-05 |title=Jelai Andres announces marriage to Jon Gutierrez has been officially annulled |url=https://www.lionheartv.net/2026/07/jelai-andres-jon-gutierrez-annulled/ |access-date=2026-08-25 |website=LionhearTV |language=en-US}}</ref> == Personal na buhay == Ikinasal si Andres sa rapper na si [[Jon Gutierrez]] (kilala rin bilang King Badger) noong Oktubre 6, 2018.<ref>{{Cite web |title=Jelai Andres' marriage to Jon Gutierrez officially annulled |url=https://www.pep.ph/news/local/192889/jelai-andres-jon-gutierrez-officially-annulled-a5132-20260706 |access-date=2026-08-25 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> Naghiwalay ang mag-asawa at kalaunan ay nagkasundo bago muling naghiwalay.<ref>{{Cite web |title=jelai-andres-breaks-silence-on-past-marriage-controversy. |url=https://manilastandard.net/showbiz/celebrity-profiles/314782777/jelai-andres-breaks-silence-on-past-marriage-controversy.html |access-date=2026-08-25 |website=manilastandard.net}}</ref> Pinawalang-bisa ang kanilang kasal, kinumpirma ni Andres ang pagpapawalang-bisa noong Hulyo 2026.<ref name="gma">{{Cite web |date=8 July 2026 |title=Jelai Andres says she is 'the happiest' after annulment with ex-husband Jon Gutierrez |url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/jelai-andres-says-she-is-the-happiest-after-annulment-with-ex-husband-jon-gutierrez/135456/ |access-date=25 August 2026 |website=GMA Network}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Bombo Marjorie Dela |date=2026-07-05 |title=Jelai Andres annulled na kay Jon Gutierrez |url=https://cauayan.bomboradyo.com/jelai-andres-annulled-na-kay-jon-gutierrez/ |access-date=2026-08-25 |website=Bombo Radyo Cauayan |language=en-US}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1991]] [[Kategorya:Articles with hCards]] juu8qhq5ubtne3brw3tmbr12md3vjw4 Pambansang putahe 0 324813 2228037 2221214 2026-09-23T08:47:05Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228037 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Frans_SNYDERS,_The_Pantry.JPG|right|thumb|400x400px| Frans Snyders, ''The Pantry'' (Ang Paminggalan)]] Ang '''pambansang putahe''' ay pagkain na may matinding kaugnayan sa isang partikular na bansa.<ref name="Natg">{{Cite web |date=13 Setyembre 2011 |title=Top Ten National Dishes |trans-title=Nangungunang Sampung Pambansang Pagkain |url=https://www.nationalgeographic.com/travel/top-10/national-food-dishes/ |access-date=6 Marso 2013 |publisher=National Geographic Magazine (Travel section) |language=en |archive-date=14 Oktubre 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161014060413/http://www.nationalgeographic.com/travel/top-10/national-food-dishes/ |url-status=dead}}</ref> Maraming dahilan kung bakit maituturing na pambansang putahe ang isang pagkain: * Isa itong [[Pagkaing isteypol|isteypol]], na gawa sa seleksyon ng mga pagkain na lagap sa lokalidad na maaaring ihanda sa katangi-tanging paraan, tulad ng ''fruits de mer'', na inihahain sa kanlurang baybayin ng [[Pransiya]].<ref name="Natg" /> * Naglalaman ito ng sangkap na yaring-lokal, tulad ng [[paprika]] na itinatanim sa [[Pirineos]] sa Europa. <ref name="Natg" /> * Inihahain ito bilang pestibong kulinaryong tradisyon na bahagi ng pamanang kultural&#x2014;halimbawa, [[Barbikyu|barbikyuhan]] sa tag-init na kamping o ''fondue'' sa mga [[Pagdiriwang|handaang-hapunan]] &#x2014; o bilang bahagi ng [[Relihiyon|gawaing panrelihiyon]], gaya ng mga selebrasyon ng Korban Pesach o Iftar. <ref name="Natg" /> * Itinaguyod ito bilang isang pambansang pagkain ng bansa mismo, tulad ng pagtaguyod sa ''fondue'' bilang pambansang pagkain ng [[Suwisa]] ng Suwisang Unyon ng Keso (''Schweizerische Käseunion'') noong dekada 1930. Bahagi ng pambansang identidad at pagtingin sa sariling bansa ang mga putaheng ito.<ref name="Janer2008">{{Cite book|title=Latino food culture|url=https://archive.org/details/latinofoodcultur0000jane|series=Food cultures in America|author=Zilkia Janer|publisher=ABC-CLIO|year=2008|isbn=9780313340277|pages=[https://archive.org/details/latinofoodcultur0000jane/page/70 71]–73|lang=en|trans-title=Kulturang pagkain ng mga Latino}}</ref> Noong panahon ng mga imperyo sa Europa, bumuo ang mga bansa ng pambansang putahe upang maiba sila sa kani-kanilang mga karibal.<ref>{{Cite journal |last1=Howes |first1=David |last2=Lalonde |first2=Marc |date=Hunyo 1991 |title=The history of sensibilities: Of the standard of taste in mid-eighteenth century England and the circulation of smells in post-revolutionary France |url=https://archive.org/details/sim_dialectical-anthropology_1991_16_2/page/125 |trans-title=Ang kasaysayan ng mga sensibilidad: Ukol sa pamantayan ng lasa sa Inglatera noong gitna ng ikalabing walong siglo at sirkulasyon ng mga amoy sa post-rebolusyonaryong Pransiya |journal=Dialectical Anthropology |language=en |volume=16 |issue=2 |pages=125–135 |doi=10.1007/BF00250241 |issn=0304-4092 |s2cid=143715189}}</ref> Sa ilang bansa, tulad ng [[Mehiko]], [[Tsina]] o [[Indiya]], wala ni isang mang pambansang putahe dahil sa pagkasari-saring ng kani-kanilang populasyong etniko, kultura, at lutuin.<ref name=Janer2008 /> Isa pa, dahil nakahabi ang mga pambansang putahe sa diwa ng identidad ng bansa, maaaring lumitaw ang mga matitinding emosyon at salungatan sa pagbili ng pambansang putahe. ==Ayon sa bansa== Hindi ito tiyak na talaan ng mga pambansang putahe, ngunit listahan ng ilang mga pagkain na iminumungkahi bilang mga pambansang putahe. ===A=== [[Talaksan:Empanadas argentinas fritas.jpg|thumb|[[empanada|Empanadang]] [[Argentina|Arhentino]]]] [[Talaksan:Wiener-Schnitzel02.jpg|thumb|right|Wiener schnitzel]] * [[Albanya]]: tavë kosi,<ref>{{cite web |last1=Stein |first1=Rick |title=Albanian baked lamb with rice (Tavë kosi) |trans-title=Albanes na hinurnong tupa at kanin (Tavë kosi) |url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/albanian_baked_lamb_with_92485 |access-date=24 Hunyo 2020 |website=BBC |language=en}}</ref> flia * [[Alemanya]]: schnitzel, schweinshaxe, bratwurst, sauerbraten,<ref>{{cite web |title=What's On The Menu?: Germany's Favorite Dishes |trans-title=Anong Nasa Menu?: Mga Paboritong Pagkain ng Alemanya |url=http://www.germanfoods.org/schools/delicious/traditionaldishes.cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100707024527/http://www.germanfoods.org/schools/delicious/traditionaldishes.cfm |archive-date=7 Hulyo 2010 |access-date=8 Hulyo 2010 |publisher=German Foods |language=en}}</ref> [[Doner kebab|döner kebab]],<ref>{{cite web |author=Kinzer |first=Stephen |date=26 Hunyo 1996 |title=For Germans, a Kebab Filled With Social Significance |trans-title=Para sa Mga Aleman, isang Kebab na Nilalaman ng Kahalagahang Panlipunan |url=http://www.nytimes.com/1996/06/26/garden/for-germans-a-kebab-filled-with-social-significance.html |url-access=subscription |access-date=20 Agosto 2020 |work=[[The New York Times]] |language=en}}</ref> [[currywurst]],<ref>{{cite web |author=Slackman |first=Michael |date=26 Enero 2011 |title=National Dish Comes Wrapped in Foreign Flavoring |trans-title=Pambansang Pagkain, Nakabalot sa Banyagang Lasa |url=https://www.nytimes.com/2011/01/27/world/europe/27berlin.html |url-access=subscription |access-date=20 Agosto 2020 |work=[[The New York Times]] |language=en}}</ref> eisbein na may [[sauerkraut]]<ref>{{Cite book|author=Pierce|first=Eleanor B.|title=Menu Translator: Pan Am's Guide to Food and Drink Specialties Abroad and at Home|url=https://archive.org/details/menutranslatorpa0000elea|year=1968|page=[https://archive.org/details/menutranslatorpa0000elea/page/76 76]|lang=en|trans-title=Tagasalinwika ng Menu: Gabay ni Pan Am sa Espesyal na Pagkain at Inumin sa Ibang Bansa at sa Inang Bayan}}</ref><ref>{{Cite book |title=Fodor's 89 Germany |year=1989 |page=70}}</ref><ref>{{Cite book|author=Sinclair|first=Charles|title=Dictionary of Food: International Food and Cooking Terms from A to Z|publisher=A & C Black|page=324|lang=en|trans-title=Diksiyonaryo ng Pagkain: Pandaigdigang Pagkain at Salitang Panluto mula A hanggang Z}}</ref> * [[Alherya]]: [[couscous]],<ref name="Joe">{{Cite web |author=Knight |first=Ciara |date=9 Nobyembre 2017 |title=The national dish of every country at the World Cup, ranked from worst to best |trans-title=Ang pambansang pagkain ng mga bansa sa World Cup, niranggo mula pinakamasama hanggang pinakamahusay |url=https://www.joe.co.uk/food/the-national-dish-of-every-country-at-the-world-cup-ranked-from-worst-to-best-183729 |access-date=20 Agosto 2020 |website=JOE.co.uk |language=en-US}}</ref> rechta * [[Andora]]: escudella i carn d'olla<ref>{{cite web |author=Fox |first=Esme |date=23 Agosto 2017 |title=The 10 Most Traditional Dishes From Andorra |trans-title=Ang 10 Pinakatradisyonal na Pagkain mula sa Andora |url=https://theculturetrip.com/europe/andorra/articles/the-10-most-traditional-dishes-from-andorra/ |access-date=21 Agosto 2010 |publisher=Culture Trip |language=en |archive-date=27 Oktubre 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027125553/https://theculturetrip.com/europe/andorra/articles/the-10-most-traditional-dishes-from-andorra/ |url-status=dead }}</ref> * [[Angola]]: moamba de galinha<ref>Hamilton, Cherie (2001) ''Cuisines of Portuguese Encounters'' [Mga Lutuin ng Mga Engkuwentrong Portuges] (sa wikang Ingles)''.'' New York: Hippocrene Books. pa. 219</ref> * [[Apganistan]]: kabuli palaw<ref>{{cite web |last=Lee |first=Shoshanna |date=3 Nobyembre 2009 |title=Kabuli Pulao With Raisins And Carrots |trans-title=Kabuli Pulao na May Pasas at Karots |url=http://www.tastedefined.com/2009/11/kabuli-pulao-with-raisins-and-carrots.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100903190418/http://www.tastedefined.com/2009/11/kabuli-pulao-with-raisins-and-carrots.html |archive-date=3 Setyembre 2010 |access-date=15 Agosto 2011 |language=en}}</ref> * [[Arhentina]]: asado,<ref>{{cite web |date=28 Abril 2010 |title=El asado |url=http://www.viaresto.clarin.com/Notas/El-asado-660.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203103920/http://viaresto.com/Notas/El-asado-660.aspx |archive-date=3 Disyembre 2013 |access-date=25 Pebrero 2012}}</ref><ref name="Joe" /> [[empanada]],<ref>{{Cite news |last1=Genova |first1=Facundo Di |date=5 Oktubre 2018 |title=El mapa definitivo de las empanadas argentinas con sus 14 versiones |language=es |newspaper=La Nación |url=https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-mapa-definitivo-empanadas-argentinas-sus-14-nid2175466 |access-date=3 Agosto 2020}}</ref> matambre,<ref>{{cite book|author=Goyan Kittler|first1=Pamela|url=https://books.google.com/books?id=N78aCgAAQBAJ&q=national+dish|title=Food and Culture|last2=Sucher|first2=Kathryn P.|last3=Nelms|first3=Marcia|publisher=Cengage Learning|year=2016|isbn=978-1-305-88687-2|page=307|access-date=23 Agosto 2020|trans-title=Pagkain at Kultura|lang=en}}</ref><ref>{{cite web |author=Hibberd |first=Amy |date=19 Enero 2006 |title=World traveler offers tips for making Argentinian specialty |trans-title=Biyaherong makamundo, nagbigay ng mga tip sa paggawa ng Arhentinong espesyalidad |url=https://www.heraldtribune.com/story/news/2006/01/19/world-traveler-offers-tips-for-making-argentinian-specialty/28457449007/ |access-date=9 Oktubre 2022 |publisher=[[Sarasota Herald-Tribune|Herald Tribune]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=21 Abril 2020 |title=How Different Countries Use Beef |trans-title=Paano Ginagamit ng mga Iba't Ibang Bansa Ang Baka |url=https://alanitrading.com/2020/04/21/how-different-countries-use-beef |access-date=23 Agosto 2020 |work=Alani Trading |language=en |archive-date=3 Pebrero 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203082626/https://alanitrading.com/2020/04/21/how-different-countries-use-beef |url-status=dead }}</ref> locro<ref>{{Cite web |date=6 Hunyo 2008 |title=Gastronomia |url=http://www.argentina.ar/_es/turismo/C791-gastronomia.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20080727003909/http://www.argentina.ar/_es/turismo/C791-gastronomia.php |archive-date=27 Hulyo 2008 |access-date=25 Pebrero 2012 |website=Argentina |language=es}}</ref> * [[Armenya]]: khorovats, harisa<ref name="Al Jazeera">{{cite web |author=Gaedtke |first1=Felix |last2=Parameswaran |first2=Gayatri |date=8 Mayo 2013 |title=Food feuds continue to simmer in the Caucasus |trans-title=Labanan sa pagkain, kumukulo pa rin sa Kaukaso |url=https://www.aljazeera.com/indepth/features/2013/05/201355102059629831.html |access-date=20 Agosto 2020 |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en}}</ref> (hindi dapat ipagkamali sa harissa, masang [[Kampanang sili|kampana]] ng [[Hilagang Aprika]]) * [[Aserbayan]]: dolma<ref name="Al Jazeera" /> * [[Australya]]: litson tupa,<ref>{{Cite news |date=6 Marso 2013 |title=Roast Lamb crowned 'Australia's National Dish' |language=Liston Tupa, kinoronahang 'Pambansang Pagkain ng Australya' |trans-title=e |work=Sunshine Coast Daily |url=https://www.sunshinecoastdaily.com.au/news/roast-lamb-crowned-australias-national-dish/1781137/ |access-date=6 Oktubre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006180221/https://www.sunshinecoastdaily.com.au/news/roast-lamb-crowned-australias-national-dish/1781137/ |archive-date=6 Oktubre 2013}}</ref> meat pie,<ref name="AU">{{cite news |date=1 Enero 2015 |title=The question that won't die: is the meat pie Australia's national dish? |language=en |trans-title=Ang tanong na hindi mawawala: pambansang pagkain ba ng Australya ang meat pie? |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jan/02/the-question-that-wont-die-is-the-meat-pie-australias-national-dish |access-date=21 Agosto 2020}}</ref><ref>{{cite web |last=Lindsay |first=Emma |title=Our greatest Aussie recipes |trans-title=Ang aming mga pinakamahusay na resiping Australyano |url=http://www.weightwatchers.com.au/util/art/index_art.aspx?tabnum=1&art_id=42481 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100127182253/http://www.weightwatchers.com.au/util/art/index_art.aspx?tabnum=1&art_id=42481 |archive-date=27 Enero 2010 |access-date=5 Hunyo 2011 |website=Weight Watcher, Australia and New Zealand |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Harland |first1=Robert |date=4 Oktubre 2016 |title=Aussie meat pies |trans-title=Mga meat pie ng Australya |url=https://www.sunstar.com.ph/article/13106/Local-News/Aussie-meat-pies |access-date=24 Hunyo 2020 |website=[[SunStar]] |language=en}}</ref> pavlova,<ref name="Pavlova">{{cite journal |last1=Symons |first1=Michael |date=15 Abril 2010 |title=The confection of a nation the social invention and social construction of the Pavlova |trans-title=Ang kumpites ng nasyon ang imbensyong panlipunan at pagbubuong panlipunan ng Pavlova |url=https://www.academia.edu/11401553 |journal=Social Semiotics |language=en |volume=20 |issue=2 |page=197 |doi=10.1080/10350330903566004 |access-date=25 Nobyembre 2019 |s2cid=144496353}}</ref> [[vegemite]] sa tinapay<ref>{{cite web |last=Marks |first=Kathy |date=14 Hunyo 2009 |title=Cautious change to Australia's 'national dish' |trans-title=Maingat na pagbabago sa 'pambansang pagkain' ng Australya |url=https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/cautious-change-to-australias-national-dish-1705216.html |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220618/https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/cautious-change-to-australias-national-dish-1705216.html |archive-date=18 Hunyo 2022 |access-date=23 Setyembre 2018 |website=[[Independent.co.uk]] |language=en}}</ref> * [[Austria|Austriya]]: wiener schnitzel<ref name="Geographic">{{cite web |date=13 Setyembre 2011 |title=Top 10 National Dishes |trans-title=Unang 10 Pambansang Pagkain |url=https://www.nationalgeographic.com/travel/top-10/national-food-dishes/ |url-access=registration |access-date=20 Agosto 2020 |publisher=[[National Geographic]] |language=en |archive-date=14 Oktubre 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161014060413/http://www.nationalgeographic.com/travel/top-10/national-food-dishes/ |url-status=dead}}</ref><br /> ===B=== * [[Bahamas]]: crack conch na may kani't gisantes<ref>{{cite web |title=National Dishes & Local Favorites from the Islands of the Caribbean |trans-title=Mga Pambansang Pagkain & Lokal na Paborito mula sa mga Kapuluang Karibe |url=http://www.caribbeanamericanfoods.com/?page=island_dishes |archive-url=https://web.archive.org/web/20100622063510/http://www.caribbeanamericanfoods.com/?page=island_dishes |archive-date=22 Hunyo 2010 |access-date=4 Hulyo 2010 |publisher=Caribbeanamericanfoods.com |language=en}}</ref> * [[Bahreyn]]: kabsa<ref>{{Cite web |last=Killebrew |first=Kimberly |date=25 Marso 2013 |title=Chicken Machboos (Bahraini Chicken & Rice) |trans-title=Manok na Machboos (Bahraines na Kani't Manok) |url=https://www.daringgourmet.com/chicken-machboos-bahraini-chicken-rice/ |access-date=17 Setyembre 2020 |website=The Daring Gourmet |language=en-US}}</ref><ref>[http://www.worldcuisine.org.uk/tag/bahrain-national-dish Bahrain's National Dish] [Pambansang Pagkain ng Bahreyn] (sa wikang Ingles). {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610155501/http://www.worldcuisine.org.uk/tag/bahrain-national-dish|date=06-10-11}}</ref> * [[Banglades]]: kani't isda (lalo na ilish)<ref>{{cite web |author=Banerji |first=Chitrita |date=3 Hulyo 2007 |title=A Bengali bounty |trans-title=Saganang Bengali |url=http://www.salon.com/life/food/eat_drink/2007/07/03/eating_india |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203204751/http://www.salon.com/life/food/eat_drink/2007/07/03/eating_india/ |archive-date=3 Disyembre 2010 |access-date=20 Agosto 2020 |work=Salon.com |language=en}}</ref> * [[Barbados]]: cou-cou at [[isdanlawin]]<ref name="Geographic"/> *[[Biyelorusya]]: draniki<ref>{{Cite web |last=Camilla |date=3 Hulyo 2014 |title=The national dish of Belarus is Draniki - See recipe |trans-title=Draniki ang pambansang ulam ng Belarus - Tingnan ang resipi |url=https://ingmar.app/blog/national-dish-of-belarus-draniki/ |access-date=19 Hulyo 2021 |website=Ingmar - Recipes with your ingredients |language=en}}</ref> * [[Belhika]]: frites<ref>{{Cite news |date=15 Marso 2020 |title=Belgium's national dish, fried potato sticks, are spared effects of national coronavirus lockdown |language=en |trans-title=Pambansang pagkain ng Belhika, mga pritong istik na patatas, naligtas mula sa epekto ng pambansang coronavirus lockdown |newspaper=Gulf Today |url=https://www.gulftoday.ae/lifestyle/2020/03/15/belgiums-national-dish-fried-potato-sticks-are-spared-from-the-national-coronavirus-lockdown |access-date=20 Agosto 2020}}</ref> (partikular ang pagpapares sa tahong<ref name="lonelypl">{{cite book|author=Masters|first=Tom|url=https://archive.org/details/isbn_9781741048551|title=Europe on a Shoestring|date=1 Oktubre 2009|publisher=Lonely planet|isbn=978-1-74104-855-1|access-date=15 Hulyo 2010|url-access=registration|trans-title=Europa habang nagtitipid}}</ref><ref name="Joe"/> o isteyk<ref name="SW158">{{cite book|last1=Schehr|first1=Lawrence R.|last2=Weiss|first2=Allen S.|title=French Food: On the Table On the Page and in French Culture|url=https://archive.org/details/frenchfoodontabl0000unse|publisher=Routledge|location=Abingdon|year=2001|page=[https://archive.org/details/frenchfoodontabl0000unse/page/158 158]|isbn=0-415-93628-4|lang=en|trans-title=Pagkaing Pranses: Sa Lamesa Sa Pahina at sa Kulturang Pranses}}</ref>), carbonade flamande,<ref name="Belgian">{{Cite journal |last=Scholliers |first=Peter |date=1 May 2010 |title=Upgrading the Local: Belgian Cuisine in Global Waves |trans-title=Pag-upgrade sa Lokal: Lutuing Belhiko sa Mga Pandaigdigang Alon |url=https://www.researchgate.net/publication/51094975 |journal=Gastronomica: The Journal of Food and Culture |language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–52 |doi=10.1525/gfc.2010.10.2.49 |pmid=21539048 |access-date=25 Agosto 2010}}</ref> waterzooi,<ref name=Belgian/> chocolate mousse<ref>{{Cite web |title=Belgian Chocolate Mousse |trans-title=Belhikong Chocolate Mousse |url=https://www.visitflanders.com/en/themes/flemish-food/flemish-dishes-and-specialities/flemish-dishes/belgian-chocolate-mousse/#:~:text=Chocolate%20mousse%20is%20one%20of,one%20and%20only%20national%20dessert. |access-date=25 Agosto 2020 |work=Belgium Tourist Office |language=en}}</ref> * [[Butan]]: ema datshi<ref>{{Cite web |date= |title=Food |trans-title=Pagkain |url=https://www.bhutan.travel/page/food |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233846/https://www.bhutan.travel/page/food |archive-date=17 Nobyembre 2018 |publisher=Tourism Council of Bhutan |language=en}}</ref> * [[Bolibya]]: salteñas<ref name="Herald">{{cite web |author=Groundwater |first=Ben |date=24 Setyembre 2014 |title=The world's 12 best national dishes |trans-title=12 primerang pambansang pagkain ng mundo |url=http://www.theherald.com.au/story/2581479/the-worlds-12-best-national-dishes/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141003014838/http://www.theherald.com.au/story/2581479/the-worlds-12-best-national-dishes/ |archive-date=3 October 2014 |access-date=17 Setyembre 2020 |publisher=The Herald |language=en}}</ref> * [[Bosniya at Hersegobina]]: bosanski ionac,<ref>{{cite web |last=Ackerson |first=Eric |date=14 Pebrero 2010 |title=Bosanksi Lonac – Bosnia & Herzegovina National Dish |trans-title=Bosanksi Lonac – Pambansang Ulam ng Bosniya & Hersegobina |url=http://myhungrytum.com/2010/02/14/bosanksi-lonac-bosnia-herzegovina-national-dish-day-38dish-21/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20101118053858/http://myhungrytum.com/2010/02/14/bosanksi-lonac-bosnia-herzegovina-national-dish-day-38dish-21/ |archive-date=18 Nobyembre 2010 |access-date=18 Setyembre 2010 |language=en}}</ref> ćevapi<ref>{{cite web |author=Bedford |first=Sam |date=14 Agosto 2018 |title=The 21 Best Dishes to Eat in Bosnia and Herzegovina |trans-title=21 Pinakamainam Kainin sa Bosniya at Hersegobina |url=https://theculturetrip.com/europe/bosnia-herzegovina/articles/the-21-best-dishes-in-bosnia-and-herzegovina/ |access-date=8 Setyembre 2020 |publisher=Culture Trip |language=en |archive-date=19 Enero 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119182350/https://theculturetrip.com/europe/bosnia-herzegovina/articles/the-21-best-dishes-in-bosnia-and-herzegovina/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Gamulin |first=Tamara |date=24 Marso 2018 |title=Ćevapi – the dish driving people crazy for decades |trans-title=Ćevapi – ulam na nakakabaliw sa mga tao nang ilang dekada na |url=https://www.croatiaweek.com/cevapi-the-dish-driving-people-crazy-for-decades/ |access-date=8 Setyembre 2020 |publisher=Croatia Week |language=en}}</ref> ===K=== * [[Cambodia|Kambodya]]: isdang amok,<ref>{{cite magazine|last=Gillan|first=Audrey|title=Cambodia: the art of amok|url=https://www.nationalgeographic.co.uk/2017/09/cambodia-art-amok|date=7 Setyembre 2017|magazine=[[National Geographic]]|access-date=4 Oktubre 2019|lang=en|trans-title=Kambodya: ang sining ng amok}}</ref><ref>{{cite news |last=Dunston |first=Lara |date=23 Mayo 2017 |title=Cambodian Fish Amok Recipe – an Authentic Steamed Fish Curry in the Old Style |language=en |trans-title=Resipi ng Kamboyanong Isdang Amok – isang Tunay na Pinasingawang Isdang Kinari sa Lumang Istilo |website=Grantourismo Travels |url=https://grantourismotravels.com/cambodian-fish-amok-recipe/ |access-date=4 Oktubre 2019}}</ref> num banhchok,<ref>{{cite web |last=Dunston |first=Lara |date=7 Pebrero 2020 |title=Nom Banh Chok Fermented Rice Noodles Are Cambodia in a Bowl |trans-title=Nom Banh Chok Binurong Misua Ay Kambodya sa Mangkok |url=https://grantourismotravels.com/nom-banh-chok-fermented-rice-noodles-cambodia/ |access-date=7 Enero 2021 |website=Grantourismo Travels |language=en}}</ref> samlar kako<ref>{{cite web |title=Khmer Foods |trans-title=Mga Pagkaing Khmer |url=http://www.tourismcambodia.com/tripplanner/food-and-drink/khmer-foods.htm |access-date=8 Agosto 2014 |work=Tourism of Cambodia |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Dunston |first=Lara |date=26 Hunyo 2020 |title=Samlor Korko Recipe - How to Make Cambodian Stirring Pot Soup |trans-title=Resipi ng Samlor Korko - Paano Gumawa ng Kalderong Sabaw ng mga Kamboyano |url=https://grantourismotravels.com/samlor-korko-recipe-cambodian-soup/ |access-date=7 Enero 2021 |website=Grantourismo Travels |language=en}}</ref> * [[Kamerun]]: ndolé<ref name="nyt">{{cite news |last=Brady |first=Emily |date=5 Nobyembre 2008 |title=The Years of Living Nervously |language=en |trans-title=Ang Mga Taon ng Pamumuhay na Kinakabahan |work=[[New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2008/12/07/nyregion/thecity/07asyl.html?pagewanted=1&ref=thecity |access-date=7 Disyembre 2008}}</ref> * [[Korea (Hilaga)|Korea, Hilaga]]: [[Naengmyeon|raengmyŏn]],<ref>{{cite web |last=Yoon |first=Tae |date=25 Setyembre 2018 |title=A Chef's Quest to Bring North Korean Cold Noodles to America |trans-title=Hangarin ng Kusinero na Dalhin Ang Malamig na Pansit ng Hilagang Korea sa Amerika |url=https://www.eater.com/2018/9/25/17855140/pyongyang-naengmyeon-jungsik-yim-north-korea-cold-noodles |access-date=20 Agosto 2020 |publisher=Eater.com |language=en}}</ref> [[kimchi]]<ref name="Kimchi">{{cite web |author=Jeong |first=Sophie |date=2 Nobyembre 2018 |title=North Korea's latest peace offering: Kimchi |trans-title=Pinakabagong handog ng North Korea para sa kapayapaan: Kimchi sa Amerika |url=https://edition.cnn.com/travel/article/north-korea-kimchi-festival/index.html |access-date=21 Agosto 2020 |publisher=CNN Travel |language=en}}</ref> * [[Korea (Timog)|Korea, Timog]]: [[kimchi]],<ref>{{Cite news |last=Williamson |first=Lucy |date=4 Pebrero 2014 |title=Kimchi: South Korea's efforts to boost its national dish |language=en |trans-title=Kimchi: Ang pagsisikap ng Timog Korea na pasikatin ang pambansang pagkain nito |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25840493 |access-date=20 Mayo 2017}}<br />{{cite book |last=Ku |first=Robert Ji-Song |url=https://books.google.com/books?id=nh_HDwAAQBAJ&pg=PA6 |title=Dubious Gastronomy: The Cultural Politics of Eating Asian in the USA |date=31 Disyembre 2013 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-3921-5 |page=6 |language=en |trans-title=Kahina-hinalang Gastronomiya: Ang Pulitikang Kultural ng Pagkaing Asyano sa Amerika}}</ref> [[bulgogi]],<ref>{{Cite news |last=Govender |first=Serusha |date=6 Mayo 2014 |title=10 National Dishes Around the World |language=en |trans-title=10 Pambansang Pagkain sa Buong Mundo |work=The Daily Meal |url=https://www.thedailymeal.com/10-national-dishes-around-world/6514 |access-date=20 Mayo 2017}}</ref> [[bibimbap]],<ref>{{Cite news |last=Jeffery |first=Nicole |date=20 May 2017 |title=Pyeongchang Winter Olympics: the next cool spot |language=en |trans-title=Olimpikong Taglamig sa Pyeongchang: ang susunod na astig na lugar |work=The Australian |url=http://www.theaustralian.com.au/life/travel/pyeongchang-winter-olympics-the-next-cool-spot/news-story/4f5f9f25423111d937a01069722c0a37 |access-date=20 May 2017}}</ref> [[jajangmyeon]],<ref>{{Cite news |title=Jajangmyun (Noodles With Black Bean Sauce) |language=en |trans-title=Jajangmyun (Pansit Na May Sarsang Itim na Balatong) |work=Scott Meola |publisher=James Beard Foundation |url=https://www.jamesbeard.org/recipes/jajangmyun-noodles-with-black-bean-sauce |access-date=21 Agosto 2020}}</ref><ref>{{Cite web |author=Smith |first=K. Annabelle |date=13 Pebrero 2013 |title=Korea's Black Day: When Sad, Single People Get Together And Eat Black Food |trans-title=Itim na Araw ng Korea: Kapag Malungkot, Nagtitipun-tipon Ang Mga Nag-iisa at Kumakain ng Itim na Pagkain |url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/koreas-black-day-when-sad-single-people-get-together-and-eat-black-food-16537918/?no-ist |access-date=21 Agosto 2020 |publisher=Smithsonian Magazine |language=en}}</ref> [[bingsu]],<ref>{{cite news |author=Le |first=Joel |date=11 Hulyo 2017 |title=Beat the heat with bingsu, South Korea's national dessert of shaved ice, milk, condensed milk and toppings |language=en |trans-title=Magpalamig kasama ang bingsu, ang pambansang panghimagas ng Timog Korea na gawa sa ginadgad na yelo, gatas, kondensada at mga lahok |work=Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/food/beat-the-heat-with-bingsu-south-koreas-national-dessert-of-shaved-ice-milk-condensed |access-date=26 Agosto 2020 |archive-date=11 Hulyo 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711064518/https://www.straitstimes.com/lifestyle/food/beat-the-heat-with-bingsu-south-koreas-national-dessert-of-shaved-ice-milk-condensed |url-status=dead }}</ref> [[tteokbokki]] ===H=== * [[Hapon]]: [[sushi]],<ref>{{cite web |author=Ng |first=Karmun |date=30 May 2014 |title=10 things you need to know about sushi |url=https://my.asiatatler.com/dining/10-things-you-need-to-know-about-sushi#:~:text=Whether%20you're%20a%20sushi,you%20might%20not%20have%20known. |access-date=28 August 2020 |publisher=Malaysia Tatler |archive-date=21 Mayo 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521211100/https://my.asiatatler.com/dining/10-things-you-need-to-know-about-sushi#:~:text=Whether%20you're%20a%20sushi,you%20might%20not%20have%20known. |url-status=dead }}</ref> [[Japanese curry|karing Hapones]],<ref name="curry rice research">{{cite web |script-title = ja:「カレーライス」に関するアンケート |publisher = ネットリサーチ ディムスドライブ |url = http://www.dims.ne.jp/timelyresearch/2008/081014/ |language = ja |access-date = 16 October 2008 |archive-date = 23 Oktubre 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211023222609/http://www.dims.ne.jp/timelyresearch/2008/081014/ |url-status = dead }}</ref> [[ramen]],<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2010/jun/18/ramen-japan-national-dish|title=Ramen: Japan's super slurpy noodles|access-date=5 June 2011 | location=London|work=The Guardian|first=Justin|last=McCurry|date=18 June 2010}}</ref> [[tempura]],<ref>{{cite web |last=Amoroso |first=Phoebe |date=14 November 2016 |title=Tempura temptations: How deep-fried seafood seduced Japan |url=https://www.nhk.or.jp/dwc/food/articles/42.html |access-date=21 August 2020 |publisher=[[NHK]] |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521211058/https://www.nhk.or.jp/dwc/food/articles/42.html |url-status=dead }}</ref> [[wagashi]],<ref>{{cite news |url=https://www.bangkokpost.com/life/social-and-lifestyle/279145/sweet-treats-from-japan |title=Sweet treats from Japan |work=Bangkok Post |date= 10 February 2012|access-date=25 August 2020}}</ref> [[sashimi]], [[sinabawang miso]] ===L=== * [[Laos]]: [[Laab|laab/larb]],<ref>{{cite web |author=Andrews |first=Mark |date=16 Enero 2020 |title=Is that Thai food, or Lao? 5 typical dishes from Laos that will help you see the difference |url=https://www.scmp.com/magazines/style/leisure/article/3046167/thai-food-or-lao-5-typical-dishes-laos-will-help-you-see |access-date=23 Agosto 2020 |publisher=South China Morning Post|language=en|trans-title=Pagkaing Taylandes ba iyan, o Lao? 5 tipikal na putahe mula sa Laos na makakatulong sa iyo na makita ang pagkakaiba}}</ref> [[Malagkit|malagkit na kanin]],<ref>{{cite web |last=Ives |first=Mike |date=1 Pebrero 2011 |title=A Taste of Sticky Rice, Laos' National Dish |url=https://www.smithsonianmag.com/travel/a-taste-of-sticky-rice-laos-national-dish-136291/ |access-date=3 Oktubre 2013 |website=Smithsonianmag.com |publisher=Smithsonian Magazine|language=en|trans-title=Isang Tikim ng Malagkit na Kanin, Pambansang Putahe ng Laos}}</ref> tam mak hoong<ref>{{Cite web |last1=Schulz |first1=Daniela |last2=Drescher |first2=Stephanie |date=24 Mayo 2017 |title=Papaya salad with shrimp, Laos |url=https://www.dw.com/en/papaya-salad-with-shrimp-laos/a-37837972 |access-date=30 Nobyembre 2020 |publisher=[[Deutsche Welle]] |language=en-GB|trans-title=Ensaladang papaya na may hipon, Laos}}</ref> ===M=== [[Talaksan:Nasi Lemak, Mamak, Sydney.jpg|thumb|[[Nasi lemak]], isang pambansang putahe ng [[Malasya]].]] * [[Malasya]]: [[nasi lemak]],<ref>{{cite news |author=Rules |first=Dwayne A. |date=7 Abril 2011 |title=Nasi lemak, our 'national dish' |language=en |trans-title=Nasi lemak, aming 'pambansang putahe' |newspaper=[[The Star (Malaysia)|The Star]] |url=http://www.thestar.com.my/Travel/Malaysia/2011/04/07/Nasi-lemak-our-national-dish.aspx |access-date=6 Nobyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702211527/http://www.thestar.com.my/Travel/Malaysia/2011/04/07/Nasi-lemak-our-national-dish.aspx/ |archive-date=2 Hulyo 2014}}</ref> [[Sate|satay]]<ref>{{cite news |author=Specter |first=Michael |date=2 Disyembre 1984 |title=In Malaysia, Spicy Satay |language=en |trans-title=Sa Malasya, Maanghang na Sate |work=[[The New York Times]] |url=http://www.nytimes.com/1984/12/02/travel/in-malaysia-spicy-satay.html}}</ref><ref>{{Cite book |last=Eliot |first=Joshua |title=Indonesia, Malaysia & Singapore Handbook |publisher=Trade & Travel Publications |year=1994 |place=New York |page=352 |language=en |trans-title=Hanbuk ng Indonesya, Malasya & Singapura}}</ref><ref>{{Cite book |last=Erickson|first=Joan|title=Southeast Asia Sunset travel guides|url=https://archive.org/details/southeastasiatra00eric|publisher=Lane Publishing Company |year=1982 |isbn=978-037-606-764-7 |page=[https://archive.org/details/southeastasiatra00eric/page/80 78]}}</ref> ===P=== [[Talaksan:Pork adobo with shallots.jpg|thumb|[[Adobo|Adobo,]] isang pambansang ulam ng [[Pilipinas]]]] * [[Pakistan]]: [[Biryani|bryani]], nihari, manok karahi, gulab jamun<ref>{{cite news |date=6 Enero 2019 |title=Gulab Jamun is now officially the national dessert of Pakistan |language=en |trans-title=Gulab Jamun, opisyal na pambansang panghimagas ng Pakistan ngayon |newspaper=Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/341045/gulab-jamun-is-now-officially-the-national-dessert-of-pakistan/ |access-date=20 Agosto 2020 |archive-date=21 Mayo 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521211112/https://dailytimes.com.pk/341045/gulab-jamun-is-now-officially-the-national-dessert-of-pakistan/ |url-status=dead }}</ref> * [[Palestina]]: maqluba,<ref>{{cite book|publisher=Rowman & Littlefield|date=15 Hulyo 2016|last=Long|first=Lucy|title=Ethnic American Cooking: Recipes for Living in a New World|url=https://books.google.com/books?id=HTWNDAAAQBAJ&q=papua+new+guinea+%22national+dish%22&pg=PA226|isbn=978-144-226-734-3|page=226|lang=en|trans-title=Pagluluto ng Etnikong Amerikano: Mga Resipi para sa Pamumuhay sa Bagong Mundo}}</ref> musakhan,<ref>{{cite web |last=Salah |first=Maha |date=4 Marso 2018 |title=Musakhan |url=https://www.middleeastmonitor.com/20180304-musakhan/ |access-date=20 Agosto 2020 |work=Memo Middle Earth Monitor |language=en}}</ref> falafel<ref>{{cite book|last=Williams|first=Emma|title=It's Easier to Reach Heaven than the End of the Street|year=2006|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Great Britain|isbn=978-0-7475-8559-6|page=378|url=https://books.google.com/books?id=yve-_E5VwGAC&q=falafel+national+dish+palestine&pg=PA378|lang=en|trans-title=Mas Madaling Makapunta sa Langit kaysa sa Dulo ng Kalye}}</ref><ref>{{cite book|last=Karmi|first=Ghada|title=In Search of Fatima|year=2002|publisher=Verso New Left Books|location=U.S.|isbn=1-85984-561-4|page=39|url=https://books.google.com/books?id=DuiB5iJ26KcC&q=falafel+national+dish|lang=en|trans-title=Sa Paghahanap kay Fatima}}</ref> * [[Panama]]: sancocho<ref name="Joe"/> * [[Peru]]: [[ceviche]]<ref>{{cite web |title=Ceviche – the Peruvian national dish |trans-title=Ceviche – ang pambansang pagkain ng Peru |url=http://www.perutravelguide.org/ceviche-the-peruvian-national-dish.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607073905/http://www.perutravelguide.org/ceviche-the-peruvian-national-dish.html |archive-date=7 Hunyo 2008 |access-date=11 Hulyo 2010 |publisher=Peru Travel Guide |language=en}}</ref> * [[Pidyi]]: fiji kokoda (ceviche ng Pidyi)<ref>{{cite web |date=2 Hulyo 2015 |title=Fiji Kokoda |url=https://www.internationalcuisine.com/fiji-kokoda/ |access-date=15 Disyembre 2021}}</ref> * [[Pilipinas]]: [[adobo]],<ref name="CNNP2017">{{cite news |last=Bueno |first=Anna |date=21 Hunyo 2017 |title=Adobo, sinigang, or sisig: What's your pick for the Philippines' national dish? |language=en |trans-title=Adobo, sinigang, o sisig: Ano ang pipiliin mo bilang pambansang pagkain ng Pilipinas? |work=CNN Philippines |url=https://cnnphilippines.com/life/leisure/food/2017/06/14/national-dish.html |access-date=26 Disyembre 2019 |archive-date=16 Disyembre 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216023107/https://cnnphilippines.com/life/leisure/food/2017/06/14/national-dish.html |url-status=dead }}</ref><ref name="PhilStar2018">{{cite news |last=Gonzalez |first=Manny |date=12 Hulyo 2018 |title=Why don't we have official national dishes? |language=en |trans-title=Bakit wala tayong mga opisyal na pambansang pagkain? |work=The Philippine Star |url=https://www.philstar.com/lifestyle/food-and-leisure/2018/07/12/1832621/why-dont-we-have-official-national-dishes |access-date=26 December 2019}}</ref><ref name="Gapultos2013">{{cite book|last=Gapultos|first=Marvin|title=The Adobo Road Cookbook: A Filipino Food Journey|url=https://books.google.com/books?id=OBTQAgAAQBAJ&pg=PT210|date=23 Abril 2013|publisher=Tuttle Publishing|isbn=978-1-4629-1169-1|page=210|lang=en|trans-title=Ang Aklat-luto ng Kalyeng Adobo: Isang Lakbay sa Pagkaing Pilipino}}</ref><ref>{{cite book|author=DeWitt, Dave|title=1,001 Best Hot and Spicy Recipes|publisher=[[Agate Publishing]]|year=2010|page=428|isbn=978-1-57284-113-0|url=https://books.google.com/books?id=sNLKs8LO35kC&q=Philippine+Adobo+variation&pg=PA428|lang=en|trans-title=1,001 Pinakamahusay na Mainit at Maanghang na Resipi}}<br />{{cite book|last=Deere|first=Kiki|title=Journey Through the Philippines: An Unforgettable Journey from Manila to Mindanao|url=https://books.google.com/books?id=ZgbiDgAAQBAJ&pg=PT43|date=20 Hunyo 2017|publisher=Tuttle Publishing|isbn=978-1-4629-1886-7|page=43|lang=en|trans-title=Paglalakbay sa Pilipinas: Isang Di-malilimutang Biyahe mula Manila hanggang Mindanao}}<br />{{Cite news |last=Sifton |first=Sam |date=5 Enero 2011 |title=The Cheat: The Adobo Experiment |language=en |trans-title=The Cheat: Isang Eksperimento sa Adobo |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/01/09/magazine/09Food-t-000.html |access-date=5 Hunyo 2011}}<br />{{cite web |last=Dee |first=Ching |date=3 Setyembre 2019 |title=Your Foodie Guide To Manila |trans-title=Ang Gabay Foodie para sa Maynila |url=https://stories.forbestravelguide.com/your-foodie-guide-to-manila |access-date=26 Disyembre 2019 |website=Forbes Travel Guide |publisher=The Five Star Travel Corporation |language=en}}<br />{{cite news |last=Villafuerte |first=Sai |date=16 Setyembre 2019 |title=Filipino Chefs Are Taking Back Control of Their Cuisine |language=en |trans-title=Mga Kusinerong Pilipino, Sinusupilin Muli Ang Kanilang Lutuin |work=Vice |url=https://www.vice.com/en_us/article/wjwem4/filipino-chefs-are-taking-back-control-of-their-cuisine-v26n3 |access-date=26 Disyembre 2019}}</ref> [[sinigang]],<ref name=CNNP2017 /><ref name="Gapultos2013" /> [[sisig]],<ref name=CNNP2017 /><ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=18 Setyembre 2018 |title=Try These Innovative Sisig Dishes That Might Just Win a National Competition |language=en |trans-title=Subukan Itong Mga Makabagong Sisig Na Posibleng Manalo sa Pambansang Paligsahan |work=Pepper |location=Philippines |url=https://www.pepper.ph/try-these-innovative-sisig-dishes-that-might-just-win-a-national-competition/ |access-date=26 Disyembre 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226152442/https://www.pepper.ph/try-these-innovative-sisig-dishes-that-might-just-win-a-national-competition/ |archive-date=26 Disyembre 2019}}<br />{{cite book|last1=Fecks|first1=Noah|last2=Wagtouicz|first2=Paul|title=The Way We Ate: 100 Chefs Celebrate a Century at the American Table|url=https://books.google.com/books?id=edabAQAAQBAJ&pg=PA154|date=29 October 2013|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4767-3272-5|page=154}}</ref> [[pansit]],<ref name=CNNP2017 /><ref>{{cite book|last=McKinnon|first=Leila|title=Australia's Favourite Recipes|url=https://books.google.com/books?id=1kWIR605IsEC&pg=PT76|date=1 Nobyembre 2012|publisher=Pan Macmillan Australia|isbn=978-1-74334-955-7|page=76|lang=en|trans-title=Mga Paboritong Resipi ng Australya}}<br />{{cite magazine|last=Stafford|first=Paul|date=20 Agosto 2018|title=Like A Local: 10 Of The Most Unique Foods Of The Philippines|url=https://www.travelmag.com/articles/unique-foods-philippines/5/|magazine=Travel Magazine|access-date=26 Disyembre 2019|lang=en|trans-title=Parang Isang Lokal: 10 Mga Pinakatangi-tanging Pagkain ng Pilipinas|archive-date=26 Disyembre 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155519/https://www.travelmag.com/articles/unique-foods-philippines/5/|url-status=dead}}</ref> [[halo-halo]]<ref name=PhilStar2018 /> * [[Pinlandiya]]: ruisleipä,<ref>{{cite web|title=The people have spoken - rye bread is the national food|url=http://yle.fi/uutiset/osasto/news/the_people_have_spoken_-_rye_bread_is_the_national_food/9413195|website=yle.fi|publisher=Yle|access-date=8 February 2017|date=19 January 2017}}</ref> karjalanpaisti, lohikeitto * [[Polonya]]: bigos,<ref name="Joe"/> [[pierogi]],<ref>"Kapusta kiszona ([[sauerkraut]]) ang batayan ng pambansang pagkain ng Polonya, bigos (sauerkraut at samu't saring uri ng karne), kapuśniak (sabaw sa sauerkraut) (isinalin mula sa Ingles)" [sa:] Polish Holiday Cookery by Robert Strybel, 2003, p. 14; "Bigos, the national dish of Poland — a hunter's stew of mixed meats and vegetables" [in:] The food lover's companion to Portland by Lisa Shara Hall, Roger J. Porter, 1996</ref> kotlet schabowy,<ref>"Two national specialities you'll find everywhere are bigos (cabbage stewed with meat and spices) and pierogi" [in:] Poland: the rough guide, 1991 and kotlet schabowy is a close cousin of the Teutonic [[Wiener Schnitzel]]" [in:] Joey Porcelli, Clay Fong . The Gyros Journey: Affordable Ethnic Eateries Along the Front Range, 2006</ref> [[barszcz]], rosół * [[Portugal]]: bacalhau,<ref>{{cite news |title=PORTUGUESE CUISINE The Food of Portugal |language=en |trans-title=LUTUING PORTUGES Ang Pagkain ng Portugal |publisher=Go Lisbon |url=https://www.golisbon.com/food/food.html |access-date=20 Agosto 2020}}</ref> caldo verde,<ref>{{cite web |title=Top 10 foods to try in the Algarve |trans-title=Unang 10 pagkain na Susubukan sa Algarve |url=https://www.bbcgoodfood.com/howto/guide/top-10-foods-try-algarve |access-date=20 Agosto 2020 |website=BBC Goodfood |publisher=BBC |language=en}}</ref> cozido à portuguesa,<ref name="Joe"/><ref name="Holland">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9wm5BAAAQBAJ&pg=PT71|title=The World on a Plate: 40 Cuisines, 100 Recipes, and the Stories Behind Them|last=Holland|first=Mina|publisher=[[Penguin Books]]|year=2015|isbn=978-0-14-312765-9|location=New York|page=78|language=en|orig-date=2014|trans-title=Ang Mundo sa Plato: 40 Lutuin, 100 Resipi, at ang Mga Kuwento sa Likod Nila}}</ref><ref name="Poelzl">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cRqJAAAAQBAJ&pg=PA150|title=Culture Shock! Portugal: A Survival Guide to Customs and Etiquette|last=Poelzl|first=Volker|publisher=[[Marshall Cavendish]]|year=2007|isbn=978-0-7614-5672-8|location=Tarrytown, NY|page=150|lang=en|trans-title=Gulat sa Kultura! Portugal: Gabay Pamuhay ukol sa Kaugalian at Etiketa}}</ref> pastel de belem, sardinha assada (Inihaw na sardinas)<ref>[https://wetravelportugal.com/national-dish-portugal/ National Dish of Portugal] [Pambansang Pagkain ng Portugal] (sa wikang Ingles). wetravelportugal.com. Retrieved 24 Abril 2021.</ref> * [[Pransiya]]: pot-au-feu,<ref>{{cite news |last=Apple Jr. |first=R. W. |date=18 Pebrero 2004 |title=Four Nations Where Forks Do Knives' Work |language=en |trans-title=Apat na Bansa Kung Saan Ipinangkukutsilyo Ang Tindor |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2004/02/18/dining/four-nations-where-forks-do-knives-work.html?pagewanted=2 |url-access=subscription |access-date=6 Hulyo 2011}}</ref><ref name="away.com">{{cite web |date=20 Oktubre 2009 |title=Food Journeys of a Lifetime: Top Ten Great National Dishes |trans-title=Mga Panghabambuhay na Biyaheng Pagkain: Sampung Pinakadakilang Pambansang Pagkain |url=http://away.com/feature/excerpt/national-geographic/top-ten-great-national-dishes-1.html?page=1 |archive-url=https://archive.today/20130117110045/http://away.com/feature/excerpt/national-geographic/top-ten-great-national-dishes-1.html?page=1 |archive-date=17 Enero 2013 |access-date=3 Oktubre 2013 |publisher=Away.com |language=en}}</ref> bœuf bourguignon,<ref name="LP">{{cite web |author=Butler |first=Alex |date=20 Nobyembre 2017 |title=If you want to eat like the French, reach for some beef bourguignon |trans-title=Kung gusto mo kumain tulad ng mga Pranses, kumuha ng bakang bourguignon |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/beef-bourguignon-france |access-date=15 Nobyembre 2020 |work=[[Lonely Planet]] |language=en}}{{dead link|date=August 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref>{{cite web |author=Cloake |first=Felicity |date=24 Agosto 2020 |others=Photographs by Ant Duncan |title=The story behind the classic French dish boeuf bourguignon |trans-title=Ang kwento sa klasikong pagkaing Pranses boeuf bourguignon |url=https://www.nationalgeographic.co.uk/travel/2020/08/the-story-behind-the-classic-french-dish-boeuf-bourguignon |access-date=15 Nobyembre 2020 |publisher=National Geographic |language=en}}</ref> blanquette de veau,<ref name="LP"/> steak frites,<ref name="LP"/> baguette,<ref>{{cite news |author=Druckerman |first=Pamela |date=22 Enero 2019 |title=It's crunch-time for the baguette |language=en |trans-title=Crunch-time na para sa baguette |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/1843/2019/01/22/its-crunch-time-for-the-baguette |url-access=subscription |access-date=26 Agosto 2020}}</ref> [[crêpe]],<ref>{{cite web |author=Husain |first=Amna |date=8 Nobyembre 2012 |title=Sweet, savory concoctions whisk into city food scene |trans-title=Matamis, malinamnam na timpla, bumati sa eksena ng pagkaing lungsod |url=https://www.thesouthend.wayne.edu/article_6d0bd2f5-d2ce-5291-8a7b-980b948dc12e.html |access-date=21 Agosto 2020 |publisher=The South End |language=en}}</ref> crème caramel,<ref>{{Cite book|author=Potts|first=Olivia|url=https://books.google.com/books?id=_4J6DwAAQBAJ&q=france+%22national+dessert%22&pg=PT91|title=A Half Baked Idea|date=25 July 2019|publisher=Penguin UK|isbn=978-024-138-047-5|oclc=0241380472|access-date=25 August 2020|lang=en|trans-title=Isang Ideyang Hilaw}}</ref> poule au pot (makasaysayan) <ref>{{cite web |date=21 Nobyembre 2019 |title=Traditional recipe: Authentic poule au pot |trans-title=Tradisyonal na resipi: Awtentikong poule au pot |url=https://www.nouvelle-aquitaine-tourisme.com/en/news/traditional-recipe-authentic-poule-au-pot |access-date=23 Agosto 2020 |work=Nouvelle-Aquitaine Regional Tourism Board |language=en}}</ref> ===S=== * [[Senegal]]: [[thieboudienne]]<ref name="Joe"/> * [[Singapura]]: [[alimango sa sili]],<ref>{{cite web |date=26 Enero 2010 |title=The quest for Singapore's next national dish |trans-title=Ang paghahanap para sa susunod na pambansang putahe ng Singapura |url=http://www.cnngo.com/singapore/none/hunt-singapores-next-national-dish-630473 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614233721/http://www.cnngo.com/singapore/none/hunt-singapores-next-national-dish-630473 |archive-date=14 Hunyo 2012 |access-date=7 Hulyo 2010 |publisher=CNN |language=en}}</ref> [[manok at kaning Hainanes]],<ref>{{cite news |last=Kugiya |first=Hugo |date=18 Marso 2010 |title=Singapore's national dish: Hainan chicken rice |language=en |trans-title=Pambansang ulam ng Singapura: kani't manok ng Hainan |work=Crosscut.com |url=http://crosscut.com/2010/03/18/food/19683/Singapore-s-national-dish:-Hainan-chicken-rice/ |access-date=3 Oktubre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831041040/http://crosscut.com/2010/03/18/food/19683/Singapore-s-national-dish%3A-Hainan-chicken-rice/ |archive-date=31 Agosto 2011}}</ref> Hokkien mee<ref>{{Cite book |author=Peter Turner |title=Malaysia, Singapore & Brunei: A Lonely Planet Travel Survival Kit |url=https://archive.org/details/malaysiasingapor0000turn |author2=Chris Taylor |author3=Hugh Finlay |publisher=Lonely Planet Publications |year=1996 |isbn=978-086-442-393-1 |page=[https://archive.org/details/malaysiasingapor0000turn/page/78 78] |language=en |trans-title=Malaysia, Singapura & Brunay: Travel Survival Kit ng Lonely Planet}}</ref> ===T=== * [[Taylandiya]]: [[pad thai]], pad gaprao, [[tom yum|tom yum kung]],<ref>{{cite web |title=Typical Thai Meals & Eating Habits |trans-title=Mga Tipikal na Pagkain & Kaugalian sa Pagkain ng Mga Taylandes |url=http://www.bangkok.com/thai-food/typical-thai-meals-and-eating-habits.htm |access-date=7 Hulyo 2010 |publisher=Bangkok.com |language=en}}</ref> som tam<ref>{{cite web |author=Phavitch Theeraphong and Sopida Rodsom |date=21 Pebrero 2018 |title=Best places to eat somtum in Bangkok |trans-title=Pinakamagandang mga lugar para kumain ng somtum sa Bangkok |url=https://www.timeout.com/bangkok/restaurants/best-somtum-places-in-bangkok |access-date=20 August 2020 |publisher=Time Out |language=en}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Mga pambansang lutuin]] [[Kategorya:Lutuin]] mwhc8zpcssjifiptzai2evza2gmq16m Petra 0 324826 2228070 2039751 2026-09-23T10:18:14Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228070 wikitext text/x-wiki {{infobox settlement/Wikidata}} Ang '''Petra''' ([[Arabic]]: ٱلْبَتْراء, romanisado: Al-Batraʾ; Sinaunang Griyego: Πέτρα, "[[Bato (heolohiya)|Bato"]]), na orihinal na kilala sa mga naninirahan dito bilang Raqmu o Raqēmō <ref name=":1">{{Cite journal |last=Shaddel |first=Mehdy |date=2017-10-01 |title=Studia Onomastica Coranica: AL-Raqīm, Caput Nabataeae* |url=http://academic.oup.com/jss/article/62/2/303/4364805/Studia-Onomastica-Coranica-ALRaqīm-Caput-Nabataeae |journal=Journal of Semitic Studies |language=en |volume=62 |issue=2 |pages=303–318 |doi=10.1093/jss/fgx022 |issn=0022-4480 |access-date=2020-12-08}}</ref> ( Nabataean : ''Raqēmō'' ), ay isang makasaysayang at arkeolohikong lungsod sa timog [[Jordan]] . Ito ay katabi ng bundok ng Jabal Al-Madbah, sa isang [[palanggana]] na napapalibutan ng mga bundok na bumubuo sa silangang bahagi ng lambak ng Arabah na tumatakbo mula sa [[Dagat na Patay]] hanggang sa Gulpo ng Aqaba. Ang lugar sa paligid ng Petra ay pinaninirahan na noon pang 7000 BC,<ref name="PNF">{{cite web |title=A Short History |url=http://www.petranationalfoundation.org/history.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171204141534/http://www.petranationalfoundation.org/history.html |archive-date=4 December 2017 |access-date=13 February 2014 |publisher=Petra National Foundation}}</ref> at ang mga Nabataean ay maaaring nanirahan sa kung ano ang magiging kabisera ng kanilang kaharian noon pang ika-4 na siglo BC..<ref name="lost kingdom">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FcAoBq4_EnEC|title=Petra and the Lost Kingdom of the Nabataeans|last=Taylor|first=Jane|pages=14, 17, 30, 31|year=2001|publisher=[[I.B.Tauris]]|location=London|access-date=8 July 2016|isbn=9781860645082|archive-date=3 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190703151114/https://books.google.com/books?id=FcAoBq4_EnEC|url-status=live}}</ref> Natuklasan lamang ng gawaing arkeolohiko ang katibayan ng presensya ng Nabataean noong ikalawang siglo BC,<ref name="NGlost">{{cite news |author=Mati Milstein |title=Petra. The "Lost City" still has secrets to reveal: Thousands of years ago, the now-abandoned city of Petra was thriving. |work=National Geographic |url=https://www.nationalgeographic.com/history/archaeology/lost-city-petra/ |url-status=live |access-date=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220003644/https://www.nationalgeographic.com/history/archaeology/lost-city-petra/ |archive-date=20 December 2019}}</ref> kung saan ang Petra ay naging kanilang kabisera.<ref name="PNF" /> Ang mga Nabataean ay mga nomadic na [[Mga Arabe|Arabo]] na namuhunan sa Petra na malapit sa mga ruta ng kalakalan ng insenso sa pamamagitan ng pagtatatag nito bilang isang pangunahing rehiyonal na sentro ng kalakalan.<ref name="PNF" /><ref>{{cite book|author=Jack D. Elliott Jr.|title=The Nabatean Synthesis of Avraham Negev: A Critical Appraisal|editor=Joe D. Seger|work=Retrieving the Past: Essays on Archaeological Research and Methodology in Honor of Gus W. Van Beek|year=1996|publisher=Eisenbrauns|isbn=9781575060125|url=https://books.google.com/books?id=2PWC98JLn7QC&pg=PA56|page=56|access-date=27 December 2019|archive-date=14 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200614160326/https://books.google.com/books?id=2PWC98JLn7QC&pg=PA56|url-status=live}}</ref> Ang negosyong pangangalakal ay nakakuha ng malaking kita ng mga Nabataean at naging sentro ng kanilang kayamanan ang Petra. Hindi tulad ng kanilang mga kaaway, ang mga Nabataean ay nakasanayan na manirahan sa mga tigang na disyerto at naitaboy ang mga pag-atake sa pamamagitan ng pagsasamantala sa bulubunduking lupain ng lugar. Sila ay partikular na mahusay sa pag-aani ng tubig-ulan, [[agrikultura]], at pag-ukit ng [[Bato (heolohiya)|bato]]. Umunlad ang Petra noong ika-1 siglo AD, nang ang istrakturang Al-Khazneh nito - pinaniniwalaang mausoleum ng haring Nabataean na si Aretas IV - ay itinayo, at ang populasyon nito ay tumaas sa tinatayang 20,000 na naninirahan.<ref>{{cite web |date=2 January 2016 |title=Petra Lost and Found |url=https://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/magazine/2016/01-02/petra/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408210210/https://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/magazine/2016/01-02/petra/ |archive-date=8 April 2018 |access-date=8 April 2018 |work=National Geographic}}</ref> Bagama't ang kaharian ng Nabataean ay naging kliyenteng estado ng [[Imperyong Romano|Imperyo ng Roma]] noong unang siglo BC, noong 106 AD lamang ito nawalan ng [[kalayaan]]. Nahulog si Petra sa mga [[Roman|Romano]], na sumanib kay Nabataea at pinangalanan itong Arabia Petraea.<ref>{{Cite web |date=2018-02-09 |title=Petra lost and found |url=https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2016/01-02/petra/ |access-date=2021-01-15 |website=History Magazine |language=en |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806194914/https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2016/01-02/petra/ |url-status=dead}}</ref> Bumaba ang kahalagahan ng Petra nang lumitaw ang mga ruta ng kalakalan sa dagat, at pagkatapos ng lindol noong 363 ay nawasak ang maraming istruktura. Sa panahon ng Byzantine, ilang mga [[Simbahan|simbahang]] [[Kristiyano]] ang itinayo, ngunit ang lungsod ay patuloy na bumaba at, sa unang bahagi ng panahon ng [[Islam]], ito ay inabandona maliban sa isang maliit na bilang ng mga nomad. Ito ay nanatiling hindi kilala sa kanlurang mundo hanggang 1812, nang ang [[Suwisa|Swiss]] manlalakbay na si Johann Ludwig Burckhardt ay muling natuklasan ito.<ref> {{cite news |last=Glueck |first=Grace |date=17 October 2003 |title=ART REVIEW; Rose-Red City Carved From the Rock |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2003/10/17/arts/art-review-rose-red-city-carved-from-the-rock.html |url-status=live |access-date=29 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228165453/http://www.nytimes.com/2003/10/17/arts/art-review-rose-red-city-carved-from-the-rock.html |archive-date=28 December 2017}}</ref> Ang access sa lungsod ay sa pamamagitan ng  1.2-kilometro-long (3⁄4 mi) bangin na tinatawag na Siq, na direktang humahantong sa Khazneh. Sikat sa rock-cut architecture at tubig conduit system, ang Petra ay tinatawag ding "Rose City" dahil sa kulay ng bato kung saan ito inukit.<ref>{{cite web |title=Major Attractions: Petra |url=http://www.visitjordan.com/Default.aspx?Tabid=63 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104133425/http://visitjordan.com/Default.aspx?tabid=63 |archive-date=2016-11-04 |publisher=Jordan Tourism Board}}</ref> Ito ay naging [[UNESCO]] [[Pandaigdigang Pamanang Pook|World Heritage Site]] mula noong 1985. [[UNESCO]] ay inilarawan ang Petra na "isang ng pinakamahalagang katangiang pangkultura ng pamana ng kultura ng tao".<ref>{{cite web |title=UNESCO advisory body evaluation |url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/326.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113042025/http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/326.pdf |archive-date=2012-01-13 |access-date=2011-12-05}}</ref> Sa 2007, Petra ay vinoto na isang [[New 7 Wonders of the World]].<ref>{{Cite web |date=2017-01-26 |title="Lost City" of Petra Still Has Secrets to Reveal |url=https://www.nationalgeographic.com/history/archaeology/lost-city-petra/ |access-date=2021-01-15 |website=Science |language=en |archive-date=2019-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191010181043/https://www.nationalgeographic.com/history/archaeology/lost-city-petra/ |url-status=dead}}</ref> Petra ay isang simbolo ng [[Jordan]], at Jordan's mas-binisitang atraksyong panturista Turistang numbero tumaas ng 1.1&nbsp;milyon sa 2019, minarkahan ang unang pagkakataon na ang pigura ay tumaas sa itaas ng 1&nbsp;milyon marka.<ref>{{cite web |date=6 January 2020 |title=Rose-red city of Petra wraps up 2019 with record-breaking 1,135,300 visitors |url=https://www.jordantimes.com/news/local/rose-red-city-petra-wraps-2019-record-breaking-1135300-visitors |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200105233219/http://www.jordantimes.com/news/local/rose-red-city-petra-wraps-2019-record-breaking-1135300-visitors |archive-date=5 January 2020 |access-date=6 January 2020 |work=The Jordan Times}}</ref> Turismo sa ang makasaysayang lungsod ay tinamaan ng husto ng [[COVID-19 pandemic]], maya-maya pa sinimulang muling kunin, reaching 905,000 visitors sa 2022.<ref>{{cite web |date=2 January 2023 |title=Petra welcomed 905,000 visitors in 2022 — PDTRA |url=https://www.jordantimes.com/news/local/petra-welcomed-905000-visitors-2022-%E2%80%94-pdtra |access-date=3 January 2023 |work=The Jordan Times}}</ref> == Mga Sanggunian == [[Kategorya:Jordan]] albb4gnwuguc2r5tsciiw71ze4fliqd Prehistorya ng Pilipinas 0 325449 2228090 2212815 2026-09-23T11:30:21Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228090 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{MOS|date=Oktubre 2023}} {{cleanup|date=Oktubre 2023|reason=Kailangang ayusin ang balarila, pagkakasulat, at pagsasalin ng banyagang salita tulad ng artifact.}} }} {{History of the Philippines}} Ang '''prehistorya ng Pilipinas''' ay sumasaklaw sa mga pangyayari bago ang [[Nakatalang kasaysayan|nakasulat na kasaysayan]] ng kung ano ngayon ang [[Pilipinas]]. Ang kasalukuyang demarcation sa pagitan ng panahong ito at ng [[Kasaysayan ng Pilipinas (900–1565)|maagang kasaysayan ng Pilipinas]] ay Abril 21, 900, na katumbas sa Proleptic Gregorian calendar para sa petsa na nakasaad sa [[Inskripsiyon sa Binatbat na Tanso ng Laguna]]- ang pinakaunang kilala na nakaligtas na nakasulat na talaan na nagmula sa Pilipinas. Sa panahong ito nakita ang napakalawak na pagbabago na humawak sa kapuluan mula [[Panahon ng Bato]] kultura sa 50000 BC sa paglitaw ng binuo thalassocratic mga sibilisasyon noong ikaapat na siglo, na nagpatuloy sa unti-unting pagpapalawak ng kalakalan hanggang 900 at ang unang nakaligtas na nakasulat na mga talaan. == Pleistoseno == [[Talaksan:Remains_of_a_Rhinoceros_philippinensis_found_in_Rizal,_Kalinga_dated_c._709,000_years_ago.jpg|thumb|Butchered labi ng isang ''Rhinoceros philippinensis (mga ibon na may mga bulate)'' natagpuan sa [[Rizal, Kalinga]]. Katibayan ng maagang [[Hominini|mga hominins]] sa Pilipinas Mga 709,000 taon na ang nakalilipas.]] === Nananatili ang mga artifact ng Kalinga at fossil fauna === Isang pag-aaral sa 2018 na pinangunahan ni Thomas Ingicco,<ref>{{Cite web |last=Ingicco |first=Thomas |date=May 4, 2018 |title=Ancient humans settled the Philippines 700,000 years ago |url=https://natureecoevocommunity.nature.com/users/107516-thomas-ingicco/posts/32797-ancient-humans-settled-the-philippines-700-000-years-ago |website=natureecoevocommunity.nature.com |access-date=Oktubre 20, 2023 |archive-date=Hunyo 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602223617/https://natureecoevocommunity.nature.com/posts/32797-ancient-humans-settled-the-philippines-700-000-years-ago |url-status=dead }}</ref> na pinag-aralan ang rhino ay nananatiling nahukay sa isang site ng Kalinga gamit ang ilang mga diskarte sa pakikipag-date,<ref name="PHL 700K PREHISTORY2">{{Cite news |date=May 4, 2018 |title=Earliest humans arrived in PH 700,000 years ago |language=en |volume=33 |work=Philippine Daily Inquirer |issue=145 |url=https://newsinfo.inquirer.net/987551/earliest-humans-arrived-in-ph-700000-years-ago/ |access-date=May 4, 2018}}</ref> ang pag-alis ng mga unang species ng Homo sa maagang Chibanian (tapos na [[Pleistoseno]]), sa pagitan ng 631,000 at 777,000 taon na ang nakalilipas.<ref>{{Cite journal |last=T. Ingicco |last2=G. D. van den Bergh |last3=C. Jago-on |last4=J.-J. Bahain |last5=M. G. Chacón |last6=N. Amano |last7=H. Forestier |last8=C. King |last9=K. Manalo |last10=S. Nomade |last11=A. Pereira |year=2018 |title=Earliest known hominin activity in the Philippines by 709 thousand years ago |url=https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=6441&context=smhpapers |journal=Nature |volume=557 |issue=7704 |pages=233–237 |bibcode=2018Natur.557..233I |doi=10.1038/s41586-018-0072-8 |pmid=29720661 |access-date=2023-10-20 |archive-date=2021-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301002927/https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=6441&context=smhpapers |url-status=dead }}</ref> ==== Paglalarawan ng sitio ==== Ang natuklasan sa lugar ay isang' halos kumpletong, disarticulated ' rhinoceros skeleton, ng mga nauubos na uri ''Rhinoceros philippinensis (mga ibon na may mga bulate)''. Ipinakita nito ang mga tagaytay na naiwan ng mga tool na ginawa habang tinatanggal ang laman, at mga espesyal na tool na idinisenyo upang alisin ang utak ng buto. Ang lugar ay nagbigay ng mahigit na 400 buto, kasali na ang ilang dosenang mga kasangkapan na pinutol at pinutol, na 49 sa mga ito ay mga flakes na gaya ng kutsilyo na may dalawang martilyo.<ref name="PHL 700K PREHISTORY3">{{Cite news |date=May 4, 2018 |title=Earliest humans arrived in PH 700,000 years ago |language=en |volume=33 |work=Philippine Daily Inquirer |issue=145 |url=https://newsinfo.inquirer.net/987551/earliest-humans-arrived-in-ph-700000-years-ago/ |access-date=May 4, 2018}}</ref> Gayundin, kabilang sa mga nahanap ay ang iba pang mga labi ng kalansay, na kinabibilangan ng brown deer,<ref>{{Cite news |last=Hood |first=Marlowe |date=May 3, 2018 |title=Early humans arrived in the Philippines 700,000 years ago — study |publisher=GMA News Online |agency=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/scitech/science/652059/early-humans-arrived-in-the-philippines-700-000-years-ago-study/story/ |access-date=4 October 2021}}</ref> subaybayan ang mga butiki, pagong ng tubig-tabang at stegodonts.<ref name="PHL 700K PREHISTORY3" /> ==== Mga Hominins ==== Habang ang pinakamaagang nakumpirma na katibayan ng isang hominin ay nagmula sa isang 67,000 taong gulang na buto ng paa mula sa Sierra Madre na natuklasan noong 2007,<ref name="Mijares20102">{{Cite journal |last=Mijares |first=A. S. |last2=Détroit |first2=F. |last3=Piper |first3=P. |last4=Grün |first4=R. |last5=Bellwood |first5=P. |last6=Aubert |first6=M. |last7=Champion |first7=G. |last8=Cuevas |first8=N. |last9=De Leon |first9=A. |last10=Dizon |first10=E. |year=2010 |title=New evidence for a 67,000-year-old human presence at Callao Cave, Luzon, Philippines |journal=Journal of Human Evolution |volume=59 |issue=1 |pages=123–132 |doi=10.1016/j.jhevol.2010.04.008 |pmid=20569967}}</ref> ang mga nahanap na iyon ay walang direktang bakas ng mga kumakatay ng mga hayop. Sa kabilang dako, posible na ang mga manggagawang hayop ay sa panahong iyon ay nagbago na sa isang natatanging subespesyang ito.<ref name="PHL 700K PREHISTORY4">{{Cite news |date=May 4, 2018 |title=Earliest humans arrived in PH 700,000 years ago |language=en |volume=33 |work=Philippine Daily Inquirer |issue=145 |url=https://newsinfo.inquirer.net/987551/earliest-humans-arrived-in-ph-700000-years-ago/ |access-date=May 4, 2018}}</ref> === Callao Man (c. 67,000 taon na ang nakakaraan) === Ang pinakalumang kilalang hominin na natitira sa Pilipinas ay ang fossil na natuklasan noong 2007 sa Callao Caves sa [[Cagayan]]. Ang 67,000 taong gulang na natagpuan ay nauna pa sa 47,000 taong gulang [[Taong Tabon]], na hanggang noon ang pinakalumang kilala na hanay ng mga labi ng tao sa kapuluan. Ang paghahanap ay binubuo ng isang solong 61 milimetro metatarsal na napetsahan gamit pag-aalis ng serye ng uranium. Sa simula ay naisip na posibleng isa ito sa pinakalumang ''Homo sapiens'' nananatili sa [[Asya-Pasipiko]].<ref>{{Cite web |last=Valmero |first=Anna |date=August 5, 2010 |title=Callao man could be 'oldest' human in Asia Pacific, says Filipino archaeologist |url=http://ph.yfittopostblog.com/2010/08/05/callao-man-could-be-‘oldest’-human-in-asia-pacific-says-filipino-archaeologist/ |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120713201301/http://ph.yfittopostblog.com/2010/08/05/callao-man-could-be-%E2%80%98oldest%E2%80%99-human-in-asia-pacific-says-filipino-archaeologist/ |archive-date=July 13, 2012 |access-date=August 5, 2010 |publisher=Yahoo! Southeast Asia, [[loqal.ph]]}}</ref><ref>Severino, Howie G. (August 1, 2010).</ref><ref>Morella, Cecil.</ref><ref>{{Cite news |last=Barney |first=Henderson |date=August 3, 2010 |title=Archaeologists unearth 67,000-year-old human bone in Philippines |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/philippines/7924538/Archaeologists-unearth-67000-year-old-human-bone-in-Philippines.html}}</ref> === ''Homo luzonensis (C. 50,000 - 67,000 taon na ang nakakaraan)'' === [[Talaksan:LuzonensisMolars.jpg|thumb|Limang ngipin na iniuugnay sa ''Homo luzonensis''.]] Sa parehong stratigraphic layer kung saan natuklasan ang ikatlong metatarsal, ang patuloy na pagtuklas ay nagsiwalat ng 12 fossil na buto (7 postcanine maxillary teeth, 2 manual phalanges, 2 pedal phalanges, 1 femoral shaft) mula sa tatlong hominin na indibidwal. Ang mga labi na ito at ang Callao Man ay nakilala na kabilang sa isang bagong uri ng hominins, ''[[Homo luzonensis]]''.<ref>{{Cite journal |last=Détroit |first=Florent |last2=Mijares |first2=Armand Salvador |last3=Corny |first3=Julien |last4=Daver |first4=Guillaume |last5=Zanolli |first5=Clément |last6=Dizon |first6=Eusebio |last7=Robles |first7=Emil |last8=Grün |first8=Rainer |last9=Piper |first9=Philip J. |year=2019 |title=A new species of Homo from the Late Pleistocene of the Philippines |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-02296712/file/Detroit_%26_al_2019_Nature_postprint.pdf |journal=Nature |volume=568 |issue=7751 |pages=181–186 |bibcode=2019Natur.568..181D |doi=10.1038/s41586-019-1067-9 |pmid=30971845}}</ref><ref>{{Cite news |last=Greshko |first=Michael |last2=Wei-Haas |first2=Maya |date=April 10, 2019 |title=New species of ancient human discovered in the Philippines |work=National Geographic |url=https://www.nationalgeographic.com/science/2019/04/new-species-ancient-human-discovered-luzon-philippines-homo-luzonensis/ |access-date=October 24, 2020 |archive-date=Abril 10, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410173110/https://www.nationalgeographic.com/science/2019/04/new-species-ancient-human-discovered-luzon-philippines-homo-luzonensis/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |last=Rincon |first=Paul |date=April 10, 2019 |title=New human species found in Philippines |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-47873072 |access-date=October 24, 2020}}</ref> == Panahon ng bato (c. 50,000 – c. 500 BC) == Ang unang katibayan ng sistematikong paggamit ng teknolohiya ng panahon ng bato sa Pilipinas ay tinatayang 50,000 BC,<ref name="Jocano 2001 1082">{{Harvard citation no brackets|Jocano|2001}}</ref> at ang yugto na ito sa pag-unlad ng mga lipunan ng proto-Philippine ay itinuturing na nagtatapos sa pagtaas ng mga kasangkapan sa metal noong mga 500 BC, bagaman may mga kasangkapan sa bato na ginagamit pa rin sa nakalipas na petsa.<ref>{{Harvard citation no brackets|Jocano|2001}}</ref> [[Mga Pilipino|Pilipino]] antropologo F. Landa Jocano tumutukoy sa pinakamaagang kapansin-pansin na yugto sa pag-unlad ng mga lipunan ng proto-Philippine bilang ang ''Yugto Ng Pagbuo''.<ref>{{Harvard citation no brackets|Jocano|2001}}</ref> Tinukoy din niya ang mga kasangkapan sa bato at paggawa ng seramik bilang dalawang pangunahing industriya na tinukoy ang pang-ekonomiyang aktibidad ng panahon, at na humubog sa mga paraan kung saan ang mga unang Pilipino ay umangkop sa kanilang kapaligiran sa panahong ito.<ref name="Jocano 2001 1082" /> Sa pamamagitan ng tungkol sa 30,000 BC, ang [[mga Negrito]], na naging mga ninuno ng mga katutubong Pilipino ngayon (tulad ng [[Mga Aeta|Aeta]]), marahil ay naninirahan sa kapuluan. Walang katibayan na nakaligtas na magpapakita ng mga detalye ng sinaunang buhay ng Pilipino tulad ng kanilang mga pananim, kultura, at arkitektura. Binanggit ng istoryador na si William Henry Scott na ang anumang teorya na naglalarawan ng gayong mga detalye para sa panahon ay dapat na purong hipotesis, at sa gayon ay matapat na ipinakita bilang gayon.<ref name="scott1984p1382">{{Harvard citation no brackets|Scott|1984}}</ref> === Tabon Man (c. 24,000 o 22,000 BC) === Fossilized na mga fragment ng isang [[bungo]] at ang panga ng tatlong indibidwal ay natuklasan noong Mayo 28, 1962 ni Dr. Robert B. Fox, isang Amerikanong antropologo ng [[Pambansang Museo ng Pilipinas|Pambansang Museo]].<ref>{{Harvard citation no brackets|Scott|1984}}; {{Harvard citation no brackets|Zaide|1999}}, citing {{Harvard citation no brackets|Jocano|1975}}.</ref> Ang mga fragment na ito ay sama-sama na tinatawag na "[[Taong Tabon]]" pagkatapos ng lugar kung saan sila ay natagpuan sa kanlurang baybayin ng [[Palawan]]. Ang [[Kuwebang Tabon]] tila isang uri ng isang [[Panahon ng Bato]] pabrika, na parehong natapos mga tool sa flake ng bato at ang mga basura ng core flakes ay natagpuan sa apat na hiwalay na antas sa pangunahing silid. Ang uling na naiwan mula sa tatlong pagtitipon ng mga apoy sa pagluluto ay nagkaroon Carbon-14 na may petsa na humigit-kumulang 7,000, 20,000, at 22,000 BC.<ref name="Scott1984pp14-15">{{Harvard citation no brackets|Scott|1984}}.</ref> Ang mga labi na ito ay ang pinakaluma modernong tao mga labi na natagpuan sa mga isla, at naging U / Th-napetsahan sa 47,000 ± 11-10,000 taon na ang nakalilipas.<ref name="Detroit2004">{{Cite journal |last=Détroit |first=Florent |last2=Dizon |first2=Eusebio |last3=Falguères |first3=Christophe |last4=Hameau |first4=Sébastien |last5=Ronquillo |first5=Wilfredo |last6=Sémah |first6=François |date=2004 |title=Upper Pleistocene ''Homo sapiens'' from the Tabon cave (Palawan, The Philippines): description and dating of new discoveries |url=http://fdetroit.free.fr/IMG/pdf/Detroit_etal_04_Tabon2.pdf |journal=Human Palaeontology and Prehistory |volume=3 |issue=2004 |pages=705–712 |doi=10.1016/j.crpv.2004.06.004}}</ref> (Sa loob [[Mindanao]], ang pagkakaroon at kahalagahan ng mga sinaunang kasangkapan na ito ay napansin ng sikat [[José Rizal|Si José Rizal]] kanyang sarili, dahil sa kanyang pagkakakilala sa [[Espanya|Espanyol]] at [[Alemanya|Aleman]] mga siyentipikong arkeologo noong 1880s, habang nasa Europa.){{Fact|date=July 2010}} Ang tabon Cave ay pinangalanang "tabon bird" (Tabon scrubfowl, ''Megapodius cumingii''), na nagdeposito ng makapal na matigas na mga layer ng guano noong panahon na ang kuweba ay hindi pa tinatahanan, na nagresulta sa isang tulad-semento na sahig na gawa sa dumi ng ibon kung saan tatlong sumunod na grupo ng mga tagagawa ng kasangkapan ang nanirahan. Ipinakikita na halos kalahati ng 3,000 mga ispesimen na nakuha mula sa kuweba ay mga itinapon na mga core ng isang materyal na kailangang ilipat mula sa ilang distansya. Ang mga fossil ng tabon man ay itinuturing na nagmula sa ikatlong grupo ng mga naninirahan na naninirahan sa kuweba sa pagitan ng 22,000 at 20,000 BC. Ang isang mas naunang antas ng kuweba ay nasa ibaba ng antas na naglalaman ng mga pagpupulong ng apoy sa pagluluto na dapat itong kumatawan Mataas Na Pleistoseno mga petsa mula 45 o 50 libong taon na ang nakalilipas.<ref name="Scott1984pp14-15">{{Harvard citation no brackets|Scott|1984}}.</ref> Ang mga pisikal na antropologo na sumuri sa tabon Man skullcap ay sumang-ayon na ito ay kabilang sa isang modernong tao (''Homo sapiens''), na nakikilala mula sa kalagitnaan ng Pleistoseno ''[[Homo erectus]]'' mga uri. Ipinakikita nito na si tabon Man ay ''Pre-Mongoloid'' (''Mongoloid'' ang pagiging term na antropologo ay nalalapat sa stock ng lahi na pumasok sa Timog Silangang Asya sa panahon ng [[Holoseno|Holocene]] at sinakop ang mga naunang tao upang makabuo ng mga modernong Malay, Indonesian, Filipino, at "Pacific" na mga tao). Dalawang eksperto ang nagbigay ng opinyon na ang mandible ay "Australian" sa pisikal na uri, at na ang mga sukat ng skullcap ay halos katulad ng [[mga Ainu]] o [[Tasmania|Mga taga-Tasmania]]. Walang maaaring tapusin tungkol sa pisikal na hitsura ng tabon man mula sa nakuhang mga fragment ng bungo maliban na hindi siya isang Negrito.<ref>{{Harvard citation no brackets|Scott|1984}}</ref> Ang kaugalian ng Paglilibing Ng Jar, na mula sa [[Sri Lanka]], sa Kapatagan ng mga garapon, sa loob [[Laos]], sa [[Hapon]], ay ginagampanan din sa Tabon caves. Ang isang kamangha-manghang halimbawa ng pangalawang burial jar ay pag-aari ng National Museum, isang ''Pambansang Kayamanan'', na may takip ng banga na may dalawang pigura, ang isa ay ang namatay, ang mga kamay ay nakasalubong, ang mga kamay ay kumakapit sa mga balikat, ang isa naman ay isang steersman, na parehong nakaupo sa isang ''proa'', na ang mast lamang ang nawawala sa piraso. Pangalawang libing ay isinagawa sa lahat ng mga isla ng Pilipinas sa panahong ito, na may mga buto na muling inilibing, ang ilan sa mga banga ng libingan. Pitumpu ' t walong mga sasakyang pang-lupa ang nakuha mula sa Manunggul cave, [[Palawan]], partikular para sa libing. Ang mga labi ng tao sa kuweba ay mula sa malalaking at maliliit na indibiduwal. Ang huli ay angkop sa mga Negrito ng Pilipinas na kabilang sa mga unang naninirahan sa kapuluan,<ref>{{Cite journal |last=Florent Détroit |last2=Julien Corny |last3=Eusebio Dizon |last4=Armand Mijares |date=1 June 2013 |year=2013 |title="Small Size" in the Philippine Human Fossil Record: Is it Meaningful for a Better Understanding of the Evolutionary History of the Negritos? |url=https://digitalcommons.wayne.edu/humbiol/vol85/iss1/3 |journal=Human Biology |volume=85 |issue=1 |pages=45–66 |doi=10.3378/027.085.0303 |pmid=24297220}}</ref> mga inapo ng unang paglipat ng tao mula sa [[Aprika]] sa pamamagitan ng ruta sa baybayin sa kahabaan ng Timog Asya hanggang sa ngayon ay nalunod na mga lupain ng Sundaland at [[Sahul]]. === Balobok Archaeological Site (6810-3190 BC) === Ang lugar ay isa sa mga unang lugar ng paninirahan ng tao sa rehiyon. Ang site mismo ay bahagi ng isang malaking sistema ng karst na may mga layer ng mga shell at iba pang mga mineral na ginawa ng mga unang tao. Ang higit pang paghukay ay humantong sa pagtuklas ng sinaunang mga artifact tulad ng mga kasangkapan sa flake, mga bato na pinulot, mga piraso ng mga kagamitan sa lupa, mga kasangkapan sa buto at ilang mga labi ng hayop. Ang mga labi at mga artifact na ito ay pinanggalingan ng C-14 na mga 8,810 hanggang 5,190 taon na ang nakalilipas, na ginagawang isa sa mga pinakamahalagang arkeolohikal na lugar sa rehiyon. Ang site ay idineklara bilang isang mahalagang ari-arian ng kultura noong 2017 ng pambansang pamahalaan.<ref>{{Cite web |date=November 26, 2013 |title=Travel Guide: Tawi-Tawi |url=http://www.traveling-up.com/travel-guide-tawi-tawi/}}</ref> === Mga paglipat ng Neolitiko Austronesian === [[Talaksan:Chronological_dispersal_of_Austronesian_people_across_the_Pacific.svg|thumb|Paglipat ng [[Mga Austronesyo|Mga Austronesian na tao]] at ang kanilang [[Mga wikang Austronesyo|mga wika]].]] [[Talaksan:Taiwanese_aboriginese_deerhunt1.png|left|thumb|248x248px|[[Usa|Mga Deer]]- pangangaso Taiwanese aborigines]] Ang kasalukuyang pang-agham na pagkakaisa ng pag-areglo ng Pilipinas ay ang [[Mga Austronesyo|Hipotesis sa labas ng Taiwan (OOT)]] (tinatawag din na [[Mga Austronesyo|Pagpapalawak ng mga Austronesyo]]). Ito ay unang iminungkahi ni Si Peter Bellwood at orihinal na batay sa kalakhan sa linggwistika, hewing napakalapit sa Robert Blustang modelo ng kasaysayan ng [[Mga wikang Austronesyo|Pamilya ng wika ng Austronesian]]. Mula noon ay pinalakas ito ng mga pag-aaral sa henetiko at arkeolohiya na malawak na sumasang-ayon sa timeline ng pagpapalawak ng Austronesian.<ref name="Melton">{{Cite journal |last=Melton |first=Terry |last2=Clifford |first2=Stephanie |last3=Martinson |first3=Jeremy |last4=Batzer |first4=Mark |last5=Stoneking |first5=Mark |date=December 1998 |title=Genetic Evidence for the Proto-Austronesian Homeland in Asia: mtDNA and Nuclear DNA Variation in Taiwanese Aboriginal Tribes |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_1998-12_63_6/page/1806 |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=63 |issue=6 |pages=1807–1823 |doi=10.1086/302131 |pmc=1377653 |pmid=9837834}}</ref><ref name="Spriggs">{{cite journal |last1=Spriggs |first1=Matthew |title=Archaeology and the Austronesian expansion: where are we now? |url=https://archive.org/details/sim_antiquity_2011-06_85_328/page/510 |journal=Antiquity |date=May 2011 |volume=85 |issue=328 |pages=510–528 |doi=10.1017/S0003598X00067910|s2cid=162491927 }}</ref> Ang modernong modelo ng pagpapalawak ng Austronesian ay nagpapahiwatig na sa pagitan ng 4500 BC at 4000 BC, ang mga pag-unlad sa teknolohiyang pang-agrikultura sa Patag Ng Yunnan sa loob [[Tsina]] lumikha ng mga panggigipit na nag-udyok sa ilang mga tao na lumipat sa [[Taiwan]]. Ang mga taong ito ay mayroon na o nagsimulang bumuo ng isang natatanging wika ng kanilang sarili, na tinukoy ngayon bilang Proto-Austronesian. Noong mga 3000 BC, ang mga grupong ito ay nagsimulang mag-iba sa tatlong o apat na magkakaibang mga subkulturang. Noong 2500 hanggang 1500 BC, isa sa mga grupong ito (ang ninuno [[Mga wikang Malayo-Polinesyo|Malayo-Polinesyo]]- mga nagsasalita) ay nagsimulang lumipat sa timog sa pamamagitan ng dagat patungo sa Pilipinas, pagkatapos ay higit pa sa [[Kapuluang Mariana]] sa pamamagitan ng 1500 BC, at ang natitirang bahagi ng [[Maritimong Timog-silangang Asya|Isla Timog Silangang Asya]], Isla Ng Melanesia, at sa wakas hanggang sa [[Polynesia|Polinesya]] at [[Madagascar]].<ref name="mijares2006">{{Cite journal |last=Mijares |first=Armand Salvador B. |year=2006 |title=The Early Austronesian Migration To Luzon: Perspectives From The Peñablanca Cave Sites |url=http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 |journal=Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association |issue=26 |pages=72–78 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707050814/http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 |archive-date=July 7, 2014}}</ref> Bago ang pagpapalawak mula sa Taiwan, ang kamakailang ebidensiya sa arkeolohiya, lengguwistiko at henetiko ay nag-uugnay sa mga nagsasalita ng Austronesian sa isla ng Timog-Silangang Asya sa mga kultura tulad ng Hemudu, [[Kabihasnang Liangzhu|Liangzhu]] at Dapenkeng sa loob Neolitiko Tsina.<ref>{{Cite journal |last=Sagart |first=Laurent |date=January 2008 |title=The expansion of Setaria farmers in East Asia |url=https://www.academia.edu/3077307 |journal=}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Li |first=H |last2=Huang |first2=Y |last3=Mustavich |first3=LF |display-authors=etal |date=November 2007 |title=Y chromosomes of prehistoric people along the Yangtze River. |journal=Hum. Genet. |volume=122 |issue=3–4 |pages=383–8 |doi=10.1007/s00439-007-0407-2 |pmid=17657509 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Ko |first=Albert&nbsp;Min-Shan |last2=Chen |first2=Chung-Yu |last3=Fu |first3=Qiaomei |last4=Delfin |first4=Frederick |last5=Li |first5=Mingkun |last6=Chiu |first6=Hung-Lin |last7=Stoneking |first7=Mark |last8=Ko |first8=Ying-Chin |year=2014 |title=Early Austronesians: Into and Out Of Taiwan |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2014-03-06_94_3/page/425|journal=The American Journal of Human Genetics |volume=94 |issue=3 |pages=426–436 |doi=10.1016/j.ajhg.2014.02.003 |pmc=3951936 |pmid=24607387}}</ref> Historyador William Henry Scott ay napansin na, batay sa leksikostatistikal pagsusuri na kinasasangkutan ng pitong milyong pares ng salita linguist Isidore Dyen inaalok noong 1962, dalawang alternatibong mga senaryo na nagpapaliwanag sa pinagmulan at pagkalat ng mga wikang Austronesian: (a) na nagmula sila sa ilang Isla ng Pasipiko at kumalat patungo sa Kanluran sa Asya, o (B) na nagmula sila sa Taiwan at kumalat patungo sa timog.<ref>{{Harvard citation no brackets|Scott|1984}}.</ref> Batay sa kasunod na pag-aaral ng pangalawang kahalili, napagpasyahan ni Scott na ang puno ng wika ng Pilipinas ay maaaring ipinakilala ng mga nagsasalita ng Austronesian noong 5000 BC, marahil mula sa hilaga, kasama ang kanilang mga inapo na lumalawak sa buong kapuluan ng Pilipinas at higit pa sa mga sumunod na millennia, sumisipsip o pinapalitan ang mga kalat-kalat na populasyon Sa loob ng mga milenyo na iyon, ang iba pang mga nagsasalita ng Austronesian ay pumasok sa Pilipinas sa sapat na bilang upang mag-iwan ng isang marka sa wika ngunit hindi upang palitan ang mga itinatag na wika. Ipinagmumungkahi ni Scott na kung tama ang senaryo na ito lahat ng kasalukuyang wika ng Pilipinas (maliban sa Mga wika ng Sama–Bajaw, na marahil ay may higit na mga nagsasalita sa labas ng Pilipinas kaysa sa loob) ay ginawa sa loob ng kapuluan, wala sa kanila ang ipinakilala sa pamamagitan ng hiwalay na paglipat, at lahat ng mga ito ay may higit na pagkakapareho sa bawat isa kaysa sa mga wika sa labas ng Pilipinas. Sa panahong Neolitiko na ito, isang ruta ng kalakalan na unang nilikha ng mga katutubo ng Pilipinas at [[Taiwan]] ay itinatag. Ang ruta, na kilala bilang ang Maritime Jade Road, ay isa sa pinakamalawak na mga network ng kalakalan na nakabatay sa dagat ng isang solong materyal na heolohikal sa sinaunang mundo mula 2000 BCE-1000 CE, mas matanda kaysa sa [[Daan ng Sutla]].<ref name="auto">Tsang, Cheng-hwa (2000), "Recent advances in the Iron Age archaeology of Taiwan", Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association, 20: 153–158, doi:10.7152/bippa.v20i0.11751</ref><ref>Turton, M. (2021). </ref><ref>Everington, K. (2017). </ref><ref>Bellwood, P., H. Hung, H., Lizuka, Y. (2011). </ref> Ang Jade ay minahan sa Taiwan at pangunahing naproseso sa Pilipinas, kung saan ang ruta ng kalakalan ay umabot sa maraming lugar sa Timog-Silangang Asya tulad ng Vietnam, Thailand, Malaysia, at Indonesia. Isang "jade ang kultura " ay umunlad sa panahong ito, gaya ng pinaniniwalaan ng sampu-sampung libong magagandang gawa na mga artifact ng jade na natagpuan sa isang lugar sa [[Batangas]] lalawigan.{{Sfn|Scott|1984}} Mga artifact ng Jade natagpuan na may petsa na 2000&nbsp;BC,{{Sfn|Scott|1984}}<ref>{{Citation |last=Ness |first=Immanuel |title=The Global Prehistory of Human Migration |url=https://books.google.com/books?id=2HMTBwAAQBAJ |page=[https://books.google.com/books?id=2HMTBwAAQBAJ&dq=jade+%222000+bce%22&pg=PA289 289] |year=2014 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-97059-1}}</ref> gamit ang lingling-o jade items na ginawa sa Luzon na ginawa gamit ang mga hilaw na materyales na nagmula sa Taiwan.<ref>{{Cite journal |last=Hsiao-Chun |first=Hung |date=December 11, 2007 |title=Ancient jades map 3,000 years of prehistoric exchange in Southeast Asia |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |volume=104 |issue=50 |pages=19745–19750 |doi=10.1073/pnas.0707304104 |pmc=2148369 |pmid=18048347 |doi-access=free}}</ref> Sa mapayapang panahong ito bago ang kolonyal, wala ni isang libingan na pinag-aralan ng mga iskolar ang nagbigay ng anumang patunay sa osteolohiya para sa marahas na kamatayan. Walang mga kaso ng mga libing ng masa ang naitala din, na nagpapahiwatig ng mapayapang kalagayan ng mga isla. Ang mga libingan na may marahas na katibayan ay natagpuan lamang mula sa mga libingan na nagsimula noong ika-15 siglo, malamang dahil sa mga bagong kultura ng pagpapalawak na ipinadala mula sa India at Tsina. Nang dumating ang mga Espanyol noong ika-16 na siglo, naitala nila ang ilang mga pangkat na tulad ng giyera, na ang mga kultura ay naiimpluwensyahan na ng na-import na mga kultura ng pagpapalawak ng India at Tsino noong ika-15 siglo.<ref>Junker, L. L. (1999). </ref> Sa pamamagitan ng 1000&nbsp;BC, ang mga naninirahan sa kapuluan ay nabuo sa apat na uri ng mga pangkat ng lipunan: mga tribo ng mangangaso, mga lipunan ng mandirigma, highland mga plutocratias, at mga prinsipe ng daungan.<ref name="Legarda, Benito, Jr. 2001 40">{{Cite journal |last=Legarda, Benito Jr. |year=2001 |title=Cultural Landmarks and their Interactions with Economic Factors in the Second Millennium in the Philippines |journal=Kinaadman (Wisdom) A Journal of the Southern Philippines |volume=23 |page=40}}</ref> Ang mga Austronesian na nanirahan sa Pilipinas ay pinaghalong mga dating grupo tulad ng [[Mga Negrito]] na nakarating sa mga isla sa pamamagitan ng ngayon sunken Sundaland ang landmass. Ipinakita ng mga pag-aaral sa henetika na ang mga modernong katutubong Pilipino ay may iba ' t ibang antas ng mga ninuno ng Negrito bilang karagdagan sa karamihan ng mga ninuno ng Austronesian.<ref name="Lipson2014">{{Cite journal |last=Lipson |first=Mark |last2=Loh |first2=Po-Ru |last3=Patterson |first3=Nick |last4=Moorjani |first4=Priya |last5=Ko |first5=Ying-Chin |last6=Stoneking |first6=Mark |last7=Berger |first7=Bonnie |last8=Reich |first8=David |date=2014 |title=Reconstructing Austronesian population history in Island Southeast Asia |url=https://www.biorxiv.org/content/biorxiv/early/2014/05/27/005603.full.pdf |journal=Nature Communications |volume=5 |issue=1 |pages=4689 |bibcode=2014NatCo...5E4689L |doi=10.1038/ncomms5689 |pmc=4143916 |pmid=25137359}}</ref><ref name="Spriggs" /> ==== Mga pag-aaral sa genetiko ==== Isang 2002 Unibersidad Ng Medikal Ng Tsina ipinahiwatig ng pag-aaral na ang ilang mga Pilipino ay nagbahagi ng genetic chromosome na matatagpuan sa Mga Asyano, gaya ng mga aborigine ng Taiwan, Indonesian, Thai, at Tsino.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chang JG, Ko YC, Lee JC, Chang SJ, Liu TC, Shih MC, Peng CT |year=2002 |title=Molecular analysis of mutations and polymorphisms of the Lewis secretor type alpha(1,2)-fucosyltransferase gene reveals that Taiwanese aborigines are of Austronesian derivation |journal=J. Hum. Genet. |volume=47 |issue=2 |pages=60–5 |doi=10.1007/s100380200001 |pmid=11916003 |doi-access=free}}</ref> Isang pag-aaral sa henetika noong 2008 ni [[Unibersidad ng Leeds]] at inilathala sa ''Molekular na Biyolohiya at Ebolusyon'', ay nagpakita na mitokondriyal na DNA ang mga linya ng lahi ay umuunlad sa loob ng Island Southeast Asia (ISEA) mula nang dumating ang mga modernong tao humigit-kumulang 50,000 taon na ang nakalilipas. Ang mga may-akda ay naghinuha na ito ay katibayan na ang mga Austronesiano ay nagbago sa loob ng isla ng Timog-Silangang Asya at hindi nagmula sa Taiwan (ang "out-of-Sundaland" hypothesis). Ang mga pagkalat ng populasyon ay naganap nang sabay na tumaas ang antas ng dagat, na nagresulta sa mga paglipat mula sa Mga Isla ng Pilipinas patungo sa Taiwan sa loob ng huling 10,000 taon.<ref>{{Cite web |last=Martin Richards |title=Climate Change and Postglacial Human Dispersals in Southeast Asia |url=http://phys.org/news130761648.html |access-date=April 10, 2014 |publisher=Oxford Journals}}</ref> Isang pag-aaral noong 2013 sa genetika at pinagmulan ng Mga taong Polynesian suportado ang [[Mga Austronesyo|''Sa labas ng Taiwan'']] scenario ng Austronesian expansion mula sa Taiwan, sa paligid ng 2200 BC, pag-aayos ng [[Batanes]] at [[Luzon|Hilagang Luzon]] mula sa [[Taiwan]]. Mula roon, mabilis silang kumalat pababa sa iba pang mga isla ng Pilipinas at [[Timog-silangang Asya]].<ref name="mijares20062">{{Cite journal |last=Mijares |first=Armand Salvador B. |year=2006 |title=The Early Austronesian Migration To Luzon: Perspectives From The Peñablanca Cave Sites |url=http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 |journal=Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association |issue=26 |pages=72–78 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707050814/http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 |archive-date=July 7, 2014}}</ref> Ang populasyon na ito ay na-assimilate sa umiiral na mga Negrito na nagreresulta sa modernong [[mga pangkat etniko sa Pilipinas]] na nagpapakita ng iba ' t ibang mga ratio ng pagsasama ng henetiko sa pagitan ng mga grupo ng Austronesian at Negrito.<ref name="Lipson20142">{{Cite journal |last=Lipson |first=Mark |last2=Loh |first2=Po-Ru |last3=Patterson |first3=Nick |last4=Moorjani |first4=Priya |last5=Ko |first5=Ying-Chin |last6=Stoneking |first6=Mark |last7=Berger |first7=Bonnie |last8=Reich |first8=David |date=2014 |title=Reconstructing Austronesian population history in Island Southeast Asia |url=https://www.biorxiv.org/content/biorxiv/early/2014/05/27/005603.full.pdf |journal=Nature Communications |volume=5 |issue=1 |pages=4689 |bibcode=2014NatCo...5E4689L |doi=10.1038/ncomms5689 |pmc=4143916 |pmid=25137359}}</ref> Gayunman, isang pag-aaral noong 2014 na inilathala ng ''Kalikasan'' paggamit buong pagkakasunud-sunod ng genome sa halip na ang pagkakasunud-sunod lamang ng mtDNA ang nagpapatunay sa hilaga-hanggang-timog na pagkalat ng mga Austronesian na mga tao sa "out-of-Taiwan" na hipotesis. Itinuro pa ng mga mananaliksik na, habang ang mga tao ay naninirahan sa Sundaland nang hindi bababa sa 40,000 taon, ang mga Austronesian ay kamakailang dumating. Ang mga resulta ng pag-aaral noong 2008 ay nabigo na isaalang-alang ang pagsasama sa mas sinaunang ngunit hindi nauugnay [[Mga Negrito|Negrito]] at Papuan mga populasyon.<ref name="Rochmyaningsih2">{{Cite news |last=Rochmyaningsih |first=Dyna |date=28 October 2014 |title='Out of Sundaland' Assumption Disproved |work=Jakarta Globe |url=https://jakartaglobe.id/news/sundaland-assumption-disproved/ |url-status=dead |access-date=24 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225125953/https://jakartaglobe.id/news/sundaland-assumption-disproved/ |archive-date=25 December 2018}}</ref><ref name="Lipson20143">{{Cite journal |last=Lipson |first=Mark |last2=Loh |first2=Po-Ru |last3=Patterson |first3=Nick |last4=Moorjani |first4=Priya |last5=Ko |first5=Ying-Chin |last6=Stoneking |first6=Mark |last7=Berger |first7=Bonnie |last8=Reich |first8=David |date=2014 |title=Reconstructing Austronesian population history in Island Southeast Asia |url=https://www.biorxiv.org/content/biorxiv/early/2014/05/27/005603.full.pdf |journal=Nature Communications |volume=5 |issue=1 |pages=4689 |bibcode=2014NatCo...5E4689L |doi=10.1038/ncomms5689 |pmc=4143916 |pmid=25137359}}</ref> Ang isang 2021 genetic na pag-aaral, na sumuri sa mga kinatawan ng 115 katutubong komunidad, ay nakakita ng katibayan ng hindi bababa sa limang independiyenteng alon ng maagang paglipat ng tao. Ang mga grupo ng Negrito, na nahahati sa pagitan ng mga nasa Luzon at ng mga nasa Mindanao, ay maaaring nagmula sa isang solong alon at naghiwalay pagkatapos, o sa pamamagitan ng dalawang hiwalay na alon. Malamang na nangyari ito pagkaraan ng 46,000 taon na ang nakalilipas. Ang isa pang paglipat ng mga Negrito ay pumasok sa Mindanao pagkaraan ng 25,000 taon na ang nakalilipas. Dalawang maagang alon ng Silangang Asya ang napansin, ang isa ay pinakamalakas na napatunayan sa mga [[Lumad|Manobo]] mga taong nakatira sa inland Mindanao, at ang iba pa sa [[Badjao|Sama-Bajau]] at mga kaugnay na tao ng Sulu archipelago, Zamboanga Peninsula, at Palawan. Ang paghahalo na matatagpuan sa mga Sama ay nagpapahiwatig ng isang relasyon sa Lua at Mga tao ng Mlabri ng mainland Southeast Asia, at sumasalamin sa isang katulad na genetic signal na matatagpuan sa kanlurang Indonesia. Nangyari ang mga ito pagkatapos ng 15,000 taon na ang nakalilipas at 12,000 taon na ang nakalilipas ayon sa pagkakabanggit, sa mga panahong ang huling panahon ng glacial ay darating sa isang dulo. Ang mga austronesiano, mula sa Timog Tsina o Taiwan, ay natagpuan na dumating sa hindi bababa sa dalawang magkakaibang alon. Ang una, na naganap marahil sa pagitan ng 10,000 at 7,000 taon na ang nakalilipas, ay nagdala ng mga ninuno ng mga katutubong grupo na ngayon ay nakatira sa paligid ng [[Kabundukan ng Cordillera|Cordillera Central]] saklaw ng bundok. Nang maglaon, ang mga paglipat ay nagdala ng iba pang mga grupo ng Austronesian, kasama ang agrikultura, at ang mga wika ng mga kamakailang migrante ng Austronesian ay epektibong pinalitan ang mga umiiral na populasyon. Sa lahat ng kaso, ang mga bagong imigrante ay waring naghahalo sa ilang antas sa umiiral na mga populasyon. Ang pagsasama ng Timog-Silangang Asya sa mga network ng kalakalan sa Karagatang India Mga 2,000 taon na ang nakalilipas ay nagpapakita din ng ilang epekto, na may mga genetic signal ng Timog Asya na naroroon sa loob ng ilang mga komunidad ng Sama-Bajau..<ref name="Larena2">{{Cite journal |last=Larena |first=Maximilian |last2=Sanchez-Quinto |first2=Federico |last3=Sjödin |first3=Per |last4=McKenna |first4=James |last5=Ebeo |first5=Carlo |last6=Reyes |first6=Rebecca |last7=Casel |first7=Ophelia |last8=Huang |first8=Jin-Yuan |last9=Hagada |first9=Kim Pullupul |last10=Guilay |first10=Dennis |last11=Reyes |first11=Jennelyn |date=2021-03-30 |title=Multiple migrations to the Philippines during the last 50,000 years |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=118 |issue=13 |pages=e2026132118 |bibcode=2021PNAS..11826132L |doi=10.1073/pnas.2026132118 |issn=0027-8424 |pmc=8020671 |pmid=33753512 |doi-access=free}}</ref> == Maagang panahon ng Metal (c. 500 BC-c. 1 AD) == Bagaman may ilang katibayan na ang mga unang Austronesian na migrante ay may mga kasangkapan na tanso o tanso,<ref>{{Cite web |last=Thiel |first=Barbara |title=Excavations at Musang Cave, Northeast Luzon, Philippines |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/handle/10125/16964/AP-v28n1-61-81.pdf?sequence=1}}</ref> ang pinakamaagang mga kasangkapan na metal sa Pilipinas ay karaniwang sinasabing unang ginamit noong mga 500 BC, at ang bagong teknolohiyang ito ay magkasama sa mga makabuluhang pagbabago sa pamumuhay ng mga unang Pilipino. Ang mga bagong kasangkapan ay nagdala ng isang mas matatag na paraan ng pamumuhay, at lumikha ng mas maraming mga pagkakataon para sa mga komunidad na lumago, kapwa sa mga tuntunin ng laki at pag-unlad ng kultura.<ref name="Jocano 2001 1192">{{Harvard citation no brackets|Jocano|2001}}</ref> Kung saan ang mga pamayanan ay dating binubuo ng maliliit na pangkat ng mga kamag - anak na nakatira sa mga kamping, ang mas malalaking nayon ay naganap-karaniwang nakabase malapit sa tubig, na ginagawang mas madali ang paglalakbay at pangangalakal. Ang nagreresultang kadalian ng pakikipag-ugnay sa pagitan ng mga komunidad ay nangangahulugan na nagsimula silang magbahagi ng mga katulad na katangian ng kultura, isang bagay na hindi pa posible nang ang mga komunidad ay binubuo lamang ng maliliit na grupo ng kamag-anak. Tinutukoy ni Jocano ang panahon sa pagitan ng 500 BC at 1 AD bilang ang ''yugto ng incipient,'' na sa kauna-unahang pagkakataon sa talaan ng artifact, nakikita ang pagkakaroon ng mga artifact na katulad sa disenyo mula sa site hanggang sa site sa buong kapuluan. Kasabay ng paggamit ng mga kasangkapan na metal, ang panahong ito ay nakakita rin ng makabuluhang pagpapabuti sa teknolohiya ng aluminyo.<ref name="Jocano 2001 1193">{{Harvard citation no brackets|Jocano|2001}}</ref> == Proto-makasaysayang panahon == === Pakikipagkalakalan sa kulturang Sa Huynh === Ang Kultura ng Sa Huynh sa kung ano ngayon ang gitnang at Timog Vietnam ay nagkaroon ng malawak na kalakalan sa kapuluan ng Pilipinas sa panahon ng taas nito sa pagitan ng 1000 BC at 200 AD.<ref name="Solheim19692">{{Cite journal |last=Solheim |first=William |date=1969 |title=Prehistoric Archaeology in Eastern Mainland Southeast Asia and the Philippines |journal=Asian Perspectives |volume=3 |pages=97–108}}</ref> Ang Sa Huynh beads ay gawa sa salamin, carnelian, Agata, [[olibin]], zircon, [[ginto]] at garnet; karamihan sa mga materyales na ito ay hindi lokal sa rehiyon, at malamang na na-import. [[Dinastiyang Han]]- estilo mga salamin na tanso natagpuan din sa mga lugar ng Sa Huynh. Sa kabaligtaran, ang mga alahas sa tainga na ginawa ni Sa Huynh ay natagpuan sa mga arkeolohikal na lugar sa Gitnang Thailand, [[Taiwan]] (Orkidyas Island), at sa [[Pilipinas]], sa [[Palawan]] [[Kuwebang Tabon|Mga Lubong Ng Tabon]].<ref>{{Cite journal |last=Solheim |first=William |date=1969 |title=Prehistoric Archaeology in Eastern Mainland Southeast Asia and the Philippines |journal=Asian Perspectives |volume=3 |pages=97–108}}</ref> sa loob Ang Kalanay Cave ay isang maliit na kuweba na matatagpuan sa [[Masbate_(pulo)|isla ng Masbate]] sa gitnang [[Pilipinas]]. Ang kuweba ay matatagpuan partikular sa hilagang-kanlurang baybayin ng isla sa loob ng munisipalidad ng [[Aroroy]]. Ang mga artifact na nakuha mula sa site ay katulad ng mga natagpuan sa [[Timog-silangang Asya]] at Timog [[Vietnam]]. Ang site ay isa sa "Sa Huynh- Kalanay " pottery complex na may pagkakatulad sa Vietnam. Ang uri ng mga seramikang natagpuan sa lugar ay may petsa na 400bc-1500 AD.<ref name="Solheim19693">{{Cite journal |last=Solheim |first=William |date=1969 |title=Prehistoric Archaeology in Eastern Mainland Southeast Asia and the Philippines |journal=Asian Perspectives |volume=3 |pages=97–108}}</ref><ref name="Miksic 2003">{{cite book|author1-link=John N. Miksic |last=Miksic |first=John N. |title=Earthenware in Southeast Asia: Proceedings of the Singapore Symposium on Premodern Southeast Asian Earthenwares. |location=Singapore |publisher=Singapore University Press, National University of Singapore|date=2003}}</ref> === Thalassocrasyas at internasyonal na kalakalan (200 AD pasulong) === ==== Ang paglitaw ng ''Barangay'' lungsod-estado at kalakalan (200-500) ==== Ang Maritime Southeast Asia ay nagsimula na isama sa mas malawak na mga network ng kalakalan sa unang mga siglo ng unang milenyo, na ang kalakalan sa pagitan ng Tsina at rehiyon ay naging regular sa ika-5 siglo. Ang mga Fragmented na grupo ng etniko ay nagtatag ng maraming mga lungsod-estado na nabuo sa pamamagitan ng pag-aangkop ng ilang maliliit na yunit ng pulitika na kilala bilang ''[[barangay]]'' bawat isa ay pinamumunuan ng isang ''Datu'' o pinuno (ginagamit pa rin sa mga di-Hispanic na grupo ng etniko na Pilipino) at may pananagutan sa isang hari, na pinamagatang [[Raha]]. Kahit na ang mga nakakalat na barangay, sa pamamagitan ng pag-unlad ng inter-island at internasyonal na kalakalan, ay naging mas homogenous sa kultura noong ika-4 na siglo. Hindu-[[Budismo|Budista]] ang kultura at relihiyon ay umunlad sa mga maharlika sa panahong ito. Marami sa mga ''barangay'' ay, sa iba ' t ibang lawak, sa ilalim ng ''de jure'' jurisprudence ng isa sa maraming mga kalapit na emperyo, kasama ng mga ito ang [[Mga Malay|Malay]] [[Srivijaya]], [[Java (pulo)|Mga taga-Java]] [[Majapahit]], Brunei, Melaka mga imperyo, bagaman ''de facto'' ay nagtatag ng kanilang sariling independiyenteng sistema ng pamamahala. Mga link sa kalakalan sa [[Sumatra]], [[Borneo]], [[Thailand]], [[Java (pulo)|Java]], [[Tsina]], [[Indiya]], [[Tangway ng Arabia|Arabia]], [[Hapon]] at ang [[Kaharian ng Ryukyu]] umunlad sa panahong ito. A thalassocracy sa gayon ay lumitaw batay sa internasyonal na kalakalan. Ang bawat barangay ay binubuo ng mga 100 pamilya. Malaki ang ilang barangay, tulad ng ''Zubu'' (Cebu), Butuan, ''Maktan'' (Mactan), ''Mandani'' (Mandaue), ''Lalan'' (Liloan), ''Irong-Irong'' (Iloilo), ''Bigan'' (Vigan), at ''Selurong'' (Manila). Ang bawat isa sa malalaking barangay na ito ay may populasyon na mahigit na 2,000. Noong unang panahon, ang mga bagay na pinahahalagahan ng mga tao ay kinabibilangan ng mga banga, na isang simbolo ng kayamanan sa buong Timog Asya, at kalaunan ay metal, asin at tabako. Bilang kapalit, ang mga tao ay nagtitinda ng mga balahibo, sungay ng rhino, mga panga ng hornbill, beeswax, pugad ng mga ibon, resina, rattan.<sup id="fn_2_back">2</sup> Ang hinugpong bakal ay ginawa at naproseso sa Pilipinas at na-export Sa Taiwan.<ref name="auto2">Tsang, Cheng-hwa (2000), "Recent advances in the Iron Age archaeology of Taiwan", Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association, 20: 153–158, doi:10.7152/bippa.v20i0.11751</ref> Sa panahon sa pagitan ng ika-7 siglo hanggang sa simula ng ika-15 siglo, maraming maunlad na sentro ng kalakalan ang lumitaw, kabilang ang kaharian ng [[Namayan]] na umusbong sa tabi ng Manila Bay,<ref>{{Cite web |title=About Pasay – History: Kingdom of Namayan |url=http://www.pasay.gov.ph/About%20Pasay/History.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080120235633/http://www.pasay.gov.ph/About%20Pasay/History.html <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date=January 20, 2008 |access-date=February 5, 2008 |website=Pasay city government website |publisher=City Government of Pasay}}</ref> [[Cebu]], [[Iloilo]],<ref>Remains of ancient barangays in many parts of Iloilo testify to the antiquity and richness of these pre-colonial settlements.</ref> [[Butuan]], ang kaharian ng Sanfotsi matatagpuan sa [[Pangasinan]], ang mga kaharian ng Zabag at Wak-Wak na matatagpuan sa [[Pampanga]] at [[Aparri]] (na nag-espesyalisado sa kalakalan sa [[Hapon]] at ang [[Kaharian ng Ryukyu]] sa loob [[Prepektura ng Okinawa|Okinawa]]). === Panimula ng metal === Ang pagpapakilala ng metal sa Pilipinas at ang mga nagresultang pagbabago ay hindi sumunod sa karaniwang pattern. Mga tala ni Robert Fox, ''"May, halimbawa, walang tunay na katibayan ng isang "[[Panahong Bronse]]" o "[[Panahon ng Tanso]]"sa kapuluan, isang pag-unlad na naganap sa maraming lugar sa daigdig. Ang paglipat, gaya ng ipinakita ng kamakailang paghukay, ay mula sa mga kasangkapan sa bato tungo sa mga kasangkapan sa bakal."'' Ang pinakaunang paggamit ng metal sa Pilipinas ay ang paggamit ng tanso para sa ornamentasyon, hindi mga kasangkapan. Kahit na ang mga kasangkapan na tanso at tanso ay naging karaniwan, kadalasang ginagamit ang mga ito nang magkasama sa mga kasangkapan na bato. Ang Metal lamang ang naging nangingibabaw na materyal para sa mga kasangkapan sa huli ng panahong ito, na humantong sa isang bagong yugto sa pag-unlad ng kultura. Ang mga kasangkapan na tanso mula sa maagang panahon ng metal ng Pilipinas ay natagpuan sa iba' t ibang mga site, ngunit hindi sila laganap. Ito ay naiugnay sa kakulangan ng isang lokal na mapagkukunan ng lata, na kapag pinagsama sa tanso ay gumagawa ng tanso. Ang kakulangan na ito ay humantong sa karamihan ng mga antropologo na maghinuha na ang mga bagay na tanso ay na-import at na ang mga lugar ng pag-aalsa ng tanso na natagpuan sa Pilipinas, sa Palawan, ay para sa muling pag-aalsa at muling pag-aalsa. === Panimula ng bakal === Ang mga natuklasan sa Iron Age sa Pilipinas ay tumutukoy din sa pagkakaroon ng kalakalan sa pagitan ng [[Tamil Nadu]] at ang mga pulo ng Pilipinas noong ika-siyam at ikasampung siglo B. C.<ref name="tamilculturewaterloo.org3">{{Cite web |title=Tamil Cultural Association – Tamil Language |url=http://www.tamilculturewaterloo.org/tamillanguage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080102155905/http://www.tamilculturewaterloo.org/tamillanguage.htm |archive-date=January 2, 2008 |website=tamilculturewaterloo.org}}</ref> Nang ipakilala ang bakal sa Pilipinas, ito ang naging paboritong materyales para sa mga kasangkapan at sa kalakhan ay natapos ang paggamit ng mga kasangkapan sa bato. Kung ang bakal ay na-import o minahan nang lokal ay pinagtatalunan pa rin ng mga iskolar. Iniisip ni Beyer na ito ay minahan sa lokal, ngunit ang iba ay tumuturo sa kakulangan ng mga artifact ng pag-aalsa ng bakal at naghinuha na ang mga kasangkapan sa bakal ay malamang na na-import.<ref>{{Harvard citation no brackets|Jocano|2001}}</ref> Ang mga metalsmith mula sa panahong ito ay nakabuo na ng isang krudo na bersyon ng mga modernong proseso ng metalurhiko, kapansin-pansin ang pagtigas ng malambot na bakal sa pamamagitan ng carburization.<ref>{{Harvard citation no brackets|Dizon|1983}}</ref> == Tingnan din == * ''[[Kasaysayan ng Pilipinas]]'' * [[Kasaysayan ng Pilipinas (900–1565)|Kasaysayan ng Pilipinas (panahon bago ang kolonyal 900-1565)]] * [[Kasaysayan ng Pilipinas (1565–1898)|Kasaysayan ng Pilipinas (panahon ng Espanya 1565-1898)]] * [[Kasaysayan ng Pilipinas (1898–1946)|Kasaysayan ng Pilipinas (panahon ng Amerikano 1898-1946)]] * [[Kasaysayan ng Pilipinas (1946–1965)|Kasaysayan ng Pilipinas (Ikatlong Republika 1946-65)]] * [[Kasaysayan ng Pilipinas (1965–1986)|Kasaysayan ng Pilipinas (panahon ni Marcos 1965-86)]] == Mga tala == {{Reflist}} == Mga sanggunian == * {{Citation |last=Bellwood |first=Peter |title=Prehistory of the Indo-Malaysian Archipelago (revised edition) |year=1997 |place=Honolulu, Hawaii |publisher=University of Hawai’i Press |author-link=Peter Bellwood}}. * {{Citation |last=Dizon |first=Eusebio |title=The Metal Age in the Philippines: An Archeometallurgical Investigation |year=1983 |place=Manila |publisher=National Museum of the Filipino People |author-link=Eusebio Dizon}}. * {{Citation |last=Fox |first=Robert Bradford |title=Archaeology and the Philippines |date=March 1968 |work=Esso Gilangan |author-link=Robert Bradford Fox}}. * {{Citation |last=Jocano |first=F. Landa |title=Philippine Prehistory: An Anthropological Overview of the Beginnings of Filipino Society and Culture |url=https://books.google.com/books?id=xwriGAAACAAJ |year=1975 |publisher=Philippine Center for Advanced Studies, University of the Philippines System |author-link=F. Landa Jocano}} * {{Citation |last=Jocano |first=F. Landa |title=Filipino Prehistory: Rediscovering Precolonial Heritage |year=2001 |place=Quezon City |publisher=Punlad Research House, Inc. |isbn=978-971-622-006-3 |author-link=F. Landa Jocano}}. * {{Citation |last=Scott |first=William Henry |title=Prehispanic Source Materials for the study of Philippine History |url=https://books.google.com/books?id=bR2XAQAACAAJ |year=1984 |publisher=New Day Publishers |isbn=978-971-10-0226-8 |access-date=August 5, 2008 |author-link=William Henry Scott (historian)}}. * {{Citation |last=Solheim |first=Wilhelm G., II |title=Archaeology and Culture in Southeast Asia: Unraveling the Nusantao |pages=316 |year=2006 |place=Diliman, Quezon City |publisher=University of the Philippines Press |isbn=978-971-542-508-7 |author-link=Wilhelm Solheim}}. * {{Citation |last=Zaide |first=Sonia M. |title=The Philippines: A Unique Nation |url=https://books.google.com/books?id=B6ZtAQAACAAJ |year=1999 |edition=Second |publisher=All-Nations Publishing |isbn=978-971-642-071-5}} == Karagdagang pagbabasa == * {{Citation |last=Regalado |first=Felix B |title=History of Panay |url=https://books.google.com/books?id=IhVbAAAAIAAJ |year=1973 |editor-last=Grimo |editor-first=Eliza B. |publisher=Central Philippine University |last2=Franco |first2=Quintin B.}} * {{Citation |last=Scott |first=William Henry |title=Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society |year=1994 |place=Quezon City |publisher=Ateneo de Manila University Press |isbn=978-971-550-135-4 |author-link=William Henry Scott (historian)}}. * {{Citation |last=Scott |first=William Henry |title=Looking for the Prehispanic Filipino |year=1992 |place=Quezon City |publisher=New Day Publishers |isbn=978-971-10-0524-5 |author-link=William Henry Scott (historian)}}. [[Kategorya:Prehistorya ng Pilipinas]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] rt5zy8n6ycbvdr4upqfuqiip6h3korz Parlamento ng Moldabya 0 326942 2228061 2070780 2026-09-23T09:36:44Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228061 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{MOS|date=Enero 2024}} {{cleanup|date=Enero 2024|reason=Kailangan ayusin ang balarila at pagkakasulat. Kailangan isalin din ang mga banyagang salita.}} }}{{Infobox Parliament | name = Parliament of Moldova | native_name = ''Parlamentul Republicii Moldova'' | native_name_lang = | coa_pic = Logo of the Parliament of Moldova.png | coa_res = 285px | house_type = [[Unicameralism|Unicameral]] | foundation = {{Start date and age|1991|6|23|df=yes}} | preceded_by = [[Supreme Soviet of the Moldavian Soviet Socialist Republic|Supreme Soviet of the Moldavian SSR]] | leader1_type = [[President of the Moldovan Parliament|President of the Parliament]] | leader1 = [[Igor Grosu]] | party1 = [[Party of Action and Solidarity|PAS]] | election1 = 29 July 2021 | members = 101 | term_length = 4 years | structure1 = File:Moldova Parliament 11th legislature.svg | structure1_res = 250px | political_groups1 = '''[[Recean Cabinet|Government]] (63)''' : {{Color box|{{party color|Party of Action and Solidarity}}|border=silver}} [[Party of Action and Solidarity]] (63) '''Opposition (37)''' : {{Color box|{{party color|Bloc of Communists and Socialists}}|border=silver}} [[Bloc of Communists and Socialists]] (26) :* {{Color box|{{party color|Party of Socialists of the Republic of Moldova}}|border=silver}} [[Party of Socialists of the Republic of Moldova|Party of Socialists]] (19) :* {{Color box|{{party color|Party of Communists of the Republic of Moldova}}|border=silver}} [[Party of Communists of the Republic of Moldova|Party of Communists]] (7) : {{Color box|{{party color|Revival Party (Moldova)}}|border=silver}} [[Revival Party (Moldova)|Revival Party]] (4)<ref>https://newsmaker.md/rus/novosti/isklyuchennye-iz-psrm-bolya-i-suhodolskiy-vstupayut-v-partiyu-renastere-vozrozhdenie/ Исключенные из ПСРМ Боля и Суходольский вступают в партию «Renaștere — Возрождение»</ref> : {{Color box|{{party color|National Alternative Movement}}|border=silver}} [[National Alternative Movement]] (1)<ref>https://ionceban.md/ru/deputat-man-gajk-vartanyan-obratilsya-v-ks-otnositelno-tsenzury-dlya-deputatov-ot-oppozitsii/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241023012251/https://ionceban.md/ru/deputat-man-gajk-vartanyan-obratilsya-v-ks-otnositelno-tsenzury-dlya-deputatov-ot-oppozitsii/ |date=2024-10-23 }} Депутат MAN Гайк Вартанян обратился в КС относительно цензуры для депутатов от оппозиции</ref> : {{Color box|{{party color|Independent politician}}|border=silver}} [[Independent politician|Independents]] (6) | last_election1 = [[2021 Moldovan parliamentary election|11 July 2021]] | next_election1 = [[Next Moldovan parliamentary election|2025]] | session_room = [[File:Parliament Building in Chișinău.jpg|230px]]<br/> | session_res = 250px | meeting_place = | website = {{url|https://parlament.md/}} |legislature=11th legislature|voting_system1=[[Closed list]] [[Party-list proportional representation|proportional representation]]|leader2=[[Mihai Popșoi]]|leader2_type=Vice President of the Parliament|leader3=[[Vlad Batrîncea]]|leader3_type=Vice President of the Parliament|party2=[[Party of Action and Solidarity|PAS]]|party3=[[Party of Socialists of the Republic of Moldova|BCS]]|election2=8 June 2019|election3=29 November 2019|logo_pic=|committees1=11}} {{Commons category|Parliament of Moldova}} Ang '''Parlamento''' ({{Lang-ro|Parlamentul Republicii Moldova}}) ay ang pinakamataas na kinatawan ng katawan ng [[Moldova|Republika ng Moldova]] ({{lang-ro|Republica Moldova}} ), ang tanging awtoridad sa pambatasan ng estado, na isang istrakturang [[unicameralism|unicameral]] na binubuo ng 101 nahalal na MP sa mga listahan, para sa isang panahon o lehislatura na 4 na taon. Ang Parliament ng Moldova ay inihalal sa pamamagitan ng unibersal na boto, pantay na direkta, lihim at malayang ipinahayag. Ang [[Presidente ng Moldovan Parliament|president ng Parliament of the Republic of Moldova]] ay inihalal ng Parlamento, na may pinakamababang 52 boto. Ang [[Constitutional Court of Moldova|Constitutional Court of the Republic of Moldova]], sa isang panukala ng [[Central Election Commission of Moldova|Central Electoral Commission]], ay nagpasiya na patunayan o pawalang-bisa ang mandato ng Member of Parliament. Ang mandato ay hindi wasto sa kaso ng paglabag sa batas sa elektoral. Ang Parliament ay nagpupulong sa pagpupulong ng Speaker ng Parliament sa loob ng 30 araw pagkatapos ng halalan. Ang mandato ng Parliament ay pinahaba hanggang sa legal na pagpupulong ng bagong komposisyon. Sa panahong ito ang Konstitusyon ay hindi maaaring amyendahan at ang mga organikong batas ay hindi maaaring pagtibayin, amyendahan o aalisin.<ref>[[Konstitusyon ng Moldova]], art. 63, pag. 16.</ref> Naganap ang parliamentaryong halalan sa Moldova noong [[2021 Moldovan parliamentary election|11 July 2021]].<ref>{{Cite web|title=Moldova's president calls early elections for July 11|url=https://apnews.com/article /elections-coronavirus-health-government-and-politics-0527c82d101cab326f3d96a3c3f4f54f|access-date=2021-05-01|website=AP NEWS|date=28 Abril 2021}}</ref> Ang snap parliamentary elections ay nagresulta sa isang mabilis na pagguho ng parlyamentaryo na halalan para sa [[Party of Action and Solidarity]] (PAS).<ref>{{Cite web|date=2021-07-12|title=Napanalo ng partido ni Pangulong Sandu ang napakalaking tagumpay sa snap election sa Moldova|url=https:// www.intellinews.com/president-sandu-s-party-wins-landslide-victory-in-moldova-s-snap-election-215371/|access-date=2021-07-27|website=www.intellinews.com |language=fil}}</ref> == Kagamitan == Tinitiyak ng kawani ng Parliament ang tulong sa organisasyon, impormasyon at teknolohikal sa aktibidad ng Parliament, Standing Bureau, mga nakatayong komite, paksyon ng parlyamentaryo at ng mga kinatawan. Ang istraktura at ang personal na rekord ng mga kawani ng parlyamento ay inaprobahan ng Parliament. == Pambatasang pamamaraan == Ayon sa [[Konstitusyon ng Moldova (1994)]], ang Parliament ay ang pinakamataas na kinatawan ng organ at ang nag-iisang awtoridad sa pambatasan ng estado. Ang karapatan ng legislative initiative ay pag-aari ng mga Miyembro ng Parliament, sa [[Presidente ng Moldovan Parliament|Speaker]] (maliban sa mga panukalang baguhin ang Konstitusyon) at sa [[Kabinet ng Moldova|Gobyerno]]. Sa paggamit ng karapatang ito, ang mga MP at ang [[Pangulo ng Moldova|presidente]] ng estado ay nagharap sa mga draft na papeles at panukalang pambatas ng Parliament, habang ang [[Pamahalaan ng Moldova|Gobyerno]] ay nagtatanghal ng mga draft na papel. ==Mga paksyon ng parlyamentaryo== Upang mabuo ang mga nagtatrabaho na katawan at maisaayos ang aktibidad ng parlyamento, ang mga kinatawan ay bumubuo ng mga paksyon ng parlyamentaryo na binubuo ng hindi bababa sa 5 mga kinatawan na inihalal batay sa mga listahan ng mga kalahok sa elektoral, gayundin ang mga paksyon ng parlyamentaryo na may parehong komposisyon ng bilang bilang mga independyenteng kinatawan. Ang mga paksyon ng parlyamentaryo ay binubuo sa loob ng 10 araw pagkatapos ng ligal na konstitusyon ng parlyamento. {{uncategorized}} a1w8ctr73t4ni0w941hmr1ecfzh3hp5 Karangalan 0 327115 2227753 2201468 2026-09-22T18:04:03Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2227753 wikitext text/x-wiki {{for|ibang kahulugan ng karangalan o dangal|Dangal}} [[File:Hamilton-burr-duel.jpg|thumb|Ipinagtanggol ni Alexander Hamilton ang kanyang karangalan o dangal sa pamamagitan ng pagtanggap sa hamon ni Aaron Burr.]] Ang '''karangalan,''' '''dangal''' o '''onor''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''honor'' o ''honour'') ay isang kalidad ng isang tao na parehong may pagtuturo sa lipunan at ng personal na ''ethos'' o pagkatao, na nagpapakita ng sarili bilang isang kodigo ng pag-uugali, at may iba't ibang elemento tulad ng [[Katapangan|kagitingan]], kabayanihan, [[Pagiging tapat|katapatan]], at pakikiramay. Ito ay isang abstrak na konsepto na nagsasangkot ng nawaring kalidad ng pagiging karapat-dapat at kagalang-galang na nakakaapekto sa parehong katayuan sa lipunan at ang pagsusuri sa sarili ng isang indibidwal o ng mga institusyon tulad ng isang pamilya, paaralan, rehimyento, o bansa. Alinsunod dito, ang mga indibidwal (o institusyon) ay itinalaga ang halaga at tayog batay sa pagkakatugma ng kanilang mga aksyon sa isang tiyak na kodigo ng karangalan, at sa moral na kodigo ng lipunan sa pangkalahatan. <ref name=":0">{{Cite journal |title=Ang Eksplororasyon ng mga Konsepto ng Dangal at Puri batay sa Pananaw ng mga Pilipino |url=https://research-manila.letran.edu.ph/read/65 |journal= |pages=35 |access-date=2024-01-27 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162404/https://research-manila.letran.edu.ph/read/65 |url-status=dead }}</ref> Binigyang-kahulugan ni Samuel Johnson, sa kanyang ''A Dictionary of the English Language'' (1755), ang karangalan o dangal bilang pagkakaroon ng ilang mga pandama, ang una ay "marangal na kalooban, kadakilaan, at isang panunuya ng karumaldumal". Ang ganitong uri ng karangalan ay nagmumula sa pinaghihinalaang banal na pag-uugali at personal na integridad ng taong pinagkalooban nito. Tinukoy din ni Johnson ang karangalan sa kaugnayan sa "reputasyon" at "kabantugan"; sa "mga pribilehiyo ng ranggo o kapanganakan", at bilang "respeto" ng uri na "naglalagay ng isang indibidwal sa lipunan at tinutukoy ang kanyang karapatan na manguna". Ang ganitong uri ng karangalan ay kadalasang hindi isang tungkulin ng moral o etikal na kahusayan, dahil ito ay bunga ng kapangyarihan.<ref name=":1" /> Sa konteksto ng [[Sikolohiyang Pilipino]], ang mga konsepto ng dangal at puri ay nag-ugat mula sa “karangalan,” na isa sa mga ''societal'' ''values'' o pagpapahalaga sa lipunan kaagapay ang “[[kalayaan]]” at “[[katarungan]]” (Enriquez, 1994). Ayon kay Salazar (1985), ang puri ay tumutukoy sa pisikal na entidad ng sa wikang Ingles ay ''honor'', na ipinagkakaloob sa isang tao sa pamamagitan ng mga papuri kaakibat ng magandang pagganap, at tumutukoy sa panlabas. Sa patungkol sa sekswalidad, ang salitang ''honor'' sa wikang Ingles bilang salin ng ''puri'' sa Filipino ay tradisyonal na nauugnay sa (o kapareho ng) "kalinisang-puri" o "pagkabirhen", o sa kaso ng mga kasal na lalaki at babae, "fidelidad" o"katapatan".<ref name=":1">{{Cite web |url=https://johnsonsdictionaryonline.com/views/search.php?term=honor |access-date=2024-01-27 |website=johnsonsdictionaryonline.com |title=Archive copy |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127144720/https://johnsonsdictionaryonline.com/views/search.php?term=honor |url-status=dead }}</ref><ref name=":0" /> == Tingnan din == * [[Kahihiyan]] * [[Katapatan]] * [[Katapangan]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga konseptong panlipunan]] [[Kategorya:Antas sa lipunan]] 3w9zfy6pm4md0ak198s6juru6wdakel K–12 (album) 0 327164 2227774 2119343 2026-09-22T20:16:39Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227774 wikitext text/x-wiki {{Infobox album|Name=K–12|Type=studio|Longtype=/ [[Soundtrack album|<span style="background: {{Infobox album/color|soundtrack}}">soundtrack</span>]]|Artist=[[Melanie Martinez]]|Cover=K-12 Melanie Martinez logo.png|Alt=|Released={{Start date|2019|09|06}}|Recorded=2015–2017|Genre=* [[Alternative pop]] * [[dark pop]] * [[art pop]]|Length={{Duration|m=46 |s=27}}|Label=[[Atlantic Records|Atlantic]]|Producer=* Michael Keenan * [[Kinetics & One Love|One Love]]|Caption=Logo ng K-12|Last album=[[Cry Baby]]<br>(2015)|Next album=[[Portals]]<br>(2023)}} Ang '''''K–12''''' (binibigkas na "K through 12"<ref name="YT">{{Cite web |title=Melanie Martinez - K-12 (Official Trailer) |url=https://www.youtube.com/watch?v=xMJNm24n4Ok |access-date=August 30, 2019 |via=[[YouTube]]}}</ref><ref name="Idolator">{{Cite web |last=Wass |first=Mike |date=2019-09-04 |title=Film Review: Melanie Martinez's 'K-12' Is A Twisted Pop Musical |url=http://www.idolator.com/7870647/film-review-melanie-martinez-k-12 |access-date=2019-09-07 |website=[[Idolator (website)|Idolator]] }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) ay ang pangalawang studio album ng Amerikanong mang-aawit na si [[Melanie Martinez]]. Ito ay inilabas na may kasamang pelikula ng parehong pangalan noong Setyembre 6, 2019<ref>{{Cite web |date=May 29, 2019 |title=K-12 💗 SEPT 6 |url=https://twitter.com/MelanieLBBH/status/1133765575048617984 |access-date=May 30, 2019 |via=[[Twitter]]}}</ref> sa pamamagitan ng Atlantic Records.<ref>{{Cite web |last=Gamboa |first=Glenn |date=May 23, 2019 |title=LI Sound: Melanie Martinez readying new album, movie |url=https://www.newsday.com/entertainment/columnists/glenn-gamboa/melanie-martinez-new-album-1.31423989 |access-date=May 30, 2019 |website=[[Newsday]] |archive-date=Mayo 23, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523185411/https://www.newsday.com/entertainment/columnists/glenn-gamboa/melanie-martinez-new-album-1.31423989 |url-status=dead}}</ref> Ginampanan ni Martinez ang pangunahing karakter, "Cry Baby," sa pelikulang ito na isinulat at idinirek niya. == Mga Sanggunian == <references /> [[Kategorya:Album]] dw0op3ivnpth0jdhmz971qv7p9qpqaa Jane Ingleby 0 327873 2227750 2157055 2026-09-22T16:07:37Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2227750 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{MOS|date=Marso 2024}} {{cleanup|date=Marso 2024|reason=Kailangan ayusin ang pagkakasulat at balarila. Kailangan din isalin ang mga banyagang salita.}} }} {{Infobox person|name=Jane Ingleby|birth_name=|image=Oliver Cromwell and Jane Ingleby.webp|image_size=|caption=[[Victorian period]] print of Jane Ingleby (right) holding Oliver Cromwell (left) at gunpoint.|birth_date=|birth_place=[[Spofforth Castle]], [[North Yorkshire]], England|death_date=1651|death_place=|resting_place=[[Ripley Castle]], North Yorkshire, England|spouse=|parents=|children=Sampson Ingleby<br>Jane Lambert|occupation=|relatives=[[Sir William Ingleby, 1st Baronet]] (brother)|family=[[Ingilby baronets|Ingleby]]}} '''Si Jane Ingleby ng Ripley Castle''' (namatay 1651), na kilala rin bilang '''Trooper Jane''', ay isang English recusant at, ayon sa alamat, isang babaeng sundalo sa Battle of Marston Moor . Naiulat na nakipaglaban si Ingleby sa labanan noong [[Digmaang Sibil ng Ingles|English Civil War]], nakadamit bilang isang tao sa isang buong suit ng armor. Pagkatapos mag-retreat sa Ripley Castle kasunod ng pagkawala ng mga Royalista sa Marston Moor, hinawakan niya [[Oliver Cromwell|si Oliver Cromwell]] sa pagtutok ng baril magdamag sa library ng kastilyo upang pigilan siya sa paghahanap sa bahay para sa kanyang kapatid na si Sir William Ingleby, 1st Baronet . == Maagang buhay at pamilya == Si Ingelby ay anak ni Sampson Ingleby, isang miyembro ng landed gentry at isang steward para kay Henry Percy, 9th Earl ng Northumberland, at Jane Lambert ng Killinghall . <ref>Thomas Wotton, ''English Baronetage'', vol. 2 (London, 1741), p.&nbsp;294.</ref> Mayroon siyang apat na kapatid na babae at dalawang kapatid na lalaki. <ref>{{Cite web |year=1902 |title=Wills & administrations from the Knaresborough court rolls |url=https://archive.org/details/willsadministra00hongoog/page/n39/mode/2up |publisher=Durham, Published for the Society by Andrews & Co.}}</ref> Ang pamilya ay nanirahan sa Spofforth Castle, kung saan nagtatrabaho ang kanyang ama. <ref>''The Visitation of the County of Yorke by William Dugdale'' (London, 1859), p.&nbsp;30.</ref> Ang kanilang mga kamag-anak ay kasangkot sa pulbura plot noong 1605. <ref name="duchess">{{Cite web |title=Lady Ingilby of Ripley Castle |url=https://www.duchessthepodcast.com/episodes/lady-emma-ingilby-of-ripley-castle |website=Duchess The Podcast |access-date=2024-03-22 |archive-date=2023-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230714052848/https://www.duchessthepodcast.com/episodes/lady-emma-ingilby-of-ripley-castle |url-status=dead }}</ref> Si Ingleby ay kamag - anak ni Francis Ingleby, isang Katolikong pari at martir . Noong Enero 1618, ang kanyang kapatid na si William Ingleby, ay nagmana ng Ripley Castle mula sa kanilang tiyuhin, si Sir William Ingleby. Lumipat siya sa Ripley Castle kasama ang kanyang kapatid. Nilikha ni King [[Charles I ng Inglatera|Charles I]] ang kanyang kapatid bilang Baronet Ingelby noong 1642. == Digmaang Sibil sa Ingles == [[Talaksan:Ripley_Castle_-_geograph.org.uk_-_6791.jpg|right|thumb|200x200px| Ripley Castle]] Ang pamilyang Ingelby ay [[Simbahang Katolikong Romano|mga Katoliko]] at matatag na mga royalista na sumuporta sa hari ng Stuart na si Charles I. <ref name="sheroes">{{Cite web |last=Wilcox-Lee |first=Naomi |date=14 December 2017 |title=Trooper Jane Ingilby |url=https://sheroesofhistory.wordpress.com/2017/12/14/trooper-jane-ingilby/}}</ref> <ref name="duchess"/> Noong [[Digmaang Sibil ng Ingles]], iniulat na nakipaglaban siya kasama ang kanyang kapatid na si Sir William, sa Labanan sa Marston Moor noong 1644 habang nagkukunwari bilang isang lalaking nakasuot ng full suit ng armor. <ref name="sheroes" /> <ref name="yorkshire">{{Cite web |title=Ripley Castle's key role in the Gunpowder Plot and the English Civil War &#124; Yorkshire Post |url=https://www.yorkshirepost.co.uk/heritage-and-retro/heritage/ripley-castles-key-role-in-the-gunpowder-plot-and-the-english-civil-war-2897981}}</ref> Natalo sila sa labanan sa Roundhead at umatras sa Ripley Castle. <ref name="britainexpress" /> Habang papalapit [[Oliver Cromwell|si Oliver Cromwell]] sa estate, nagtago ang kanyang kapatid sa isang lihim na butas ng mga pari . Nang dumating si Cromwell sa bahay, una siyang tinanggihan ni Jane Ingleby, na nag-aangkin na natatakot para sa kanyang karangalan at kabutihan. Nakumbinsi niya si Cromwell na patulugin ang kanyang mga sundalo sa labas ng kastilyo at sa lokal na simbahan. Nag-aatubili, kalaunan ay pinahintulutan niya si Cromwell na pumasok sa kastilyo, ngunit hinawakan siya sa punto ng baril sa silid-aklatan sa buong gabi, na pinipigilan siyang maghanap sa bahay. <ref>Richard Vickerman Taylor, ''Anecdotae Eboracenses: Yorkshire Anecdotes'' (London, 1883), pp.&nbsp;219–220.</ref> Umalis si Cromwell kinaumagahan nang hindi hinanap ang kastilyo. Pagkatapos, si Ingleby ay tinukoy bilang "Trooper Jane". <ref name="britainexpress">{{Cite web |title=Ripley Castle &#124; History, Photos & Visiting Information |url=https://www.britainexpress.com/attractions.htm?attraction=3818 |website=Britain Express}}</ref> <ref>{{Cite web |date=13 February 2016 |title=Jane Ingilby – Civil War Fighter! |url=https://strongwomenblog.wordpress.com/2016/02/13/jane-ingilby-civil-war-fighter/}}</ref> Nabuhay si Ingelby sa kanyang mga huling taon na nagtatrabaho sa isang kalapit na sakahan sa North Yorkshire upang tumulong sa pagbabayad ng mga multa na ipinataw ng Parliament sa kanyang Royalist at recusant na pamilya. Namatay siya bago ang pagpapanumbalik ng monarkiya ng Ingles, at inilibing sa Ripley Castle noong 20 Disyembre 1651. <ref name="atlas">{{Cite web |date=30 July 2021 |title=During the English Civil War, Women Fought, Spied, and Defended Castles |url=http://www.atlasobscura.com/articles/english-civil-war-women |website=Atlas Obscura}}</ref> == Pamana == Ang Crack Shot Ale, isang beer na ginawa ng Daleside Brewery sa [[Harrogate]], ay pinangalanan bilang parangal kay Ingelby. <ref name=":1">{{Cite news |date=12 June 2008 |title=Going Down in History |work=Yorkshire Evening Post |url=http://www.yorkshireeveningpost.co.uk/news/going-down-in-history-1-2186530 |access-date=19 October 2016}}</ref> <ref>{{Cite news |date=12 November 2008 |title=Elizabeth is a crackshot with her recipes from the past |work=The Yorkshire Post |url=http://www.yorkshirepost.co.uk/news/elizabeth-is-a-crackshot-with-her-recipes-from-the-past-1-2324855 |access-date=19 October 2016}}</ref> Si Eleanor Jane Ingilby, ang anak ni Sir Thomas Colvin William Ingilby, 6th Baronet at Emma, Lady Ingilby, ay pinangalanan kay Jane Ingleby. == Mga Sanggunian == {{reflist}} {{uncategorized}} 3e26mnqlpi0i49swwm84gttypeup4ob Kathrin Jansen 0 327895 2227755 2103172 2026-09-22T18:47:58Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227755 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{MOS|date=Marso 2024}} {{cleanup|date=Marso 2024|reason=Kailangan ayusin ang pagkakasulat at balarila. Kailangan din isalin ang mga banyagang salita.}} }}{{Infobox scientist|name=Kathrin Jansen|alma_mater=[[University of Marburg]]|birth_place=[[East Germany]]|thesis_title=Die Assimilation von Kohlenstoff durch Desulfovibrio barsii, ein Formiat-oxidierendes, Sulfat-reduzierendes Bakterium|thesis_url=|thesis_year=1984|workplaces=[[Pfizer]] <br> [[Wyeth]] <br> [[University of Pennsylvania]] <br> [[Merck & Co.]] <br> [[VaxGen]] <br> [[GlaxoSmithKline]] <br> [[Cornell University]] <br> [[University of Marburg]]|birth_date={{Birth year and age|1958}}|birth_name=Ute Kathrin Jansen|doctoral_advisor=[[Rudolf K. Thauer]]}} '''Si Kathrin U. Jansen''' (ipinanganak 1958) ay ang dating <ref>{{Cite journal |last=Kingwell |first=Katie |date=2022-11-11 |title=COVID vaccines: "We flew the aeroplane while we were still building it" |journal=Nature Reviews Drug Discovery |language=en |volume=21 |issue=12 |pages=872–873 |doi=10.1038/d41573-022-00191-2 |pmid=36369370 |doi-access=free}}</ref> Pinuno ng Vaccine Research and Development sa [[Pfizer]]. Dati niyang pinangunahan ang pagbuo ng bakuna sa HPV ( Gardasil ) at ng mga mas bagong bersyon ng pneumococcal conjugate vaccine ( Prevnar ), at nakikipagtulungan sa BioNTech upang lumikha ng isang bakuna para sa COVID-19 gamit ang [[Bakunang mRNA|mRNA]] ( [[Bakunang COVID-19 ng Pfizer–BioNTech|Pfizer–BioNTech COVID-19 na bakuna]] ) na naaprubahan para sa Awtorisasyon sa Emergency na Paggamit sa United States noong ika- 11 ng Disyembre, 2020. <ref>{{Cite web |date=2020-12-29 |title=Pfizer-BioNTech COVID-19 Vaccine |url=https://www.fda.gov/emergency-preparedness-and-response/coronavirus-disease-2019-covid-19/pfizer-biontech-covid-19-vaccine |website=FDA |access-date=2024-03-23 |archive-date=2021-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114221304/https://www.fda.gov/emergency-preparedness-and-response/coronavirus-disease-2019-COVID-19/pfizer-biontech-COVID-19-vaccine |url-status=dead}}</ref> == Maagang buhay at edukasyon == Si Jansen ay ipinanganak sa Erfurt, [[Silangang Alemanya]] . <ref name=":2">{{Cite journal |last=Jansen |first=Kathrin U. |date=2010 |title=The path to developing a cervical cancer vaccine |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.4161/hv.6.10.13824 |journal=Human Vaccines |language=en |volume=6 |issue=10 |pages=777–779 |doi=10.4161/hv.6.10.13824 |issn=1554-8600 |pmid=20953153}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2019-04-10 |title=Get Science Podcast: Finding That Key Ingredient |url=https://www.breakthroughs.com/impacts-innovation/get-science-podcast-finding-key-ingredient |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117164845/https://www.breakthroughs.com/podcasts/get-science-podcast-finding-key-ingredient |archive-date=2021-01-17 |access-date=2020-09-19 |website=Breakthroughs |language=en}}</ref> Siya ay isang sakitin na bata, at dumanas ng ilang mga impeksyon sa lalamunan. Ang medikal na paggamot na kanyang natanggap na mula sa kanyang ama (antibiotics, codeine) ay nagbigay inspirasyon sa kanya na ituloy ang isang karera sa paglikha ng mga gamot. Ang kanyang pamilya ay tumakas sa [[Kanlurang Alemanya]] bago itinayo ang [[Pader ng Berlin|Berlin Wall]] noong 1961. Upang ihatid si Jansen sa hangganan ng border, ang kanyang tiyahin ay nagpanggap na nanay nya, binibigyan siya ng ilang mga gamot pampatulog upang hindi siya magising at sabihin sa border patrol ang katotohanan. <ref name=":2" /> Ang kanyang pamilya ay nanirahan sa Marl, North Rhine-Westphalia. Sa kalaunan ay nag-aral siya ng biology sa [[Unibersidad ng Marburg]], sa pag-asang makapagtrabaho sa industriya ng parmasyutiko. <ref name=":2" /> Habang siya ay hindi pa nakakapagtapos, si Rudolf K. Thauer ay dumating sa unibersidad, at nagtatag ng isang departamento ng microbiology. <ref name=":2" /> Nakumpleto ni Jansen ang kanyang doctoral degree sa [[Unibersidad ng Marburg|University of Marburg]], kung saan nag-aral siya ng mga chemical pathway sa mikrobyo. <ref>{{Cite journal |last=Jansen |first=Kathrin |last2=Thauer |first2=Rudolf K. |last3=Widdel |first3=Fritz |last4=Fuchs |first4=Georg |date=1984-07-01 |title=Carbon assimilation pathways in sulfate reducing bacteria. Formate, carbon dioxide, carbon monoxide, and acetate assimilation by Desulfovibrio baarsii |url=https://doi.org/10.1007/BF00402132 |journal=Archives of Microbiology |language=en |volume=138 |issue=3 |pages=257–262 |doi=10.1007/BF00402132 |issn=1432-072X}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Jansen |first=Kathrin |last2=Fuchs |first2=Georg |last3=K.Thauer |first3=Rudolf |date=1985-07-01 |title=Autotrophic CO2 fixation by Desulfovibrio baarsii: Demonstration of enzyme activities characteristic for the acetyl-CoA pathway |journal=FEMS Microbiology Letters |language=en |volume=28 |issue=3 |pages=311–315 |doi=10.1111/j.1574-6968.1985.tb00812.x |issn=0378-1097 |doi-access=free}}</ref> Matapos makuha ang kanyang degree, lumipat si Jansen sa [[Pamantasang Cornell|Cornell University]] bilang isang Alexander von Humboldt Foundation postdoctoral fellow na nagsisiyasat sa function ng acetylcholine receptor kasama si George Paul Hess . <ref name=":0">{{Cite web |title=Kathrin Jansen, Ph.D. {{!}} Pfizer |url=https://www.pfizer.com/people/medical-experts/vaccinations/kathrin_jansen-phd |access-date=2020-09-19 |website=www.pfizer.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Kathrin Jansen, Pfizer |url=https://www.fiercebiotech.com/special-report/kathrin-jansen-pfizer |access-date=2020-09-19 |website=FierceBiotech |language=en}}</ref> Nakatuon si Jansen sa yeast expression ng mga multi-subunit neuronal receptor. <ref name=":2" /> [[Kategorya:Mga mikrobiyologo]] [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1958]] r84zdnne2fqr2hiucfk93elym5qnfxs Das Kapital 0 328487 2227927 2166462 2026-09-23T03:30:19Z Ryomaandres 8044 2227927 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{more citations needed|date=Abril 2024}} {{MOS|date=Abril 2024}} {{cleanup|date=Abril 2024|reason=Kailangang ayusin ang pagkakasulat at balarila. Kailangan din isalin ang mga banyagang salita.}} }}{{Infobox book | name = Das Kapital | image = Zentralbibliothek Zürich Das Kapital Marx 1867.jpg | alt = | caption = First edition title page of ''[[Das Kapital, Volume I|Volume I]]'' (1867). ''[[Das Kapital, Volume II|Volume II]]'' and ''[[Das Kapital, Volume III|Volume III]]'' were published in 1885 and 1894, respectively. | author = [[Karl Marx]] | title_orig = Das Kapital. Kritik der politischen Oekonomie | orig_lang_code = de | translator = [[Samuel Moore (translator)|Samuel Moore]] and [[Edward Aveling]] | country = Germany ([[North German Confederation]]) | language = German | subject = | published = 1867–1894 | publisher = Verlag von Otto Meisner | english_pub_date = 1887 | media_type = Print | pages = <!-- The sum total of the pages of the first edition of the three volumes in the German language --> | awards = | wikisource = Das Kapital }} '''Ang Kapital: Kritika ng Ekonomiyang Pampolitika''' ay isang pundasyong teoretikal na teksto sa materyalistang pilosopiya at kritika ng ekonomiyang pampulitika na isinulat ni [[Karl Marx]], na inilathala bilang tatlong tomo noong 1867, 1885 , at 1894. Ang kasukdulan ng kanyang gawain sa buhay, ang teksto ay naglalaman ng pagsusuri ni Marx sa kapitalismo, kung saan hinangad niyang ilapat ang kanyang teorya ng historikal na materyalismo "upang ilahad ang pang-ekonomiyang batas ng paggalaw ng modernong lipunan", kasunod ng mga klasikal na politikal na ekonomista tulad ng bilang Adam Smith at David Ricardo. Ang ikalawa at ikatlong tomo ng teksto ay nakumpleto mula sa mga tala ni Marx pagkatapos ng kanyang kamatayan at inilathala ng kanyang kasamahan na si Friedrich Engels. Ang ''Das Kapital'' ay ang pinakabinanggit na libro sa mga agham panlipunan na inilathala bago ang 1950. ==Sinopsis== Ang Das Kapital, Volume I (1867) ay isang kritikal na pagsusuri ng politikal na ekonomiya, na naglalayong ihayag ang mga kontradiksyon ng kapitalistang [[moda ng produksiyon]], kung paano ito naging pasimula ng sosyalistang paraan ng produksiyon at ng makauring pakikibaka na nakaugat sa kapitalistang panlipunang [[relasyon. sa produksiyon]]. Ang una sa tatlong tomo ng Das Kapital ay inilathala noong 14 Setyembre 1867, na inialay kay Wilhelm Wolff at ang nag-iisang volume na inilathala sa buhay ni Marx.<ref>{{cite book |last=Marx |first=Karl |title=Das Kapital: Kritik der politischen Oekonomie |publisher=Verlag von Otto Meissner |year=1867 |edition=1 |volume=1: Der Produktionsprozess des Kapitals |place=Hamburg |doi=10.3931/e-rara-25773}}</ref> {{uncategorized}} hiwvnzagoe9u0d18xvdteljzopofvke 2227928 2227927 2026-09-23T03:30:43Z Ryomaandres 8044 /* Sinopsis */ 2227928 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{more citations needed|date=Abril 2024}} {{MOS|date=Abril 2024}} {{cleanup|date=Abril 2024|reason=Kailangang ayusin ang pagkakasulat at balarila. Kailangan din isalin ang mga banyagang salita.}} }}{{Infobox book | name = Das Kapital | image = Zentralbibliothek Zürich Das Kapital Marx 1867.jpg | alt = | caption = First edition title page of ''[[Das Kapital, Volume I|Volume I]]'' (1867). ''[[Das Kapital, Volume II|Volume II]]'' and ''[[Das Kapital, Volume III|Volume III]]'' were published in 1885 and 1894, respectively. | author = [[Karl Marx]] | title_orig = Das Kapital. Kritik der politischen Oekonomie | orig_lang_code = de | translator = [[Samuel Moore (translator)|Samuel Moore]] and [[Edward Aveling]] | country = Germany ([[North German Confederation]]) | language = German | subject = | published = 1867–1894 | publisher = Verlag von Otto Meisner | english_pub_date = 1887 | media_type = Print | pages = <!-- The sum total of the pages of the first edition of the three volumes in the German language --> | awards = | wikisource = Das Kapital }} '''Ang Kapital: Kritika ng Ekonomiyang Pampolitika''' ay isang pundasyong teoretikal na teksto sa materyalistang pilosopiya at kritika ng ekonomiyang pampulitika na isinulat ni [[Karl Marx]], na inilathala bilang tatlong tomo noong 1867, 1885 , at 1894. Ang kasukdulan ng kanyang gawain sa buhay, ang teksto ay naglalaman ng pagsusuri ni Marx sa kapitalismo, kung saan hinangad niyang ilapat ang kanyang teorya ng historikal na materyalismo "upang ilahad ang pang-ekonomiyang batas ng paggalaw ng modernong lipunan", kasunod ng mga klasikal na politikal na ekonomista tulad ng bilang Adam Smith at David Ricardo. Ang ikalawa at ikatlong tomo ng teksto ay nakumpleto mula sa mga tala ni Marx pagkatapos ng kanyang kamatayan at inilathala ng kanyang kasamahan na si Friedrich Engels. Ang ''Das Kapital'' ay ang pinakabinanggit na libro sa mga agham panlipunan na inilathala bago ang 1950. ==Sinopsis== Ang Das Kapital, Tomo I (1867) ay isang kritikal na pagsusuri ng politikal na ekonomiya, na naglalayong ihayag ang mga kontradiksyon ng kapitalistang [[moda ng produksiyon]], kung paano ito naging pasimula ng sosyalistang paraan ng produksiyon at ng makauring pakikibaka na nakaugat sa kapitalistang panlipunang [[relasyon sa produksiyon]]. Ang una sa tatlong tomo ng Das Kapital ay inilathala noong 14 Setyembre 1867, na inialay kay Wilhelm Wolff at ang nag-iisang tomo na inilathala sa buhay ni Marx.<ref>{{cite book |last=Marx |first=Karl |title=Das Kapital: Kritik der politischen Oekonomie |publisher=Verlag von Otto Meissner |year=1867 |edition=1 |volume=1: Der Produktionsprozess des Kapitals |place=Hamburg |doi=10.3931/e-rara-25773}}</ref> {{uncategorized}} pk2tnlgg2ixdbxqa9636uuhuqazx5ie 2227929 2227928 2026-09-23T03:30:58Z Ryomaandres 8044 /* Sinopsis */ 2227929 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{more citations needed|date=Abril 2024}} {{MOS|date=Abril 2024}} {{cleanup|date=Abril 2024|reason=Kailangang ayusin ang pagkakasulat at balarila. Kailangan din isalin ang mga banyagang salita.}} }}{{Infobox book | name = Das Kapital | image = Zentralbibliothek Zürich Das Kapital Marx 1867.jpg | alt = | caption = First edition title page of ''[[Das Kapital, Volume I|Volume I]]'' (1867). ''[[Das Kapital, Volume II|Volume II]]'' and ''[[Das Kapital, Volume III|Volume III]]'' were published in 1885 and 1894, respectively. | author = [[Karl Marx]] | title_orig = Das Kapital. Kritik der politischen Oekonomie | orig_lang_code = de | translator = [[Samuel Moore (translator)|Samuel Moore]] and [[Edward Aveling]] | country = Germany ([[North German Confederation]]) | language = German | subject = | published = 1867–1894 | publisher = Verlag von Otto Meisner | english_pub_date = 1887 | media_type = Print | pages = <!-- The sum total of the pages of the first edition of the three volumes in the German language --> | awards = | wikisource = Das Kapital }} '''Ang Kapital: Kritika ng Ekonomiyang Pampolitika''' ay isang pundasyong teoretikal na teksto sa materyalistang pilosopiya at kritika ng ekonomiyang pampulitika na isinulat ni [[Karl Marx]], na inilathala bilang tatlong tomo noong 1867, 1885 , at 1894. Ang kasukdulan ng kanyang gawain sa buhay, ang teksto ay naglalaman ng pagsusuri ni Marx sa kapitalismo, kung saan hinangad niyang ilapat ang kanyang teorya ng historikal na materyalismo "upang ilahad ang pang-ekonomiyang batas ng paggalaw ng modernong lipunan", kasunod ng mga klasikal na politikal na ekonomista tulad ng bilang Adam Smith at David Ricardo. Ang ikalawa at ikatlong tomo ng teksto ay nakumpleto mula sa mga tala ni Marx pagkatapos ng kanyang kamatayan at inilathala ng kanyang kasamahan na si Friedrich Engels. Ang ''Das Kapital'' ay ang pinakabinanggit na libro sa mga agham panlipunan na inilathala bago ang 1950. ==Sinopsis== Ang Das Kapital, Tomo I (1867) ay isang kritikal na pagsusuri ng politikal na ekonomiya, na naglalayong ihayag ang mga kontradiksyon ng kapitalistang [[moda ng produksiyon]], kung paano ito naging pasimula ng sosyalistang paraan ng produksiyon at ng makauring pakikibaka na nakaugat sa kapitalistang panlipunang [[relasyon sa produksiyon]]. Ang una sa tatlong tomo ng Das Kapital ay inilathala noong 14 Setyembre 1867, na inialay kay Wilhelm Wolff at ang nag-iisang tomo na inilathala sa buhay ni Marx.<ref>{{cite book |last=Marx |first=Karl |title=Das Kapital: Kritik der politischen Oekonomie |publisher=Verlag von Otto Meissner |year=1867 |edition=1 |volume=1: Der Produktionsprozess des Kapitals |place=Hamburg |doi=10.3931/e-rara-25773}}</ref> {{uncategorized}} == Mga sanggunian == 1rhapkhbti3czsqozg49qo97ninfdge 2227930 2227929 2026-09-23T03:31:54Z Ryomaandres 8044 2227930 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{more citations needed|date=Abril 2024}} {{MOS|date=Abril 2024}} {{cleanup|date=Abril 2024|reason=Kailangang ayusin ang pagkakasulat at balarila. Kailangan din isalin ang mga banyagang salita.}} }}{{Infobox book | name = Das Kapital | image = Zentralbibliothek Zürich Das Kapital Marx 1867.jpg | alt = | caption = First edition title page of ''[[Das Kapital, Volume I|Volume I]]'' (1867). ''[[Das Kapital, Volume II|Volume II]]'' and ''[[Das Kapital, Volume III|Volume III]]'' were published in 1885 and 1894, respectively. | author = [[Karl Marx]] | title_orig = Das Kapital. Kritik der politischen Oekonomie | orig_lang_code = de | translator = [[Samuel Moore (translator)|Samuel Moore]] and [[Edward Aveling]] | country = Germany ([[North German Confederation]]) | language = German | subject = | published = 1867–1894 | publisher = Verlag von Otto Meisner | english_pub_date = 1887 | media_type = Print | pages = <!-- The sum total of the pages of the first edition of the three volumes in the German language --> | awards = | wikisource = Das Kapital }} '''Ang Kapital: Kritika ng Ekonomiyang Pampolitika''' ay isang pundasyong teoretikal na teksto sa materyalistang pilosopiya at kritika ng [[ekonomiyang pampolitika]] na isinulat ni [[Karl Marx]], na inilathala bilang tatlong tomo noong 1867, 1885 , at 1894. Ang kasukdulan ng kaniyang gawain sa buhay, ang teksto ay naglalaman ng pagsusuri ni Marx sa kapitalismo, kung saan hinangad niyang ilapat ang kaniyang teorya ng [[materyalismong istoriko]] "upang ilahad ang pang-ekonomiyang batas ng paggalaw ng modernong lipunan", kasunod ng mga klasikal na politikal na ekonomista tulad ng bilang [[Adam Smith]] at [[David Ricardo]]. Ang ikalawa at ikatlong tomo ng teksto ay nakumpleto mula sa mga tala ni Marx pagkatapos ng kaniyang kamatayan at inilathala ng kaniyang kasamahan na si [[Friedrich Engels]]. Ang ''Das Kapital'' ay ang pinakabinanggit na libro sa mga agham panlipunan na inilathala bago ang 1950. ==Sinopsis== Ang Das Kapital, Tomo I (1867) ay isang kritikal na pagsusuri ng politikal na ekonomiya, na naglalayong ihayag ang mga kontradiksyon ng kapitalistang [[moda ng produksiyon]], kung paano ito naging pasimula ng sosyalistang paraan ng produksiyon at ng makauring pakikibaka na nakaugat sa kapitalistang panlipunang [[relasyon sa produksiyon]]. Ang una sa tatlong tomo ng Das Kapital ay inilathala noong 14 Setyembre 1867, na inialay kay Wilhelm Wolff at ang nag-iisang tomo na inilathala sa buhay ni Marx.<ref>{{cite book |last=Marx |first=Karl |title=Das Kapital: Kritik der politischen Oekonomie |publisher=Verlag von Otto Meissner |year=1867 |edition=1 |volume=1: Der Produktionsprozess des Kapitals |place=Hamburg |doi=10.3931/e-rara-25773}}</ref> {{uncategorized}} == Mga sanggunian == gpy9n7qttf99aynoyjrem91m5n3to9c Langis ng sidronela 0 330575 2227780 2221284 2026-09-22T21:00:39Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227780 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Óleo_de_citronela.jpg|thumb| Langis ng sidronela]] Ang '''langis ng sidronela''' ay isang esensiyal na langis na nakuha mula sa mga dahon at tangkay ng iba't ibang uri ng tanglad (''Cymbopogon''). Malawakang ginagamit ang langis bilang pinagmumulan ng mga kemikal na pabango tulad ng ''citronellal'', ''citronellol'', at ''geraniol''. Malawakan ang paggamit ng mga kemikal na ito sa mga industriya ng sabon, [[kandila]] at [[insenso]], pabango, kosmetiko, at pampalasa sa buong mundo.<ref name="Lawless, J. 1995">{{cite book |last1=Lawless |first1=J. |title=The Illustrated Encyclopedia of Essential Oils |url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000lawl |publisher=Element |year=1995 |isbn=1-85230-661-0 |language=en |trans-title=May-larawang Ensiklopedya ng Mga Esensiyal na Langis}}{{page needed|date=Disyembre 2013}}</ref> Isa ring de-halamang pantaboy ng insekto ang langis ng sidronela at nairehistro na para sa paggamit nito sa Estados Unidos mula noong 1948.<ref name="U.S. EPA Citronella Factsheet">{{Cite web |title=U.S. EPA Citronella Factsheet |url=http://www.epa.gov/opp00001/chem_search/reg_actions/registration/fs_PC-021901_01-Nov-99.pdf |access-date=Hunyo 9, 2014 |archive-date=Disyembre 10, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141210005147/http://www.epa.gov/opp00001/chem_search/reg_actions/registration/fs_PC-021901_01-Nov-99.pdf |url-status=dead}}</ref> Itinuturing ang langis ng citronella ng ''United States Environmental Protection Agency'' bilang isang biopestisidyo na may di-nakakalasong paraan ng pagkilos.<ref>{{Cite web |title=EPA citronella reregistration fact sheet |url=http://www.epa.gov/oppsrrd1/REDs/factsheets/3105fact.pdf |access-date=2024-09-20 |archive-date=2006-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061006114144/http://www.epa.gov/oppsrrd1/REDs/factsheets/3105fact.pdf |url-status=dead}}</ref> ==Pantaboy ng insekto== [[File:Repellency of lemongrass oil against stable flies - Figure 2.tif|thumb|De-bidyong pagsusubaybay ng ''stable fly'', nagpapakita ng pagtataboy ng langis ng sidronela<ref name="Baldacchino">{{cite journal |last1=Baldacchino |first1=Frédéric |last2=Tramut |first2=Coline |last3=Salem |first3=Ali |last4=Liénard |first4=Emmanuel |last5=Delétré |first5=Emilie |last6=Franc |first6=Michel |last7=Martin |first7=Thibaud |last8=Duvallet |first8=Gérard |last9=Jay-Robert |first9=Pierre |year=2013 |title=The repellency of lemongrass oil against stable flies, tested using video tracking |trans-title=Ang pagtataboy ng langis ng sidronela laban sa mga stable na langaw, nasubok gamit ang video tracking |journal=Parasite |language=en |volume=20 |pages=21 |doi=10.1051/parasite/2013021 |pmc=3718533 |pmid=23759542}}</ref> ]] Pantanging ginagamit ang langis ng sidronela bilang pantaboy ng [[lamok]],<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1748-5967.2005.tb00146.x |title=Evaluation of Repellency Effect of Two Natural Aroma Mosquito Repellent Compounds, Citronella and Citronellal |year=2005 |last1=Kim |first1=Jeong-Kyu |last2=Kang |first2=Chang-Soo |last3=Lee |first3=Jong-Kwon |last4=Kim |first4=Young-Ran |last5=Han |first5=Hye-Yun |last6=Yun |first6=Hwa Kyung |journal=Entomological Research |volume=35 |issue=2 |pages=117–20|s2cid=85112045 }}</ref> lalo na para sa ''[[Aedes aegypti]]'' (lamok na nagdadala ng [[dengue]]).<ref>{{cite journal |last1=Trongtokit |first1=Yuwadee |last2=Rongsriyam |first2=Yupha |last3=Komalamisra |first3=Narumon |last4=Apiwathnasorn |first4=Chamnarn |year=2005 |title=Comparative repellency of 38 essential oils against mosquito bites |trans-title=Komparatibong pagpapataboy ng 38 esensiyal na langis laban sa kagat ng lamok |journal=Phytotherapy Research |language=en |volume=19 |issue=4 |pages=303–9 |doi=10.1002/ptr.1637 |pmid=16041723 |s2cid=23425671}}</ref> Ayon sa pananaliksik, epektibong pantaboy rin ang langis ng sidronela para sa tuma, [[kuto]], at ''stable fly''.<ref name="Baldacchino" /><ref>{{cite journal |last1=Mumcuoglu |first1=Kosta Y. |last2=Galun |first2=Rachel |last3=Bach |first3=Uri |last4=Miller |first4=Jacqueline |last5=Magdassi |first5=Shlomo |year=1996 |title=Repellency of essential oils and their components to the human body louse, Pediculus humanus humanus |url=https://archive.org/details/entomologia-experimentalis-et-applicata_1996-03_78_3/page/309 |trans-title=Pagpapataboy ng mga esensiyal na langis at mga sangkap nito sa tuma, Pediculus humanus humanus |journal=Entomologia Experimentalis et Applicata |language=en |volume=78 |issue=3 |pages=309–14 |doi=10.1111/j.1570-7458.1996.tb00795.x |doi-access=free |s2cid=84889511}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Mumcuoglu |first1=KY |last2=Magdassi |first2=S |last3=Miller |first3=J |last4=Ben-Ishai |first4=F |last5=Zentner |first5=G |last6=Helbin |first6=V |last7=Friger |first7=M |last8=Kahana |first8=F |last9=Ingber |first9=A |display-authors=3 |year=2004 |title=Repellency of citronella for head lice: Double-blind randomized trial of efficacy and safety |trans-title=Pagpapataboy ng sidronela sa kuto: Doble-bulag randomisadong pagsubok ng pagiging epektibo at kaligtasan |url=http://www.ima.org.il/IMAJ/ViewArticle.aspx?year=2004&month=12&page=756 |journal=The Israel Medical Association Journal |language=en |volume=6 |issue=12 |pages=756–9 |pmid=15609890}}</ref> Nagpasiya ang isang pag-aaral na isinagawa ng DARPA noong 1963 na ang ''hydroxycitronellal'' ay mabisang pantaboy sa [[linta]], lintang-tubig man o lintang-lupa.<ref>{{Cite web |title=Dtic.mil |url=http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/413979.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418063847/http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/413979.pdf |archive-date=18 Abril 2015}}</ref> Hindi epektibo ang kandilang sidronela (na nagsusunog ng langis ng citronella) bilang pantaboy ng ''Aedes aegypti'', ang espesye ng lamok na responsable sa pagpapakalat ng mga birus ng dengue, chikungunya, Zika, Mayaro at dilaw na lagnat, at iba pang mga sanhi ng sakit.<ref>{{Cite journal |last=Pearson |first=Gwen |date=2017-02-16 |title=Want to repel mosquitoes? Don’t use citronella candles |trans-title=Gusto mo bang maitaboy ang lamok? Huwag gumamit ng mga kandilang sidronela |url=http://www.sciencemag.org/news/2017/02/want-repel-mosquitoes-don-t-use-citronella-candles |journal=Science |language=en |doi=10.1126/science.aal0773 |issn=0036-8075}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} bcl709gfaig25lgdgn3tb2akikif5iz Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025 0 331331 2227694 2220645 2026-09-22T14:03:26Z Ivan P. Clarin 84769 /* Mga sistema */ 2227694 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane season |Basin=WPac |Year=2025 |First storm formed= Pebrero 11, 2025 |Last storm dissipated= Pebrero 7, 2026 |Track= 2025 Pacific typhoon season summary.png |Strongest storm name= [[Super Bagyong Nando|Nando]] (Ragasa) |Strongest storm pressure= 905 |Strongest storm winds= 110 |Average wind speed= 10 |Total depressions= 31, 1 di-official |Total storms= 21, 1 di-official |Total hurricanes= 9 |Total intense= 1 {{small|(di-opisyal)}} |Fatalities= 255 kabuuan |Damagespre= > |Damages= 2710 | Damagespost = [[Piso ng Pilipinas|PHP]] >157.47 bilyon | five seasons = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2023|2023]], [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]], '''2025''', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026|2026]]'', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]]'' }} Ang '''Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025''' ay isang patuloy na kaganapan sa taunang siklo ng [[Bagyo|bagyong]] pagbubuo sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]]. Ang yugto ay tatakbo sa buong 2025, kahit na ang karamihan sa mga tropikal na bagyo ay karaniwang nagkakaroon sa pagitan ng Mayo at Oktubre. Ang saklaw ng akdang ito ay may-hanggan sa Karagatang Pasipiko sa hilaga ng ekwador sa pagitan ng 100°E at ika-180 meridian. Sa loob ng hilagang-kanlurang Karagatang Pasipiko, mayroong dalawang magkahiwalay na ahensya na nagtatalaga ng mga pangalan sa mga tropikal na bagyo na kadalasang maaring humantong sa isang bagyo na may dalawang pangalan. Pangalanan ng [[Japan Meteorological Agency]] (JMA) ang isang [[Bagyo|bagyo]] kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko|Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko]] o sa Ingles pa ay [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko|Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration]] (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas]] , kilala rin sa [[Wikang Ingles|Ingles]] bilang [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|Philippine Area of Responsibility]] (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA. Ang mga tropikal na depresyon na sinusubaybayan ng United States' Joint Typhoon Warning Center (JTWC) ay binibigyan ng numerong may "W" na suffix; W ibig sabihin kanluran, isang sanggunian sa kanlurang rehiyon ng Pasipiko. {{clear}} ==Pana-panahong mga pagtataya== {{Stub}} ==Buod ng panahon== {{center|{{center|<timeline> ImageSize = width:1000 height:290 PlotArea = top:10 bottom:80 right:25 left:20 Legend = columns:3 left:30 top:58 columnwidth:270 AlignBars = early DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/02/2025 till:31/12/2025 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMinor = grid:black unit:month increment:1 start:01/02/2025 Colors = id:canvas value:gray(0.88) id:GP value:red id:TD value:rgb(0.43,0.76,0.92) legend:Tropical_Depression_=_≤62_km/h_(≤39_mph) id:TS value:rgb(0.3,1,1) legend:Tropical_Storm_=_62–88_km/h_(39–54_mph) id:ST value:rgb(0.75,1,0.75) legend:Severe_Tropical_Storm_=_89–117_km/h_(55–72_mph) id:TY value:rgb(1,0.85,0.55) legend:Typhoon_=_118–156_km/h_(73–96_mph) id:VSTY value:rgb(1,0.45,0.54) legend:Very_Strong_Typhoon_=_157–193_km/h_(97–119_mph) id:VITY value:rgb(0.55,0.46,0.9) legend:Violent_Typhoon_=_≥194_km/h_(≥120_mph) Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Hurricane bar:month PlotData = barset:Hurricane width:11 align:left fontsize:S shift:(4,-4) anchor:till from:11/02/2025 till:15/02/2025 color:TD text: barset:break from:16/02/2025 till:17/02/2025 color:TD text:"TD" from:09/06/2025 till:15/06/2025 color:ST text:"Wutip" from:11/06/2025 till:13/06/2025 color:TD text:"Auring" from:21/06/2025 till:26/06/2025 color:TS text:"Sepat" from:24/06/2025 till:27/06/2025 color:TD text:"03W" from:01/07/2025 till:08/07/2025 color:ST text:"Mun" from:03/07/2025 till:11/07/2025 color:TY text:"Bising (Danas)" from:11/07/2025 till:15/07/2025 color:ST text:"Nari" from:11/07/2025 till:14/07/2025 color:TD text:"07W" from:15/07/2025 till:15/07/2025 color:TS text:"08W" barset:break from:16/07/2025 till:19/07/2025 color:ST text:"Crising (Wipha)" bar:Month width:5 align:center fontsize:S shift:(0,-20) anchor:middle color:canvas from:01/02/2025 till:28/02/2025 text:Pebrero from:01/03/2025 till:31/03/2025 text:Marso from:01/04/2025 till:30/04/2025 text:Abril from:01/05/2025 till:31/05/2025 text:Mayo from:01/06/2025 till:30/06/2025 text:Hunyo from:01/07/2025 till:31/07/2025 text:Hulyo from:01/08/2025 till:31/08/2025 text:Agosto from:01/09/2025 till:30/09/2025 text:Setyembre from:01/10/2025 till:31/10/2025 text:Oktobre from:01/11/2025 till:30/11/2025 text:Nobyembre from:01/12/2025 till:31/12/2025 text:Disyembre </timeline>}}}} <!-- from:01/05/2025 till:31/05/2025 text:May from:01/06/2025 till:30/06/2025 text:June from:01/07/2025 till:31/07/2025 text:July from:01/08/2025 till:31/08/2025 text:August from:01/09/2025 till:30/09/2025 text:September from:01/10/2025 till:31/10/2025 text:October from:01/11/2025 till:30/11/2025 text:November from:01/12/2025 till:31/12/2025 text:December --> ==Mga sistema== ===Nasa loob ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ===2. Tropikal Depresyon Auring=== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 11 | Dissipated = Hunyo 13 | image = Auring 2025-06-12 0107Z.jpg | track = Auring 2025 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ===5. Bagyong Bising (''Danas'') === {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 3 | Dissipated = Hulyo 11 | image = Danas 2025-07-06 0610Z.jpg | track = Danas 2025 path.png | 10-min winds = 65 | 1-min winds = 100 | Pressure = 970 }}Noong Hulyo 4 naging ganap naging bagyo sa hilagang kanluran ng Luzon at pinangalan ito bilang Bagyong Bising,Ang ikalawang bagyong ngayong Hulyo Noong Hulyo 6 Si Bagyong Danas or Bising nag landfall sa Chiayi sa Taiwan bilang Typhoon Strength,unang pagkakataon naglandfall sa Kanlurang bahagi ng Taiwan noong nakaraang Bagyong Julian or Krathon{{clear}} ===9. Bagyong Crising (''Wipha'')=== {{See also|Bagyong Crising}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 16 | Dissipated = kasalukuyan | image = Wipha 2025-07-20 0535Z.jpg | Track = Wipha 2025 path.png | 10-min winds = 60 | 1-min winds = 65 | Type2 = MD | Pressure = 970 }} Namataan ang isang low pressure area (LPA) sa layong 1,040 silangan ng [[Silangang Kabisayaan]] ika 15, Hulyo, ika 16 Hulyo namaging isang ganap na bagyo at pinangalanan ng PAGASA lokal bilang #CrisingPH habang tinatahak ang direksyong kanluran-hilagang kanluran sa oras na 02:00 PHT (18:00 UTC) . Tinahak ng bagyo ang Kauluhang [[Hilagang Luzon]] sa [[Cagayan]] at sa mga isla ng Calayan sa Batanes, Ika Hulyo 19 ng lumabas ang bagyo at pinangalan ng JMA ng internasyonal bilang Wipha, patungo sa mga lungsod ng [[Hong Kong]], [[Macau]] at sa lalawigan ng [[Hainan]]. Mahihit 420,000 na katao ang naapektuhan dahil sa pinaigting na habagat, magdeklara ng state of calamity ang [[Lungsod ng Cebu]] at bayan ng [[Umingan, Pangasinan]] dulot ng mga pagbaha. Itinaas sa signal No. 10 ang lungsod ng Hong Kong, Mahigit 14 katao ang nasaktan, 240 ang mga natumbang puno at 234 ang mga naibakwit. {{clear}} ===10.Bagyong Dante (''Francisco'') === {{See also|Bagyong Dante (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 22 | Dissipated = kasalukuyan | image = Francisco 2025-07-23 0440Z.jpg | track = Francisco 2025 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 35 | Pressure = 900 }} Kasalukuyan Hulyo 21 ng may namataan 2 low pressure area sa silangang bahagi sa [[Luzon]] , Ika 22 Hulyo ng maging isang ganap na bagyo at pinangalan ng PAGASA bilang #DantePH. Ang bagyo ay kumikilos sa direksyon, hilaga-hilagang kanluran pa tungo sa [[Xiamen]], [[Tsina]] na pinapaigting at pinapalakas ang hanging [[Habagat]]. Ika Hulyo 24, nang lumabas ang sentro ng ng bagyo sa linya ng PAR pa tungo sa Silangang Tsina sa galaw na pa hilagang kanluran. {{clear}} ====11. Bagyong Emong (''Co-may'')==== {{See also|Bagyong Emong}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 23 | Dissipated = Agosto 23 | image = Co-may 2025-07-24 0507Z.jpg | track = Co-May 2025 path.png | 10-min winds = 65 | 1-min winds = 75 | Pressure = 975 }} Kasalukuyan Hulyo 23, ang JTWC ay naglabas ng isyu na ang isang low pressure area (LPA) ay nabuo bilang isang ganap na bagyo ng PAGASA na ipinangalan bilang #EmongPH sa bahagi ng [[Hilagang Luzon]] partikular sa [[Rehiyon ng Ilokos]]. Ika 24 Hulyo nag land-fall ang sentro ng bagyo sa bayan ng [[Agno, Pangasinan]] sa oras na 10:40pm nang gabi (PST). Namataan ang sentro nang bagyo sa [[Golpo ng Lingayen]]. {{clear}} ====14. Bagyong Gorio (''Podul'')==== {{See also|Bagyong Gorio (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 6 | Dissipated = Agosto 15 | image = | track = Podul 2025 path.png | 10-min winds = 80 | 1-min winds = 95 | Pressure = 960 }} Ika Agosto 6 isang sama nang panahon ang namataan sa timog bahagi sa [[Japan]] sa [[Karagatang Pasipiko]] ayon sa ahensya nanh JMA ay kalaunang binigyang pangalan sa internasyonal bilang ''Podul'' habang binabaybay ang mainit na karagatan, direksyong kanluran hilagang kanluran patungo sa [[Taiwan]] at PAR nang [[Pilipinas]] at papangalanan ng ahensya nang PAGASA sa lokal na pangalan bilang #GorioPH. {{clear}} ====15. Tropikal Depresyon Fabian==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 7 | Dissipated = Agosto 9 | image = Fabian 2025-08-08 0527Z.jpg | track = Fabian 2025 path.png | Prewinds = < | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1006 }} Ika Agosto 9 ay may namataang low pressure area sa silangang bahagi sa [[Baler, Aurora]] at tinawid ang rehiyong [[Lambak ng Cagayan]] at [[Rehiyon ng Ilokos]] bilang Tropikal Depresyon sa direksyong kanluran-hilagang kanluran at binigyang pangalan ng PAGASA bilang #FabianPH. {{clear}} ====17. Bagyong Huaning (''Lingling'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 17 | Dissipated = kasalukuyan | image = Lingling 2025-08-21 0557Z.jpg | track = Lingling 2025 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 45 | Pressure = 1000 }} Ika 17 Agosto sa gawing silangan sa [[Batanes]] ay may namataang isang Low Pressure Area na namuo at pinangalanan ng PAGASA bilang #HuaningPH. At maging ang ahendya ng JMA sa [[Japan]] ay pinangalanan sa internasyonal na ''Lingling''. {{clear}} ====18. Bagyong Isang (''Kajiki'')==== {{See also|Bagyong Isang (2025)}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Agosto 22 | Dissipated = Agosto 26 | image = Kajiki 2025-08-24 0554Z.jpg | track = Kajiki 2025 path.png | 10-min winds = 80 | 1-min winds = 90 | Pressure = 950 }} Isang LPA (Low Pressure Area) ang namataan ng PAGASA sa bahaging silangan ng Luzon noong ika Agosto 20, Ika Agosto 22 nang maging isang ganap na bagyo ang binabantayang Low PressureArea at binigyang pangalan ng PAGASA bilang #IsangPH na nag landfall sa bayan nang [[Casiguran, Aurora]] sa oras na 11:48 am ng tanghali. {{clear}} ====20. Bagyong Jacinto (''Nongfa'')==== {{See also|Bagyong Jacinto (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 27 | Dissipated = Agosto 31 | image = Nongfa 2025-08-30 0604Z.jpg | track = Nongfa 2025 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 40 | Pressure = 996 }} Isang sama ng panahon o LPA ang namataan sa layong 350km silangan sa [[Baler, Aurora]] at nag landfall sa bayan ng [[Casiguran, Aurora]] bilang Tropikal Depresyon habang tinatawag ang [[Gitnang Luzon]] at pinangalanan sa lokal bilang #JacintoPH ang ika 10 na bagyo sa Pilipinas. Ang pangalang Jacinto sa tagalog ay hango sa bulaklak na [[Hasinto|Hyacinth]]. {{clear}} ====21. Bagyong Kiko (''Peipah'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 2 | Dissipated = Setyembre 5 | image = Peipah 2025-09-05 0352Z.jpg | track = Peipah 2025 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 50 | Pressure = 992 }} Ika Setyembre ay isang LPA ang nabuo sa silangang bahagi sa [[Pilipinas]] sa [[Dagat Pilipinas]] at pinangalanan sa internasyonal bilang #Peipah at sa lokal bilang #KikoPH. {{clear}} ====22. Bagyong Lannie (''Tapah'')==== {{See also|Bagyong Lannie (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 5 | Dissipated = Setyembre 9 | image = Tapah 2025-09-08 0548Z.jpg | track = Tapah 2025 path.png | 10-min winds = 65 | 1-min winds = 65 | Pressure = 975 }} Namataan ang isang LPA ika Setyembre 5 ayon sa ahensya ng JMA [[Japan]] habang tinatahak ang direksyon kanluran hilagang ka luran sa [[Dagat Timog Tsina]] at pinangalanan sa lokal bilang #LanniePH ang ika 12 na bagyo sa [[Pilipinas]]. Naglandfall ang bagyong Lannie sa lungsod ng [[Kunming]] sa [[Tsina]]. {{clear}} ====23. Bagyong Mirasol (''Mitag'')==== {{See also|Bagyong Mirasol (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 16 | Dissipated = Setyembre 20 | image = Mitag 2025-09-19 0541Z.jpg | track = Mitag 2025 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 45 | Pressure = 996 }} Isang sama ng panahon o LPA ang namataan sa layong 150km silangan sa [[Baler, Aurora]] at nag landfall sa bayan ng [[Casiguran, Aurora]] bilang Tropikal Depresyon habang tinatawid ang bulubundukin ng [[Sierra Madre (Pilipinas)|Sierra Madre]]. Ang pangalang Mirasol sa tagalog ay hango sa bulaklak na [[Mirasol|Sun Flower]]. {{clear}} ====25. Super Bagyong Nando (''Ragasa'')==== {{See also|Super Bagyong Nando}} {{Infobox hurricane | name = Super Typhoon Nando (Ragasa) | Basin = WPac | Formed = Setyembre 17 | Dissipated = Setyembre 25 | image = Ragasa 2025-09-22 0000Z.jpg | track = Ragasa 2025 path.png | 10-min winds = 110 | 1-min winds = 145 | Pressure = 905 }} Ika Setyembre 17 ay namataan ang isang LPA sa [[Dagat Pilipinas]], [[Karagatang Pasipiko]] ayon sa mga ahensya ng JMA ([[Japan]]) at JTWC ng [[Estados Unidos|Amerika]] at pinangalanan sa internasyonal bilang Ragasa sa [[Pilipino]] ay mabilis at sa lokal na pangalan bilang #NandoPH ang ika 14 na bagyo sa PAR sa [[Pilipinas]]. Ika Setyembre 21 ng maging isang ganap na super bagyo ang bagyong Nando na tatawirin ang dulong [[Hilagang Luzon]]. {{clear}} ====26. Bagyong Opong (''Bualoi'')==== {{See also|Bagyong Opong}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 22 | Dissipated = Setyembre 29 | image = Bualoi 2025-09-28 0729Z.jpg | track = Bualoi 2025 path.png | 10-min winds = 75 | 1-min winds = 85 | Pressure = 965 }} Ika Setyembre 22 matapos rumagasa ang "Super Bagyong Ragasa (Nando) ay isang LPA ang nabuo sa layong 850 kilometro sa silangan nang [[Caraga]] sa [[Mindanao]] at pinangalanan nang PAGASA sa lokal na pangalanh #OpongPH anh ika 15 na bagyong pumasok sa loob nang PAR sa [[Pilipinas]] at pinangalan sa internasyonal na #Bualoi na hango sa [[Thailand]] na isang pagkain. {{clear}} ====27. Bagyong Paolo (''Matmo'')==== {{See also|Bagyong Paolo (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 1 | Dissipated = Oktubre 7 | image = Matmo 2025-10-02 0454Z.jpg | track = Matmo 2025 path.png | 10-min winds = 60 | 1-min winds = 65 | Pressure = 980 }} Nabuo ang isang LPA (low pressure area) sa layong 446 km silangan ng [[Timog Luzon]] batay sa ahensya nang JMA sa [[Japan]] at ng JTWC sa Amerika, kumikilos ang bagyo ba kanluran hilagang kanluran na naging isang tropikal depresyon at pinangalanan nang PAGASA sa lokal bilang #PaoloPH ang ika 16 na bagyong pumasok sa [[Pilipinas]]. {{clear}} ====28. Bagyong Quedan (''Nakri'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 6 | Dissipated = Oktubre 14 | image = Nakri 2025-10-13 0340Z.jpg | track = Nakri 2025 path.png | 10-min winds = 70 | 1-min winds = 80 | Pressure = 970 }} Ika Oktubre 6 ay namataan nang JMA ang isang Low Pressure Area (LPA) sa silangang [[Dagat Pilipinas]] at binigyang pangalan sa international bilang #Nakri at sa lokal na pangalan bilang #QuedanPH ang ika 17 na bagyong pumasok sa Pilipinas. {{clear}} ====29. Bagyong Ramil (''Fengshen'')==== {{See also|Bagyong Ramil (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 12 | Dissipated = Oktubre 23 | image = Ramil 2025-10-17 0421Z.jpg | track = Fengshen 2025 path.png | 10-min winds = 55 | 1-min winds = 50 | Pressure = 995 }} Ika Oktubre 12 isang sirkulasyon ang namataan nang JMA at PAGASA sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]] bilang Low Pressure Area (LPA) at pinangalan sa lokal bilang #RamilPH ang ika 18 na bagyong pumasok sa Pilipinas. {{clear}} ====30. Tropikal Depresyon Salome==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = October 20 | Dissipated = October 23 | image = Salome 2025-10-22 0059Z.jpg | track = Salome 2025 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1004 }} Ika Oktubre 20 isang Low Pressure Area (LPA) ang namataan nang JMA at JTWC sa [[Hilagang Luzon]] sa [[Batanes]], na pinangalanan nang PAGASA sa lokal bilang #Salome PH ang ika 19 na bagyong pumasok sa Pilipinas, pasubsob at pababa ang galaw ng bagyo. Nalusaw ang bagyo ika Oktubre 23. {{clear}} ====31. Bagyong Tino (''Kalmaegi'')==== {{See also|Bagyong Tino}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 31 | Dissipated = Nobyembre 7 | image = Kalmaegi 2025-11-06 0340Z.jpg | track = Kalmaegi 2025 path.png | 10-min winds = 95 | 1-min winds = 110 | Pressure = 935 }} Ika Oktubre 31 ang isang Low Pressure Area (LPA) ang namataan sa malayong silangan nang [[Mindanao]] hanggang sa naging isang Tropikal Depresyon na pinangalanan nang PAGASA bilang #TinoPH ang ika 20 na bagyong pumasok sa [[Pilipinas]]. Ika Nobyembre 2 ay pumasok ang bagyo sa PAR nang Pilipinas {{clear}} ====32. Super Bagyong Uwan (''Fung-wong'')==== {{See also|Bagyong Uwan}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Nobyembre 3 | Dissipated = Nobyembre 14 | image = Fung-wong 2025-11-09 0600Z.jpg | track = Fung-wong 2025 path.png | 10-min winds = 95 | 1-min winds = 115 | Pressure = 935 }} Ika Nobyembre 3 nabuo ang isang Low Pressure Area (LPA) sa malayong bahagi sa silangan nang [[Mindanao]] sa [[Karagatang Pasipiko]], namataan ang sentro nang bagyo sa layong 556 hilagang silangan sa Chuuk. Ika Nobyembre 7; 10pm ng gabi ay nakapasok ang dambuhalang bagyo na pinangalanan ng PAGASA bilang #UwanPH ang ika 21 na bagyong pumasok sa Pilipinas {{clear}} ====33. Bagyong Verbena (''Koto'')==== {{See also|Bagyong Verbena (2025)}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Nobyembre 24 | Dissipated = Disyembre 3 | image = Koto 2025-11-27 0230Z.jpg | track = Koto 2025 path.png | 10-min winds = 75 | 1-min winds = 80 | Pressure = 975 }} Isang mababang presyon ang namataan noong ika Nobyembre 23 sa malayong silangan sa [[Mindanao]] ayon sa ahensya ng JMA, ika Nobyembre 24 ng umaga (4am) PST, ay naging isang ganap na tropiikal depresyon at binigyang pangalang lokal na #VerbenaPh ng PAGASA. Ika Nobyembre 27 nang maging isang ganap na malakas na bagyo (Kategorya 1) ang bagyong Verbena habang tinatahak ang direksyong hilagang kanluran pa tungo sa bansang Vietnam na pinangalanan sa internasyonal bilang ''Koto''. Ika Disyembre 3 ng malusaw ang bagyong Koto (Verbena) sa silangang bahagi ng bansang [[Biyetnam]] matapos ang nakaraan siyam na araw. {{clear}} ====35. Tropikal Depresyon Wilma==== {{See also|Bagyong Wilma (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | image = Wilma 2025-12-06 0504Z.jpg | track = Wilma 2025 path.png | formed = Disyembre 1 | dissipated = Disyembre 7 | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1006 }} Ika Disyembre 1, ay isang LPA ang namataan sa bahagi sa [[Guam]] na binigyang palatandaang ''Invest (93W)'' at ''(12A)'', Ika Disyembre 4, 11:00am; PST ag naging isang ganap na Tropikal Depresyon ang dating LPA sa silangan ng [[Kabisayaan]] at pinangalanan ng PAGASA ng #WilmaPH. Tumama ang bagyo sa bayan ng [[Dolores, Silangang Samar]]. {{clear}} ==PAGASA== ===Pagretiro=== Ayon sa PAGASA, ika Marso 19, 2026 ang mga pangalan ng bagyo sa taon 2025 ay pitong pangalan ang inalis ng PAGASA ito mga pangalang: ''[[Bagyong Crising|Crising]]'', ''[[Bagyong Emong|Emong]]'', ''[[Bagyong Mirasol (2025)|Mirasol]]'', ''[[Super Bagyong Nando|Nando]]'', ''[[Bagyong Opong|Opong]]'', ''[[Bagyong Tino|Tino]]'' at ''[[Bagyong Uwan|Uwan]]'' na pinalitan ng mga sumusunod: ''{{grey|Chico}}'', ''{{grey|Elias}}'', ''{{grey|Magyawan}}'', ''{{grey|Nilad}}'', ''{{grey|Omar}}'', ''{{grey|Tala}}'' at ''{{grey|Urbano}}'', Bagamat ang mga bagyong [[Bagyong Paolo (2025)|Paolo]] at [[Bagyong Verbena|Verbena]] ay bahagyang nakapinsala ay hindi inialis ng ''PAGASA'' at uulitin sa taon'g 2029. Ang pangalang ''Upang'' ay pinalitan mula sa ''Uwan'' ay nakahandang ipinalit sa pangalang ''Ulysses'' taon'g 2020. =====Mga bagyo sa bawat buwan ng 2025===== {| class="wikitable sortable" |- | '''[[Buwan (panahon)|Buwan]]''' | {{center|'''[[Bagyo sa Pilipinas|Bagyo]]'''}} |- | Enero || rowspan="5"| <center>{{grey|N/A}}</center> |- | Pebrero |- | Marso |- | Abril |- | Mayo |- | Hunyo || Auring |- | Hulyo || Bising, Crising, Dante, Emong |- | Agosto || Fabian, Gorio, Huaning, Isang, Jacinto |- | Setyembre || Kiko, Lannie, Mirasol, Nando, Opong |- | Oktubre || Paolo, Quedan, Ramil, Salome |- | Nobyembre || Tino, Uwan, Verbena |- | Disyembre || Wilma |} ===Nasa labas ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ===1. Bagyong ''Wutip''=== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 9 | Dissipated = Hunyo 15 | image = Wutip 2025-06-14 0600Z.jpg | track = Wutip 2025 path.png | 10-min winds = 60 | 1-min winds = 65 | Pressure = 980 }} {{clear}} ===3. Bagyong ''Sepat''=== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 21 | Dissipated = Hunyo 26 | image = Sepat 2025-06-23 0336Z.jpg | track = Sepat 2025 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 40 | Pressure = 1004 }} {{clear}} ===4. Tropikal Depresyon (03W) === {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 24 | Dissipated = Hunyo 27 | image = 03W 2025-06-25 0642Z.jpg | track = 03W 2025 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = 25 | Pressure = 1002 }} {{clear}} ===5. Bagyong ''Mun''=== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 1 | Dissipated = Hulyo 8 | image = Mun 2025-07-06 NOAA 20.jpg | track = Mun 2025 path.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 60 | Pressure = 990 }} {{clear}} ===6. Bagyong ''Nari'' === {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 11 | Dissipated = Hulyo 15 | image = Nari 2025-07-13 1720Z.jpg | track = Nari 2025 path.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 50 | Pressure = 985 }} {{clear}} ===7. Tropikal Depresyon (07W) === {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 11 | Dissipated = Hulyo 14 | Image = 07W 2025-07-12 1010Z.jpg | Track = 07W 2025 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = 30 | Type2 = subtropical | Pressure = 992 }} {{clear}} ===8. Bagyong (08W) === {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 15 | Dissipated = Hulyo 15 | image = 08W 2025-07-15 0500Z.jpg | track = 08W 2025 path.png | 10-min winds = | 1-min winds = 40 | Pressure = 1002 <!--JTWC--> }} {{clear}} ===12. Bagyong ''Krosa''=== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = July 23 | Dissipated = Present | image = | track = Krosa 2025 path.png | 10-min winds = 75 | 1-min winds = 80 | Pressure = 965 }} {{clear}} ====24. Bagyong Neoguri==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 16 | Dissipated = kasalukuyan | image = | track = Neoguri 2025 path.png | 10-min winds = 105 | 1-min winds = 125 | Pressure = 920 }}{{Stub}}{{clear}} ====34. Tropikal Depresyon Senyar==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | image = JMA TD 39 2025-11-28 0614Z.jpg | track = Senyar 2025 path.png | formed = November 27 ([[2025 North Indian Ocean cyclone season#Cyclonic Storm Senyar|Entered basin]]) | Dissipated = Present | 10-min winds = 30 | 1-min winds = 30 | Pressure = 1006 }} {{clear}} ===Iba pang Sistema=== [[Talaksan:93W 2025-02-11 0100Z.jpg|150px|thumb|right|Isang bagyong aktibo noong Pebrero 11.]] Noong Pebrero 11, binanggit ng Japan Meteorological Agency (JMA) na isang tropikal na depresyon ang nabuo sa kanluran ng Pilipinas. Kinabukasan, sinimulan ng Joint Typhoon Warning Center (JTWC) na subaybayan ang system sa paligid ng 267 nautical miles (494 km) kanluran-hilagang-kanluran ng Spratly Islands, na binanggit na ito ay nasa isang hindi kanais-nais na kapaligiran para sa pag-unlad, na may makabuluhang wind shear na 25–30 mph (35–45 km/h) at marginal na ibabaw ng dagat (9 S6ST) na temperatura (2 S6ST na ibabaw ng dagat). °F). Bilang isang resulta, ang JTWC ay huminto sa pagsubaybay sa system sa susunod na araw, na napansin na ito ay nawala. Ang JMA ay patuloy na sinusubaybayan ang depresyon hanggang sa ito ay mawala noong Pebrero 15. Bagaman, ito ay muling nabuo sa susunod na araw, ang JMA ay tumigil sa pagsubaybay nito noong Pebrero 17. Sa tabi ng low-pressure trough na dumadaan sa Vietnam, ang mga pag-ulan mula sa depression ay nagdulot ng ilang rehiyon sa timog-silangang bahagi ng bansa na masira ang mga unseasonal na rekord ng pag-ulan para sa buwan ng Pebrero, kung saan naitala ng Ho Chi Minh City ang pinakamalakas na pag-ulan nito sa nakalipas na 20 taon. Sa bayan ng Long Thanh, 175 mm (6.9 in) ang naitala. Ang ilang mga bayan, tulad ng Nhà Bè, ay nakakita ng kanilang pinakamataas na pag-ulan sa loob ng 41 taon. Sa Hon Doc Island, umabot sa 128.2 mm (5.05 in) ang pag-ulan noong unang bahagi ng umaga ng Pebrero 16, ang pinakamataas sa Southwest na rehiyon na naitala.Sa loob ng ilang araw, ang mga residente ng Puerto Princesa at iba pang bahagi ng Palawan ay nahaharap sa matinding pagbaha na may malalim na tubig habang patuloy ang pag-ulan mula sa shear line at intertropical convergence zone sa lalawigan. {{clear}} ==Pagpapangalan== ===Pilipinas=== {{See also|Talaan ng mga rinetirong pangalan bagyo sa Pilipinas}} Ngayong panahon, gagamit ang [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko|PAGASA]] ng sarili nitong pamamaraan ng pagbibigay ng pangalan para sa mga bagyong bubuo sa o papasok sa kanilang tinukoy sa sariling [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|sakop na responsibilidad]]. Sa panahon na ito, ginagamit ng PAGASA ang sumusunod na listahan ng mga pangalan, na huling ginamit noong [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2021|2021]] at muling gagamitin noong 2029, na na-update na may mga pagpapalit ng mga retiradong pangalan, kung mayroon man. Ang lahat ng mga pangalan ay pareho noong 2021 maliban kay ''Jacinto'', ''Mirasol'' at ''Opong'', na pinalitan ang mga pangalang ''[[Bagyong Jolina (2021)|Jolina]]'', ''Maring'' at ''[[Super Bagyong Odette|Odette]] '' pagkatapos nilang magretiro. Lahat ng tatlong bagong pangalan ay ginamit sa unang pagkakataon ngayong season. {| class="wikitable" style="float:right;" |- ! colspan=5| Main list |- | Auring || Bising || ''[[Bagyong Crising|Crising]]'' || [[Bagyong Dante (2025)|Dante]] || ''[[Bagyong Emong (2025)|Emong]]'' |- | Fabian || Gorio || Huaning || [[Bagyong Isang (2025)|Isang]] || [[Bagyong Jacinto (2025)|Jacinto]] |- | Kiko || Lannie || ''[[Bagyong Mirasol (2025)|Mirasol]]'' || ''[[Super Bagyong Nando|Nando]]'' || ''[[Bagyong Opong|Opong]]'' |- | [[Bagyong Paolo (2025)|Paolo]] || Quedan || [[Bagyong Ramil (2025)|Ramil]] || Salome || ''[[Bagyong Tino|Tino]]'' |- | ''[[Bagyong Uwan|Uwan]]'' || [[Bagyong Verbena (2025)|Verbena]] || [[Bagyong Wilma (2025)|Wilma]] || style="background-color:lightyellow;"| {{tcname unused|Yasmin}} || {{tcname unused|Zoraida}} |- ! colspan="5"| Auxiliary list (2025) |- | {{tcname unused|Alamid}} || {{tcname unused|Bruno}} || {{tcname unused|Conching}} || {{tcname unused|Dolor}} || {{tcname unused|Ernie}} |- | {{tcname unused|Florante}} || {{tcname unused|Gerardo}} || {{tcname unused|Hernan}} || {{tcname unused|Isko}} || {{tcname unused|Jerome}} |- ! colspan=5|'''{{Color box|lightyellow|border=darkgray}}''' '''Mga bagong ipinangalan''' |} ===Internasyonal=== Ang isang [[Bagyo|bagyo]] ay pinangalanan kapag ito ay hinuhusgahan na may 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na 65 km/h (40 mph). Pinili ng JMA ang mga pangalan mula sa isang listahan ng 140 pangalan, na binuo ng 14 na miyembrong bansa at teritoryo ng ESCAP/WMO Typhoon Committee. Ang mga retiradong pangalan, kung mayroon man, ay iaanunsyo ng WMO sa 2026, bagama't ang mga kapalit na pangalan ay iaanunsyo sa 2027. Ang susunod na 28 na pangalan sa listahan ng pagbibigay ng pangalan ay nakalista dito kasama ng kanilang internasyonal na pagtatalaga ng numero, kung gagamitin ang mga ito. Magkapareho ang lahat ng pangalan sa listahan, maliban sa ''Co-May'', ''Nongfa'', ''Ragasa'', ''Koto'' at ''Nokaen'', na pumalit kay ''Lekima'', ''Faxai'', ''[[Bagyong Hagibis (2019)|Hagibis]]'', ''[[Bagyong Tisoy|Kammuri]] '', at ''[[Bagyong Ursula|Phanfone]] '' pagkatapos ng [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2019| 2019 season]] . {| style="width:100%;" | *Wutip (2501) *Sepat (2502) *Mun (2503) *Danas (2504) *Nari (2505) *Wipha (2506) | * [[Bagyong Dante (2025)|Francisco]] (2507) * [[Bagyong Emong|Co-may]] (2508) * Krosa (2509) * Bailu (2510) * Podul (2511) * Lingling (2512) | * Kajiki (2513) * Nongfa (2514) * Peipah (2515) * Tapah (2516) * [[Bagyong Mirasol (2025)|Mitag]] (2517) * [[Super Bagyong Nando|Ragasa]] (2518) | * Neoguri (2519) * [[Bagyong Opong|Bualoi]] (2520) * [[Bagyong Paolo (2025)|Matmo]] (2521) * Halong (2522) * Nakri (2523) | * [[Bagyong Ramil (2025)|Fengshen]] (2524) * [[Bagyong Tino|Kalmaegi]] (2525) * [[Bagyong Uwan|Fung-wong]] (2526) * [[Bagyong Verbena|Koto]] (2527) * [[Bagyong Ada|Nokaen]] (2601) * [[Bagyong Basyang|Penha]] (2602) |} ==Mga epekto sa panahon== Binubuod ng talahanayang ito ang lahat ng system na nabuo sa loob o lumipat sa North Pacific Ocean, sa kanluran ng International Date Line noong 2025. Nagbibigay din ang mga talahanayan ng pangkalahatang-ideya ng intensity, tagal, mga lugar ng lupain na apektado, at anumang pagkamatay o pinsalang nauugnay sa system. {{Pacific areas affected (Top)|year=2025}} |- | colspan="9" style="text-align: center;" | '''Mga pumasok o nabuo sa loob ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas''' |- | Auring || {{Sort|250611|Hunyo&nbsp;11–13}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1002|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Gitnang China]], [[Silangang China]] || Kaunti || 1 || |- | Bising (''Danas'') || {{Sort|250703|Hulyo&nbsp;3–11}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|65|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|970|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Timog China]], [[Silangang China]], [[Hong Kong]], [[Macau]] || >$243 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] >13.8 bilyon)}} || {{ntsh|10}} 10 || |- | Crising (''Wipha'') || {{Sort|250716|Hulyo&nbsp;16–23}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{Sort|2|Malubhang bagyo}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|60|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|970|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Vietnam]], [[Thailand]], [[Laos]], [[Cambodia]], [[Myanmar]] || >$1.14 bilyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] >65.1 bilyon)}} || {{ntsh|60}} 60 || |- | Dante (''Francisco'') || {{Sort|250722|Hulyo&nbsp;22–27}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|40|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|990|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Mga Isla ng Ryukyu]], [[Taiwan]], [[Silangang China]] || Di-alam || Wala || |- | Emong (''Co-may'') || {{Sort|250723|Hulyo&nbsp;23–Agosto&nbsp;3}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|65|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|975|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Gitnang China]], [[Silangang China]], [[Timog Korea]] || $42 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 2.47 bilyon)}} || {{ntsh|55}} 55 || |- | Gorio (''Podul'') || {{Sort|250806|Agosto&nbsp;6–15}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|80|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|960|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla Ng Northern Mariana]], [[Pilipinas]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Taiwan]], [[Silangang China]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Vietnam]] || >$332 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 19.51 bilyon)}} || {{ntsh|2}} 2 || |- | Fabian || {{Sort|250807|Agosto&nbsp;7–9}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | Hindi tukoy || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1006|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]] || Kaunti || Wala || |- | Huaning (''Lingling'') || {{Sort|250817|Agosto&nbsp;17–23}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|40|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|1000|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Kyūshū]] || Kaunti || Wala || |- | Isang (''Kajiki'') || {{Sort|250822|Agosto&nbsp;22–26}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|80|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|950|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Timog China]], [[Vietnam]], [[Laos]], [[Cambodia]], [[Thailand]], [[Myanmar]] || $188 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 11.04 bilyon)}} || {{ntsh|17}} 17 || |- | Jacinto (''Nongfa'') || {{Sort|250827|Agosto&nbsp;27-31}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|40|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|996|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Vietnam]], [[Laos]], [[Cambodia]], [[Thailand]], [[Myanmar]] || $12,226 {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 718,338)}} || Wala || |- | Kiko (''Peipah'') || {{Sort|250902|Setyembre&nbsp;2–5}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|45|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|992|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla Ng Ryukyu]], Kanlurang [[Hapon]], Silangang [[Hapon]] || Di-alam || {{ntsh|1}} 1 || |- | Lannie (''Tapah'') || {{Sort|250905|Setyembre&nbsp;5–9}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|65|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|975|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]] || Di-alam || Wala || |- | Mirasol (''Mitag'') || {{Sort|250916|Setyembre&nbsp;16–20}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|45|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|996|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]] || Kaunti || {{ntsh|3}} 3 || |- | Nando (''Ragasa'') || {{Sort|250917|Setyembre&nbsp;17-25}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{Sort|4|Super bagyo}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{convert|110|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{convert|905|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Timog China]], [[Vietnam]] || >$1.49 bilyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 87.54 bilyon)}} || {{ntsh|30}} 30 || |- | Opong (''Bualoi'') || {{Sort|250922|Setyembre&nbsp;22–29}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Matinding bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|75|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|965|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla Ng Caroline]], [[Pilipinas]], [[Timog China]], [[Vietnam]], [[Laos]], [[Cambodia]], [[Thailand]], [[Myanmar]] || $858 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 50.41 bilyon)}} || {{ntsh|93}} 93 || |- | Paolo (''Matmo'') || {{Sort|251001|Oktubre&nbsp;1–7}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|70|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|970|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Vietnam]], [[Laos]], [[Thailand]] || $2.23 bilyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 129.4 bilyon)}} || {{ntsh|39}} 39 || |- | Quedan (''Nakri'') || {{Sort|251006|Oktubre&nbsp;6–14}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|70|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|970|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Guam]], [[Mga Isla Ng Northern Mariana]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], Timog [[Japan]], [[Mga Isla Ng Izu]], [[Rehiyon Ng Kantō]] || Kaunti || Wala || |- | Ramil (''Fengshen'') || {{Sort|251012|Oktubre&nbsp;12–23}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{Sort|2|Malubhang bagyo}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|55|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|990|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Guam]], [[Mga Isla Ng Northern Mariana]], [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Timog China]], [[Vietnam]] || Di-alam || {{ntsh|10}} 10 || |- | Salome || {{Sort|251020|Oktubre&nbsp;20–23}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} {{#tag:ref|Ang Salome ay ginawang tropical storm ng PAGASA. Bukod pa rito, hindi ito binigyan ng pangalan ni JMA at nagbigay ng babala.|group="nb"}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|35|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|1000|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Taiwan]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Pilipinas]] || Kaunti || Wala || |- | colspan="9" style="text-align: center;" | '''Mga nasa labas ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas''' |- | TD || {{Sort|250211|Pebrero&nbsp;11–17}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | Hindi tukoy || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1006|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Vietnam]], [[Malaysia]], [[Singapore]]|| Wala || Wala || |- | ''Wutip'' || {{Sort|250609|Hunyo&nbsp;9–15}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{Sort|2|Malubhang bagyo}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|60|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|980|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Vietnam]], [[Cambodia]], [[Laos]], [[Thailand]], [[Timog China]], [[Silangang China]], [[Hong Kong]], [[Macau]] || $253 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 14.4 bilyon)}} || {{ntsh|17}} 17 || <ref>{{Cite web |title=Weekly Cat Report Review of Global Catastrophe Activity June 20, 2025 |url=https://img.clients.aonunited.com/Web/Aon5/%7B32853510-f6ec-46aa-a714-0aba063c7da5%7D_20250620-1-cat-alert.pdf?utm_source=slipcase&utm_medium=affiliate&utm_campaign=slipcase}}</ref> |- | ''Sepat'' || {{Sort|250621|Hunyo&nbsp;21–26}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|35|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|1004|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla ng Bonin]], [[Mga Isla ng Izu]], [[Rehiyon ng Kantō]] || Wala || Wala || |- | ''03W'' || {{Sort|250624|Hunyo&nbsp;24–27}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1002|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Vietnam]] || Di-alam || {{ntsh|6}} 6 || <ref>{{Cite web |title=PAGASA: Cloudy skies, scattered rains expected on June 24 due to LPA, 'habagat' |website=[[Manila Bulletin]] |url=https://mb.com.ph/2025/06/24/pagasa-cloudy-skies-scattered-rains-expected-on-june-24-due-to-lpa-habagat}}</ref> |- | ''Mun'' || {{Sort|250701|Hulyo&nbsp;1–8}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{Sort|2|Malubhang bagyo}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|50|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|990|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || Wala || Wala || Wala || |- | ''Nari'' || {{Sort|250711|Hulyo&nbsp;11–15}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{Sort|2|Malubhang bagyo}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|50|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|985|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla ng Bonin]], [[Mga Isla ng Izu]], [[Rehiyon ng Kantō]], [[Hokkaido]], [[Mga Isla ng Kuril]], [[Alaska]] || $1 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 57.1 milyon)}} || Wala || |- | ''07W'' || {{Sort|250711|Hulyo&nbsp;11–14}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|992|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Taiwan]], [[Zhejiang]], [[Kyūshū]], [[Timog Korea]] || Kaunti || {{ntsh|21}} 21 || |- | ''08W'' || {{Sort|250715|Hulyo&nbsp;15}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|45|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|1001|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla ng Izu]], [[Rehiyon ng Kantō]], [[Rehiyon ng Tōhoku]], [[Hokkaido]], [[Mga Isla ng Kuril]] || Kaunti || Wala || |- | ''Krosa'' || {{Sort|250723|Hulyo&nbsp;23–Agosto&nbsp;4}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|75|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|965|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Guam]], [[Mga Isla ng Northern Mariana]], [[Mga Isla ng Bonin]], [[Mga Isla ng Izu]], [[Rehiyon ng Kantō]] || Kaunti || Wala || |- | ''Bailu'' || {{Sort|250731|Hulyo&nbsp;31–Agosto&nbsp;5}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|35|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|994|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla ng Ryukyu]], [[Mga Isla ng Izu]], [[Alaska]] || Kaunti || Wala || |- | TD || {{Sort|250801|Agosto&nbsp;1–2}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | Hindi tukoy || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|996|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || Di-alam || Kaunti || Wala || |- | ''Iona'' || {{Sort|250802|Agosto&nbsp;2–4}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1008|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || Wala || Wala || Wala || |- | ''14W'' || {{Sort|250802|Agosto&nbsp;2–4}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | Hindi tukoy || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1010|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || Wala || Wala || Wala || |- | ''15W'' || {{Sort|250804|Agosto&nbsp;4–6}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | Hindi tukoy || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1006|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || Wala || Wala || Wala || |- | ''17W'' || {{Sort|250817|Agosto&nbsp;17–19}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1000|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Timog China]], [[Vietnam]], [[Hong Kong]], [[Macau]] || Kaunti || Wala || |- | Neoguri || {{Sort|250917|Setyembre&nbsp;17–Present}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{Sort|4|Super bagyo}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{convert|105|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{convert|920|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla Ng Wake]] || Kaunti || Wala || |- {{TC Areas affected (Bottom)|TC's=32 bagyo|dates=Pebrero 11 – Patuloy ang panahon|winds={{convert|110|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|pres={{convert|905|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}}|damage=[[Piso ng Pilipinas|PHP]] >157.47 bilyon|deaths=255|Refs=}} [[Kategorya:Bagyo sa Pasipiko]] ==Mga sanggunian== kmt07bgd3mwze5z592hk4btxgifmyl6 2227695 2227694 2026-09-22T14:04:37Z Ivan P. Clarin 84769 /* Pagpapangalan */ 2227695 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane season |Basin=WPac |Year=2025 |First storm formed= Pebrero 11, 2025 |Last storm dissipated= Pebrero 7, 2026 |Track= 2025 Pacific typhoon season summary.png |Strongest storm name= [[Super Bagyong Nando|Nando]] (Ragasa) |Strongest storm pressure= 905 |Strongest storm winds= 110 |Average wind speed= 10 |Total depressions= 31, 1 di-official |Total storms= 21, 1 di-official |Total hurricanes= 9 |Total intense= 1 {{small|(di-opisyal)}} |Fatalities= 255 kabuuan |Damagespre= > |Damages= 2710 | Damagespost = [[Piso ng Pilipinas|PHP]] >157.47 bilyon | five seasons = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2023|2023]], [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]], '''2025''', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026|2026]]'', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]]'' }} Ang '''Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025''' ay isang patuloy na kaganapan sa taunang siklo ng [[Bagyo|bagyong]] pagbubuo sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]]. Ang yugto ay tatakbo sa buong 2025, kahit na ang karamihan sa mga tropikal na bagyo ay karaniwang nagkakaroon sa pagitan ng Mayo at Oktubre. Ang saklaw ng akdang ito ay may-hanggan sa Karagatang Pasipiko sa hilaga ng ekwador sa pagitan ng 100°E at ika-180 meridian. Sa loob ng hilagang-kanlurang Karagatang Pasipiko, mayroong dalawang magkahiwalay na ahensya na nagtatalaga ng mga pangalan sa mga tropikal na bagyo na kadalasang maaring humantong sa isang bagyo na may dalawang pangalan. Pangalanan ng [[Japan Meteorological Agency]] (JMA) ang isang [[Bagyo|bagyo]] kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko|Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko]] o sa Ingles pa ay [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko|Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration]] (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas]] , kilala rin sa [[Wikang Ingles|Ingles]] bilang [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|Philippine Area of Responsibility]] (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA. Ang mga tropikal na depresyon na sinusubaybayan ng United States' Joint Typhoon Warning Center (JTWC) ay binibigyan ng numerong may "W" na suffix; W ibig sabihin kanluran, isang sanggunian sa kanlurang rehiyon ng Pasipiko. {{clear}} ==Pana-panahong mga pagtataya== {{Stub}} ==Buod ng panahon== {{center|{{center|<timeline> ImageSize = width:1000 height:290 PlotArea = top:10 bottom:80 right:25 left:20 Legend = columns:3 left:30 top:58 columnwidth:270 AlignBars = early DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/02/2025 till:31/12/2025 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMinor = grid:black unit:month increment:1 start:01/02/2025 Colors = id:canvas value:gray(0.88) id:GP value:red id:TD value:rgb(0.43,0.76,0.92) legend:Tropical_Depression_=_≤62_km/h_(≤39_mph) id:TS value:rgb(0.3,1,1) legend:Tropical_Storm_=_62–88_km/h_(39–54_mph) id:ST value:rgb(0.75,1,0.75) legend:Severe_Tropical_Storm_=_89–117_km/h_(55–72_mph) id:TY value:rgb(1,0.85,0.55) legend:Typhoon_=_118–156_km/h_(73–96_mph) id:VSTY value:rgb(1,0.45,0.54) legend:Very_Strong_Typhoon_=_157–193_km/h_(97–119_mph) id:VITY value:rgb(0.55,0.46,0.9) legend:Violent_Typhoon_=_≥194_km/h_(≥120_mph) Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Hurricane bar:month PlotData = barset:Hurricane width:11 align:left fontsize:S shift:(4,-4) anchor:till from:11/02/2025 till:15/02/2025 color:TD text: barset:break from:16/02/2025 till:17/02/2025 color:TD text:"TD" from:09/06/2025 till:15/06/2025 color:ST text:"Wutip" from:11/06/2025 till:13/06/2025 color:TD text:"Auring" from:21/06/2025 till:26/06/2025 color:TS text:"Sepat" from:24/06/2025 till:27/06/2025 color:TD text:"03W" from:01/07/2025 till:08/07/2025 color:ST text:"Mun" from:03/07/2025 till:11/07/2025 color:TY text:"Bising (Danas)" from:11/07/2025 till:15/07/2025 color:ST text:"Nari" from:11/07/2025 till:14/07/2025 color:TD text:"07W" from:15/07/2025 till:15/07/2025 color:TS text:"08W" barset:break from:16/07/2025 till:19/07/2025 color:ST text:"Crising (Wipha)" bar:Month width:5 align:center fontsize:S shift:(0,-20) anchor:middle color:canvas from:01/02/2025 till:28/02/2025 text:Pebrero from:01/03/2025 till:31/03/2025 text:Marso from:01/04/2025 till:30/04/2025 text:Abril from:01/05/2025 till:31/05/2025 text:Mayo from:01/06/2025 till:30/06/2025 text:Hunyo from:01/07/2025 till:31/07/2025 text:Hulyo from:01/08/2025 till:31/08/2025 text:Agosto from:01/09/2025 till:30/09/2025 text:Setyembre from:01/10/2025 till:31/10/2025 text:Oktobre from:01/11/2025 till:30/11/2025 text:Nobyembre from:01/12/2025 till:31/12/2025 text:Disyembre </timeline>}}}} <!-- from:01/05/2025 till:31/05/2025 text:May from:01/06/2025 till:30/06/2025 text:June from:01/07/2025 till:31/07/2025 text:July from:01/08/2025 till:31/08/2025 text:August from:01/09/2025 till:30/09/2025 text:September from:01/10/2025 till:31/10/2025 text:October from:01/11/2025 till:30/11/2025 text:November from:01/12/2025 till:31/12/2025 text:December --> ==Mga sistema== ===Nasa loob ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ===2. Tropikal Depresyon Auring=== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 11 | Dissipated = Hunyo 13 | image = Auring 2025-06-12 0107Z.jpg | track = Auring 2025 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ===5. Bagyong Bising (''Danas'') === {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 3 | Dissipated = Hulyo 11 | image = Danas 2025-07-06 0610Z.jpg | track = Danas 2025 path.png | 10-min winds = 65 | 1-min winds = 100 | Pressure = 970 }}Noong Hulyo 4 naging ganap naging bagyo sa hilagang kanluran ng Luzon at pinangalan ito bilang Bagyong Bising,Ang ikalawang bagyong ngayong Hulyo Noong Hulyo 6 Si Bagyong Danas or Bising nag landfall sa Chiayi sa Taiwan bilang Typhoon Strength,unang pagkakataon naglandfall sa Kanlurang bahagi ng Taiwan noong nakaraang Bagyong Julian or Krathon{{clear}} ===9. Bagyong Crising (''Wipha'')=== {{See also|Bagyong Crising}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 16 | Dissipated = kasalukuyan | image = Wipha 2025-07-20 0535Z.jpg | Track = Wipha 2025 path.png | 10-min winds = 60 | 1-min winds = 65 | Type2 = MD | Pressure = 970 }} Namataan ang isang low pressure area (LPA) sa layong 1,040 silangan ng [[Silangang Kabisayaan]] ika 15, Hulyo, ika 16 Hulyo namaging isang ganap na bagyo at pinangalanan ng PAGASA lokal bilang #CrisingPH habang tinatahak ang direksyong kanluran-hilagang kanluran sa oras na 02:00 PHT (18:00 UTC) . Tinahak ng bagyo ang Kauluhang [[Hilagang Luzon]] sa [[Cagayan]] at sa mga isla ng Calayan sa Batanes, Ika Hulyo 19 ng lumabas ang bagyo at pinangalan ng JMA ng internasyonal bilang Wipha, patungo sa mga lungsod ng [[Hong Kong]], [[Macau]] at sa lalawigan ng [[Hainan]]. Mahihit 420,000 na katao ang naapektuhan dahil sa pinaigting na habagat, magdeklara ng state of calamity ang [[Lungsod ng Cebu]] at bayan ng [[Umingan, Pangasinan]] dulot ng mga pagbaha. Itinaas sa signal No. 10 ang lungsod ng Hong Kong, Mahigit 14 katao ang nasaktan, 240 ang mga natumbang puno at 234 ang mga naibakwit. {{clear}} ===10.Bagyong Dante (''Francisco'') === {{See also|Bagyong Dante (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 22 | Dissipated = kasalukuyan | image = Francisco 2025-07-23 0440Z.jpg | track = Francisco 2025 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 35 | Pressure = 900 }} Kasalukuyan Hulyo 21 ng may namataan 2 low pressure area sa silangang bahagi sa [[Luzon]] , Ika 22 Hulyo ng maging isang ganap na bagyo at pinangalan ng PAGASA bilang #DantePH. Ang bagyo ay kumikilos sa direksyon, hilaga-hilagang kanluran pa tungo sa [[Xiamen]], [[Tsina]] na pinapaigting at pinapalakas ang hanging [[Habagat]]. Ika Hulyo 24, nang lumabas ang sentro ng ng bagyo sa linya ng PAR pa tungo sa Silangang Tsina sa galaw na pa hilagang kanluran. {{clear}} ====11. Bagyong Emong (''Co-may'')==== {{See also|Bagyong Emong}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 23 | Dissipated = Agosto 23 | image = Co-may 2025-07-24 0507Z.jpg | track = Co-May 2025 path.png | 10-min winds = 65 | 1-min winds = 75 | Pressure = 975 }} Kasalukuyan Hulyo 23, ang JTWC ay naglabas ng isyu na ang isang low pressure area (LPA) ay nabuo bilang isang ganap na bagyo ng PAGASA na ipinangalan bilang #EmongPH sa bahagi ng [[Hilagang Luzon]] partikular sa [[Rehiyon ng Ilokos]]. Ika 24 Hulyo nag land-fall ang sentro ng bagyo sa bayan ng [[Agno, Pangasinan]] sa oras na 10:40pm nang gabi (PST). Namataan ang sentro nang bagyo sa [[Golpo ng Lingayen]]. {{clear}} ====14. Bagyong Gorio (''Podul'')==== {{See also|Bagyong Gorio (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 6 | Dissipated = Agosto 15 | image = | track = Podul 2025 path.png | 10-min winds = 80 | 1-min winds = 95 | Pressure = 960 }} Ika Agosto 6 isang sama nang panahon ang namataan sa timog bahagi sa [[Japan]] sa [[Karagatang Pasipiko]] ayon sa ahensya nanh JMA ay kalaunang binigyang pangalan sa internasyonal bilang ''Podul'' habang binabaybay ang mainit na karagatan, direksyong kanluran hilagang kanluran patungo sa [[Taiwan]] at PAR nang [[Pilipinas]] at papangalanan ng ahensya nang PAGASA sa lokal na pangalan bilang #GorioPH. {{clear}} ====15. Tropikal Depresyon Fabian==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 7 | Dissipated = Agosto 9 | image = Fabian 2025-08-08 0527Z.jpg | track = Fabian 2025 path.png | Prewinds = < | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1006 }} Ika Agosto 9 ay may namataang low pressure area sa silangang bahagi sa [[Baler, Aurora]] at tinawid ang rehiyong [[Lambak ng Cagayan]] at [[Rehiyon ng Ilokos]] bilang Tropikal Depresyon sa direksyong kanluran-hilagang kanluran at binigyang pangalan ng PAGASA bilang #FabianPH. {{clear}} ====17. Bagyong Huaning (''Lingling'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 17 | Dissipated = kasalukuyan | image = Lingling 2025-08-21 0557Z.jpg | track = Lingling 2025 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 45 | Pressure = 1000 }} Ika 17 Agosto sa gawing silangan sa [[Batanes]] ay may namataang isang Low Pressure Area na namuo at pinangalanan ng PAGASA bilang #HuaningPH. At maging ang ahendya ng JMA sa [[Japan]] ay pinangalanan sa internasyonal na ''Lingling''. {{clear}} ====18. Bagyong Isang (''Kajiki'')==== {{See also|Bagyong Isang (2025)}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Agosto 22 | Dissipated = Agosto 26 | image = Kajiki 2025-08-24 0554Z.jpg | track = Kajiki 2025 path.png | 10-min winds = 80 | 1-min winds = 90 | Pressure = 950 }} Isang LPA (Low Pressure Area) ang namataan ng PAGASA sa bahaging silangan ng Luzon noong ika Agosto 20, Ika Agosto 22 nang maging isang ganap na bagyo ang binabantayang Low PressureArea at binigyang pangalan ng PAGASA bilang #IsangPH na nag landfall sa bayan nang [[Casiguran, Aurora]] sa oras na 11:48 am ng tanghali. {{clear}} ====20. Bagyong Jacinto (''Nongfa'')==== {{See also|Bagyong Jacinto (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 27 | Dissipated = Agosto 31 | image = Nongfa 2025-08-30 0604Z.jpg | track = Nongfa 2025 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 40 | Pressure = 996 }} Isang sama ng panahon o LPA ang namataan sa layong 350km silangan sa [[Baler, Aurora]] at nag landfall sa bayan ng [[Casiguran, Aurora]] bilang Tropikal Depresyon habang tinatawag ang [[Gitnang Luzon]] at pinangalanan sa lokal bilang #JacintoPH ang ika 10 na bagyo sa Pilipinas. Ang pangalang Jacinto sa tagalog ay hango sa bulaklak na [[Hasinto|Hyacinth]]. {{clear}} ====21. Bagyong Kiko (''Peipah'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 2 | Dissipated = Setyembre 5 | image = Peipah 2025-09-05 0352Z.jpg | track = Peipah 2025 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 50 | Pressure = 992 }} Ika Setyembre ay isang LPA ang nabuo sa silangang bahagi sa [[Pilipinas]] sa [[Dagat Pilipinas]] at pinangalanan sa internasyonal bilang #Peipah at sa lokal bilang #KikoPH. {{clear}} ====22. Bagyong Lannie (''Tapah'')==== {{See also|Bagyong Lannie (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 5 | Dissipated = Setyembre 9 | image = Tapah 2025-09-08 0548Z.jpg | track = Tapah 2025 path.png | 10-min winds = 65 | 1-min winds = 65 | Pressure = 975 }} Namataan ang isang LPA ika Setyembre 5 ayon sa ahensya ng JMA [[Japan]] habang tinatahak ang direksyon kanluran hilagang ka luran sa [[Dagat Timog Tsina]] at pinangalanan sa lokal bilang #LanniePH ang ika 12 na bagyo sa [[Pilipinas]]. Naglandfall ang bagyong Lannie sa lungsod ng [[Kunming]] sa [[Tsina]]. {{clear}} ====23. Bagyong Mirasol (''Mitag'')==== {{See also|Bagyong Mirasol (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 16 | Dissipated = Setyembre 20 | image = Mitag 2025-09-19 0541Z.jpg | track = Mitag 2025 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 45 | Pressure = 996 }} Isang sama ng panahon o LPA ang namataan sa layong 150km silangan sa [[Baler, Aurora]] at nag landfall sa bayan ng [[Casiguran, Aurora]] bilang Tropikal Depresyon habang tinatawid ang bulubundukin ng [[Sierra Madre (Pilipinas)|Sierra Madre]]. Ang pangalang Mirasol sa tagalog ay hango sa bulaklak na [[Mirasol|Sun Flower]]. {{clear}} ====25. Super Bagyong Nando (''Ragasa'')==== {{See also|Super Bagyong Nando}} {{Infobox hurricane | name = Super Typhoon Nando (Ragasa) | Basin = WPac | Formed = Setyembre 17 | Dissipated = Setyembre 25 | image = Ragasa 2025-09-22 0000Z.jpg | track = Ragasa 2025 path.png | 10-min winds = 110 | 1-min winds = 145 | Pressure = 905 }} Ika Setyembre 17 ay namataan ang isang LPA sa [[Dagat Pilipinas]], [[Karagatang Pasipiko]] ayon sa mga ahensya ng JMA ([[Japan]]) at JTWC ng [[Estados Unidos|Amerika]] at pinangalanan sa internasyonal bilang Ragasa sa [[Pilipino]] ay mabilis at sa lokal na pangalan bilang #NandoPH ang ika 14 na bagyo sa PAR sa [[Pilipinas]]. Ika Setyembre 21 ng maging isang ganap na super bagyo ang bagyong Nando na tatawirin ang dulong [[Hilagang Luzon]]. {{clear}} ====26. Bagyong Opong (''Bualoi'')==== {{See also|Bagyong Opong}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 22 | Dissipated = Setyembre 29 | image = Bualoi 2025-09-28 0729Z.jpg | track = Bualoi 2025 path.png | 10-min winds = 75 | 1-min winds = 85 | Pressure = 965 }} Ika Setyembre 22 matapos rumagasa ang "Super Bagyong Ragasa (Nando) ay isang LPA ang nabuo sa layong 850 kilometro sa silangan nang [[Caraga]] sa [[Mindanao]] at pinangalanan nang PAGASA sa lokal na pangalanh #OpongPH anh ika 15 na bagyong pumasok sa loob nang PAR sa [[Pilipinas]] at pinangalan sa internasyonal na #Bualoi na hango sa [[Thailand]] na isang pagkain. {{clear}} ====27. Bagyong Paolo (''Matmo'')==== {{See also|Bagyong Paolo (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 1 | Dissipated = Oktubre 7 | image = Matmo 2025-10-02 0454Z.jpg | track = Matmo 2025 path.png | 10-min winds = 60 | 1-min winds = 65 | Pressure = 980 }} Nabuo ang isang LPA (low pressure area) sa layong 446 km silangan ng [[Timog Luzon]] batay sa ahensya nang JMA sa [[Japan]] at ng JTWC sa Amerika, kumikilos ang bagyo ba kanluran hilagang kanluran na naging isang tropikal depresyon at pinangalanan nang PAGASA sa lokal bilang #PaoloPH ang ika 16 na bagyong pumasok sa [[Pilipinas]]. {{clear}} ====28. Bagyong Quedan (''Nakri'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 6 | Dissipated = Oktubre 14 | image = Nakri 2025-10-13 0340Z.jpg | track = Nakri 2025 path.png | 10-min winds = 70 | 1-min winds = 80 | Pressure = 970 }} Ika Oktubre 6 ay namataan nang JMA ang isang Low Pressure Area (LPA) sa silangang [[Dagat Pilipinas]] at binigyang pangalan sa international bilang #Nakri at sa lokal na pangalan bilang #QuedanPH ang ika 17 na bagyong pumasok sa Pilipinas. {{clear}} ====29. Bagyong Ramil (''Fengshen'')==== {{See also|Bagyong Ramil (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 12 | Dissipated = Oktubre 23 | image = Ramil 2025-10-17 0421Z.jpg | track = Fengshen 2025 path.png | 10-min winds = 55 | 1-min winds = 50 | Pressure = 995 }} Ika Oktubre 12 isang sirkulasyon ang namataan nang JMA at PAGASA sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]] bilang Low Pressure Area (LPA) at pinangalan sa lokal bilang #RamilPH ang ika 18 na bagyong pumasok sa Pilipinas. {{clear}} ====30. Tropikal Depresyon Salome==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = October 20 | Dissipated = October 23 | image = Salome 2025-10-22 0059Z.jpg | track = Salome 2025 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1004 }} Ika Oktubre 20 isang Low Pressure Area (LPA) ang namataan nang JMA at JTWC sa [[Hilagang Luzon]] sa [[Batanes]], na pinangalanan nang PAGASA sa lokal bilang #Salome PH ang ika 19 na bagyong pumasok sa Pilipinas, pasubsob at pababa ang galaw ng bagyo. Nalusaw ang bagyo ika Oktubre 23. {{clear}} ====31. Bagyong Tino (''Kalmaegi'')==== {{See also|Bagyong Tino}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 31 | Dissipated = Nobyembre 7 | image = Kalmaegi 2025-11-06 0340Z.jpg | track = Kalmaegi 2025 path.png | 10-min winds = 95 | 1-min winds = 110 | Pressure = 935 }} Ika Oktubre 31 ang isang Low Pressure Area (LPA) ang namataan sa malayong silangan nang [[Mindanao]] hanggang sa naging isang Tropikal Depresyon na pinangalanan nang PAGASA bilang #TinoPH ang ika 20 na bagyong pumasok sa [[Pilipinas]]. Ika Nobyembre 2 ay pumasok ang bagyo sa PAR nang Pilipinas {{clear}} ====32. Super Bagyong Uwan (''Fung-wong'')==== {{See also|Bagyong Uwan}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Nobyembre 3 | Dissipated = Nobyembre 14 | image = Fung-wong 2025-11-09 0600Z.jpg | track = Fung-wong 2025 path.png | 10-min winds = 95 | 1-min winds = 115 | Pressure = 935 }} Ika Nobyembre 3 nabuo ang isang Low Pressure Area (LPA) sa malayong bahagi sa silangan nang [[Mindanao]] sa [[Karagatang Pasipiko]], namataan ang sentro nang bagyo sa layong 556 hilagang silangan sa Chuuk. Ika Nobyembre 7; 10pm ng gabi ay nakapasok ang dambuhalang bagyo na pinangalanan ng PAGASA bilang #UwanPH ang ika 21 na bagyong pumasok sa Pilipinas {{clear}} ====33. Bagyong Verbena (''Koto'')==== {{See also|Bagyong Verbena (2025)}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Nobyembre 24 | Dissipated = Disyembre 3 | image = Koto 2025-11-27 0230Z.jpg | track = Koto 2025 path.png | 10-min winds = 75 | 1-min winds = 80 | Pressure = 975 }} Isang mababang presyon ang namataan noong ika Nobyembre 23 sa malayong silangan sa [[Mindanao]] ayon sa ahensya ng JMA, ika Nobyembre 24 ng umaga (4am) PST, ay naging isang ganap na tropiikal depresyon at binigyang pangalang lokal na #VerbenaPh ng PAGASA. Ika Nobyembre 27 nang maging isang ganap na malakas na bagyo (Kategorya 1) ang bagyong Verbena habang tinatahak ang direksyong hilagang kanluran pa tungo sa bansang Vietnam na pinangalanan sa internasyonal bilang ''Koto''. Ika Disyembre 3 ng malusaw ang bagyong Koto (Verbena) sa silangang bahagi ng bansang [[Biyetnam]] matapos ang nakaraan siyam na araw. {{clear}} ====35. Tropikal Depresyon Wilma==== {{See also|Bagyong Wilma (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | image = Wilma 2025-12-06 0504Z.jpg | track = Wilma 2025 path.png | formed = Disyembre 1 | dissipated = Disyembre 7 | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1006 }} Ika Disyembre 1, ay isang LPA ang namataan sa bahagi sa [[Guam]] na binigyang palatandaang ''Invest (93W)'' at ''(12A)'', Ika Disyembre 4, 11:00am; PST ag naging isang ganap na Tropikal Depresyon ang dating LPA sa silangan ng [[Kabisayaan]] at pinangalanan ng PAGASA ng #WilmaPH. Tumama ang bagyo sa bayan ng [[Dolores, Silangang Samar]]. {{clear}} ==PAGASA== ===Pagretiro=== Ayon sa PAGASA, ika Marso 19, 2026 ang mga pangalan ng bagyo sa taon 2025 ay pitong pangalan ang inalis ng PAGASA ito mga pangalang: ''[[Bagyong Crising|Crising]]'', ''[[Bagyong Emong|Emong]]'', ''[[Bagyong Mirasol (2025)|Mirasol]]'', ''[[Super Bagyong Nando|Nando]]'', ''[[Bagyong Opong|Opong]]'', ''[[Bagyong Tino|Tino]]'' at ''[[Bagyong Uwan|Uwan]]'' na pinalitan ng mga sumusunod: ''{{grey|Chico}}'', ''{{grey|Elias}}'', ''{{grey|Magyawan}}'', ''{{grey|Nilad}}'', ''{{grey|Omar}}'', ''{{grey|Tala}}'' at ''{{grey|Urbano}}'', Bagamat ang mga bagyong [[Bagyong Paolo (2025)|Paolo]] at [[Bagyong Verbena|Verbena]] ay bahagyang nakapinsala ay hindi inialis ng ''PAGASA'' at uulitin sa taon'g 2029. Ang pangalang ''Upang'' ay pinalitan mula sa ''Uwan'' ay nakahandang ipinalit sa pangalang ''Ulysses'' taon'g 2020. =====Mga bagyo sa bawat buwan ng 2025===== {| class="wikitable sortable" |- | '''[[Buwan (panahon)|Buwan]]''' | {{center|'''[[Bagyo sa Pilipinas|Bagyo]]'''}} |- | Enero || rowspan="5"| <center>{{grey|N/A}}</center> |- | Pebrero |- | Marso |- | Abril |- | Mayo |- | Hunyo || Auring |- | Hulyo || Bising, Crising, Dante, Emong |- | Agosto || Fabian, Gorio, Huaning, Isang, Jacinto |- | Setyembre || Kiko, Lannie, Mirasol, Nando, Opong |- | Oktubre || Paolo, Quedan, Ramil, Salome |- | Nobyembre || Tino, Uwan, Verbena |- | Disyembre || Wilma |} ===Nasa labas ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ===1. Bagyong ''Wutip''=== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 9 | Dissipated = Hunyo 15 | image = Wutip 2025-06-14 0600Z.jpg | track = Wutip 2025 path.png | 10-min winds = 60 | 1-min winds = 65 | Pressure = 980 }} {{clear}} ===3. Bagyong ''Sepat''=== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 21 | Dissipated = Hunyo 26 | image = Sepat 2025-06-23 0336Z.jpg | track = Sepat 2025 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 40 | Pressure = 1004 }} {{clear}} ===4. Tropikal Depresyon (03W) === {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 24 | Dissipated = Hunyo 27 | image = 03W 2025-06-25 0642Z.jpg | track = 03W 2025 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = 25 | Pressure = 1002 }} {{clear}} ===5. Bagyong ''Mun''=== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 1 | Dissipated = Hulyo 8 | image = Mun 2025-07-06 NOAA 20.jpg | track = Mun 2025 path.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 60 | Pressure = 990 }} {{clear}} ===6. Bagyong ''Nari'' === {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 11 | Dissipated = Hulyo 15 | image = Nari 2025-07-13 1720Z.jpg | track = Nari 2025 path.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 50 | Pressure = 985 }} {{clear}} ===7. Tropikal Depresyon (07W) === {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 11 | Dissipated = Hulyo 14 | Image = 07W 2025-07-12 1010Z.jpg | Track = 07W 2025 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = 30 | Type2 = subtropical | Pressure = 992 }} {{clear}} ===8. Bagyong (08W) === {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 15 | Dissipated = Hulyo 15 | image = 08W 2025-07-15 0500Z.jpg | track = 08W 2025 path.png | 10-min winds = | 1-min winds = 40 | Pressure = 1002 <!--JTWC--> }} {{clear}} ===12. Bagyong ''Krosa''=== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = July 23 | Dissipated = Present | image = | track = Krosa 2025 path.png | 10-min winds = 75 | 1-min winds = 80 | Pressure = 965 }} {{clear}} ====24. Bagyong Neoguri==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 16 | Dissipated = kasalukuyan | image = | track = Neoguri 2025 path.png | 10-min winds = 105 | 1-min winds = 125 | Pressure = 920 }}{{Stub}}{{clear}} ====34. Tropikal Depresyon Senyar==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | image = JMA TD 39 2025-11-28 0614Z.jpg | track = Senyar 2025 path.png | formed = November 27 ([[2025 North Indian Ocean cyclone season#Cyclonic Storm Senyar|Entered basin]]) | Dissipated = Present | 10-min winds = 30 | 1-min winds = 30 | Pressure = 1006 }} {{clear}} ===Iba pang Sistema=== [[Talaksan:93W 2025-02-11 0100Z.jpg|150px|thumb|right|Isang bagyong aktibo noong Pebrero 11.]] Noong Pebrero 11, binanggit ng Japan Meteorological Agency (JMA) na isang tropikal na depresyon ang nabuo sa kanluran ng Pilipinas. Kinabukasan, sinimulan ng Joint Typhoon Warning Center (JTWC) na subaybayan ang system sa paligid ng 267 nautical miles (494 km) kanluran-hilagang-kanluran ng Spratly Islands, na binanggit na ito ay nasa isang hindi kanais-nais na kapaligiran para sa pag-unlad, na may makabuluhang wind shear na 25–30 mph (35–45 km/h) at marginal na ibabaw ng dagat (9 S6ST) na temperatura (2 S6ST na ibabaw ng dagat). °F). Bilang isang resulta, ang JTWC ay huminto sa pagsubaybay sa system sa susunod na araw, na napansin na ito ay nawala. Ang JMA ay patuloy na sinusubaybayan ang depresyon hanggang sa ito ay mawala noong Pebrero 15. Bagaman, ito ay muling nabuo sa susunod na araw, ang JMA ay tumigil sa pagsubaybay nito noong Pebrero 17. Sa tabi ng low-pressure trough na dumadaan sa Vietnam, ang mga pag-ulan mula sa depression ay nagdulot ng ilang rehiyon sa timog-silangang bahagi ng bansa na masira ang mga unseasonal na rekord ng pag-ulan para sa buwan ng Pebrero, kung saan naitala ng Ho Chi Minh City ang pinakamalakas na pag-ulan nito sa nakalipas na 20 taon. Sa bayan ng Long Thanh, 175 mm (6.9 in) ang naitala. Ang ilang mga bayan, tulad ng Nhà Bè, ay nakakita ng kanilang pinakamataas na pag-ulan sa loob ng 41 taon. Sa Hon Doc Island, umabot sa 128.2 mm (5.05 in) ang pag-ulan noong unang bahagi ng umaga ng Pebrero 16, ang pinakamataas sa Southwest na rehiyon na naitala.Sa loob ng ilang araw, ang mga residente ng Puerto Princesa at iba pang bahagi ng Palawan ay nahaharap sa matinding pagbaha na may malalim na tubig habang patuloy ang pag-ulan mula sa shear line at intertropical convergence zone sa lalawigan. {{clear}} ==Pagpapangalan== ===Pilipinas=== {{See also|Talaan ng mga rinetirong pangalan bagyo sa Pilipinas}} Ngayong panahon, gagamit ang [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko|PAGASA]] ng sarili nitong pamamaraan ng pagbibigay ng pangalan para sa mga bagyong bubuo sa o papasok sa kanilang tinukoy sa sariling [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|sakop na responsibilidad]]. Sa panahon na ito, ginagamit ng PAGASA ang sumusunod na listahan ng mga pangalan, na huling ginamit noong [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2021|2021]] at muling gagamitin noong 2029, na na-update na may mga pagpapalit ng mga retiradong pangalan, kung mayroon man. Ang lahat ng mga pangalan ay pareho noong 2021 maliban kay ''Jacinto'', ''Mirasol'' at ''Opong'', na pinalitan ang mga pangalang ''[[Bagyong Jolina (2021)|Jolina]]'', ''Maring'' at ''[[Super Bagyong Odette|Odette]] '' pagkatapos nilang magretiro. Lahat ng tatlong bagong pangalan ay ginamit sa unang pagkakataon ngayong season. {| class="wikitable" style="float:right;" |- ! colspan=5| Main list |- | Auring || Bising || ''[[Bagyong Crising|Crising]]'' || [[Bagyong Dante (2025)|Dante]] || ''[[Bagyong Emong (2025)|Emong]]'' |- | Fabian || [[Bagyong Gorio (2025)|Gorio]] || Huaning || [[Bagyong Isang (2025)|Isang]] || [[Bagyong Jacinto (2025)|Jacinto]] |- | Kiko || [[Bagyong Lannie (2025)|Lannie]] || ''[[Bagyong Mirasol (2025)|Mirasol]]'' || ''[[Super Bagyong Nando|Nando]]'' || ''[[Bagyong Opong|Opong]]'' |- | [[Bagyong Paolo (2025)|Paolo]] || Quedan || [[Bagyong Ramil (2025)|Ramil]] || Salome || ''[[Bagyong Tino|Tino]]'' |- | ''[[Bagyong Uwan|Uwan]]'' || [[Bagyong Verbena (2025)|Verbena]] || [[Bagyong Wilma (2025)|Wilma]] || style="background-color:lightyellow;"| {{tcname unused|Yasmin}} || {{tcname unused|Zoraida}} |- ! colspan="5"| Auxiliary list (2025) |- | {{tcname unused|Alamid}} || {{tcname unused|Bruno}} || {{tcname unused|Conching}} || {{tcname unused|Dolor}} || {{tcname unused|Ernie}} |- | {{tcname unused|Florante}} || {{tcname unused|Gerardo}} || {{tcname unused|Hernan}} || {{tcname unused|Isko}} || {{tcname unused|Jerome}} |- ! colspan=5|'''{{Color box|lightyellow|border=darkgray}}''' '''Mga bagong ipinangalan''' |} ===Internasyonal=== Ang isang [[Bagyo|bagyo]] ay pinangalanan kapag ito ay hinuhusgahan na may 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na 65 km/h (40 mph). Pinili ng JMA ang mga pangalan mula sa isang listahan ng 140 pangalan, na binuo ng 14 na miyembrong bansa at teritoryo ng ESCAP/WMO Typhoon Committee. Ang mga retiradong pangalan, kung mayroon man, ay iaanunsyo ng WMO sa 2026, bagama't ang mga kapalit na pangalan ay iaanunsyo sa 2027. Ang susunod na 28 na pangalan sa listahan ng pagbibigay ng pangalan ay nakalista dito kasama ng kanilang internasyonal na pagtatalaga ng numero, kung gagamitin ang mga ito. Magkapareho ang lahat ng pangalan sa listahan, maliban sa ''Co-May'', ''Nongfa'', ''Ragasa'', ''Koto'' at ''Nokaen'', na pumalit kay ''Lekima'', ''Faxai'', ''[[Bagyong Hagibis (2019)|Hagibis]]'', ''[[Bagyong Tisoy|Kammuri]] '', at ''[[Bagyong Ursula|Phanfone]] '' pagkatapos ng [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2019| 2019 season]] . {| style="width:100%;" | *Wutip (2501) *Sepat (2502) *Mun (2503) *Danas (2504) *Nari (2505) *Wipha (2506) | * [[Bagyong Dante (2025)|Francisco]] (2507) * [[Bagyong Emong|Co-may]] (2508) * Krosa (2509) * Bailu (2510) * Podul (2511) * Lingling (2512) | * Kajiki (2513) * Nongfa (2514) * Peipah (2515) * Tapah (2516) * [[Bagyong Mirasol (2025)|Mitag]] (2517) * [[Super Bagyong Nando|Ragasa]] (2518) | * Neoguri (2519) * [[Bagyong Opong|Bualoi]] (2520) * [[Bagyong Paolo (2025)|Matmo]] (2521) * Halong (2522) * Nakri (2523) | * [[Bagyong Ramil (2025)|Fengshen]] (2524) * [[Bagyong Tino|Kalmaegi]] (2525) * [[Bagyong Uwan|Fung-wong]] (2526) * [[Bagyong Verbena|Koto]] (2527) * [[Bagyong Ada|Nokaen]] (2601) * [[Bagyong Basyang|Penha]] (2602) |} ==Mga epekto sa panahon== Binubuod ng talahanayang ito ang lahat ng system na nabuo sa loob o lumipat sa North Pacific Ocean, sa kanluran ng International Date Line noong 2025. Nagbibigay din ang mga talahanayan ng pangkalahatang-ideya ng intensity, tagal, mga lugar ng lupain na apektado, at anumang pagkamatay o pinsalang nauugnay sa system. {{Pacific areas affected (Top)|year=2025}} |- | colspan="9" style="text-align: center;" | '''Mga pumasok o nabuo sa loob ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas''' |- | Auring || {{Sort|250611|Hunyo&nbsp;11–13}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1002|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Gitnang China]], [[Silangang China]] || Kaunti || 1 || |- | Bising (''Danas'') || {{Sort|250703|Hulyo&nbsp;3–11}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|65|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|970|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Timog China]], [[Silangang China]], [[Hong Kong]], [[Macau]] || >$243 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] >13.8 bilyon)}} || {{ntsh|10}} 10 || |- | Crising (''Wipha'') || {{Sort|250716|Hulyo&nbsp;16–23}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{Sort|2|Malubhang bagyo}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|60|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|970|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Vietnam]], [[Thailand]], [[Laos]], [[Cambodia]], [[Myanmar]] || >$1.14 bilyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] >65.1 bilyon)}} || {{ntsh|60}} 60 || |- | Dante (''Francisco'') || {{Sort|250722|Hulyo&nbsp;22–27}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|40|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|990|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Mga Isla ng Ryukyu]], [[Taiwan]], [[Silangang China]] || Di-alam || Wala || |- | Emong (''Co-may'') || {{Sort|250723|Hulyo&nbsp;23–Agosto&nbsp;3}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|65|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|975|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Gitnang China]], [[Silangang China]], [[Timog Korea]] || $42 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 2.47 bilyon)}} || {{ntsh|55}} 55 || |- | Gorio (''Podul'') || {{Sort|250806|Agosto&nbsp;6–15}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|80|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|960|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla Ng Northern Mariana]], [[Pilipinas]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Taiwan]], [[Silangang China]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Vietnam]] || >$332 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 19.51 bilyon)}} || {{ntsh|2}} 2 || |- | Fabian || {{Sort|250807|Agosto&nbsp;7–9}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | Hindi tukoy || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1006|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]] || Kaunti || Wala || |- | Huaning (''Lingling'') || {{Sort|250817|Agosto&nbsp;17–23}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|40|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|1000|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Kyūshū]] || Kaunti || Wala || |- | Isang (''Kajiki'') || {{Sort|250822|Agosto&nbsp;22–26}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|80|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|950|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Timog China]], [[Vietnam]], [[Laos]], [[Cambodia]], [[Thailand]], [[Myanmar]] || $188 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 11.04 bilyon)}} || {{ntsh|17}} 17 || |- | Jacinto (''Nongfa'') || {{Sort|250827|Agosto&nbsp;27-31}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|40|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|996|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Vietnam]], [[Laos]], [[Cambodia]], [[Thailand]], [[Myanmar]] || $12,226 {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 718,338)}} || Wala || |- | Kiko (''Peipah'') || {{Sort|250902|Setyembre&nbsp;2–5}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|45|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|992|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla Ng Ryukyu]], Kanlurang [[Hapon]], Silangang [[Hapon]] || Di-alam || {{ntsh|1}} 1 || |- | Lannie (''Tapah'') || {{Sort|250905|Setyembre&nbsp;5–9}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|65|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|975|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]] || Di-alam || Wala || |- | Mirasol (''Mitag'') || {{Sort|250916|Setyembre&nbsp;16–20}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|45|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|996|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]] || Kaunti || {{ntsh|3}} 3 || |- | Nando (''Ragasa'') || {{Sort|250917|Setyembre&nbsp;17-25}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{Sort|4|Super bagyo}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{convert|110|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{convert|905|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Timog China]], [[Vietnam]] || >$1.49 bilyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 87.54 bilyon)}} || {{ntsh|30}} 30 || |- | Opong (''Bualoi'') || {{Sort|250922|Setyembre&nbsp;22–29}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Matinding bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|75|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|965|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla Ng Caroline]], [[Pilipinas]], [[Timog China]], [[Vietnam]], [[Laos]], [[Cambodia]], [[Thailand]], [[Myanmar]] || $858 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 50.41 bilyon)}} || {{ntsh|93}} 93 || |- | Paolo (''Matmo'') || {{Sort|251001|Oktubre&nbsp;1–7}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|70|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|970|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Vietnam]], [[Laos]], [[Thailand]] || $2.23 bilyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 129.4 bilyon)}} || {{ntsh|39}} 39 || |- | Quedan (''Nakri'') || {{Sort|251006|Oktubre&nbsp;6–14}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|70|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|970|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Guam]], [[Mga Isla Ng Northern Mariana]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], Timog [[Japan]], [[Mga Isla Ng Izu]], [[Rehiyon Ng Kantō]] || Kaunti || Wala || |- | Ramil (''Fengshen'') || {{Sort|251012|Oktubre&nbsp;12–23}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{Sort|2|Malubhang bagyo}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|55|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|990|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Guam]], [[Mga Isla Ng Northern Mariana]], [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Timog China]], [[Vietnam]] || Di-alam || {{ntsh|10}} 10 || |- | Salome || {{Sort|251020|Oktubre&nbsp;20–23}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} {{#tag:ref|Ang Salome ay ginawang tropical storm ng PAGASA. Bukod pa rito, hindi ito binigyan ng pangalan ni JMA at nagbigay ng babala.|group="nb"}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|35|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|1000|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Taiwan]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Pilipinas]] || Kaunti || Wala || |- | colspan="9" style="text-align: center;" | '''Mga nasa labas ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas''' |- | TD || {{Sort|250211|Pebrero&nbsp;11–17}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | Hindi tukoy || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1006|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Vietnam]], [[Malaysia]], [[Singapore]]|| Wala || Wala || |- | ''Wutip'' || {{Sort|250609|Hunyo&nbsp;9–15}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{Sort|2|Malubhang bagyo}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|60|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|980|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Vietnam]], [[Cambodia]], [[Laos]], [[Thailand]], [[Timog China]], [[Silangang China]], [[Hong Kong]], [[Macau]] || $253 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 14.4 bilyon)}} || {{ntsh|17}} 17 || <ref>{{Cite web |title=Weekly Cat Report Review of Global Catastrophe Activity June 20, 2025 |url=https://img.clients.aonunited.com/Web/Aon5/%7B32853510-f6ec-46aa-a714-0aba063c7da5%7D_20250620-1-cat-alert.pdf?utm_source=slipcase&utm_medium=affiliate&utm_campaign=slipcase}}</ref> |- | ''Sepat'' || {{Sort|250621|Hunyo&nbsp;21–26}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|35|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|1004|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla ng Bonin]], [[Mga Isla ng Izu]], [[Rehiyon ng Kantō]] || Wala || Wala || |- | ''03W'' || {{Sort|250624|Hunyo&nbsp;24–27}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1002|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Vietnam]] || Di-alam || {{ntsh|6}} 6 || <ref>{{Cite web |title=PAGASA: Cloudy skies, scattered rains expected on June 24 due to LPA, 'habagat' |website=[[Manila Bulletin]] |url=https://mb.com.ph/2025/06/24/pagasa-cloudy-skies-scattered-rains-expected-on-june-24-due-to-lpa-habagat}}</ref> |- | ''Mun'' || {{Sort|250701|Hulyo&nbsp;1–8}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{Sort|2|Malubhang bagyo}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|50|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|990|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || Wala || Wala || Wala || |- | ''Nari'' || {{Sort|250711|Hulyo&nbsp;11–15}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{Sort|2|Malubhang bagyo}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|50|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|985|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla ng Bonin]], [[Mga Isla ng Izu]], [[Rehiyon ng Kantō]], [[Hokkaido]], [[Mga Isla ng Kuril]], [[Alaska]] || $1 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 57.1 milyon)}} || Wala || |- | ''07W'' || {{Sort|250711|Hulyo&nbsp;11–14}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|992|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Taiwan]], [[Zhejiang]], [[Kyūshū]], [[Timog Korea]] || Kaunti || {{ntsh|21}} 21 || |- | ''08W'' || {{Sort|250715|Hulyo&nbsp;15}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|45|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|1001|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla ng Izu]], [[Rehiyon ng Kantō]], [[Rehiyon ng Tōhoku]], [[Hokkaido]], [[Mga Isla ng Kuril]] || Kaunti || Wala || |- | ''Krosa'' || {{Sort|250723|Hulyo&nbsp;23–Agosto&nbsp;4}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|75|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|965|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Guam]], [[Mga Isla ng Northern Mariana]], [[Mga Isla ng Bonin]], [[Mga Isla ng Izu]], [[Rehiyon ng Kantō]] || Kaunti || Wala || |- | ''Bailu'' || {{Sort|250731|Hulyo&nbsp;31–Agosto&nbsp;5}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|35|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|994|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla ng Ryukyu]], [[Mga Isla ng Izu]], [[Alaska]] || Kaunti || Wala || |- | TD || {{Sort|250801|Agosto&nbsp;1–2}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | Hindi tukoy || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|996|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || Di-alam || Kaunti || Wala || |- | ''Iona'' || {{Sort|250802|Agosto&nbsp;2–4}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1008|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || Wala || Wala || Wala || |- | ''14W'' || {{Sort|250802|Agosto&nbsp;2–4}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | Hindi tukoy || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1010|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || Wala || Wala || Wala || |- | ''15W'' || {{Sort|250804|Agosto&nbsp;4–6}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | Hindi tukoy || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1006|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || Wala || Wala || Wala || |- | ''17W'' || {{Sort|250817|Agosto&nbsp;17–19}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1000|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Timog China]], [[Vietnam]], [[Hong Kong]], [[Macau]] || Kaunti || Wala || |- | Neoguri || {{Sort|250917|Setyembre&nbsp;17–Present}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{Sort|4|Super bagyo}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{convert|105|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{convert|920|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla Ng Wake]] || Kaunti || Wala || |- {{TC Areas affected (Bottom)|TC's=32 bagyo|dates=Pebrero 11 – Patuloy ang panahon|winds={{convert|110|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|pres={{convert|905|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}}|damage=[[Piso ng Pilipinas|PHP]] >157.47 bilyon|deaths=255|Refs=}} [[Kategorya:Bagyo sa Pasipiko]] ==Mga sanggunian== 4x55rcurvdxc1pwhk3j5t5e9amms8hd 2227698 2227695 2026-09-22T14:13:50Z Ivan P. Clarin 84769 /* Internasyonal */ 2227698 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane season |Basin=WPac |Year=2025 |First storm formed= Pebrero 11, 2025 |Last storm dissipated= Pebrero 7, 2026 |Track= 2025 Pacific typhoon season summary.png |Strongest storm name= [[Super Bagyong Nando|Nando]] (Ragasa) |Strongest storm pressure= 905 |Strongest storm winds= 110 |Average wind speed= 10 |Total depressions= 31, 1 di-official |Total storms= 21, 1 di-official |Total hurricanes= 9 |Total intense= 1 {{small|(di-opisyal)}} |Fatalities= 255 kabuuan |Damagespre= > |Damages= 2710 | Damagespost = [[Piso ng Pilipinas|PHP]] >157.47 bilyon | five seasons = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2023|2023]], [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]], '''2025''', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026|2026]]'', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]]'' }} Ang '''Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025''' ay isang patuloy na kaganapan sa taunang siklo ng [[Bagyo|bagyong]] pagbubuo sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]]. Ang yugto ay tatakbo sa buong 2025, kahit na ang karamihan sa mga tropikal na bagyo ay karaniwang nagkakaroon sa pagitan ng Mayo at Oktubre. Ang saklaw ng akdang ito ay may-hanggan sa Karagatang Pasipiko sa hilaga ng ekwador sa pagitan ng 100°E at ika-180 meridian. Sa loob ng hilagang-kanlurang Karagatang Pasipiko, mayroong dalawang magkahiwalay na ahensya na nagtatalaga ng mga pangalan sa mga tropikal na bagyo na kadalasang maaring humantong sa isang bagyo na may dalawang pangalan. Pangalanan ng [[Japan Meteorological Agency]] (JMA) ang isang [[Bagyo|bagyo]] kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko|Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko]] o sa Ingles pa ay [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko|Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration]] (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas]] , kilala rin sa [[Wikang Ingles|Ingles]] bilang [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|Philippine Area of Responsibility]] (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA. Ang mga tropikal na depresyon na sinusubaybayan ng United States' Joint Typhoon Warning Center (JTWC) ay binibigyan ng numerong may "W" na suffix; W ibig sabihin kanluran, isang sanggunian sa kanlurang rehiyon ng Pasipiko. {{clear}} ==Pana-panahong mga pagtataya== {{Stub}} ==Buod ng panahon== {{center|{{center|<timeline> ImageSize = width:1000 height:290 PlotArea = top:10 bottom:80 right:25 left:20 Legend = columns:3 left:30 top:58 columnwidth:270 AlignBars = early DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/02/2025 till:31/12/2025 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMinor = grid:black unit:month increment:1 start:01/02/2025 Colors = id:canvas value:gray(0.88) id:GP value:red id:TD value:rgb(0.43,0.76,0.92) legend:Tropical_Depression_=_≤62_km/h_(≤39_mph) id:TS value:rgb(0.3,1,1) legend:Tropical_Storm_=_62–88_km/h_(39–54_mph) id:ST value:rgb(0.75,1,0.75) legend:Severe_Tropical_Storm_=_89–117_km/h_(55–72_mph) id:TY value:rgb(1,0.85,0.55) legend:Typhoon_=_118–156_km/h_(73–96_mph) id:VSTY value:rgb(1,0.45,0.54) legend:Very_Strong_Typhoon_=_157–193_km/h_(97–119_mph) id:VITY value:rgb(0.55,0.46,0.9) legend:Violent_Typhoon_=_≥194_km/h_(≥120_mph) Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Hurricane bar:month PlotData = barset:Hurricane width:11 align:left fontsize:S shift:(4,-4) anchor:till from:11/02/2025 till:15/02/2025 color:TD text: barset:break from:16/02/2025 till:17/02/2025 color:TD text:"TD" from:09/06/2025 till:15/06/2025 color:ST text:"Wutip" from:11/06/2025 till:13/06/2025 color:TD text:"Auring" from:21/06/2025 till:26/06/2025 color:TS text:"Sepat" from:24/06/2025 till:27/06/2025 color:TD text:"03W" from:01/07/2025 till:08/07/2025 color:ST text:"Mun" from:03/07/2025 till:11/07/2025 color:TY text:"Bising (Danas)" from:11/07/2025 till:15/07/2025 color:ST text:"Nari" from:11/07/2025 till:14/07/2025 color:TD text:"07W" from:15/07/2025 till:15/07/2025 color:TS text:"08W" barset:break from:16/07/2025 till:19/07/2025 color:ST text:"Crising (Wipha)" bar:Month width:5 align:center fontsize:S shift:(0,-20) anchor:middle color:canvas from:01/02/2025 till:28/02/2025 text:Pebrero from:01/03/2025 till:31/03/2025 text:Marso from:01/04/2025 till:30/04/2025 text:Abril from:01/05/2025 till:31/05/2025 text:Mayo from:01/06/2025 till:30/06/2025 text:Hunyo from:01/07/2025 till:31/07/2025 text:Hulyo from:01/08/2025 till:31/08/2025 text:Agosto from:01/09/2025 till:30/09/2025 text:Setyembre from:01/10/2025 till:31/10/2025 text:Oktobre from:01/11/2025 till:30/11/2025 text:Nobyembre from:01/12/2025 till:31/12/2025 text:Disyembre </timeline>}}}} <!-- from:01/05/2025 till:31/05/2025 text:May from:01/06/2025 till:30/06/2025 text:June from:01/07/2025 till:31/07/2025 text:July from:01/08/2025 till:31/08/2025 text:August from:01/09/2025 till:30/09/2025 text:September from:01/10/2025 till:31/10/2025 text:October from:01/11/2025 till:30/11/2025 text:November from:01/12/2025 till:31/12/2025 text:December --> ==Mga sistema== ===Nasa loob ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ===2. Tropikal Depresyon Auring=== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 11 | Dissipated = Hunyo 13 | image = Auring 2025-06-12 0107Z.jpg | track = Auring 2025 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ===5. Bagyong Bising (''Danas'') === {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 3 | Dissipated = Hulyo 11 | image = Danas 2025-07-06 0610Z.jpg | track = Danas 2025 path.png | 10-min winds = 65 | 1-min winds = 100 | Pressure = 970 }}Noong Hulyo 4 naging ganap naging bagyo sa hilagang kanluran ng Luzon at pinangalan ito bilang Bagyong Bising,Ang ikalawang bagyong ngayong Hulyo Noong Hulyo 6 Si Bagyong Danas or Bising nag landfall sa Chiayi sa Taiwan bilang Typhoon Strength,unang pagkakataon naglandfall sa Kanlurang bahagi ng Taiwan noong nakaraang Bagyong Julian or Krathon{{clear}} ===9. Bagyong Crising (''Wipha'')=== {{See also|Bagyong Crising}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 16 | Dissipated = kasalukuyan | image = Wipha 2025-07-20 0535Z.jpg | Track = Wipha 2025 path.png | 10-min winds = 60 | 1-min winds = 65 | Type2 = MD | Pressure = 970 }} Namataan ang isang low pressure area (LPA) sa layong 1,040 silangan ng [[Silangang Kabisayaan]] ika 15, Hulyo, ika 16 Hulyo namaging isang ganap na bagyo at pinangalanan ng PAGASA lokal bilang #CrisingPH habang tinatahak ang direksyong kanluran-hilagang kanluran sa oras na 02:00 PHT (18:00 UTC) . Tinahak ng bagyo ang Kauluhang [[Hilagang Luzon]] sa [[Cagayan]] at sa mga isla ng Calayan sa Batanes, Ika Hulyo 19 ng lumabas ang bagyo at pinangalan ng JMA ng internasyonal bilang Wipha, patungo sa mga lungsod ng [[Hong Kong]], [[Macau]] at sa lalawigan ng [[Hainan]]. Mahihit 420,000 na katao ang naapektuhan dahil sa pinaigting na habagat, magdeklara ng state of calamity ang [[Lungsod ng Cebu]] at bayan ng [[Umingan, Pangasinan]] dulot ng mga pagbaha. Itinaas sa signal No. 10 ang lungsod ng Hong Kong, Mahigit 14 katao ang nasaktan, 240 ang mga natumbang puno at 234 ang mga naibakwit. {{clear}} ===10.Bagyong Dante (''Francisco'') === {{See also|Bagyong Dante (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 22 | Dissipated = kasalukuyan | image = Francisco 2025-07-23 0440Z.jpg | track = Francisco 2025 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 35 | Pressure = 900 }} Kasalukuyan Hulyo 21 ng may namataan 2 low pressure area sa silangang bahagi sa [[Luzon]] , Ika 22 Hulyo ng maging isang ganap na bagyo at pinangalan ng PAGASA bilang #DantePH. Ang bagyo ay kumikilos sa direksyon, hilaga-hilagang kanluran pa tungo sa [[Xiamen]], [[Tsina]] na pinapaigting at pinapalakas ang hanging [[Habagat]]. Ika Hulyo 24, nang lumabas ang sentro ng ng bagyo sa linya ng PAR pa tungo sa Silangang Tsina sa galaw na pa hilagang kanluran. {{clear}} ====11. Bagyong Emong (''Co-may'')==== {{See also|Bagyong Emong}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 23 | Dissipated = Agosto 23 | image = Co-may 2025-07-24 0507Z.jpg | track = Co-May 2025 path.png | 10-min winds = 65 | 1-min winds = 75 | Pressure = 975 }} Kasalukuyan Hulyo 23, ang JTWC ay naglabas ng isyu na ang isang low pressure area (LPA) ay nabuo bilang isang ganap na bagyo ng PAGASA na ipinangalan bilang #EmongPH sa bahagi ng [[Hilagang Luzon]] partikular sa [[Rehiyon ng Ilokos]]. Ika 24 Hulyo nag land-fall ang sentro ng bagyo sa bayan ng [[Agno, Pangasinan]] sa oras na 10:40pm nang gabi (PST). Namataan ang sentro nang bagyo sa [[Golpo ng Lingayen]]. {{clear}} ====14. Bagyong Gorio (''Podul'')==== {{See also|Bagyong Gorio (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 6 | Dissipated = Agosto 15 | image = | track = Podul 2025 path.png | 10-min winds = 80 | 1-min winds = 95 | Pressure = 960 }} Ika Agosto 6 isang sama nang panahon ang namataan sa timog bahagi sa [[Japan]] sa [[Karagatang Pasipiko]] ayon sa ahensya nanh JMA ay kalaunang binigyang pangalan sa internasyonal bilang ''Podul'' habang binabaybay ang mainit na karagatan, direksyong kanluran hilagang kanluran patungo sa [[Taiwan]] at PAR nang [[Pilipinas]] at papangalanan ng ahensya nang PAGASA sa lokal na pangalan bilang #GorioPH. {{clear}} ====15. Tropikal Depresyon Fabian==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 7 | Dissipated = Agosto 9 | image = Fabian 2025-08-08 0527Z.jpg | track = Fabian 2025 path.png | Prewinds = < | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1006 }} Ika Agosto 9 ay may namataang low pressure area sa silangang bahagi sa [[Baler, Aurora]] at tinawid ang rehiyong [[Lambak ng Cagayan]] at [[Rehiyon ng Ilokos]] bilang Tropikal Depresyon sa direksyong kanluran-hilagang kanluran at binigyang pangalan ng PAGASA bilang #FabianPH. {{clear}} ====17. Bagyong Huaning (''Lingling'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 17 | Dissipated = kasalukuyan | image = Lingling 2025-08-21 0557Z.jpg | track = Lingling 2025 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 45 | Pressure = 1000 }} Ika 17 Agosto sa gawing silangan sa [[Batanes]] ay may namataang isang Low Pressure Area na namuo at pinangalanan ng PAGASA bilang #HuaningPH. At maging ang ahendya ng JMA sa [[Japan]] ay pinangalanan sa internasyonal na ''Lingling''. {{clear}} ====18. Bagyong Isang (''Kajiki'')==== {{See also|Bagyong Isang (2025)}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Agosto 22 | Dissipated = Agosto 26 | image = Kajiki 2025-08-24 0554Z.jpg | track = Kajiki 2025 path.png | 10-min winds = 80 | 1-min winds = 90 | Pressure = 950 }} Isang LPA (Low Pressure Area) ang namataan ng PAGASA sa bahaging silangan ng Luzon noong ika Agosto 20, Ika Agosto 22 nang maging isang ganap na bagyo ang binabantayang Low PressureArea at binigyang pangalan ng PAGASA bilang #IsangPH na nag landfall sa bayan nang [[Casiguran, Aurora]] sa oras na 11:48 am ng tanghali. {{clear}} ====20. Bagyong Jacinto (''Nongfa'')==== {{See also|Bagyong Jacinto (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 27 | Dissipated = Agosto 31 | image = Nongfa 2025-08-30 0604Z.jpg | track = Nongfa 2025 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 40 | Pressure = 996 }} Isang sama ng panahon o LPA ang namataan sa layong 350km silangan sa [[Baler, Aurora]] at nag landfall sa bayan ng [[Casiguran, Aurora]] bilang Tropikal Depresyon habang tinatawag ang [[Gitnang Luzon]] at pinangalanan sa lokal bilang #JacintoPH ang ika 10 na bagyo sa Pilipinas. Ang pangalang Jacinto sa tagalog ay hango sa bulaklak na [[Hasinto|Hyacinth]]. {{clear}} ====21. Bagyong Kiko (''Peipah'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 2 | Dissipated = Setyembre 5 | image = Peipah 2025-09-05 0352Z.jpg | track = Peipah 2025 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 50 | Pressure = 992 }} Ika Setyembre ay isang LPA ang nabuo sa silangang bahagi sa [[Pilipinas]] sa [[Dagat Pilipinas]] at pinangalanan sa internasyonal bilang #Peipah at sa lokal bilang #KikoPH. {{clear}} ====22. Bagyong Lannie (''Tapah'')==== {{See also|Bagyong Lannie (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 5 | Dissipated = Setyembre 9 | image = Tapah 2025-09-08 0548Z.jpg | track = Tapah 2025 path.png | 10-min winds = 65 | 1-min winds = 65 | Pressure = 975 }} Namataan ang isang LPA ika Setyembre 5 ayon sa ahensya ng JMA [[Japan]] habang tinatahak ang direksyon kanluran hilagang ka luran sa [[Dagat Timog Tsina]] at pinangalanan sa lokal bilang #LanniePH ang ika 12 na bagyo sa [[Pilipinas]]. Naglandfall ang bagyong Lannie sa lungsod ng [[Kunming]] sa [[Tsina]]. {{clear}} ====23. Bagyong Mirasol (''Mitag'')==== {{See also|Bagyong Mirasol (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 16 | Dissipated = Setyembre 20 | image = Mitag 2025-09-19 0541Z.jpg | track = Mitag 2025 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 45 | Pressure = 996 }} Isang sama ng panahon o LPA ang namataan sa layong 150km silangan sa [[Baler, Aurora]] at nag landfall sa bayan ng [[Casiguran, Aurora]] bilang Tropikal Depresyon habang tinatawid ang bulubundukin ng [[Sierra Madre (Pilipinas)|Sierra Madre]]. Ang pangalang Mirasol sa tagalog ay hango sa bulaklak na [[Mirasol|Sun Flower]]. {{clear}} ====25. Super Bagyong Nando (''Ragasa'')==== {{See also|Super Bagyong Nando}} {{Infobox hurricane | name = Super Typhoon Nando (Ragasa) | Basin = WPac | Formed = Setyembre 17 | Dissipated = Setyembre 25 | image = Ragasa 2025-09-22 0000Z.jpg | track = Ragasa 2025 path.png | 10-min winds = 110 | 1-min winds = 145 | Pressure = 905 }} Ika Setyembre 17 ay namataan ang isang LPA sa [[Dagat Pilipinas]], [[Karagatang Pasipiko]] ayon sa mga ahensya ng JMA ([[Japan]]) at JTWC ng [[Estados Unidos|Amerika]] at pinangalanan sa internasyonal bilang Ragasa sa [[Pilipino]] ay mabilis at sa lokal na pangalan bilang #NandoPH ang ika 14 na bagyo sa PAR sa [[Pilipinas]]. Ika Setyembre 21 ng maging isang ganap na super bagyo ang bagyong Nando na tatawirin ang dulong [[Hilagang Luzon]]. {{clear}} ====26. Bagyong Opong (''Bualoi'')==== {{See also|Bagyong Opong}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 22 | Dissipated = Setyembre 29 | image = Bualoi 2025-09-28 0729Z.jpg | track = Bualoi 2025 path.png | 10-min winds = 75 | 1-min winds = 85 | Pressure = 965 }} Ika Setyembre 22 matapos rumagasa ang "Super Bagyong Ragasa (Nando) ay isang LPA ang nabuo sa layong 850 kilometro sa silangan nang [[Caraga]] sa [[Mindanao]] at pinangalanan nang PAGASA sa lokal na pangalanh #OpongPH anh ika 15 na bagyong pumasok sa loob nang PAR sa [[Pilipinas]] at pinangalan sa internasyonal na #Bualoi na hango sa [[Thailand]] na isang pagkain. {{clear}} ====27. Bagyong Paolo (''Matmo'')==== {{See also|Bagyong Paolo (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 1 | Dissipated = Oktubre 7 | image = Matmo 2025-10-02 0454Z.jpg | track = Matmo 2025 path.png | 10-min winds = 60 | 1-min winds = 65 | Pressure = 980 }} Nabuo ang isang LPA (low pressure area) sa layong 446 km silangan ng [[Timog Luzon]] batay sa ahensya nang JMA sa [[Japan]] at ng JTWC sa Amerika, kumikilos ang bagyo ba kanluran hilagang kanluran na naging isang tropikal depresyon at pinangalanan nang PAGASA sa lokal bilang #PaoloPH ang ika 16 na bagyong pumasok sa [[Pilipinas]]. {{clear}} ====28. Bagyong Quedan (''Nakri'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 6 | Dissipated = Oktubre 14 | image = Nakri 2025-10-13 0340Z.jpg | track = Nakri 2025 path.png | 10-min winds = 70 | 1-min winds = 80 | Pressure = 970 }} Ika Oktubre 6 ay namataan nang JMA ang isang Low Pressure Area (LPA) sa silangang [[Dagat Pilipinas]] at binigyang pangalan sa international bilang #Nakri at sa lokal na pangalan bilang #QuedanPH ang ika 17 na bagyong pumasok sa Pilipinas. {{clear}} ====29. Bagyong Ramil (''Fengshen'')==== {{See also|Bagyong Ramil (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 12 | Dissipated = Oktubre 23 | image = Ramil 2025-10-17 0421Z.jpg | track = Fengshen 2025 path.png | 10-min winds = 55 | 1-min winds = 50 | Pressure = 995 }} Ika Oktubre 12 isang sirkulasyon ang namataan nang JMA at PAGASA sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]] bilang Low Pressure Area (LPA) at pinangalan sa lokal bilang #RamilPH ang ika 18 na bagyong pumasok sa Pilipinas. {{clear}} ====30. Tropikal Depresyon Salome==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = October 20 | Dissipated = October 23 | image = Salome 2025-10-22 0059Z.jpg | track = Salome 2025 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1004 }} Ika Oktubre 20 isang Low Pressure Area (LPA) ang namataan nang JMA at JTWC sa [[Hilagang Luzon]] sa [[Batanes]], na pinangalanan nang PAGASA sa lokal bilang #Salome PH ang ika 19 na bagyong pumasok sa Pilipinas, pasubsob at pababa ang galaw ng bagyo. Nalusaw ang bagyo ika Oktubre 23. {{clear}} ====31. Bagyong Tino (''Kalmaegi'')==== {{See also|Bagyong Tino}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 31 | Dissipated = Nobyembre 7 | image = Kalmaegi 2025-11-06 0340Z.jpg | track = Kalmaegi 2025 path.png | 10-min winds = 95 | 1-min winds = 110 | Pressure = 935 }} Ika Oktubre 31 ang isang Low Pressure Area (LPA) ang namataan sa malayong silangan nang [[Mindanao]] hanggang sa naging isang Tropikal Depresyon na pinangalanan nang PAGASA bilang #TinoPH ang ika 20 na bagyong pumasok sa [[Pilipinas]]. Ika Nobyembre 2 ay pumasok ang bagyo sa PAR nang Pilipinas {{clear}} ====32. Super Bagyong Uwan (''Fung-wong'')==== {{See also|Bagyong Uwan}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Nobyembre 3 | Dissipated = Nobyembre 14 | image = Fung-wong 2025-11-09 0600Z.jpg | track = Fung-wong 2025 path.png | 10-min winds = 95 | 1-min winds = 115 | Pressure = 935 }} Ika Nobyembre 3 nabuo ang isang Low Pressure Area (LPA) sa malayong bahagi sa silangan nang [[Mindanao]] sa [[Karagatang Pasipiko]], namataan ang sentro nang bagyo sa layong 556 hilagang silangan sa Chuuk. Ika Nobyembre 7; 10pm ng gabi ay nakapasok ang dambuhalang bagyo na pinangalanan ng PAGASA bilang #UwanPH ang ika 21 na bagyong pumasok sa Pilipinas {{clear}} ====33. Bagyong Verbena (''Koto'')==== {{See also|Bagyong Verbena (2025)}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Nobyembre 24 | Dissipated = Disyembre 3 | image = Koto 2025-11-27 0230Z.jpg | track = Koto 2025 path.png | 10-min winds = 75 | 1-min winds = 80 | Pressure = 975 }} Isang mababang presyon ang namataan noong ika Nobyembre 23 sa malayong silangan sa [[Mindanao]] ayon sa ahensya ng JMA, ika Nobyembre 24 ng umaga (4am) PST, ay naging isang ganap na tropiikal depresyon at binigyang pangalang lokal na #VerbenaPh ng PAGASA. Ika Nobyembre 27 nang maging isang ganap na malakas na bagyo (Kategorya 1) ang bagyong Verbena habang tinatahak ang direksyong hilagang kanluran pa tungo sa bansang Vietnam na pinangalanan sa internasyonal bilang ''Koto''. Ika Disyembre 3 ng malusaw ang bagyong Koto (Verbena) sa silangang bahagi ng bansang [[Biyetnam]] matapos ang nakaraan siyam na araw. {{clear}} ====35. Tropikal Depresyon Wilma==== {{See also|Bagyong Wilma (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | image = Wilma 2025-12-06 0504Z.jpg | track = Wilma 2025 path.png | formed = Disyembre 1 | dissipated = Disyembre 7 | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1006 }} Ika Disyembre 1, ay isang LPA ang namataan sa bahagi sa [[Guam]] na binigyang palatandaang ''Invest (93W)'' at ''(12A)'', Ika Disyembre 4, 11:00am; PST ag naging isang ganap na Tropikal Depresyon ang dating LPA sa silangan ng [[Kabisayaan]] at pinangalanan ng PAGASA ng #WilmaPH. Tumama ang bagyo sa bayan ng [[Dolores, Silangang Samar]]. {{clear}} ==PAGASA== ===Pagretiro=== Ayon sa PAGASA, ika Marso 19, 2026 ang mga pangalan ng bagyo sa taon 2025 ay pitong pangalan ang inalis ng PAGASA ito mga pangalang: ''[[Bagyong Crising|Crising]]'', ''[[Bagyong Emong|Emong]]'', ''[[Bagyong Mirasol (2025)|Mirasol]]'', ''[[Super Bagyong Nando|Nando]]'', ''[[Bagyong Opong|Opong]]'', ''[[Bagyong Tino|Tino]]'' at ''[[Bagyong Uwan|Uwan]]'' na pinalitan ng mga sumusunod: ''{{grey|Chico}}'', ''{{grey|Elias}}'', ''{{grey|Magyawan}}'', ''{{grey|Nilad}}'', ''{{grey|Omar}}'', ''{{grey|Tala}}'' at ''{{grey|Urbano}}'', Bagamat ang mga bagyong [[Bagyong Paolo (2025)|Paolo]] at [[Bagyong Verbena|Verbena]] ay bahagyang nakapinsala ay hindi inialis ng ''PAGASA'' at uulitin sa taon'g 2029. Ang pangalang ''Upang'' ay pinalitan mula sa ''Uwan'' ay nakahandang ipinalit sa pangalang ''Ulysses'' taon'g 2020. =====Mga bagyo sa bawat buwan ng 2025===== {| class="wikitable sortable" |- | '''[[Buwan (panahon)|Buwan]]''' | {{center|'''[[Bagyo sa Pilipinas|Bagyo]]'''}} |- | Enero || rowspan="5"| <center>{{grey|N/A}}</center> |- | Pebrero |- | Marso |- | Abril |- | Mayo |- | Hunyo || Auring |- | Hulyo || Bising, Crising, Dante, Emong |- | Agosto || Fabian, Gorio, Huaning, Isang, Jacinto |- | Setyembre || Kiko, Lannie, Mirasol, Nando, Opong |- | Oktubre || Paolo, Quedan, Ramil, Salome |- | Nobyembre || Tino, Uwan, Verbena |- | Disyembre || Wilma |} ===Nasa labas ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ===1. Bagyong ''Wutip''=== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 9 | Dissipated = Hunyo 15 | image = Wutip 2025-06-14 0600Z.jpg | track = Wutip 2025 path.png | 10-min winds = 60 | 1-min winds = 65 | Pressure = 980 }} {{clear}} ===3. Bagyong ''Sepat''=== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 21 | Dissipated = Hunyo 26 | image = Sepat 2025-06-23 0336Z.jpg | track = Sepat 2025 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 40 | Pressure = 1004 }} {{clear}} ===4. Tropikal Depresyon (03W) === {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 24 | Dissipated = Hunyo 27 | image = 03W 2025-06-25 0642Z.jpg | track = 03W 2025 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = 25 | Pressure = 1002 }} {{clear}} ===5. Bagyong ''Mun''=== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 1 | Dissipated = Hulyo 8 | image = Mun 2025-07-06 NOAA 20.jpg | track = Mun 2025 path.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 60 | Pressure = 990 }} {{clear}} ===6. Bagyong ''Nari'' === {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 11 | Dissipated = Hulyo 15 | image = Nari 2025-07-13 1720Z.jpg | track = Nari 2025 path.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 50 | Pressure = 985 }} {{clear}} ===7. Tropikal Depresyon (07W) === {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 11 | Dissipated = Hulyo 14 | Image = 07W 2025-07-12 1010Z.jpg | Track = 07W 2025 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = 30 | Type2 = subtropical | Pressure = 992 }} {{clear}} ===8. Bagyong (08W) === {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 15 | Dissipated = Hulyo 15 | image = 08W 2025-07-15 0500Z.jpg | track = 08W 2025 path.png | 10-min winds = | 1-min winds = 40 | Pressure = 1002 <!--JTWC--> }} {{clear}} ===12. Bagyong ''Krosa''=== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = July 23 | Dissipated = Present | image = | track = Krosa 2025 path.png | 10-min winds = 75 | 1-min winds = 80 | Pressure = 965 }} {{clear}} ====24. Bagyong Neoguri==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 16 | Dissipated = kasalukuyan | image = | track = Neoguri 2025 path.png | 10-min winds = 105 | 1-min winds = 125 | Pressure = 920 }}{{Stub}}{{clear}} ====34. Tropikal Depresyon Senyar==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | image = JMA TD 39 2025-11-28 0614Z.jpg | track = Senyar 2025 path.png | formed = November 27 ([[2025 North Indian Ocean cyclone season#Cyclonic Storm Senyar|Entered basin]]) | Dissipated = Present | 10-min winds = 30 | 1-min winds = 30 | Pressure = 1006 }} {{clear}} ===Iba pang Sistema=== [[Talaksan:93W 2025-02-11 0100Z.jpg|150px|thumb|right|Isang bagyong aktibo noong Pebrero 11.]] Noong Pebrero 11, binanggit ng Japan Meteorological Agency (JMA) na isang tropikal na depresyon ang nabuo sa kanluran ng Pilipinas. Kinabukasan, sinimulan ng Joint Typhoon Warning Center (JTWC) na subaybayan ang system sa paligid ng 267 nautical miles (494 km) kanluran-hilagang-kanluran ng Spratly Islands, na binanggit na ito ay nasa isang hindi kanais-nais na kapaligiran para sa pag-unlad, na may makabuluhang wind shear na 25–30 mph (35–45 km/h) at marginal na ibabaw ng dagat (9 S6ST) na temperatura (2 S6ST na ibabaw ng dagat). °F). Bilang isang resulta, ang JTWC ay huminto sa pagsubaybay sa system sa susunod na araw, na napansin na ito ay nawala. Ang JMA ay patuloy na sinusubaybayan ang depresyon hanggang sa ito ay mawala noong Pebrero 15. Bagaman, ito ay muling nabuo sa susunod na araw, ang JMA ay tumigil sa pagsubaybay nito noong Pebrero 17. Sa tabi ng low-pressure trough na dumadaan sa Vietnam, ang mga pag-ulan mula sa depression ay nagdulot ng ilang rehiyon sa timog-silangang bahagi ng bansa na masira ang mga unseasonal na rekord ng pag-ulan para sa buwan ng Pebrero, kung saan naitala ng Ho Chi Minh City ang pinakamalakas na pag-ulan nito sa nakalipas na 20 taon. Sa bayan ng Long Thanh, 175 mm (6.9 in) ang naitala. Ang ilang mga bayan, tulad ng Nhà Bè, ay nakakita ng kanilang pinakamataas na pag-ulan sa loob ng 41 taon. Sa Hon Doc Island, umabot sa 128.2 mm (5.05 in) ang pag-ulan noong unang bahagi ng umaga ng Pebrero 16, ang pinakamataas sa Southwest na rehiyon na naitala.Sa loob ng ilang araw, ang mga residente ng Puerto Princesa at iba pang bahagi ng Palawan ay nahaharap sa matinding pagbaha na may malalim na tubig habang patuloy ang pag-ulan mula sa shear line at intertropical convergence zone sa lalawigan. {{clear}} ==Pagpapangalan== ===Pilipinas=== {{See also|Talaan ng mga rinetirong pangalan bagyo sa Pilipinas}} Ngayong panahon, gagamit ang [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko|PAGASA]] ng sarili nitong pamamaraan ng pagbibigay ng pangalan para sa mga bagyong bubuo sa o papasok sa kanilang tinukoy sa sariling [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|sakop na responsibilidad]]. Sa panahon na ito, ginagamit ng PAGASA ang sumusunod na listahan ng mga pangalan, na huling ginamit noong [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2021|2021]] at muling gagamitin noong 2029, na na-update na may mga pagpapalit ng mga retiradong pangalan, kung mayroon man. Ang lahat ng mga pangalan ay pareho noong 2021 maliban kay ''Jacinto'', ''Mirasol'' at ''Opong'', na pinalitan ang mga pangalang ''[[Bagyong Jolina (2021)|Jolina]]'', ''Maring'' at ''[[Super Bagyong Odette|Odette]] '' pagkatapos nilang magretiro. Lahat ng tatlong bagong pangalan ay ginamit sa unang pagkakataon ngayong season. {| class="wikitable" style="float:right;" |- ! colspan=5| Main list |- | Auring || Bising || ''[[Bagyong Crising|Crising]]'' || [[Bagyong Dante (2025)|Dante]] || ''[[Bagyong Emong (2025)|Emong]]'' |- | Fabian || [[Bagyong Gorio (2025)|Gorio]] || Huaning || [[Bagyong Isang (2025)|Isang]] || [[Bagyong Jacinto (2025)|Jacinto]] |- | Kiko || [[Bagyong Lannie (2025)|Lannie]] || ''[[Bagyong Mirasol (2025)|Mirasol]]'' || ''[[Super Bagyong Nando|Nando]]'' || ''[[Bagyong Opong|Opong]]'' |- | [[Bagyong Paolo (2025)|Paolo]] || Quedan || [[Bagyong Ramil (2025)|Ramil]] || Salome || ''[[Bagyong Tino|Tino]]'' |- | ''[[Bagyong Uwan|Uwan]]'' || [[Bagyong Verbena (2025)|Verbena]] || [[Bagyong Wilma (2025)|Wilma]] || style="background-color:lightyellow;"| {{tcname unused|Yasmin}} || {{tcname unused|Zoraida}} |- ! colspan="5"| Auxiliary list (2025) |- | {{tcname unused|Alamid}} || {{tcname unused|Bruno}} || {{tcname unused|Conching}} || {{tcname unused|Dolor}} || {{tcname unused|Ernie}} |- | {{tcname unused|Florante}} || {{tcname unused|Gerardo}} || {{tcname unused|Hernan}} || {{tcname unused|Isko}} || {{tcname unused|Jerome}} |- ! colspan=5|'''{{Color box|lightyellow|border=darkgray}}''' '''Mga bagong ipinangalan''' |} ===Internasyonal=== Ang isang [[Bagyo|bagyo]] ay pinangalanan kapag ito ay hinuhusgahan na may 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na 65 km/h (40 mph). Pinili ng JMA ang mga pangalan mula sa isang listahan ng 140 pangalan, na binuo ng 14 na miyembrong bansa at teritoryo ng ESCAP/WMO Typhoon Committee. Ang mga retiradong pangalan, kung mayroon man, ay iaanunsyo ng WMO sa 2026, bagama't ang mga kapalit na pangalan ay iaanunsyo sa 2027. Ang susunod na 28 na pangalan sa listahan ng pagbibigay ng pangalan ay nakalista dito kasama ng kanilang internasyonal na pagtatalaga ng numero, kung gagamitin ang mga ito. Magkapareho ang lahat ng pangalan sa listahan, maliban sa ''Co-May'', ''Nongfa'', ''Ragasa'', ''Koto'' at ''Nokaen'', na pumalit kay ''Lekima'', ''Faxai'', ''[[Bagyong Hagibis (2019)|Hagibis]]'', ''[[Bagyong Tisoy|Kammuri]] '', at ''[[Bagyong Ursula|Phanfone]] '' pagkatapos ng [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2019| 2019 season]] . {| style="width:100%;" | *Wutip (2501) *Sepat (2502) *Mun (2503) *Danas (2504) *Nari (2505) *Wipha (2506) | * [[Bagyong Dante (2025)|Francisco]] (2507) * [[Bagyong Emong|Co-may]] (2508) * Krosa (2509) * Bailu (2510) * [[Bagyong Gorio (2025)|Podul]] (2511) * Lingling (2512) | * [[Bagyong Isang (2025)|Kajiki]] (2513) * [[Bagyong Jacinto (2025)|Nongfa]] (2514) * Peipah (2515) * [[Bagyong Lannie (2025)|Tapah]] (2516) * [[Bagyong Mirasol (2025)|Mitag]] (2517) * [[Super Bagyong Nando|Ragasa]] (2518) | * Neoguri (2519) * [[Bagyong Opong|Bualoi]] (2520) * [[Bagyong Paolo (2025)|Matmo]] (2521) * Halong (2522) * Nakri (2523) | * [[Bagyong Ramil (2025)|Fengshen]] (2524) * [[Bagyong Tino|Kalmaegi]] (2525) * [[Bagyong Uwan|Fung-wong]] (2526) * [[Bagyong Verbena|Koto]] (2527) * Nokaen (2601) * [[Bagyong Basyang (2026)|Penha]] (2602) |} ==Mga epekto sa panahon== Binubuod ng talahanayang ito ang lahat ng system na nabuo sa loob o lumipat sa North Pacific Ocean, sa kanluran ng International Date Line noong 2025. Nagbibigay din ang mga talahanayan ng pangkalahatang-ideya ng intensity, tagal, mga lugar ng lupain na apektado, at anumang pagkamatay o pinsalang nauugnay sa system. {{Pacific areas affected (Top)|year=2025}} |- | colspan="9" style="text-align: center;" | '''Mga pumasok o nabuo sa loob ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas''' |- | Auring || {{Sort|250611|Hunyo&nbsp;11–13}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1002|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Gitnang China]], [[Silangang China]] || Kaunti || 1 || |- | Bising (''Danas'') || {{Sort|250703|Hulyo&nbsp;3–11}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|65|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|970|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Timog China]], [[Silangang China]], [[Hong Kong]], [[Macau]] || >$243 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] >13.8 bilyon)}} || {{ntsh|10}} 10 || |- | Crising (''Wipha'') || {{Sort|250716|Hulyo&nbsp;16–23}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{Sort|2|Malubhang bagyo}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|60|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|970|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Vietnam]], [[Thailand]], [[Laos]], [[Cambodia]], [[Myanmar]] || >$1.14 bilyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] >65.1 bilyon)}} || {{ntsh|60}} 60 || |- | Dante (''Francisco'') || {{Sort|250722|Hulyo&nbsp;22–27}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|40|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|990|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Mga Isla ng Ryukyu]], [[Taiwan]], [[Silangang China]] || Di-alam || Wala || |- | Emong (''Co-may'') || {{Sort|250723|Hulyo&nbsp;23–Agosto&nbsp;3}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|65|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|975|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Gitnang China]], [[Silangang China]], [[Timog Korea]] || $42 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 2.47 bilyon)}} || {{ntsh|55}} 55 || |- | Gorio (''Podul'') || {{Sort|250806|Agosto&nbsp;6–15}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|80|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|960|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla Ng Northern Mariana]], [[Pilipinas]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Taiwan]], [[Silangang China]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Vietnam]] || >$332 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 19.51 bilyon)}} || {{ntsh|2}} 2 || |- | Fabian || {{Sort|250807|Agosto&nbsp;7–9}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | Hindi tukoy || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1006|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]] || Kaunti || Wala || |- | Huaning (''Lingling'') || {{Sort|250817|Agosto&nbsp;17–23}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|40|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|1000|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Kyūshū]] || Kaunti || Wala || |- | Isang (''Kajiki'') || {{Sort|250822|Agosto&nbsp;22–26}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|80|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|950|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Timog China]], [[Vietnam]], [[Laos]], [[Cambodia]], [[Thailand]], [[Myanmar]] || $188 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 11.04 bilyon)}} || {{ntsh|17}} 17 || |- | Jacinto (''Nongfa'') || {{Sort|250827|Agosto&nbsp;27-31}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|40|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|996|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Vietnam]], [[Laos]], [[Cambodia]], [[Thailand]], [[Myanmar]] || $12,226 {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 718,338)}} || Wala || |- | Kiko (''Peipah'') || {{Sort|250902|Setyembre&nbsp;2–5}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|45|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|992|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla Ng Ryukyu]], Kanlurang [[Hapon]], Silangang [[Hapon]] || Di-alam || {{ntsh|1}} 1 || |- | Lannie (''Tapah'') || {{Sort|250905|Setyembre&nbsp;5–9}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|65|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|975|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]] || Di-alam || Wala || |- | Mirasol (''Mitag'') || {{Sort|250916|Setyembre&nbsp;16–20}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|45|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|996|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]] || Kaunti || {{ntsh|3}} 3 || |- | Nando (''Ragasa'') || {{Sort|250917|Setyembre&nbsp;17-25}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{Sort|4|Super bagyo}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{convert|110|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{convert|905|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Timog China]], [[Vietnam]] || >$1.49 bilyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 87.54 bilyon)}} || {{ntsh|30}} 30 || |- | Opong (''Bualoi'') || {{Sort|250922|Setyembre&nbsp;22–29}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Matinding bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|75|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|965|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla Ng Caroline]], [[Pilipinas]], [[Timog China]], [[Vietnam]], [[Laos]], [[Cambodia]], [[Thailand]], [[Myanmar]] || $858 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 50.41 bilyon)}} || {{ntsh|93}} 93 || |- | Paolo (''Matmo'') || {{Sort|251001|Oktubre&nbsp;1–7}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|70|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|970|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Vietnam]], [[Laos]], [[Thailand]] || $2.23 bilyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 129.4 bilyon)}} || {{ntsh|39}} 39 || |- | Quedan (''Nakri'') || {{Sort|251006|Oktubre&nbsp;6–14}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|70|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|970|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Guam]], [[Mga Isla Ng Northern Mariana]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], Timog [[Japan]], [[Mga Isla Ng Izu]], [[Rehiyon Ng Kantō]] || Kaunti || Wala || |- | Ramil (''Fengshen'') || {{Sort|251012|Oktubre&nbsp;12–23}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{Sort|2|Malubhang bagyo}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|55|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|990|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Guam]], [[Mga Isla Ng Northern Mariana]], [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Timog China]], [[Vietnam]] || Di-alam || {{ntsh|10}} 10 || |- | Salome || {{Sort|251020|Oktubre&nbsp;20–23}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} {{#tag:ref|Ang Salome ay ginawang tropical storm ng PAGASA. Bukod pa rito, hindi ito binigyan ng pangalan ni JMA at nagbigay ng babala.|group="nb"}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|35|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|1000|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Taiwan]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Pilipinas]] || Kaunti || Wala || |- | colspan="9" style="text-align: center;" | '''Mga nasa labas ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas''' |- | TD || {{Sort|250211|Pebrero&nbsp;11–17}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | Hindi tukoy || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1006|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Vietnam]], [[Malaysia]], [[Singapore]]|| Wala || Wala || |- | ''Wutip'' || {{Sort|250609|Hunyo&nbsp;9–15}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{Sort|2|Malubhang bagyo}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|60|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|980|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Vietnam]], [[Cambodia]], [[Laos]], [[Thailand]], [[Timog China]], [[Silangang China]], [[Hong Kong]], [[Macau]] || $253 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 14.4 bilyon)}} || {{ntsh|17}} 17 || <ref>{{Cite web |title=Weekly Cat Report Review of Global Catastrophe Activity June 20, 2025 |url=https://img.clients.aonunited.com/Web/Aon5/%7B32853510-f6ec-46aa-a714-0aba063c7da5%7D_20250620-1-cat-alert.pdf?utm_source=slipcase&utm_medium=affiliate&utm_campaign=slipcase}}</ref> |- | ''Sepat'' || {{Sort|250621|Hunyo&nbsp;21–26}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|35|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|1004|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla ng Bonin]], [[Mga Isla ng Izu]], [[Rehiyon ng Kantō]] || Wala || Wala || |- | ''03W'' || {{Sort|250624|Hunyo&nbsp;24–27}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1002|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Vietnam]] || Di-alam || {{ntsh|6}} 6 || <ref>{{Cite web |title=PAGASA: Cloudy skies, scattered rains expected on June 24 due to LPA, 'habagat' |website=[[Manila Bulletin]] |url=https://mb.com.ph/2025/06/24/pagasa-cloudy-skies-scattered-rains-expected-on-june-24-due-to-lpa-habagat}}</ref> |- | ''Mun'' || {{Sort|250701|Hulyo&nbsp;1–8}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{Sort|2|Malubhang bagyo}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|50|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|990|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || Wala || Wala || Wala || |- | ''Nari'' || {{Sort|250711|Hulyo&nbsp;11–15}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{Sort|2|Malubhang bagyo}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|50|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|985|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla ng Bonin]], [[Mga Isla ng Izu]], [[Rehiyon ng Kantō]], [[Hokkaido]], [[Mga Isla ng Kuril]], [[Alaska]] || $1 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 57.1 milyon)}} || Wala || |- | ''07W'' || {{Sort|250711|Hulyo&nbsp;11–14}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|992|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Taiwan]], [[Zhejiang]], [[Kyūshū]], [[Timog Korea]] || Kaunti || {{ntsh|21}} 21 || |- | ''08W'' || {{Sort|250715|Hulyo&nbsp;15}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|45|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|1001|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla ng Izu]], [[Rehiyon ng Kantō]], [[Rehiyon ng Tōhoku]], [[Hokkaido]], [[Mga Isla ng Kuril]] || Kaunti || Wala || |- | ''Krosa'' || {{Sort|250723|Hulyo&nbsp;23–Agosto&nbsp;4}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|75|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|965|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Guam]], [[Mga Isla ng Northern Mariana]], [[Mga Isla ng Bonin]], [[Mga Isla ng Izu]], [[Rehiyon ng Kantō]] || Kaunti || Wala || |- | ''Bailu'' || {{Sort|250731|Hulyo&nbsp;31–Agosto&nbsp;5}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|35|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|994|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla ng Ryukyu]], [[Mga Isla ng Izu]], [[Alaska]] || Kaunti || Wala || |- | TD || {{Sort|250801|Agosto&nbsp;1–2}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | Hindi tukoy || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|996|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || Di-alam || Kaunti || Wala || |- | ''Iona'' || {{Sort|250802|Agosto&nbsp;2–4}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1008|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || Wala || Wala || Wala || |- | ''14W'' || {{Sort|250802|Agosto&nbsp;2–4}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | Hindi tukoy || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1010|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || Wala || Wala || Wala || |- | ''15W'' || {{Sort|250804|Agosto&nbsp;4–6}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | Hindi tukoy || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1006|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || Wala || Wala || Wala || |- | ''17W'' || {{Sort|250817|Agosto&nbsp;17–19}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1000|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Timog China]], [[Vietnam]], [[Hong Kong]], [[Macau]] || Kaunti || Wala || |- | Neoguri || {{Sort|250917|Setyembre&nbsp;17–Present}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{Sort|4|Super bagyo}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{convert|105|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{convert|920|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla Ng Wake]] || Kaunti || Wala || |- {{TC Areas affected (Bottom)|TC's=32 bagyo|dates=Pebrero 11 – Patuloy ang panahon|winds={{convert|110|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|pres={{convert|905|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}}|damage=[[Piso ng Pilipinas|PHP]] >157.47 bilyon|deaths=255|Refs=}} [[Kategorya:Bagyo sa Pasipiko]] ==Mga sanggunian== rwt9ge2ob20fv1v1q5aw3z7p5mxo7a4 2227699 2227698 2026-09-22T14:14:42Z Ivan P. Clarin 84769 /* Internasyonal */ 2227699 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane season |Basin=WPac |Year=2025 |First storm formed= Pebrero 11, 2025 |Last storm dissipated= Pebrero 7, 2026 |Track= 2025 Pacific typhoon season summary.png |Strongest storm name= [[Super Bagyong Nando|Nando]] (Ragasa) |Strongest storm pressure= 905 |Strongest storm winds= 110 |Average wind speed= 10 |Total depressions= 31, 1 di-official |Total storms= 21, 1 di-official |Total hurricanes= 9 |Total intense= 1 {{small|(di-opisyal)}} |Fatalities= 255 kabuuan |Damagespre= > |Damages= 2710 | Damagespost = [[Piso ng Pilipinas|PHP]] >157.47 bilyon | five seasons = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2023|2023]], [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]], '''2025''', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026|2026]]'', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]]'' }} Ang '''Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025''' ay isang patuloy na kaganapan sa taunang siklo ng [[Bagyo|bagyong]] pagbubuo sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]]. Ang yugto ay tatakbo sa buong 2025, kahit na ang karamihan sa mga tropikal na bagyo ay karaniwang nagkakaroon sa pagitan ng Mayo at Oktubre. Ang saklaw ng akdang ito ay may-hanggan sa Karagatang Pasipiko sa hilaga ng ekwador sa pagitan ng 100°E at ika-180 meridian. Sa loob ng hilagang-kanlurang Karagatang Pasipiko, mayroong dalawang magkahiwalay na ahensya na nagtatalaga ng mga pangalan sa mga tropikal na bagyo na kadalasang maaring humantong sa isang bagyo na may dalawang pangalan. Pangalanan ng [[Japan Meteorological Agency]] (JMA) ang isang [[Bagyo|bagyo]] kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko|Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko]] o sa Ingles pa ay [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko|Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration]] (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas]] , kilala rin sa [[Wikang Ingles|Ingles]] bilang [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|Philippine Area of Responsibility]] (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA. Ang mga tropikal na depresyon na sinusubaybayan ng United States' Joint Typhoon Warning Center (JTWC) ay binibigyan ng numerong may "W" na suffix; W ibig sabihin kanluran, isang sanggunian sa kanlurang rehiyon ng Pasipiko. {{clear}} ==Pana-panahong mga pagtataya== {{Stub}} ==Buod ng panahon== {{center|{{center|<timeline> ImageSize = width:1000 height:290 PlotArea = top:10 bottom:80 right:25 left:20 Legend = columns:3 left:30 top:58 columnwidth:270 AlignBars = early DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/02/2025 till:31/12/2025 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMinor = grid:black unit:month increment:1 start:01/02/2025 Colors = id:canvas value:gray(0.88) id:GP value:red id:TD value:rgb(0.43,0.76,0.92) legend:Tropical_Depression_=_≤62_km/h_(≤39_mph) id:TS value:rgb(0.3,1,1) legend:Tropical_Storm_=_62–88_km/h_(39–54_mph) id:ST value:rgb(0.75,1,0.75) legend:Severe_Tropical_Storm_=_89–117_km/h_(55–72_mph) id:TY value:rgb(1,0.85,0.55) legend:Typhoon_=_118–156_km/h_(73–96_mph) id:VSTY value:rgb(1,0.45,0.54) legend:Very_Strong_Typhoon_=_157–193_km/h_(97–119_mph) id:VITY value:rgb(0.55,0.46,0.9) legend:Violent_Typhoon_=_≥194_km/h_(≥120_mph) Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Hurricane bar:month PlotData = barset:Hurricane width:11 align:left fontsize:S shift:(4,-4) anchor:till from:11/02/2025 till:15/02/2025 color:TD text: barset:break from:16/02/2025 till:17/02/2025 color:TD text:"TD" from:09/06/2025 till:15/06/2025 color:ST text:"Wutip" from:11/06/2025 till:13/06/2025 color:TD text:"Auring" from:21/06/2025 till:26/06/2025 color:TS text:"Sepat" from:24/06/2025 till:27/06/2025 color:TD text:"03W" from:01/07/2025 till:08/07/2025 color:ST text:"Mun" from:03/07/2025 till:11/07/2025 color:TY text:"Bising (Danas)" from:11/07/2025 till:15/07/2025 color:ST text:"Nari" from:11/07/2025 till:14/07/2025 color:TD text:"07W" from:15/07/2025 till:15/07/2025 color:TS text:"08W" barset:break from:16/07/2025 till:19/07/2025 color:ST text:"Crising (Wipha)" bar:Month width:5 align:center fontsize:S shift:(0,-20) anchor:middle color:canvas from:01/02/2025 till:28/02/2025 text:Pebrero from:01/03/2025 till:31/03/2025 text:Marso from:01/04/2025 till:30/04/2025 text:Abril from:01/05/2025 till:31/05/2025 text:Mayo from:01/06/2025 till:30/06/2025 text:Hunyo from:01/07/2025 till:31/07/2025 text:Hulyo from:01/08/2025 till:31/08/2025 text:Agosto from:01/09/2025 till:30/09/2025 text:Setyembre from:01/10/2025 till:31/10/2025 text:Oktobre from:01/11/2025 till:30/11/2025 text:Nobyembre from:01/12/2025 till:31/12/2025 text:Disyembre </timeline>}}}} <!-- from:01/05/2025 till:31/05/2025 text:May from:01/06/2025 till:30/06/2025 text:June from:01/07/2025 till:31/07/2025 text:July from:01/08/2025 till:31/08/2025 text:August from:01/09/2025 till:30/09/2025 text:September from:01/10/2025 till:31/10/2025 text:October from:01/11/2025 till:30/11/2025 text:November from:01/12/2025 till:31/12/2025 text:December --> ==Mga sistema== ===Nasa loob ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ===2. Tropikal Depresyon Auring=== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 11 | Dissipated = Hunyo 13 | image = Auring 2025-06-12 0107Z.jpg | track = Auring 2025 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ===5. Bagyong Bising (''Danas'') === {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 3 | Dissipated = Hulyo 11 | image = Danas 2025-07-06 0610Z.jpg | track = Danas 2025 path.png | 10-min winds = 65 | 1-min winds = 100 | Pressure = 970 }}Noong Hulyo 4 naging ganap naging bagyo sa hilagang kanluran ng Luzon at pinangalan ito bilang Bagyong Bising,Ang ikalawang bagyong ngayong Hulyo Noong Hulyo 6 Si Bagyong Danas or Bising nag landfall sa Chiayi sa Taiwan bilang Typhoon Strength,unang pagkakataon naglandfall sa Kanlurang bahagi ng Taiwan noong nakaraang Bagyong Julian or Krathon{{clear}} ===9. Bagyong Crising (''Wipha'')=== {{See also|Bagyong Crising}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 16 | Dissipated = kasalukuyan | image = Wipha 2025-07-20 0535Z.jpg | Track = Wipha 2025 path.png | 10-min winds = 60 | 1-min winds = 65 | Type2 = MD | Pressure = 970 }} Namataan ang isang low pressure area (LPA) sa layong 1,040 silangan ng [[Silangang Kabisayaan]] ika 15, Hulyo, ika 16 Hulyo namaging isang ganap na bagyo at pinangalanan ng PAGASA lokal bilang #CrisingPH habang tinatahak ang direksyong kanluran-hilagang kanluran sa oras na 02:00 PHT (18:00 UTC) . Tinahak ng bagyo ang Kauluhang [[Hilagang Luzon]] sa [[Cagayan]] at sa mga isla ng Calayan sa Batanes, Ika Hulyo 19 ng lumabas ang bagyo at pinangalan ng JMA ng internasyonal bilang Wipha, patungo sa mga lungsod ng [[Hong Kong]], [[Macau]] at sa lalawigan ng [[Hainan]]. Mahihit 420,000 na katao ang naapektuhan dahil sa pinaigting na habagat, magdeklara ng state of calamity ang [[Lungsod ng Cebu]] at bayan ng [[Umingan, Pangasinan]] dulot ng mga pagbaha. Itinaas sa signal No. 10 ang lungsod ng Hong Kong, Mahigit 14 katao ang nasaktan, 240 ang mga natumbang puno at 234 ang mga naibakwit. {{clear}} ===10.Bagyong Dante (''Francisco'') === {{See also|Bagyong Dante (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 22 | Dissipated = kasalukuyan | image = Francisco 2025-07-23 0440Z.jpg | track = Francisco 2025 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 35 | Pressure = 900 }} Kasalukuyan Hulyo 21 ng may namataan 2 low pressure area sa silangang bahagi sa [[Luzon]] , Ika 22 Hulyo ng maging isang ganap na bagyo at pinangalan ng PAGASA bilang #DantePH. Ang bagyo ay kumikilos sa direksyon, hilaga-hilagang kanluran pa tungo sa [[Xiamen]], [[Tsina]] na pinapaigting at pinapalakas ang hanging [[Habagat]]. Ika Hulyo 24, nang lumabas ang sentro ng ng bagyo sa linya ng PAR pa tungo sa Silangang Tsina sa galaw na pa hilagang kanluran. {{clear}} ====11. Bagyong Emong (''Co-may'')==== {{See also|Bagyong Emong}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 23 | Dissipated = Agosto 23 | image = Co-may 2025-07-24 0507Z.jpg | track = Co-May 2025 path.png | 10-min winds = 65 | 1-min winds = 75 | Pressure = 975 }} Kasalukuyan Hulyo 23, ang JTWC ay naglabas ng isyu na ang isang low pressure area (LPA) ay nabuo bilang isang ganap na bagyo ng PAGASA na ipinangalan bilang #EmongPH sa bahagi ng [[Hilagang Luzon]] partikular sa [[Rehiyon ng Ilokos]]. Ika 24 Hulyo nag land-fall ang sentro ng bagyo sa bayan ng [[Agno, Pangasinan]] sa oras na 10:40pm nang gabi (PST). Namataan ang sentro nang bagyo sa [[Golpo ng Lingayen]]. {{clear}} ====14. Bagyong Gorio (''Podul'')==== {{See also|Bagyong Gorio (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 6 | Dissipated = Agosto 15 | image = | track = Podul 2025 path.png | 10-min winds = 80 | 1-min winds = 95 | Pressure = 960 }} Ika Agosto 6 isang sama nang panahon ang namataan sa timog bahagi sa [[Japan]] sa [[Karagatang Pasipiko]] ayon sa ahensya nanh JMA ay kalaunang binigyang pangalan sa internasyonal bilang ''Podul'' habang binabaybay ang mainit na karagatan, direksyong kanluran hilagang kanluran patungo sa [[Taiwan]] at PAR nang [[Pilipinas]] at papangalanan ng ahensya nang PAGASA sa lokal na pangalan bilang #GorioPH. {{clear}} ====15. Tropikal Depresyon Fabian==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 7 | Dissipated = Agosto 9 | image = Fabian 2025-08-08 0527Z.jpg | track = Fabian 2025 path.png | Prewinds = < | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1006 }} Ika Agosto 9 ay may namataang low pressure area sa silangang bahagi sa [[Baler, Aurora]] at tinawid ang rehiyong [[Lambak ng Cagayan]] at [[Rehiyon ng Ilokos]] bilang Tropikal Depresyon sa direksyong kanluran-hilagang kanluran at binigyang pangalan ng PAGASA bilang #FabianPH. {{clear}} ====17. Bagyong Huaning (''Lingling'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 17 | Dissipated = kasalukuyan | image = Lingling 2025-08-21 0557Z.jpg | track = Lingling 2025 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 45 | Pressure = 1000 }} Ika 17 Agosto sa gawing silangan sa [[Batanes]] ay may namataang isang Low Pressure Area na namuo at pinangalanan ng PAGASA bilang #HuaningPH. At maging ang ahendya ng JMA sa [[Japan]] ay pinangalanan sa internasyonal na ''Lingling''. {{clear}} ====18. Bagyong Isang (''Kajiki'')==== {{See also|Bagyong Isang (2025)}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Agosto 22 | Dissipated = Agosto 26 | image = Kajiki 2025-08-24 0554Z.jpg | track = Kajiki 2025 path.png | 10-min winds = 80 | 1-min winds = 90 | Pressure = 950 }} Isang LPA (Low Pressure Area) ang namataan ng PAGASA sa bahaging silangan ng Luzon noong ika Agosto 20, Ika Agosto 22 nang maging isang ganap na bagyo ang binabantayang Low PressureArea at binigyang pangalan ng PAGASA bilang #IsangPH na nag landfall sa bayan nang [[Casiguran, Aurora]] sa oras na 11:48 am ng tanghali. {{clear}} ====20. Bagyong Jacinto (''Nongfa'')==== {{See also|Bagyong Jacinto (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 27 | Dissipated = Agosto 31 | image = Nongfa 2025-08-30 0604Z.jpg | track = Nongfa 2025 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 40 | Pressure = 996 }} Isang sama ng panahon o LPA ang namataan sa layong 350km silangan sa [[Baler, Aurora]] at nag landfall sa bayan ng [[Casiguran, Aurora]] bilang Tropikal Depresyon habang tinatawag ang [[Gitnang Luzon]] at pinangalanan sa lokal bilang #JacintoPH ang ika 10 na bagyo sa Pilipinas. Ang pangalang Jacinto sa tagalog ay hango sa bulaklak na [[Hasinto|Hyacinth]]. {{clear}} ====21. Bagyong Kiko (''Peipah'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 2 | Dissipated = Setyembre 5 | image = Peipah 2025-09-05 0352Z.jpg | track = Peipah 2025 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 50 | Pressure = 992 }} Ika Setyembre ay isang LPA ang nabuo sa silangang bahagi sa [[Pilipinas]] sa [[Dagat Pilipinas]] at pinangalanan sa internasyonal bilang #Peipah at sa lokal bilang #KikoPH. {{clear}} ====22. Bagyong Lannie (''Tapah'')==== {{See also|Bagyong Lannie (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 5 | Dissipated = Setyembre 9 | image = Tapah 2025-09-08 0548Z.jpg | track = Tapah 2025 path.png | 10-min winds = 65 | 1-min winds = 65 | Pressure = 975 }} Namataan ang isang LPA ika Setyembre 5 ayon sa ahensya ng JMA [[Japan]] habang tinatahak ang direksyon kanluran hilagang ka luran sa [[Dagat Timog Tsina]] at pinangalanan sa lokal bilang #LanniePH ang ika 12 na bagyo sa [[Pilipinas]]. Naglandfall ang bagyong Lannie sa lungsod ng [[Kunming]] sa [[Tsina]]. {{clear}} ====23. Bagyong Mirasol (''Mitag'')==== {{See also|Bagyong Mirasol (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 16 | Dissipated = Setyembre 20 | image = Mitag 2025-09-19 0541Z.jpg | track = Mitag 2025 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 45 | Pressure = 996 }} Isang sama ng panahon o LPA ang namataan sa layong 150km silangan sa [[Baler, Aurora]] at nag landfall sa bayan ng [[Casiguran, Aurora]] bilang Tropikal Depresyon habang tinatawid ang bulubundukin ng [[Sierra Madre (Pilipinas)|Sierra Madre]]. Ang pangalang Mirasol sa tagalog ay hango sa bulaklak na [[Mirasol|Sun Flower]]. {{clear}} ====25. Super Bagyong Nando (''Ragasa'')==== {{See also|Super Bagyong Nando}} {{Infobox hurricane | name = Super Typhoon Nando (Ragasa) | Basin = WPac | Formed = Setyembre 17 | Dissipated = Setyembre 25 | image = Ragasa 2025-09-22 0000Z.jpg | track = Ragasa 2025 path.png | 10-min winds = 110 | 1-min winds = 145 | Pressure = 905 }} Ika Setyembre 17 ay namataan ang isang LPA sa [[Dagat Pilipinas]], [[Karagatang Pasipiko]] ayon sa mga ahensya ng JMA ([[Japan]]) at JTWC ng [[Estados Unidos|Amerika]] at pinangalanan sa internasyonal bilang Ragasa sa [[Pilipino]] ay mabilis at sa lokal na pangalan bilang #NandoPH ang ika 14 na bagyo sa PAR sa [[Pilipinas]]. Ika Setyembre 21 ng maging isang ganap na super bagyo ang bagyong Nando na tatawirin ang dulong [[Hilagang Luzon]]. {{clear}} ====26. Bagyong Opong (''Bualoi'')==== {{See also|Bagyong Opong}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 22 | Dissipated = Setyembre 29 | image = Bualoi 2025-09-28 0729Z.jpg | track = Bualoi 2025 path.png | 10-min winds = 75 | 1-min winds = 85 | Pressure = 965 }} Ika Setyembre 22 matapos rumagasa ang "Super Bagyong Ragasa (Nando) ay isang LPA ang nabuo sa layong 850 kilometro sa silangan nang [[Caraga]] sa [[Mindanao]] at pinangalanan nang PAGASA sa lokal na pangalanh #OpongPH anh ika 15 na bagyong pumasok sa loob nang PAR sa [[Pilipinas]] at pinangalan sa internasyonal na #Bualoi na hango sa [[Thailand]] na isang pagkain. {{clear}} ====27. Bagyong Paolo (''Matmo'')==== {{See also|Bagyong Paolo (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 1 | Dissipated = Oktubre 7 | image = Matmo 2025-10-02 0454Z.jpg | track = Matmo 2025 path.png | 10-min winds = 60 | 1-min winds = 65 | Pressure = 980 }} Nabuo ang isang LPA (low pressure area) sa layong 446 km silangan ng [[Timog Luzon]] batay sa ahensya nang JMA sa [[Japan]] at ng JTWC sa Amerika, kumikilos ang bagyo ba kanluran hilagang kanluran na naging isang tropikal depresyon at pinangalanan nang PAGASA sa lokal bilang #PaoloPH ang ika 16 na bagyong pumasok sa [[Pilipinas]]. {{clear}} ====28. Bagyong Quedan (''Nakri'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 6 | Dissipated = Oktubre 14 | image = Nakri 2025-10-13 0340Z.jpg | track = Nakri 2025 path.png | 10-min winds = 70 | 1-min winds = 80 | Pressure = 970 }} Ika Oktubre 6 ay namataan nang JMA ang isang Low Pressure Area (LPA) sa silangang [[Dagat Pilipinas]] at binigyang pangalan sa international bilang #Nakri at sa lokal na pangalan bilang #QuedanPH ang ika 17 na bagyong pumasok sa Pilipinas. {{clear}} ====29. Bagyong Ramil (''Fengshen'')==== {{See also|Bagyong Ramil (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 12 | Dissipated = Oktubre 23 | image = Ramil 2025-10-17 0421Z.jpg | track = Fengshen 2025 path.png | 10-min winds = 55 | 1-min winds = 50 | Pressure = 995 }} Ika Oktubre 12 isang sirkulasyon ang namataan nang JMA at PAGASA sa kanlurang [[Karagatang Pasipiko]] bilang Low Pressure Area (LPA) at pinangalan sa lokal bilang #RamilPH ang ika 18 na bagyong pumasok sa Pilipinas. {{clear}} ====30. Tropikal Depresyon Salome==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = October 20 | Dissipated = October 23 | image = Salome 2025-10-22 0059Z.jpg | track = Salome 2025 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1004 }} Ika Oktubre 20 isang Low Pressure Area (LPA) ang namataan nang JMA at JTWC sa [[Hilagang Luzon]] sa [[Batanes]], na pinangalanan nang PAGASA sa lokal bilang #Salome PH ang ika 19 na bagyong pumasok sa Pilipinas, pasubsob at pababa ang galaw ng bagyo. Nalusaw ang bagyo ika Oktubre 23. {{clear}} ====31. Bagyong Tino (''Kalmaegi'')==== {{See also|Bagyong Tino}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 31 | Dissipated = Nobyembre 7 | image = Kalmaegi 2025-11-06 0340Z.jpg | track = Kalmaegi 2025 path.png | 10-min winds = 95 | 1-min winds = 110 | Pressure = 935 }} Ika Oktubre 31 ang isang Low Pressure Area (LPA) ang namataan sa malayong silangan nang [[Mindanao]] hanggang sa naging isang Tropikal Depresyon na pinangalanan nang PAGASA bilang #TinoPH ang ika 20 na bagyong pumasok sa [[Pilipinas]]. Ika Nobyembre 2 ay pumasok ang bagyo sa PAR nang Pilipinas {{clear}} ====32. Super Bagyong Uwan (''Fung-wong'')==== {{See also|Bagyong Uwan}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Nobyembre 3 | Dissipated = Nobyembre 14 | image = Fung-wong 2025-11-09 0600Z.jpg | track = Fung-wong 2025 path.png | 10-min winds = 95 | 1-min winds = 115 | Pressure = 935 }} Ika Nobyembre 3 nabuo ang isang Low Pressure Area (LPA) sa malayong bahagi sa silangan nang [[Mindanao]] sa [[Karagatang Pasipiko]], namataan ang sentro nang bagyo sa layong 556 hilagang silangan sa Chuuk. Ika Nobyembre 7; 10pm ng gabi ay nakapasok ang dambuhalang bagyo na pinangalanan ng PAGASA bilang #UwanPH ang ika 21 na bagyong pumasok sa Pilipinas {{clear}} ====33. Bagyong Verbena (''Koto'')==== {{See also|Bagyong Verbena (2025)}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Nobyembre 24 | Dissipated = Disyembre 3 | image = Koto 2025-11-27 0230Z.jpg | track = Koto 2025 path.png | 10-min winds = 75 | 1-min winds = 80 | Pressure = 975 }} Isang mababang presyon ang namataan noong ika Nobyembre 23 sa malayong silangan sa [[Mindanao]] ayon sa ahensya ng JMA, ika Nobyembre 24 ng umaga (4am) PST, ay naging isang ganap na tropiikal depresyon at binigyang pangalang lokal na #VerbenaPh ng PAGASA. Ika Nobyembre 27 nang maging isang ganap na malakas na bagyo (Kategorya 1) ang bagyong Verbena habang tinatahak ang direksyong hilagang kanluran pa tungo sa bansang Vietnam na pinangalanan sa internasyonal bilang ''Koto''. Ika Disyembre 3 ng malusaw ang bagyong Koto (Verbena) sa silangang bahagi ng bansang [[Biyetnam]] matapos ang nakaraan siyam na araw. {{clear}} ====35. Tropikal Depresyon Wilma==== {{See also|Bagyong Wilma (2025)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | image = Wilma 2025-12-06 0504Z.jpg | track = Wilma 2025 path.png | formed = Disyembre 1 | dissipated = Disyembre 7 | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1006 }} Ika Disyembre 1, ay isang LPA ang namataan sa bahagi sa [[Guam]] na binigyang palatandaang ''Invest (93W)'' at ''(12A)'', Ika Disyembre 4, 11:00am; PST ag naging isang ganap na Tropikal Depresyon ang dating LPA sa silangan ng [[Kabisayaan]] at pinangalanan ng PAGASA ng #WilmaPH. Tumama ang bagyo sa bayan ng [[Dolores, Silangang Samar]]. {{clear}} ==PAGASA== ===Pagretiro=== Ayon sa PAGASA, ika Marso 19, 2026 ang mga pangalan ng bagyo sa taon 2025 ay pitong pangalan ang inalis ng PAGASA ito mga pangalang: ''[[Bagyong Crising|Crising]]'', ''[[Bagyong Emong|Emong]]'', ''[[Bagyong Mirasol (2025)|Mirasol]]'', ''[[Super Bagyong Nando|Nando]]'', ''[[Bagyong Opong|Opong]]'', ''[[Bagyong Tino|Tino]]'' at ''[[Bagyong Uwan|Uwan]]'' na pinalitan ng mga sumusunod: ''{{grey|Chico}}'', ''{{grey|Elias}}'', ''{{grey|Magyawan}}'', ''{{grey|Nilad}}'', ''{{grey|Omar}}'', ''{{grey|Tala}}'' at ''{{grey|Urbano}}'', Bagamat ang mga bagyong [[Bagyong Paolo (2025)|Paolo]] at [[Bagyong Verbena|Verbena]] ay bahagyang nakapinsala ay hindi inialis ng ''PAGASA'' at uulitin sa taon'g 2029. Ang pangalang ''Upang'' ay pinalitan mula sa ''Uwan'' ay nakahandang ipinalit sa pangalang ''Ulysses'' taon'g 2020. =====Mga bagyo sa bawat buwan ng 2025===== {| class="wikitable sortable" |- | '''[[Buwan (panahon)|Buwan]]''' | {{center|'''[[Bagyo sa Pilipinas|Bagyo]]'''}} |- | Enero || rowspan="5"| <center>{{grey|N/A}}</center> |- | Pebrero |- | Marso |- | Abril |- | Mayo |- | Hunyo || Auring |- | Hulyo || Bising, Crising, Dante, Emong |- | Agosto || Fabian, Gorio, Huaning, Isang, Jacinto |- | Setyembre || Kiko, Lannie, Mirasol, Nando, Opong |- | Oktubre || Paolo, Quedan, Ramil, Salome |- | Nobyembre || Tino, Uwan, Verbena |- | Disyembre || Wilma |} ===Nasa labas ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ===1. Bagyong ''Wutip''=== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 9 | Dissipated = Hunyo 15 | image = Wutip 2025-06-14 0600Z.jpg | track = Wutip 2025 path.png | 10-min winds = 60 | 1-min winds = 65 | Pressure = 980 }} {{clear}} ===3. Bagyong ''Sepat''=== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 21 | Dissipated = Hunyo 26 | image = Sepat 2025-06-23 0336Z.jpg | track = Sepat 2025 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 40 | Pressure = 1004 }} {{clear}} ===4. Tropikal Depresyon (03W) === {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 24 | Dissipated = Hunyo 27 | image = 03W 2025-06-25 0642Z.jpg | track = 03W 2025 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = 25 | Pressure = 1002 }} {{clear}} ===5. Bagyong ''Mun''=== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 1 | Dissipated = Hulyo 8 | image = Mun 2025-07-06 NOAA 20.jpg | track = Mun 2025 path.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 60 | Pressure = 990 }} {{clear}} ===6. Bagyong ''Nari'' === {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 11 | Dissipated = Hulyo 15 | image = Nari 2025-07-13 1720Z.jpg | track = Nari 2025 path.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 50 | Pressure = 985 }} {{clear}} ===7. Tropikal Depresyon (07W) === {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 11 | Dissipated = Hulyo 14 | Image = 07W 2025-07-12 1010Z.jpg | Track = 07W 2025 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = 30 | Type2 = subtropical | Pressure = 992 }} {{clear}} ===8. Bagyong (08W) === {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 15 | Dissipated = Hulyo 15 | image = 08W 2025-07-15 0500Z.jpg | track = 08W 2025 path.png | 10-min winds = | 1-min winds = 40 | Pressure = 1002 <!--JTWC--> }} {{clear}} ===12. Bagyong ''Krosa''=== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = July 23 | Dissipated = Present | image = | track = Krosa 2025 path.png | 10-min winds = 75 | 1-min winds = 80 | Pressure = 965 }} {{clear}} ====24. Bagyong Neoguri==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 16 | Dissipated = kasalukuyan | image = | track = Neoguri 2025 path.png | 10-min winds = 105 | 1-min winds = 125 | Pressure = 920 }}{{Stub}}{{clear}} ====34. Tropikal Depresyon Senyar==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | image = JMA TD 39 2025-11-28 0614Z.jpg | track = Senyar 2025 path.png | formed = November 27 ([[2025 North Indian Ocean cyclone season#Cyclonic Storm Senyar|Entered basin]]) | Dissipated = Present | 10-min winds = 30 | 1-min winds = 30 | Pressure = 1006 }} {{clear}} ===Iba pang Sistema=== [[Talaksan:93W 2025-02-11 0100Z.jpg|150px|thumb|right|Isang bagyong aktibo noong Pebrero 11.]] Noong Pebrero 11, binanggit ng Japan Meteorological Agency (JMA) na isang tropikal na depresyon ang nabuo sa kanluran ng Pilipinas. Kinabukasan, sinimulan ng Joint Typhoon Warning Center (JTWC) na subaybayan ang system sa paligid ng 267 nautical miles (494 km) kanluran-hilagang-kanluran ng Spratly Islands, na binanggit na ito ay nasa isang hindi kanais-nais na kapaligiran para sa pag-unlad, na may makabuluhang wind shear na 25–30 mph (35–45 km/h) at marginal na ibabaw ng dagat (9 S6ST) na temperatura (2 S6ST na ibabaw ng dagat). °F). Bilang isang resulta, ang JTWC ay huminto sa pagsubaybay sa system sa susunod na araw, na napansin na ito ay nawala. Ang JMA ay patuloy na sinusubaybayan ang depresyon hanggang sa ito ay mawala noong Pebrero 15. Bagaman, ito ay muling nabuo sa susunod na araw, ang JMA ay tumigil sa pagsubaybay nito noong Pebrero 17. Sa tabi ng low-pressure trough na dumadaan sa Vietnam, ang mga pag-ulan mula sa depression ay nagdulot ng ilang rehiyon sa timog-silangang bahagi ng bansa na masira ang mga unseasonal na rekord ng pag-ulan para sa buwan ng Pebrero, kung saan naitala ng Ho Chi Minh City ang pinakamalakas na pag-ulan nito sa nakalipas na 20 taon. Sa bayan ng Long Thanh, 175 mm (6.9 in) ang naitala. Ang ilang mga bayan, tulad ng Nhà Bè, ay nakakita ng kanilang pinakamataas na pag-ulan sa loob ng 41 taon. Sa Hon Doc Island, umabot sa 128.2 mm (5.05 in) ang pag-ulan noong unang bahagi ng umaga ng Pebrero 16, ang pinakamataas sa Southwest na rehiyon na naitala.Sa loob ng ilang araw, ang mga residente ng Puerto Princesa at iba pang bahagi ng Palawan ay nahaharap sa matinding pagbaha na may malalim na tubig habang patuloy ang pag-ulan mula sa shear line at intertropical convergence zone sa lalawigan. {{clear}} ==Pagpapangalan== ===Pilipinas=== {{See also|Talaan ng mga rinetirong pangalan bagyo sa Pilipinas}} Ngayong panahon, gagamit ang [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko|PAGASA]] ng sarili nitong pamamaraan ng pagbibigay ng pangalan para sa mga bagyong bubuo sa o papasok sa kanilang tinukoy sa sariling [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|sakop na responsibilidad]]. Sa panahon na ito, ginagamit ng PAGASA ang sumusunod na listahan ng mga pangalan, na huling ginamit noong [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2021|2021]] at muling gagamitin noong 2029, na na-update na may mga pagpapalit ng mga retiradong pangalan, kung mayroon man. Ang lahat ng mga pangalan ay pareho noong 2021 maliban kay ''Jacinto'', ''Mirasol'' at ''Opong'', na pinalitan ang mga pangalang ''[[Bagyong Jolina (2021)|Jolina]]'', ''Maring'' at ''[[Super Bagyong Odette|Odette]] '' pagkatapos nilang magretiro. Lahat ng tatlong bagong pangalan ay ginamit sa unang pagkakataon ngayong season. {| class="wikitable" style="float:right;" |- ! colspan=5| Main list |- | Auring || Bising || ''[[Bagyong Crising|Crising]]'' || [[Bagyong Dante (2025)|Dante]] || ''[[Bagyong Emong (2025)|Emong]]'' |- | Fabian || [[Bagyong Gorio (2025)|Gorio]] || Huaning || [[Bagyong Isang (2025)|Isang]] || [[Bagyong Jacinto (2025)|Jacinto]] |- | Kiko || [[Bagyong Lannie (2025)|Lannie]] || ''[[Bagyong Mirasol (2025)|Mirasol]]'' || ''[[Super Bagyong Nando|Nando]]'' || ''[[Bagyong Opong|Opong]]'' |- | [[Bagyong Paolo (2025)|Paolo]] || Quedan || [[Bagyong Ramil (2025)|Ramil]] || Salome || ''[[Bagyong Tino|Tino]]'' |- | ''[[Bagyong Uwan|Uwan]]'' || [[Bagyong Verbena (2025)|Verbena]] || [[Bagyong Wilma (2025)|Wilma]] || style="background-color:lightyellow;"| {{tcname unused|Yasmin}} || {{tcname unused|Zoraida}} |- ! colspan="5"| Auxiliary list (2025) |- | {{tcname unused|Alamid}} || {{tcname unused|Bruno}} || {{tcname unused|Conching}} || {{tcname unused|Dolor}} || {{tcname unused|Ernie}} |- | {{tcname unused|Florante}} || {{tcname unused|Gerardo}} || {{tcname unused|Hernan}} || {{tcname unused|Isko}} || {{tcname unused|Jerome}} |- ! colspan=5|'''{{Color box|lightyellow|border=darkgray}}''' '''Mga bagong ipinangalan''' |} ===Internasyonal=== Ang isang [[Bagyo|bagyo]] ay pinangalanan kapag ito ay hinuhusgahan na may 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na 65 km/h (40 mph). Pinili ng JMA ang mga pangalan mula sa isang listahan ng 140 pangalan, na binuo ng 14 na miyembrong bansa at teritoryo ng ESCAP/WMO Typhoon Committee. Ang mga retiradong pangalan, kung mayroon man, ay iaanunsyo ng WMO sa 2026, bagama't ang mga kapalit na pangalan ay iaanunsyo sa 2027. Ang susunod na 28 na pangalan sa listahan ng pagbibigay ng pangalan ay nakalista dito kasama ng kanilang internasyonal na pagtatalaga ng numero, kung gagamitin ang mga ito. Magkapareho ang lahat ng pangalan sa listahan, maliban sa ''Co-May'', ''Nongfa'', ''Ragasa'', ''Koto'' at ''Nokaen'', na pumalit kay ''Lekima'', ''Faxai'', ''[[Bagyong Hagibis (2019)|Hagibis]]'', ''[[Bagyong Tisoy|Kammuri]] '', at ''[[Bagyong Ursula|Phanfone]] '' pagkatapos ng [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2019| 2019 season]] . {| style="width:100%;" | *Wutip (2501) *Sepat (2502) *Mun (2503) *Danas (2504) *Nari (2505) *[[Bagyong Crising|Wipha]] (2506) | * [[Bagyong Dante (2025)|Francisco]] (2507) * [[Bagyong Emong|Co-may]] (2508) * Krosa (2509) * Bailu (2510) * [[Bagyong Gorio (2025)|Podul]] (2511) * Lingling (2512) | * [[Bagyong Isang (2025)|Kajiki]] (2513) * [[Bagyong Jacinto (2025)|Nongfa]] (2514) * Peipah (2515) * [[Bagyong Lannie (2025)|Tapah]] (2516) * [[Bagyong Mirasol (2025)|Mitag]] (2517) * [[Super Bagyong Nando|Ragasa]] (2518) | * Neoguri (2519) * [[Bagyong Opong|Bualoi]] (2520) * [[Bagyong Paolo (2025)|Matmo]] (2521) * Halong (2522) * Nakri (2523) | * [[Bagyong Ramil (2025)|Fengshen]] (2524) * [[Bagyong Tino|Kalmaegi]] (2525) * [[Bagyong Uwan|Fung-wong]] (2526) * [[Bagyong Verbena|Koto]] (2527) * Nokaen (2601) * [[Bagyong Basyang (2026)|Penha]] (2602) |} ==Mga epekto sa panahon== Binubuod ng talahanayang ito ang lahat ng system na nabuo sa loob o lumipat sa North Pacific Ocean, sa kanluran ng International Date Line noong 2025. Nagbibigay din ang mga talahanayan ng pangkalahatang-ideya ng intensity, tagal, mga lugar ng lupain na apektado, at anumang pagkamatay o pinsalang nauugnay sa system. {{Pacific areas affected (Top)|year=2025}} |- | colspan="9" style="text-align: center;" | '''Mga pumasok o nabuo sa loob ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas''' |- | Auring || {{Sort|250611|Hunyo&nbsp;11–13}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1002|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Gitnang China]], [[Silangang China]] || Kaunti || 1 || |- | Bising (''Danas'') || {{Sort|250703|Hulyo&nbsp;3–11}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|65|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|970|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Timog China]], [[Silangang China]], [[Hong Kong]], [[Macau]] || >$243 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] >13.8 bilyon)}} || {{ntsh|10}} 10 || |- | Crising (''Wipha'') || {{Sort|250716|Hulyo&nbsp;16–23}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{Sort|2|Malubhang bagyo}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|60|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|970|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Vietnam]], [[Thailand]], [[Laos]], [[Cambodia]], [[Myanmar]] || >$1.14 bilyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] >65.1 bilyon)}} || {{ntsh|60}} 60 || |- | Dante (''Francisco'') || {{Sort|250722|Hulyo&nbsp;22–27}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|40|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|990|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Mga Isla ng Ryukyu]], [[Taiwan]], [[Silangang China]] || Di-alam || Wala || |- | Emong (''Co-may'') || {{Sort|250723|Hulyo&nbsp;23–Agosto&nbsp;3}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|65|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|975|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Gitnang China]], [[Silangang China]], [[Timog Korea]] || $42 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 2.47 bilyon)}} || {{ntsh|55}} 55 || |- | Gorio (''Podul'') || {{Sort|250806|Agosto&nbsp;6–15}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|80|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|960|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla Ng Northern Mariana]], [[Pilipinas]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Taiwan]], [[Silangang China]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Vietnam]] || >$332 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 19.51 bilyon)}} || {{ntsh|2}} 2 || |- | Fabian || {{Sort|250807|Agosto&nbsp;7–9}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | Hindi tukoy || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1006|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]] || Kaunti || Wala || |- | Huaning (''Lingling'') || {{Sort|250817|Agosto&nbsp;17–23}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|40|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|1000|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Kyūshū]] || Kaunti || Wala || |- | Isang (''Kajiki'') || {{Sort|250822|Agosto&nbsp;22–26}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|80|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|950|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Timog China]], [[Vietnam]], [[Laos]], [[Cambodia]], [[Thailand]], [[Myanmar]] || $188 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 11.04 bilyon)}} || {{ntsh|17}} 17 || |- | Jacinto (''Nongfa'') || {{Sort|250827|Agosto&nbsp;27-31}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|40|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|996|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Vietnam]], [[Laos]], [[Cambodia]], [[Thailand]], [[Myanmar]] || $12,226 {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 718,338)}} || Wala || |- | Kiko (''Peipah'') || {{Sort|250902|Setyembre&nbsp;2–5}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|45|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|992|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla Ng Ryukyu]], Kanlurang [[Hapon]], Silangang [[Hapon]] || Di-alam || {{ntsh|1}} 1 || |- | Lannie (''Tapah'') || {{Sort|250905|Setyembre&nbsp;5–9}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|65|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|975|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]] || Di-alam || Wala || |- | Mirasol (''Mitag'') || {{Sort|250916|Setyembre&nbsp;16–20}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|45|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|996|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]] || Kaunti || {{ntsh|3}} 3 || |- | Nando (''Ragasa'') || {{Sort|250917|Setyembre&nbsp;17-25}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{Sort|4|Super bagyo}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{convert|110|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{convert|905|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Timog China]], [[Vietnam]] || >$1.49 bilyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 87.54 bilyon)}} || {{ntsh|30}} 30 || |- | Opong (''Bualoi'') || {{Sort|250922|Setyembre&nbsp;22–29}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Matinding bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|75|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|965|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla Ng Caroline]], [[Pilipinas]], [[Timog China]], [[Vietnam]], [[Laos]], [[Cambodia]], [[Thailand]], [[Myanmar]] || $858 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 50.41 bilyon)}} || {{ntsh|93}} 93 || |- | Paolo (''Matmo'') || {{Sort|251001|Oktubre&nbsp;1–7}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|70|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|970|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Vietnam]], [[Laos]], [[Thailand]] || $2.23 bilyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 129.4 bilyon)}} || {{ntsh|39}} 39 || |- | Quedan (''Nakri'') || {{Sort|251006|Oktubre&nbsp;6–14}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|70|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|970|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Guam]], [[Mga Isla Ng Northern Mariana]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], Timog [[Japan]], [[Mga Isla Ng Izu]], [[Rehiyon Ng Kantō]] || Kaunti || Wala || |- | Ramil (''Fengshen'') || {{Sort|251012|Oktubre&nbsp;12–23}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{Sort|2|Malubhang bagyo}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|55|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|990|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Guam]], [[Mga Isla Ng Northern Mariana]], [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Timog China]], [[Vietnam]] || Di-alam || {{ntsh|10}} 10 || |- | Salome || {{Sort|251020|Oktubre&nbsp;20–23}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} {{#tag:ref|Ang Salome ay ginawang tropical storm ng PAGASA. Bukod pa rito, hindi ito binigyan ng pangalan ni JMA at nagbigay ng babala.|group="nb"}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|35|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|1000|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Taiwan]], [[Mga Isla Ng Ryukyu]], [[Pilipinas]] || Kaunti || Wala || |- | colspan="9" style="text-align: center;" | '''Mga nasa labas ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas''' |- | TD || {{Sort|250211|Pebrero&nbsp;11–17}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | Hindi tukoy || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1006|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Vietnam]], [[Malaysia]], [[Singapore]]|| Wala || Wala || |- | ''Wutip'' || {{Sort|250609|Hunyo&nbsp;9–15}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{Sort|2|Malubhang bagyo}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|60|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|980|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Vietnam]], [[Cambodia]], [[Laos]], [[Thailand]], [[Timog China]], [[Silangang China]], [[Hong Kong]], [[Macau]] || $253 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 14.4 bilyon)}} || {{ntsh|17}} 17 || <ref>{{Cite web |title=Weekly Cat Report Review of Global Catastrophe Activity June 20, 2025 |url=https://img.clients.aonunited.com/Web/Aon5/%7B32853510-f6ec-46aa-a714-0aba063c7da5%7D_20250620-1-cat-alert.pdf?utm_source=slipcase&utm_medium=affiliate&utm_campaign=slipcase}}</ref> |- | ''Sepat'' || {{Sort|250621|Hunyo&nbsp;21–26}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|35|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|1004|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla ng Bonin]], [[Mga Isla ng Izu]], [[Rehiyon ng Kantō]] || Wala || Wala || |- | ''03W'' || {{Sort|250624|Hunyo&nbsp;24–27}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1002|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pilipinas]], [[Timog China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Vietnam]] || Di-alam || {{ntsh|6}} 6 || <ref>{{Cite web |title=PAGASA: Cloudy skies, scattered rains expected on June 24 due to LPA, 'habagat' |website=[[Manila Bulletin]] |url=https://mb.com.ph/2025/06/24/pagasa-cloudy-skies-scattered-rains-expected-on-june-24-due-to-lpa-habagat}}</ref> |- | ''Mun'' || {{Sort|250701|Hulyo&nbsp;1–8}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{Sort|2|Malubhang bagyo}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|50|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|990|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || Wala || Wala || Wala || |- | ''Nari'' || {{Sort|250711|Hulyo&nbsp;11–15}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{Sort|2|Malubhang bagyo}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|50|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STS}}" | {{convert|985|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla ng Bonin]], [[Mga Isla ng Izu]], [[Rehiyon ng Kantō]], [[Hokkaido]], [[Mga Isla ng Kuril]], [[Alaska]] || $1 milyon {{small|([[Piso ng Pilipinas|PHP]] 57.1 milyon)}} || Wala || |- | ''07W'' || {{Sort|250711|Hulyo&nbsp;11–14}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|992|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Taiwan]], [[Zhejiang]], [[Kyūshū]], [[Timog Korea]] || Kaunti || {{ntsh|21}} 21 || |- | ''08W'' || {{Sort|250715|Hulyo&nbsp;15}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|45|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|1001|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla ng Izu]], [[Rehiyon ng Kantō]], [[Rehiyon ng Tōhoku]], [[Hokkaido]], [[Mga Isla ng Kuril]] || Kaunti || Wala || |- | ''Krosa'' || {{Sort|250723|Hulyo&nbsp;23–Agosto&nbsp;4}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{Sort|3|Malakas na bagyo}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|75|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TY}}" | {{convert|965|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Guam]], [[Mga Isla ng Northern Mariana]], [[Mga Isla ng Bonin]], [[Mga Isla ng Izu]], [[Rehiyon ng Kantō]] || Kaunti || Wala || |- | ''Bailu'' || {{Sort|250731|Hulyo&nbsp;31–Agosto&nbsp;5}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{Sort|1|Mahinang bagyo}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|35|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TS}}" | {{convert|994|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla ng Ryukyu]], [[Mga Isla ng Izu]], [[Alaska]] || Kaunti || Wala || |- | TD || {{Sort|250801|Agosto&nbsp;1–2}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | Hindi tukoy || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|996|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || Di-alam || Kaunti || Wala || |- | ''Iona'' || {{Sort|250802|Agosto&nbsp;2–4}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1008|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || Wala || Wala || Wala || |- | ''14W'' || {{Sort|250802|Agosto&nbsp;2–4}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | Hindi tukoy || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1010|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || Wala || Wala || Wala || |- | ''15W'' || {{Sort|250804|Agosto&nbsp;4–6}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | Hindi tukoy || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1006|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || Wala || Wala || Wala || |- | ''17W'' || {{Sort|250817|Agosto&nbsp;17–19}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{Sort|0|Depresyon}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|TD}}" | {{convert|1000|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Timog China]], [[Vietnam]], [[Hong Kong]], [[Macau]] || Kaunti || Wala || |- | Neoguri || {{Sort|250917|Setyembre&nbsp;17–Present}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{Sort|4|Super bagyo}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{convert|105|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}} || style="background:#{{storm color|STY}}" | {{convert|920|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mga Isla Ng Wake]] || Kaunti || Wala || |- {{TC Areas affected (Bottom)|TC's=32 bagyo|dates=Pebrero 11 – Patuloy ang panahon|winds={{convert|110|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|pres={{convert|905|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}}|damage=[[Piso ng Pilipinas|PHP]] >157.47 bilyon|deaths=255|Refs=}} [[Kategorya:Bagyo sa Pasipiko]] ==Mga sanggunian== kvdxeqhds4dtar4vzqyfhq8oo3t5yoz Kamara Komersyo ng Islas Filipinas 0 331813 2227752 2184422 2026-09-22T17:39:23Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2227752 wikitext text/x-wiki {{Short description|Pinaka-unang institusyon ng negosyo sa Pilipinas}} {{Infobox organization | name = Kamara Komersyo ng Islas Filipinas | full_name = | native_name = ''Tagalog'' ''trans.:'' Kamara Komersyo ng Islas Filipinas | native_name_lang = tl | logo = | logo_size = | logo_alt = | logo_caption = | image = File:Intramurosjf9916_27.JPG | image_size = 240 | alt = <!-- see [[WP:ALT]] --> | caption = ''Ang Kamara'', harapan | map = <!-- map image --> | map_size = <!-- defaults to 250px --> | map_alt = | map_caption = | map2 = | map2_size = | map2_alt = | map2_caption = | abbreviation = CCPI | nickname = Ang Kamara | pronounce = | pronounce ref = | pronounce comment = | pronounce 2 = | named_after = | predecessor = | merged = | successor = | formation = {{start date and age|1886|04|09}} | founder = # D. Juan Rodríguez # D. Miguel Velasco # Sr. Rogaciano Rodríguez # Sr. Francisco Reyes # D. Ricardo Aguado # Sr. Teodoro Yang-co # Sr. Luis Hidalgo # D. Pedro Roxas y Arroyo # Sr. Rafael Reyes # Sr. Tomás Sunico # Sr. Vicente Somoza Cua-Peco # Dr. Ariston Baustista # Sr. Vicente D. Fernández # Sr. Telésforo Chuy-dian # Sr. Bernandino Hernández # Sr. Faustino Lichauco # Don Ramón Soriano # Sr. Tomas Argüellles # Sr. Ignacio Sy-yap # Don Rafael del Pan | founding_location = [[Manila]] | dissolved = <!-- N/A --> | merger = <!-- N/A --> | type = Samahang hindi pangkalakalan | tax_id = | registration_id = | status = <!-- legal status or description (company, charity, foundation, etc.) --> | purpose = <!-- or |focus = --><!-- humanitarian, activism, peacekeeping, etc. --> | professional_title = The Chamber of Commerce of the Philippine Islands | headquarters = The Chamber Building, Paseo de Magallanes 3, [[Intramuros]], 1000 Manila, PH | location_city = [[Manila]] | location_country = [[Philippines]] | coordinates = {{Coord|14.59465|120.97615|format=dms|type:landmark_region:PH|display=inline,title}} <!-- | region_served = National --> | language = Ingles (kasalukuyan) <br> Espanyol (sa kasaysayan) | owner = Chamber of Commerce of the Philippines Foundation, Inc. | leader_title = Pangulo | board_of_directors = | key_people = | main_organ = COMMERCE Magazine | parent_organization = | subsidiaries = <!-- N/A --> | affiliations = | funding = <!-- source of funding --> | staff = | staff_year = | volunteers = | volunteers_year = | students = <!-- N/A --> | students_year = <!-- N/A --> | awards = | website = {{URL|https://chamberphilislands.ph//}} | remarks = | formerly = ''La Cámara de Comercio de las Islas Filipinas'' | footnotes = | bodystyle = }} {{Infobox building | name = ''Chamber of Commerce of the Philippine Islands'' Bldg.<br> ''tanggapan'' | native_name = | native_name_lang = | logo = | logo_size = | logo_alt = | logo_caption = | image = Chamber_of_Commerce_of_the_Philippine_Islands,_Intramuros.JPG <!--File:Chamber of Commerce of the Philippine Islands, Intramuros.JPG--> | image_size = 240 | image_alt = [[#Mga Larawan|Chamber of Commerce of the Philippine Islands, punong tanggapan]] | image_caption = ''The Chamber Bldg.'', façade | map_type = | map_alt = | map_dot_mark = | map_dot_label = | relief = | map_caption = | map_size = | coordinates = <!--{{coord|14.5944887|120.9761999|display=inline}}--> | former_names = | alternate_names = | etymology = | status = | cancelled = | topped_out = | building_type = | architectural_style = | classification = | location = {{coord|14.5944887|120.9761999|display=inline}} | address = No. 3 Magallanes Drive, [[Intramuros]], Brgy U 56 Zone 49 | location_city = [[Manila]] | location_country = {{flag|Philippines}} | grid_name = | grid_position = | altitude = | namesake = | groundbreaking_date = | start_date = | stop_date = | completion_date = <!-- or |est_completion= --> | opened_date = | inauguration_date = 1937 | relocated_date = | renovation_date = | closing_date = | demolition_date = <!-- or |destruction_date= --> | architect = [[Juan Arellano]] | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | embed = | embedded = | references = | footnotes = }} {{Infobox street |country =PHL |marker_image ={{Infobox road/shieldmain/PHL|type=N|route=120}} |name = Magallanes Drive |image = File:Magellan's_Monument_from_top_of_Wall,_Intramuros,_Manila,_Philippines,_1900-1902.jpg |image_size = 240 |caption= |former_names=''Paseo de Magallanes'' |namesake= [[Fernando Magallanes]] |maint=[[Intramuros Administration]] |part_of= |length_km=0.632 |direction_a=East |direction_b=West |terminus_a={{jct|country=PHL|N|150|name1=[[Liwasang Bonifacio]]}} |terminus_b={{jct|country=PHL|N|1|name1=[[Plaza Mexico (Maynila)]] patungo nang [[Anda Monument|Bonifacio Drive]]}} |junction= |location=[[Intramuros]], [[Manila]] }} [[File:The Chamber of Commerce of the Philippine Islands Historical Marker (English).jpg|thumb|250px|''Chamber of Commerce of the Philippine Islands'' (palatandaang pang-kasaysayan)<ref>{{cite news |last1=Bartolome |first1=Tin |title=A Historic Landmark |url=https://news.abs-cbn.com/blogs/opinions/03/27/15/historic-landmark |agency=ABS-CBN News |date=27 March 2015 |language=English}}</ref>]] Ang '''Kamara Komersyo ng Islas Filipinas''' o '''''La Cámara de Comercio de las Islas Filipinas''''',<ref>{{cite web |title=Chamber History |url=http://chamberphilislands.ph/history |website=Chamber of Commerce of the Philippine Islands website |access-date=2025-07-03 |archive-date=2024-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241004033140/http://chamberphilislands.ph/history/ |url-status=dead }}</ref> na kilala ngayon sa pangalang Ingles na '''''The Chamber of Commerce of the Philippine Islands''''',<ref>{{cite web |author1=Robert Rafferty |title=List of Chambers of Commerce in the Philippines |url=https://www.glueup.com/blog/chambers-philippines |website=Glueup.com |date=Oktubre 22, 2019}}</ref> ay ang pinakamatandang samahan ng mga negosyante sa Pilipinas,<ref>{{cite web |title=Chamber of Commerce of the Philippine Islands |url=http://www.terrapinn.com/conference/cards-and-payments-philippines/association-chamber-of-commerce-of-the-philippine-islands.stm |website=Terrapinn.com}}</ref> na itinatag noong 1886. Nagsimula ang samahan noong panahon ng mga Kastila, nang naglabas si Haring [[Alfonso XII]] ng isang Kautusang Royal noong ika-9 ng Abril, 1886, sa pamamagitan ng [[Rehente|reyna rehente]]ng si [[Maria Cristina ng Austria]], upang magtatag ng kahalintulad na mga institusyon sa lahat ng mga nasasakupan ng Espanya. Ang ''Camara de Comercio de Manila'' ay pormal na inorganisa at iniharap sa ''General Assembly'' nito noong ika-24 ng Mayo 1887, at noong ika-17 ng Hunyo 1887 ang mga batas nito ay unang sinangayunan ng ''Gobierno Superior'' ng Pilipinas; at sa wakas ay inaprubahan ng Kanyang Kamahalan, ang ''[[Reyna|Reyna Rehente]]'' ng Espanya, si [[Maria Christina ng Austria|Maria Cristina]], noong ika-9 ng Pebrero 1888. == Simula == Si Don Joaquín María Elizalde ay ang naging kanyang unang pangulo, kasunod sa 1890 ni Don Francisco Godínez, at sa 1895 ni Sr. Don José de Echeita. Pagkatapos ng [[Digmaang Espanyol–Amerikano]] noong 1898 at ang sitwasyon ay naayos, noong ika-19 ng Hulyo 1903, ang '''Camara de Comercio de Manila''' ay nagsagawa ng kanilang unang pagkikitang pormal, kasama [[Gobernador-Heneral]] ng Pilipinas [[William Howard Taft]] bilang kanyang ''Parangal na Pangulo'' at si Don Francisco Reyes bilang unang pangulo ng binansagang '''''Chamber of Commerce of the Philippine Islands'''''. === Mga Nagtatag === Kabilang sa mga tagapagtatag ng Kamara ay mga kinatawan ng lawak ng ekonomiya ng Pilipinas. * Don Juan Rodriguez, ''gumagawa ng barko'' * Don Miguel Velasco, ''may-ari ng mga lupain'' * Sr. Rogaciano Rodriguez, ''negosyante'' * Sr. Francisco Reyes, ''bangkero, na siyang naging unang pangulo mula 1903-1904'' * Don Ricardo Aguado, ''negosyante'' * Sr. Teodoro Yang-co, ''may-ari ng mga lupain'' * Sr. Luis Hidalgo, ''negosyante'' * Don Pedro A. Roxas, ''may-ari ng mga lupain at negosyante'' * Sr. Rafael Reyes, ''may-ari ng mga lupain at industriyalista'' * Sr. Tomás Sunico, ''industriyalista'' * Sr. Vicente Somoza Cua-Peco, ''may-ari ng mga lupain at negosyante'' * Dr. Aristón Baustista, ''industriyalista'' * Don Vicente D. Fernández, ''abogado ni Don Pedro P. Roxas'' * Sr. Telésforo Chuy-dian, ''may-ari ng mga lupain at negosyante'' * Don Bernandino Hernandez, ''negosyante'' * Sr. Faustino Lichauco, ''may-ari ng mga lupain at importer'' * Don Ramón Soriano, ''may-ari ng mga lupain at importer'' * Sr. Tomas Argüellles, ''arkitekto'' * Sr. Ignacio Sy-yap, ''negosyante'' * Don Rafael del Pan, ''abogado'' === Unang pagpulong === Ang unang pagpupulong ng organisasyon ng mga tagapagtatag ay ginanap sa tirahan ni Don Juan Rodriguez sa Calle Vives sa distrito ng San Nicolas. Ito ay pinangunahan ni Don Miguel Velasco. Sa pulong na ito, pinagtibay ng grupo ang "'''''Cámara de Comercio de Manila'''''" bilang pangalan ng kapisanan. Nang maglaon ay binago ito noong 1919 sa "''Chamber of Commerce of the Philippine Islands / Camara de Comercio de las Islas Filipinas''".<ref>{{cite magazine |title=130 Years of the Chamber |magazine=COMMERCE |issue=2016-2017 Special Issue |page=8}}</ref> == Panahon ng Amerikano (1903-1946) == Ang pagbabago ng soberanya sa bansa mula sa Espanyol tungo sa Amerikano ay nagpabago sa takbo ng negosyo sa mga isla. [[Vicente Madrigal]], [[Juan B. Alegre]], Jose V. Ramirez, Alfonso M. Tiaoqui, Vicente P. Genato, Manuel E. Cuyugan, Vicente T. Fernandez at iba pang mga kilalang miyembro ng ''Camara'' ay pinatunayan ang kanilang sarili na mga pinuno sa pagtataguyod ng pinabuting relasyon sa negosyo sa Pilipinas.<ref>{{cite web|title=History of COMMERCE Magazine|url=https://chamberphilislands.ph/commerce-magazine/|website=Chamber of Commerce of the Philippine Islands website|access-date=2024-12-13|archive-date=2024-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240920164021/http://chamberphilislands.ph/commerce-magazine/|url-status=dead}}</ref> Noong Mayo 3, 1915, binago ng mga miyembro ng Camara de Comercio Filipinas ang mga batas nito, at noong Hunyo 19, 1915, niratipikahan ang ''Escritura Social'' nito. Noong 1919, nagsimulang gamitin ang [[Ingles|Inggles]] sa halip na [[Espanyol]], sa gayon ang Cámara ay opisyal ding tinukoy sa mga dokumento bilang '''Chamber of Commerce ng Philippine Islands'''. Noong ika-17 ng Hulyo 1933, sa ika-3 sesyon ng ''[[Lehislaturang Pilipino|ika-9 na Lehislatura ng Pilipinas]]'', ang Kalihim ng Agrikultura at Komersiyo ay pinahintulutan na ibenta sa ''Kamara'' ang isang lupain para sa pagtatayo ng gusali nito<ref>{{cite web |title=1937 original building of the Chamber of Commerce of the Philippines |url=https://chamberphilislands.ph/wp-content/uploads/2020/12/CHAMBER-History.docx-2-300x198.png |website=Chamber of Commerce of the Philippines }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=1963 Post World War II Restoration with original structure intact |url=https://chamberphilislands.ph/wp-content/uploads/2020/12/CHAMBER-History.docx-3-300x199.png |website=Chamber of Commerce of the Philippines |access-date=2024-12-13 |archive-date=2021-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424103622/https://chamberphilislands.ph/wp-content/uploads/2020/12/CHAMBER-History.docx-3-300x199.png |url-status=dead }}</ref> at ito ay inaprubahan noong ika-6 Disyembre 1933. == Gusali == Ang Kamara ay binigyan ng titulo sa sarili nitong lupa, at sa pamamagitan ng mga kontribusyon ng mga pribadong negosyo, ang 3-palapag na gusali nito, na dinisenyo ng arkitekto na si [[Juan Arellano]],<ref> {{cite web |title=The Chamber of Commerce of the Philippine Islands, Historical Marker |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Chamber_of_Commerce_of_the_Philippine_Islands#/media/File:The_Chamber_of_Commerce_of_the_Philippine_Islands_Historical_Marker_(English).jpg |website=Wikimedia Commons}}</ref> was built and inaugurated in 1937 with Philippine President [[Manuel Quezon]] officiating<ref>{{cite web|title=Philippine President Quezon officiates at the Chamber with Don Aurelio Periquet Sr.|url=https://chamberphilislands.ph/wp-content/uploads/2020/12/image8-261x300.jpg|website=Chamber of Commerce of the Philippine Islands}}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> kasama ang dating Pangulong Aurelio P. Periquet y Ziálcita. Matapos ang pagtatapos ng [[Pangalawang Digmaang Pandaigdig]], nang makamit ang [[kasarinlan ng Pilipinas]], noong ika-6 ng Abril 1949, ang [[Komisyon sa mga Panagot at Palitan]] ng Department of Commerce and Industry ay naglabas ng ''Reconstruction of Records'' ng Kamara ng ilang mga nawawalang dokumento, kung saan pinangalanan ang Kamara bilang ''Cámara de Comercio de las Islas Filipinas'' (at magmula noon ay naging '''Chamber of Commerce of the Philippine Islands''').<ref>{{cite magazine |title=130 Years of the Chamber |magazine=COMMERCE |issue=2016-2017 Special Issue |page=9}}</ref> == Opisyal na Lathalain == === Ang mga maagang taon ng COMMERCE === Bago ang pagtatatag ng Kamara, ang pangangailangan para sa unilateral na pagpapahayag ng mga interes ng pamayanang pang-negosyo sa Pilipinas ay isang hindi pinaguukulan na konsepto. Gayunpaman, ang sari-saring mga alalahanin na kinakaharap sa pagpapatakbo ng negosyo ay nagpalakas ng loob sa Kamara tumungo sa mga alalahaning mahalaga ukol sa materyal na pag-unlad ng bansa. Ang opisyal na publikasyon ng Kamara, na pinangalanang "'''Revista de la Cámara de Comercio de las Islas Filipinas'''" ay naglabas ng unang lathala nito noong 1927, na tinustusan ni Leopoldo R. Aguinaldo (na naging pangulo ng Kamara), at nang maglaon ay pinalitan ng pangalan. Sa pangyayaring ito, ang pangalan ng magazine ngayon ay binago bilang "'''COMMERCE Magazine'''". Ang pagpapalit ng pangalan ay ginawa upang maging kilala ito bilang opisyal na lathalain ng Kamara. === Pangangasiwa ng lathalain === Ang lathalain na ''COMMERCE Magazine'' ay may dalawang bahagi para sa mga mambabasa sa Inggles at Espanyol, ngunit kalaunan ay na-''reformat'' ito bilang isang ganap na publikasyon sa wikang Inggles. Ito ay inilimbag sa ''deluxe format'', sa mabigat na papel, na ginawa ito na pinakamahal, pinaka-awtoritatibo at eksklusibong publikasyong pangkalakalan sa Pilipinas.<ref>{{cite web |title=History of COMMERCE Magazine |url=https://chamberphilislands.ph/commerce-magazine/ |website=Chamber of Commerce of the Philippine Islands website |access-date=2024-12-13 |archive-date=2024-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240920164021/http://chamberphilislands.ph/commerce-magazine/ |url-status=dead }}</ref> Noong Enero 1952, si [[Maria Kalaw Katigbak|Dr. Jose R. Katigbak]] ay hinirang na mamahala ng magasin, sa pagtulong ni M.M. de los Reyes. Kasama sa Lupon ng mga Patnugot (''editorial board'') na pinamumunuan ni Dr. Katigbak sina Domingo Abadilla at Hilarion Vibal bilang mga kawani, na sinundan ng iba pang kilalang miyembro ng Kamara na humalili sa pagpapatakbo ng publikasyon, tulad nina Teofilo Reyes, Hilarion Vibal, Benito Medina, Carlos de Lara at George Yulo. === Ang mga kinalaunan na taon ng Kamara Komersyo === Ang paglalathala ng COMMERCE ay itinigil noong [[Batas militar sa ilalim ni Ferdinand Marcos]]. Noong 2015, nagpasya sina José Luis U. Yulo Jr. (ang ika-56 na pangulo ng Kamara) at Denissa G. Venturanza (patnugot) na buhayin muli ang publikasyon. Sa kasalukuyan, ang '''COMMERCE Magazine''' (''Pilipinas'') ay patuloy na inilalabas tuwing ikatlong buwan ng taon.<br> == Mga Pangulo ng Kamara == <small> {| class="wikitable" align="center" style="margin: 0 auto; padding: 5px;" |+ style="font-weight: bold; margin-bottom: 0.5em; font-size: 1.05em;" | Mga Pangulo at ang kanilang mga termino ng panunungkulan<ref>{{cite magazine | title=130 Years of the Chamber | magazine=COMMERCE | issue=2016-2017 Special Issue | page=7}}</ref><br><br> |- style="text-align: center; background: #eaecf0" ! style="text-align: left; background: #eaecf0" | Term | 1886 | 1890 | 1896 | 1903–1904 | 1904 | 1905 |- style="text-align: center; font-weight: bold; background: #fff;" ! style="text-align: left; background: #fff; line-height: 40px;" | ''Pres''. | Joaquin Marcelino de Elizalde | Francisco Godínez | José María de Echeita | Francisco Reyes <!--{{dn|date=May 2021}}--> | Teodoro Yangco<ref>Eminent Filipinos. Manila: National Historical Commission. 1970.</ref><ref>Turner, Dr. E.S. (1965). Nation Building. Capitol Publishing House, Inc.</ref> | Rafael del Pan |- style="text-align: center; background: #eaecf0;" ! style="text-align: left; background: #eaecf0" | Term | 1906–1912 | 1912–1915 | 1915–1916 | 1916–1917 | 1917–1918 | 1918–1919 |- style="text-align: center; font-weight: bold; background: #fff" ! style="text-align: left; background: #fff; line-height: 40px;" | ''Pres''. | Vicente D. Fernandez | Rafael Reyes | Teodoro Yangco | Mauro Prieto | Jose F. Fernandez | Ramon J. Fernandez<ref name="Senate of the Philippines">{{Citation|title=Senate of the Philippines {{!}} |url=https://legacy.senate.gov.ph/senators/senlist.asp |lang= }}</ref> |- style="text-align: center; background: #eaecf0;" ! style="text-align: left; background: #eaecf0" | Term | 1919–1920 | 1920–1921 | 1921–1922 | 1922–1923 | 1923–1924 | 1924–1925 |- style="text-align: center; font-weight: bold; background: #fff;" ! style="text-align: left; background: #fff; line-height: 40px;" | ''Pres''. | Vicente Madrigal<ref name=" Senate of the Philippines "/> | Juan B. Alegre<ref name=" Senate of the Philippines "/> | Jose V. Ramirez | Alfonso M. Tiaoqui | Teodoro Yangco<ref>Eminent Filipinos. Manila: National Historical Commission. 1970.</ref> | Leon Miguel Heras |- style="text-align: center; background: #eaecf0;" ! style="text-align: left; background: #eaecf0" | Term | 1925–1926 | 1926–1927 | 1927–1928 | 1928–1929 | 1930–1931 | 1931–1932 |- style="text-align: center; font-weight: bold; background: #fff;" ! style="text-align: left; background: #fff; line-height: 40px;" | ''Pres''. | Vicente G. Genato | Manuel E. Cuyugan | Vicente T. Fernandez | Pio V. Corpus | Leopoldo R. Aguinaldo | Isaac Barza |- style="text-align: center; background: #eaecf0" ! style="text-align: left; background: #eaecf0" | Term | 1932–1933 | 1933–1934 | 1934–1935 | 1935–1936 | 1936–1941 | 1941 |- style="text-align: center; font-weight: bold; background: #fff;" ! style="text-align: left; background: #fff; line-height: 40px;" | ''Pres''. | Gonzalo Puyat | Arsenio N. Luz<ref name=":17">{{Cite book|last=Weissblatt|first=Franz J.|title=Who's who in the Philippines: A Biographical Dictionary of Notable Living Men of the Philippines|publisher=Ramon Roces Inc.|year=1937|volume=II|location=Manila, Philippines|pages=108}}</ref> | Eulogio Rodriguez<ref name=" Senate of the Philippines "/> | Leopoldo R. Aguinaldo | Vicente Madrigal<ref name=" Senate of the Philippines "/> | Aurelio Pedro Periquet y Ziálcita |- style="text-align: center; background: #eaecf0;" ! style="text-align: left; background: #eaecf0" | Term | 1941–1945 | 1945–1949 | 1951 | 1951–1954 | 1954–1955 | 1955–1957 |- style="text-align: center; font-weight: bold; background: #fff" ! style="text-align: left; background: #fff; line-height: 40px;" | ''Pres''. | Vicente Madrigal<ref name=" Senate of the Philippines "/> | Gil J. Puyat | Aurelio Pedro Periquet y Ziálcita /<br>Daniel R. Aguinaldo | Antonio de las Alas<ref name=" Senate of the Philippines "/> | Teofilo D. Reyes Sr. | Cesar M. Lorenzo |- style="text-align: center; background: #eaecf0;" ! style="text-align: left; background: #eaecf0" | Term | 1957 | 1957–1958 | 1958–1960 | 1960–1961 | 1961–1962 | 1962–1963 |- style="text-align: center; font-weight: bold; background: #fff;" ! style="text-align: left; background: #fff; line-height: 40px;" | ''Pres''. | Bienvenido R. Medrano | Primitivo Lovina | Marcelo S. Balatbat | Gaudencio E. Antonino<ref name=" Senate of the Philippines "/> | Alfonso Calalang | Hermenegildo R. Reyes |- style="text-align: center; background: #eaecf0;" ! style="text-align: left; background: #eaecf0" | Term | 1963–1964 | 1964–1965 | 1965–1966 | 1966–1967 | 1967–1968 | 1968–1969 |- style="text-align: center; font-weight: bold; background: #fff;" ! style="text-align: left; background: #fff; line-height: 40px;" | ''Pres''. | Domingo Arcega | Demetrio Muñoz | Aurelio Periquet Jr. | Pio Pedrosa | Teofilo Reyes Jr. | Teofisto Guingona Jr. |- style="text-align: center; background: #eaecf0;" ! style="text-align: left; background: #eaecf0" | Term | 1969–1970 | 1970–1971 | 1971–1972 | 1972–1973 | 1973–1974 | 1975–1978 |- style="text-align: center; font-weight: bold; background: #fff;" ! style="text-align: left; background: #fff; line-height: 40px;" | ''Pres''. | Rogelio W. Manalo | Simeon C. Medalla | Miguel S. Arámbulo Jr. | Wigberto P. Clavesilla | Dominador Lim | Fred J. Elizalde<ref>{{cite web|title=Rebranding for growth: Elizalde family introduces MBC Media Group|url=https://bilyonaryo.com/2024/02/08/rebranding-for-growth-elizalde-family-introduces-mbc-media-group/business/|access-date=February 10, 2024|publisher=Bilyonaryo}}</ref> |- style="text-align: center; background: #eaecf0;" ! style="text-align: left; background: #eaecf0" | Term | 1983 | 1984 | 1985–1992 | 1992–1993 | 1993–1996 | 1996–2000 |- style="text-align: center; font-weight: bold; background: #fff;" ! style="text-align: left; background: #fff; line-height: 40px;" | ''Pres''. | Perfecto Mañalac | Paulino S. Dionisio Jr. | Vicente Angliongto | José Barredo | Lourdes L. Sanvictores | Exequiel B. Garcia |- style="text-align: center; background: #eaecf0;" ! style="text-align: left; background: #eaecf0" | Term | 2000–2003 | 2003–2006 | 2006–2009 | 2009–2010 | 2010–2025 | </small> |- style="text-align: center; font-weight: bold; background: #fff;" ! style="text-align: left; background: #fff; line-height: 40px;" | ''Pres''. | Rose D. Teodoro | Francis C. Chua | Melito S. Salazar Jr. | Benigno N. Ricafort | Jose Luis U. Yulo Jr.<ref>{{cite web |title=Jose Luis Yulo, Jr. |url=https://www.iccp.ph/speaker/jose-luis-yulo-jr/ |website=Israel Chamber of Commerce of the Philippines |access-date=2024-12-13 |archive-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241211194345/https://www.iccp.ph/speaker/jose-luis-yulo-jr/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=NordCham and the Chamber of Commerce of the Philippine Islands sign Memorandum of Cooperation |url=http://nordcham.com.ph/nordcham-ccpi/ |website=NordCham Philippines |date=November 22, 2017 |access-date=Disyembre 13, 2024 |archive-date=Marso 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301134601/http://nordcham.com.ph/nordcham-ccpi/ |url-status=dead }}</ref> | |}</small> == Mga Larawan == Punong-himpilan ng ''Chamber of Commerce of the Philippine Islands'', [[Intramuros, Maynila]] <gallery mode=packed heights=210px> File:Chamber of Commerce of the Philippine Islands, Intramuros.JPG|thumb|250px| File:Intramurosjf9916 27.JPG|Ang gusali ng Kamara (''marquee'')|thumb|250px| </gallery> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Authority control}} [[Kategorya:Mga kamara ng komersiyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga organisasyong nakabase sa Kalakhang Maynila]] [[Kategorya:Mga samahan ng kalakalan na nakahimpil sa Pilipinas]] bdz3jfwhkbnx7ffrr85mptojy5zihuc Keb Cuevas 0 333644 2227756 2219244 2026-09-22T18:58:00Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227756 wikitext text/x-wiki {{Short description|Pilipinong agriculturist}}{{Infobox person|name=Keb Cuevas|image=Keb Cuevas.jpg|alt=Keb Cuevas speaks at Enactus Philippines wearing the UP Sablay|caption=Cuevas in 2017|native_name=蔡克文|other_names=Kym Chua Valencia (drag)<ref name=":2" />|birth_name=Kevin San Miguel Cuevas|birth_date={{birth date and age|1995|10|06}}|birth_place=[[Las Pinas]], [[Philippines]]|education=|alma_mater=[[University of the Philippines]] [[Brown University]]|occupation={{hlist|[[Entrepreneur]]|[[Agriculturist]]|[[Data scientist]]|[[Journalist]]|[[Drag Queen|Drag artist]]|[[Singer]]}}|years_active=2017–present|known_for={{hlist|Science education content|Founder of [[Tagani]]}}|awards=<div style="line-height: 1.5em;"> <p style="margin: 0;">[[TAYO Awards|TAYO Award]] (2016)</p> <p style="margin: 0;">[[Enactus|Enactus Award]] (2016)</p> <p style="margin: 0;">[[YSEALI|YSEALI Fellow]] (2018)</p> <p style="margin: 0;">[[YSEALI|YSEALI Seeds Award]] (2019)</p> <p style="margin: 0;">[[SDG|2030 Youth Champion Award]] (2020)</p> </div>|website={{Official website}}}}{{Philippine name|San Miguel|Cuevas}}'''Keb Cuevas''' ({{IPA|tl|ˈkɛb ˈkwɛvas|lang}}; {{lang-zh|t=蔡克文|p=Cài Kèwén}}; ipinanganak '''Kevin San Miguel Cuevas'''; October 6, 1995) ay isang Pilipinong digital [[Agrikultura|agriculturist]], data scientist, [[tagapagturo]], [[mamamahayag]], at social entrepreneur.<ref name=":0">{{Cite web |last=Dulay |first=Patch |date=2020-12-11 |title=The Spark Project - Beyond FarmVille and Convention: Tagani and The Farming Millennial |url=https://www.thesparkproject.com/beyond-farmville-and-convention-tagani-and-the-farming-millennial/ |access-date=2025-03-27 |website=The Spark Project |language=en-US |archive-date=2025-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250327185456/https://www.thesparkproject.com/beyond-farmville-and-convention-tagani-and-the-farming-millennial/ |url-status=dead}}</ref> Kilala siya sa kanyang mga adbokasiya sa ''digital agriculture'', ''agribusiness development'', at ''makataong inobasyon.'' Siya ay nakilala sa kanyang mga nilalaman tungkol sa siyensiya, polisiya, ekonomiks, at mga trivia hinggil sa pagkain at agrikultura. Siya ang nagtatag ng [[Tagani]] at Taxikel, dalawang startup na tumugon sa mga suliranin sa agrikultura at rural transport gamit ang teknolohiya.<ref name=":7">{{Cite web |date=March 19, 2019 |title=YSEALI Brown University Fall 2018 Highlights |url=https://www.brown.edu/academics/college/swearer/sites/academics-college-swearer/files/Yseali_Yearbook_5.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190426022209/https://www.brown.edu/academics/college/swearer/sites/academics-college-swearer/files/Yseali_Yearbook_5.pdf |archive-date=April 26, 2019 |website=Brown University Swearer Center}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-04-23 |title=Economic managers hold first-ever online Sulong Pilipinas workshop with youth leaders from all over the Philippines {{!}} Philippine Information Agency |url=https://pia.gov.ph/news/articles/1042154 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423213950/https://pia.gov.ph/news/articles/1042154 |archive-date=April 23, 2021 |access-date=2025-03-27 |website=Philippine Information Agency}}</ref> Siya rin ang kasalukuyang ''Chief Agriculturist'' ng KEBCO Philippines, isang institusyon para sa inobasyon at responsableng teknolohiya sa agrikultura. Siya rin ay dating isang mamamayayag sa social news website na [[Rappler]].<ref name=":1">{{Cite web |date=2025-02-28 |title=Muck Rack {{!}} For journalists and public relations |url=https://muckrack.com/kebcuevas |access-date=2025-03-27 |website=muckrack.com |language=en}}</ref> Siya ay pinarangalan ng prestihiyosong pagkilala mula sa [[Young Southeast Asian Leaders Initiative]] o YSEALI sa larangan ng Social Entrepreneurship at Economic Development noong 2018.<ref>{{Cite web |date=March 19, 2019 |title=YSEALI Brown University Fall 2018 Highlights |url=https://www.brown.edu/academics/college/swearer/sites/academics-college-swearer/files/Yseali_Yearbook_5.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190426022209/https://www.brown.edu/academics/college/swearer/sites/academics-college-swearer/files/Yseali_Yearbook_5.pdf |archive-date=April 26, 2019 |website=Brown University Swearer Center}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-04-23 |title=Economic managers hold first-ever online Sulong Pilipinas workshop with youth leaders from all over the Philippines {{!}} Philippine Information Agency |url=https://pia.gov.ph/news/articles/1042154 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423213950/https://pia.gov.ph/news/articles/1042154 |archive-date=2021-04-23 |access-date=2025-03-27 |website=web.archive.org}}</ref> == Maagang Buhay at Edukasyon == Lumaki sa pamilya ng mga ''informal settlers'' si Cuevas sa lungsod ng [[Las Piñas]], isang karanasan na humubog sa kanyang pananaw ukol sa kahirapan, hustisyang panlipunan, at agrikultura. Ipinanganak siya sa pamilya ng mga magsasakang lumipat sa [[Kalakhang Maynila|Kamaynilaan]] para sa mas magagandang oportunidad. Nag-aral siya ng ''BS Biology'' sa [[Pamantasang Adamson|Adamson University]] bago lumipat sa [[Unibersidad ng Pilipinas, Los Baños|Unibersidad ng Pilipinas Los Baños]] kung saan nagtapos siya ng ''BS Agribusiness Management'' noong 2017. Siya ay isang lisensyadong agrikultor o ''licensed agriculturist''.<ref name=":22">{{Cite web |date=2025-03-14 |title=Keb Cuevas {{!}} Data Science Leader - About |url=https://www.kebcuevas.com/about |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314085641/https://www.kebcuevas.com/about |archive-date=March 14, 2025 |access-date=2025-03-27}}</ref> Siya ay nag-tapos ng isang ''Post Graduate Fellowship in Economic Development'' sa [[Brown University]] noong 2018 bilang parangal ng [[Estados Unidos|U.S. Department of State]]. Siya rin ay nag-aral ng ''Professional Master’s in Data Science'' mula sa Technological Institute of the Philippines noong 2022 at ''Doctor of Philosophy in Data Science'' sa [[Unibersidad ng Pilipinas, Diliman|Unibersidad ng Pilipinas Diliman]] noong 2023. Noong 2025, siya ay pumasok sa Master of Legal Studies–Juris Doctor (MLS–JD) program sa Adamson University College of Law. == Karera == === Tagani at Taxikel === Noong 2017, itinatag ni Cuevas ang Tagani, sa edad sa 22,<ref name=":2">{{Cite web |date=2025-03-14 |title=Keb Cuevas {{!}} Data Science Leader - About |url=https://www.kebcuevas.com/about |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314085641/https://www.kebcuevas.com/about |archive-date=March 14, 2025 |access-date=2025-03-27}}</ref><ref>{{Cite web |title=WEBINAR: Youth, entrepreneurship, and the new normal |url=https://www.rappler.com/bulletin-board/webinar-youth-entrepreneurship-new-normal-covid-19/ |access-date=2025-03-27}}</ref> isang digital agriculture platform na tumutulong sa mga magsasaka sa marketing, edukasyon, at pag-access ng teknolohiya.<ref>{{Cite web |title=Tagani - e27 Startup Profile |url=https://e27.co/startups/tagani/ |access-date=2025-03-27}}</ref> Sa ilalim ng Tagani, siya ay nanalo ng maraming parangal mula sa Globe Future Makers, UNDP Youth Co:Lab, at World Vision. [[File:Keb_Cuevas_speaks_at_UNDP_Youth_CoLab.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Keb_Cuevas_speaks_at_UNDP_Youth_CoLab.jpg|alt=Keb Cuevas speaks at a UNDP event in Bangkok|thumb|300x300px|Cuevas speaks at a [[:en:UNDP|UNDP]] in [[:en:Bangkok|Bangkok]]]] Noong 2020, pinangunahan niya rin ang Taxikel, isang platform para sa tricycle-hailing at rural delivery, na nanalo sa mga kompetisyon ng UNDP Philippines at Youth Co:Lab ASEAN.<ref>{{Cite web |title=Taxikel |url=https://theorg.com/org/taxikel |access-date=2025-03-31 |website=THE ORG |language=en}}</ref> === Pagiging Mamamahayag === Bilang dating mamamahayag sa [[Rappler]], sumulat si Cuevas ng mga artikulo ukol sa teknolohiya, agrikultura, climate change, at karapatang pantao. Naranasan niya ang panunupil sa media noong administrasyong Duterte, kung kailan aktibong inaakusahan si Maria Ressa at ang Rappler.<ref name=":12">{{Cite web |date=2025-02-28 |title=Muck Rack {{!}} For journalists and public relations |url=https://muckrack.com/kebcuevas |access-date=2025-03-27 |website=muckrack.com |language=en}}</ref> === Ekonomiks at Data Science === Nagsilbi siya bilang Division Chief sa National Innovation Council sa ilalim ng [[Pambansang Pangasiwaan sa Kabuhayan at Pagpapaunlad (Pilipinas)|National Economic and Development Authority]] (NEDA) noong panahon ng pandemya, at bilang Manager for Analytics ng Solaire Resort. Kasalukuyan siyang Data Science Product Manager for Cybersecurity Threat Intelligence.<ref name=":22" /> == Mga Adbokasiya == === Agrikultura at Kalikasan === Bilang isang lisensyadong agriculturist, isinusulong ni Cuevas ang modernisasyon ng agrikultura sa pamamagitan ng digital na teknolohiya at mas mataas na partisipasyon ng kabataan.<ref name=":52">{{Cite web |last=Plaridel |date=2020-12-13 |title=Pagtugon sa hinaing ng mga magsasaka, binigyang-tuon sa Peasant Situationer |url=https://www.plaridel.ph/index.php/2020/12/13/pagtugon-sa-hinaing-ng-mga-magsasaka-binigyang-tuon-sa-peasant-situationer/ |access-date=2025-03-28 |website=Ang Pahayagang Plaridel |language=en-US }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kanyang binigyang-diin ang mga sistemikong isyu sa sektor ng [[agrikultura sa Pilipinas]], tulad ng pagsasamantala ng mga middlemen sa mga magsasaka.<ref>{{Cite web |last=Galvez |first=Daphne |date=2019-11-10 |title=Price of sayote in Benguet plummets as low as P2 per kilo due to oversupply |url=https://newsinfo.inquirer.net/1187995/price-of-sayote-in-benguet-plummets-as-low-as-p2-per-kilo-due-to-oversupply |access-date=2025-03-28 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Nagpanukala siya ng mga solusyon tulad ng pagtatayo ng mga pasilidad para sa post-harvest at pagpapatupad ng transparent na mekanismo ng pagpepresyo upang mapabuti ang access ng mga magsasaka sa merkado.<ref name=":6">{{Cite web |last=Valencia |first=Sean Phillipp C. |title=Filipino Farmers Need You! |url=https://pdfcoffee.com/problem-solution-essay-10-pdf-free.html |website=PDF Coffee}}</ref> === Kalusugan ng Isip at Urban Gardening === Noong 2021, lumahok si Cuevas sa ''Wellness Check Series'' ng [[Kagawaran ng Edukasyon|Department of Education]], kung saan tinalakay niya ang benepisyo ng urban gardening para sa kalusugan ng isip. Kanyang ipinunto na ang paghahalaman sa lungsod ay maaaring magsilbing therapeutic na aktibidad na nagpapabuti ng well-being at nagtataguyod ng kamalayan sa [[kapaligiran]].<ref>{{Cite web |title=DepEd launches Wellness Check Series {{!}} Department of Education |url=https://www.deped.gov.ph/2020/05/15/deped-launches-wellness-check-series/ |access-date=2025-03-28 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ep.11: Wellness Check Series (Let It Grow) by DepEd Philippines Official |url=https://creators.spotify.com/pod/show/deped-philippines/episodes/Ep-11-Wellness-Check-Series-Let-It-Grow-e14mc6d |access-date=2025-03-28 |website=Spotify for Creators |language=en}}</ref> === Karapatang LGBTQ+ at Representasyong Kultural === Bilang isang drag artist na kilala bilang Kym Chua Valencia, si Cuevas ay aktibong tagapagsulong ng karapatan ng [[LGBT|LGBTQ+ community]]. Kanyang sinusuportahan ang pagpasa ng SOGIE Equality Bill at nagsusulong ng mas malawak na access sa [[HIV/AIDS]] prevention.<ref>{{Cite web |title=TikTok - Make Your Day |url=https://www.tiktok.com/@kebcuevas/video/7384778623515102469 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627085622/https://www.tiktok.com/@kebcuevas/video/7384778623515102469 |archive-date=June 27, 2024 |access-date=2025-03-29 |website=www.tiktok.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cuevas |first=Keb |title=Pero syempre lalaban parin tayo for same-sex marriage or civil unions, just that we cannot delay life just because politicians tells us so!!! #LoveWins |url=https://x.com/KebCuevas/status/1882760852379713781 |website=Twitter.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cuevas |first=Keb |title=Pre-Exposure Prophylaxis (PrEP) is a new and innovative way for people who do not have HIV to continue being HIV-free. |url=https://x.com/KebCuevas/status/1877526687472300278 |website=Twitter.com}}</ref> Noong 2021, naging bahagi siya ng diskurso hinggil sa representasyong kultural matapos ang kontrobersya sa pagitan ni Nas Daily at ng tribal tattoo artist na si [[Whang-od]], kung saan kanyang binigyang-diin ang kahalagahan ng etikal na storytelling at responsableng social entrepreneurship.<ref>{{Cite web |last=laranal |date=2021-08-12 |title=The Nas Daily issue reveals the worst (and funniest) of chismosa culture |url=https://pop.inquirer.net/114092/the-nas-daily-issue-reveals-the-worst-and-funniest-of-chismosa-culture |access-date=2025-03-27}}</ref><ref>{{Cite web |last=Zainalabiden |first=Fayyadhah |date=2021-08-06 |title=Nas Daily Accused Of Exploiting Filipino Culture, Vlogger Claims Allegations Are False |url=https://mustsharenews.com/nas-daily-filipino-culture/ |access-date=2025-03-27}}</ref><ref>{{Cite news |last=Push Team |date=August 7, 2021 |title=Nas Daily responds to The Cacao Project founder's claims; CamSur town Mayor backs daughter's claims against vlogger |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/2021/8/6/fresh-scoops/nas-daily-responds-to-the-cacao-project-founders-195059}}</ref><ref>{{Cite web |last=Esguerra |first=Anthony |date=2021-08-06 |title=Campaign To Unfollow Nas Daily Gains Traction After Controversy With Tribal Tattoo Artist |url=https://www.vice.com/en/article/nas-daily-controversy-philippines/ |access-date=2025-03-27}}</ref><ref>{{Cite web |last=Casco |first=Angela |date=2021-08-09 |title=Trending Topic: The Nas Daily-Apo Whang-Od Controversy, From Pinoy Baiting to a Never-ending Call Out Saga |url=https://lifestyleasia-onemega.com/scene/trending-topic-the-nas-daily-apo-whang-od-controversy-from-pinoy-baiting-to-a-never-ending-call-out-saga/ |access-date=2025-03-27}}</ref> == Personal na Buhay == Pumanaw ang kanyang ama noong 2018 habang siya ay nasa unang biyahe sa Estados Unidos bilang isang fellow. Ang karanasang ito ay naging mahalaga sa kanyang personal na paglago at pananaw sa buhay. Siya ay isang tagasunod ng [[Budismo]].<ref name=":22" /> == Diskograpiya == === Telebisyon === {| class="wikitable sortable" !Year !Title !Role !Notes |- |2021 |[[:en:AXN_Asia|''Project GO'']]<ref>{{Cite web |title=Project GO |url=https://www.axn-asia.com/ProjectGO |access-date=2025-03-29 |website=www.axn-asia.com |language=en }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |Sarili |Kalahok<ref>{{Cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=M-_59NbH1FI&list=PLOrN4ZFg3WRrV8Dj45NdqfmHjtnEN5RFN|title=FULL EP 1: Meet the #ProjectGO Wantrepreneurs|date=2020-11-19|last=AXN Asia|access-date=2025-03-29|via=YouTube}}</ref> |} == Mga sanggunian == {{DEFAULTSORT:Cuevas, Keb}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1995]] [[Kategorya:Mga Pilipino]] [[Kategorya:Mga Tagalog]] __INDEX__ <references responsive="" /> == Panlabas na mga Kawing == * [https://kebcuevas.com Opisyal na website]{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://muckrack.com/kebcuevas/bio MuckRack Biography] * [[:en:Keb_Cuevas|Wikipedia (Ingles)]]__FORCETOC__ __NOEDITSECTION__ __NEWSECTIONLINK__ mjsrs0j5ddxsbk23xcu1cm1us7gbutx Paggamit ng hatirang pangmadla sa Pilipinas 0 335325 2227872 2227645 2026-09-23T01:28:35Z JWilz12345 77302 hiniwalay sa sub-seksiyon 2227872 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Internet café in Brgy. San Jose, Luzon.jpg|thumb|300x300px|Mga suki ng isang ''internet café'' na naghahanap sa isang hatirang pangmadla na websayt.]] Isa ang '''''[[Social networking service|social networking]]''''' sa mga pinakamasiglang gawain na nakabatay sa [[World Wide Web|web]] sa '''[[Pilipinas]]''', kung saang ibinatid bilang mga pinakamasisiglang [[Tagagamit (pagkukuwenta)|tagagamit]] ang mga Pilipino sa mga ilang websayt sa [[hatirang pangmadla]] na nakabatay sa web, tulad ng [[Facebook]], [[Instagram]], [[Snapchat]], at [[X (hatirang pangmadla)|Twitter]]. Naging malawak ang paggamit ng mga ''social networking website'' sa Pilipinas kung kaya't binansagan itong "Kabisera ng Hatirang Pangmadla sa Mundo" ("''The Social Media Capital of the World''"),<ref name=":0">{{Cite news |last=Mateo |first=Janvic |title=Philippines still world's social media capital – study |publisher=[[The Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/headlines/2018/02/03/1784052/philippines-still-worlds-social-media-capital-study/ |access-date=Enero 11, 2020}}</ref> at naging bahagi na rin ng [[kalinangan sa Internet]] ng mga Pilipino ang paggamit ng mga ''social networking website''. Kasunod nito, ginagamit din ang hatirang pangmadla bilang isang uri ng materyal sa kampanya sa halalan sa bansa, at naging kasangkapan na rin ito upang [[Paggamit ng mga social networking website sa mga pagsisiyasat|makatulong sa pagsiyasat ng mga kriminal]]. == Kasaysayan == Isa sa mga unang websayt sa ''social networking'' sa ''World Wide Web'' ang [[Friendster]] nang ipinakilala ito noong 2002, ngunit lumagapak ang katanyagan nito sa [[Estados Unidos]] noong 2004 dahil sa matinding mga suliraning teknikal at pagkaantala ng serbidor.<ref name="Wall">{{Cite news |last=Rivlin |first=Gary |date=Oktubre 15, 2006 |title=Wallflower at the Web Party |work=New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/10/15/business/yourmoney/15friend.html?ei=5090&en=3e9438ed349f7ce7&ex=1318564800&partner=rssuserland&emc=rss&pagewanted=all |access-date=Hunyo 24, 2008}}</ref> Gayunpaman, habang nawawala ang mga parokyano nito sa Amerika, dahan-dahang nakakuha ang Friendster ng mga tagagamit mula sa [[Timog-silangang Asya]], simula sa Pilipinas. Nagtaka ang direktor ng inhenyeriya ng Friendster na si Chris Lunt kung bakit sumisipa ang dami ng ''web traffic'' ng nasabing hatirang pangmadla sa kalagitnaan ng gabi, at napansin niyang nagmumula ang trapiko sa Pilipinas.<ref>{{Cite web |date=Hunyo 15, 2007 |title=Orkut, Friendster Get Second Chance Overseas |url=http://mediashift.org/2007/06/orkut-friendster-get-second-chance-overseas166/ |access-date=Hunyo 11, 2024 |website=MediaShift |language=en}}</ref> Sinundan niya ang bakas, at natuklasan na ang [[Pilipinong Amerikano|Pilipinang Amerikan]]ang si Carmen Leilani de Jesus, isang kasangguni sa ''marketing'' at hipnotisador, ang unang tagagamit na nagpakilala ng Friendster sa Pilipinas, kung saang nakatira ang ilan sa kaniyang mga kaibigan.<ref name="Second">{{Cite web |date=Hunyo 15, 2007 |title=Orkut, Friendster Get Second Chance Overseas |url=https://www.pbs.org/mediashift/2007/06/try_try_againorkut_friendster.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070620225028/http://www.pbs.org/mediashift/2007/06/try_try_againorkut_friendster.html |archive-date=Hunyo 20, 2007 |access-date=Hunyo 22, 2008 |publisher=PBS.org}}</ref> == Estadistika == Tinukoy ng isang pag-aaral ng Universal McCann noong 2008, na pinamagatang "''Power to the People – Wave3''", ang Pilipinas bilang "kabisera ng ''social networking'' sa mundo" kung saan 83 porsiyento ng mga Pilipinong sinarbey ay kasapi ng isang ''social network''. Itinuturing din silang mga nangunguna sa [[pagkarga]] ng mga [[retrato]] at panonood ng mga [[video sa Internet]], habang pumangalawa sila sa dami ng mga nagbabasa ng [[blog]] at nagkakarga ng mga video.<ref name="Power">{{Cite web |date=Marso 2008 |title=Power to the People: Social Media Tracker, Wave3 |url=http://www.universalmccann.com/Assets/wave_3_20080403093750.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080921002044/http://www.universalmccann.com/Assets/wave_3_20080403093750.pdf |archive-date=Setyembre 21, 2008 |access-date=Mayo 11, 2013 |publisher=Universal McCann}}</ref><ref name="Capital">{{Cite news |last=Liao |first=Jerry |date=Mayo 20, 2008 |title=The Philippines – Social Networking Capital of the World |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2008/05/20/TECH20080520124703.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011094639/http://www.mb.com.ph/issues/2008/05/20/TECH20080520124703.html |archive-date=Oktubre 11, 2008}}</ref> === Friendster === Noong 2007, 6.9&nbsp;milyon sa 7.9&nbsp;milyong Pilipino na gumagamit ng [[Internet]] ang bumibisita sa isang ''social networking'' na websayt kahit minsan sa isang buwan.<ref name="Higher">{{Cite news |last=Yazon |first=Giovanni Paolo |date=Marso 31, 2007 |title=Social networking to the higher level |publisher=Manila Standard Today |url=http://www.manilastandardtoday.com/?page=goodLife6_mar31_2007 |access-date=Hunyo 23, 2008}}</ref> Paminsan-minsang nagiging pinakapinupuntahang websayt sa bansa ang Friendster, gayundin sa [[Indonesya]], ayon sa Alexa Internet na sumusubaybay sa Internet.<ref name="Asia">{{Cite news |last=Ling |first=Woo Liu |date=Enero 29, 2008 |title=Friendster Moves to Asia |publisher=[[Time (magazine)|Time]] |url=http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1707760,00.html |url-status=dead |access-date=Hunyo 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080207102729/http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1707760,00.html |archive-date=Pebrero 7, 2008}}</ref> Sinabi ng pangalawang pangulo sa ''global marketing'' ng Friendster na si David Jones na "ang pinakamalaking porsiyento ng mga tagagamit (ng kanilang websayt) ay mula sa Pilipinas, na kumakatawan sa 39 porsiyento ng trapiko ng websayt." Idinagdag pa niya na nakapagtala ang Friendster ng 39 milyong natatanging mga bisita noong Marso 2008 pa lamang. Sa bilang na iyon, 13.2&nbsp;milyon ay mula sa Pilipinas.<ref name="Prolific">{{Cite news |last=Salazar |first=Tessa |date=Hunyo 22, 2008 |title=Filipinos are prolific, go and Multiply |pages=A1, A10 |publisher=Philippine Daily Inquirer |url=http://archive.inquirer.net/view.php?db=1&story_id=144061 |access-date=Hunyo 23, 2008 |archive-url=https://archive.today/20140107041751/http://web.archive.org/web/20090212151719/archive.inquirer.net/view.php?db=1&story_id=144061 |archive-date=Enero 7, 2014 |url-status=dead}}</ref> === Multiply=== Winika naman ni Peter Pezaris, pangulo at tagapagtatag ng Multiply, na bumuo sa pinakamalaki at pinakamasigasig na pangkat sa kanilang websayt ang mga Pilipinong tagagamit, batay sa dami ng mga suskritor at sa dami ng mga retratong kinakarga sa kanilang websayt araw-araw. Sa mahigit na siyam na milyong mga tagagamit na nakarehistro sa Multiply, 2.2&nbsp;milyon ay mga Pilipino, na higit pa sa mga kabansaang may mas malaking populasyon tulad ng Estados Unidos, Indonesya, at [[Brasil]]. Dagdag pa rito, sa kabuoang bilang ng mga larawang ikinarga sa Multiply, kalahati rito o isang milyong mga retrato ay ikinarga ng mga Pilipino.<ref name="Prolific"/> Animnapung porsiyento ng mga Pilipinong tagagamit ng Multiply ay babae, habang pitumpung porsiyento ay wala pang 25 taong gulang. Kung ihahambing, nasa pagitan ng edad na 16 at 30 taong gulang ang mga Pilipinong tagagamit ng Friendster; 55 porsiyento sa kanila ay babae.<ref name="Prolific" /> === Facebook === Inihayag ng ''Digital 2020'', isang ulat ng We Are Social na nakahimpil sa [[Londres]], na ang [[Facebook]] ang pinakasikat na plataporma sa hatirang pangmadla sa Pilipinas, na ginagamit ng 96 porsiyento ng mga gumagamit ng Internet sa bansa. Sinundan ito ng [[YouTube]] (95 porsiyento) at ng [[Messenger]] ng Facebook (89 porsiyento).<ref name=":1">{{Cite web |last=Inquirer |first=Philippine Daily |date=Setyembre 30, 2020 |title=In The Know: Facebook in PH |url=https://newsinfo.inquirer.net/1341781/in-the-know-facebook-in-ph |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mula nang binuksan ng Facebook ang kanilang unang tanggapan sa bansa noong 2016, mayroon nang tinatayang 49 na milyong mga Pilipino na gumagamit sa kanilang ''social networking'' na websayt. Bunsod ng maraming tumatangkilik sa kanilang websayt, binuksan ng kompanya ang kanilang bagong punong tanggapan sa Bonifacio Global City, Taguig noong Mayo 2018. Sinimulan din nila ang 4 na bilyong dolyar na oportunidad sa ''e-commerce'' upang matulungan ang maliliit na mga negosyong pampook.<ref name=":1"/> === TikTok === Ikawalo ang Pilipinas sa nangungunang mga bansa na may tinatayang mga pinakamaraming tagagamit sa [[TikTok]] ayon sa pandaigdigang estadistika noong 2023.<ref>{{Cite web |last=Baclig |first=Cristina Eloisa |date=Marso 30, 2023 |title=PH among most TikTok-crazed countries in the world |url=https://newsinfo.inquirer.net/1750258/ph-among-most-tiktok-crazed-countries-in-the-world |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Noong 2025, tinatayang may 40 milyong mga tagagamit ng TikTok sa bansa.<ref>{{Cite web |last=Ferreras |first=Vince Angelo |date=Enero 28, 2025 |title=How will the TikTok ban in the US affect users in PH, other countries? |url=https://www.gmanetwork.com/news/scitech/technology/934329/how-will-the-tiktok-ban-in-the-us-affect-users-in-ph-other-countries/story/ |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=GMA News Online |language=en}}</ref> == Paglalapat ng hatirang pangmadla sa kalinangan at lipunang Pilipino == Mababakas ang katanyagan ng ''social networking'' sa bansa sa kalinangang Pilipino na pagtutulungan ng magkakaibigan. Maaaring mas mahalaga para sa mga Pilipino ang kanilang mga kaibigan at kakilala kaysa sa pera, lalo na kung maaaring makamit ang kinakailangan nila sa pamamagitan ng [[nepotismo]], paboritismo, at pakikipagkaibigan.<ref name="Second"/> Malawak ang paggamit ng mga plataporma sa ''social networking'' sa Pilipinas. Ginamit ito upang itaguyod ang mga programa sa telebisyon tulad ng ''[[Pinoy Big Brother: Teen Edition Plus]]'' kalakip ang dalawang ''profile'' nito sa Multiply. Nagpaskil ang isang kompanya ng [[call center]] ng tala ng mga bakanteng trabaho sa kanilang pampamayanang websayt sa Multiply, at nakahikayat sila ng mga rekrut.<ref name="Top">{{Cite news |last=Dizon |first=David |date=Hunyo 19, 2005 |title=Filipinos are top Multiply users |publisher=ABS-CBNNews.com |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/06/19/08/filipinos-are-top-multiply-users |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://archive.today/20130628092357/http://www.abs-cbnnews.com/nation/06/19/08/filipinos-are-top-multiply-users |archive-date=Hunyo 28, 2013 |url-status=dead}}</ref> Nasubok ang kapangyarihan ng hatirang pangmadla sa [[Pangkalahatang halalan sa Pilipinas, 2007|pangkalahatang halalan sa Pilipinas noong 2007]] nang gumawa ang noo'y kandidato sa pagkasenador na si [[Francis Escudero]] ng kaniyang sariling profile sa Friendster upang palakasin ang suporta mula sa mga Pilipinong tagagamit.<ref name="Chiz">{{Cite news |date=Pebrero 26, 2007 |title=Chiz Escudero campaigns in cyberspace |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2007/02/26/INFO2007022688089.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924005703/http://www.mb.com.ph/issues/2007/02/26/INFO2007022688089.html |archive-date=Setyembre 24, 2008}}</ref> Nakakuha siya ng puwesto sa Senado.<ref name="Second"/> Magmula noon, gumawa ng kanilang pansariling mga profile sa Friendster ang mga celebrity at politiko upang makipagtalastasan sa kanilang mga tagasunod at nasasakupan.<ref name="Stars">{{Cite news |last=Marinay |first=Manny B. |date=Enero 31, 2009 |title=Stars use Friendster's Fan Profiles to reach out to fans |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2008/01/31/ENTR20080131115775.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924012738/http://www.mb.com.ph/issues/2008/01/31/ENTR20080131115775.html |archive-date=Setyembre 24, 2008}}</ref> Ginamit din ang Friendster bilang kasangkapan sa mga imbestigasyon ng kapulisan. Natunton ng lokal na pulisya sa [[Lungsod ng Cebu]] ang mga suspek sa [[pagnanakaw]] at [[pagpatay]] sa isang babaeng estudyante sa [[narsing]] noong Marso 2008. Pagkaraang nakatanggap ng impormasyon at tip mula sa publiko at mga ahente, ginalugad ng lokal na pulisya ang mga profile ng mga suspek upang masiyasat ang kanilang mga pagkatao. Inilimbag ng pulisya ang mga larawan ng mga suspek, at naglunsad sila ng sunud-sunod na mga operasyon na humantong sa pagkakadakip ng mga suspek.<ref name="Arrest">{{Cite news |last=Mosqueda |first=Mars Jr. W |date=Marso 11, 2008 |title=Internet used to identify killers of nursing student |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2008/03/11/PROV20080311119134.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212001504/http://www.mb.com.ph/issues/2008/03/11/PROV20080311119134.html |archive-date=Pebrero 12, 2009}}</ref> Samantala, dinakip ng [[Distritong Pampulisya ng Maynila]] ang isang suspek na inirereklamo sa pagpatay sa dalawang mga opisyal sa ''guest relations'' sa [[Tondo, Maynila|Tondo]] noong Enero 2007 pagkaraan ng pagtukoy sa kaniyang kinaroroonan sa pamamagitan ng kaniyang profile sa Friendster.<ref name="Gro">{{Cite news |last=Malayo |first=Natalie Jane M |date=Enero 16, 2007 |title=Suspect in killing of two GROs arrested |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2007/01/16/MTNN2007011684762.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080929075156/http://www.mb.com.ph/issues/2007/01/16/MTNN2007011684762.html |archive-date=Setyembre 29, 2008}}</ref> Pinagmumulan na rin ng mga malalaking [[alitan sa Internet]] ang mga ''social network'', at isang halimbawa nito ang alitan ng dalawang aktor na sina Ynez Veneracion at [[Mon Confiado]] laban kay Juliana Palermo. Inakusahan ng dalawang aktor si Palermo na gumawa ng huwad na profile ng kaniyang dating nobyong si Confiado sa Friendster. Nakakarga sa huwad na profile ang mga larawan nina Confiado at ng kasintahang si Veneracion subalit sagana sa kabastusan ang kapsiyon ng bawat larawan.<ref name="Hatester">{{Cite news |last=Sadiri |first=Walden |date=Hunyo 3, 2007 |title=Ynez-Juliana feud turns Friendster to "Hatester?" |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2007/06/03/SPRT2007060395116.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212002039/http://www.mb.com.ph/issues/2007/06/03/SPRT2007060395116.html |archive-date=Pebrero 12, 2009}}</ref> Naglunsad ang noo'y [[Kalihim ng Tanggulang Pambansa]] na si [[Gilberto Teodoro]] ng masigasig na pangangampanya sa pamamagitan ng hatirang pangmadla, tulad ng [[YouTube]] at [[Facebook]], para sa kaniyang kandidatura sa pagkapangulo noong Mayo 2010. Iniulat na gumastos siya ng halos ikaapat na bahagi ng kaniyang pangkampanyang badyet sa hatirang pangmadla, kompara sa 9% ginastos ng naging pangulo ng bansa na si [[Benigno Aquino III]].<ref name="Elections">{{Cite web |last=Manglaus |first=Roni |date=Disyembre 10, 2010 |title=Using Social Media Marketing to Win Elections in the Philippines |url=http://www.pulyetos.com/social-media-marketing-and-philippine-politics/ |access-date=Mayo 11, 2013 |website=Pulyetos |archive-url=https://archive.today/20131004132903/http://www.pulyetos.com/social-media-marketing-and-philippine-politics/ |archive-date=Oktubre 4, 2013 |url-status=dead}}</ref> Batay sa ''Digital News Report'' (DNR) ng [[Reuters Institute for the Study of Journalism|Suriang Reuters]] noong 2024, bumaba sa 61 porsiyento ang paggamit ng mga matandang Pilipino sa Facebook bilang pinagkukuhanan ng balita, mula sa 72 porsiyento noong 2023. Pagbaba ito ng 11 puntos, na lampas sa karaniwang apat na puntos na pagbabang natatanaw sa ibang mga merkado sa midya. Ibinatay ng ikalabintatlong edisyon ng DNR ang kanilang datos sa isang onlayn na sarbey kalakip ang 94,943 mga tigulang mula sa 47 mga merkado sa midya, kabilang ang 2,104 na mga Pilipino.<ref>{{Cite web |last=Chua |first=Yvonne T. |date=Hunyo 17, 2024 |title=Facebook, other traditional socmed platforms wane as news sources in PH — Digital News Report 2024 |url=https://www.philstar.com/headlines/2024/06/17/2363511/facebook-other-traditional-socmed-platforms-wane-news-sources-ph-digital-news-report-2024 |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=Philstar.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Digital News Report 2024 {{!}} Reuters Institute for the Study of Journalism |url=https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/digital-news-report/2024 |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=reutersinstitute.politics.ox.ac.uk |language=en}}</ref> == Hatirang pangmadla bilang ebidensiya sa hukuman == Bagaman hindi tahasang nakasaad sa ''Mga Panuntunan sa Elektronikong Ebidensiya'', na ipinahayag ng [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kataas-taasang Hukuman]] noong 2001, ang paggamit ng mga mensahe at larawan mula sa hatirang pangmadla bilang patunay sa hukuman, pinahihintulutang gamitin ang mga ito bilang mga patunay hinggil sa mga gawaing kriminal.<ref name="SC22c">{{Cite news |last=Yumol |first=David Tristan |date=Hunyo 17, 2022 |title=SC: Photos and messages obtained by private persons from Facebook Messenger can be used as court evidence |work=[[CNN Philippines]] |url=https://www.cnnphilippines.com/news/2022/6/17/SC-on-Facebook-Messenger-chats-court-evidence.html |url-status=dead |access-date=Hunyo 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617115139/https://www.cnnphilippines.com/news/2022/6/17/SC-on-Facebook-Messenger-chats-court-evidence.html |archive-date=Hunyo 17, 2022}}</ref> Sa isang hatol na may petsang Nobyembre 16, 2021 at inilathala noong ika-17 ng Hunyo 2022, ipinasiya ng hukuman na maaaring gamitin ang mga larawan at mensaheng nakuha ng mga indibidwal mula sa isang akawnt sa hatirang pangmadla bilang patunay sa hukuman.<ref name="SC22gn">{{Cite news |last=Santos |first=Jamil |date=Hunyo 18, 2022 |title=SC: Photos, messages on social media can be evidence in court |work=[[GMA News Online]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/835308/sc-photos-messages-on-social-media-can-be-evidence-in-court/story/ |access-date=Hunyo 19, 2022}}</ref> Tinanggihan ng korte ang kahilingan ng nagsusumamo na huwag isama ang ''chat thread'' mula sa kaniyang Messenger, na ipinakita bilang patunay ng isang menor de-edad laban sa kaniya dahil sa umano'y paglabag sa kaniyang [[karapatan sa privacy]]. Ipinagtibay nito ang hatol ng [[Hukuman ng Apelasyon]] laban sa kaniya dahil sa paglabag sa Batas Republika Blg. 9775 o ang Batas Laban sa Pornograpiya ng mga Bata.<ref name="SC22c"/><ref name="SC22gn" /> Bukod diyan, pinahihintulutan ng Batas Republika Blg. 10173 o ang Batas sa Privacy ng Datos ang pagproseso ng pansariling impormasyon, kapagka gagamitin ito upang matukoy ang pangkriminal na pananagutan.<ref name="SC22c"/> Sa kasong ito, winika ng hukuman na hindi naaangkop sa akusado ang mga paghihigpit sa paggamit ng datos sa ilalim ng batas.<ref name="SC22gn"/> == Mga usapin == Pinuna ni [[Christine Gambito]], Pilipinang Amerikanang aktres at komedyante na kilala rin bilang "HappySlip", ang Friendster dahil sa inilarawan niyang "hindi naaangkop na mga patalastas" na lumabas sa kaniyang profile. Nagpaskil siya ng mensahe sa ''bulletin board'' ng websayt na naghahayag sa kaniyang mga tagahanga na pinag-isipan niyang burahin ang kaniyang akawnt. Nauna na niyang binura ang kaniyang akawnt sa [[MySpace]] bilang pagtutol sa mga onlayn na patalastas na pinapaandar ng [[Google]] at tinuringan niyang "sumasalungat nang tahasan sa tatak ng HappySlip at lubusang lumilihis sa paglalarawan ng kababaihang Pilipino." Tahasang binatikos niya ang pagpaskil ng mga patalastas ng mga [[Pakikipag-date sa Internet|websayt sa pakikipag-''date'']] na buhat sa ibang bansa na diumano ay pinupunterya sa mga Pilipina.<ref name="Happy">{{Cite news |last=Oliva |first=Erwin |date=Hunyo 13, 2008 |title=Happy Slip unhappy with "inappropriate" ads on Friendster |publisher=Philippine Daily Inquirer |url=http://technology.inquirer.net/infotech/infotech/view/20080613-142434/Happy-Slip-unhappy-with-inappropriate-ads-on-Friendster |access-date=Hunyo 24, 2008 |archive-url=https://archive.today/20130221174539/http://technology.inquirer.net/infotech/infotech/view/20080613-142434/Happy-Slip-unhappy-with-inappropriate-ads-on-Friendster |archive-date=Pebrero 21, 2013 |url-status=dead}}</ref> Noong 2008, inutusan ng noo'y hepe ng [[Pambansang Pulisya ng Pilipinas]] na si Heneral Avelino Razon ang [[Pangkat ng Imbestigasyon at Pagtuklas ng mga Krimen]] (CIDG) na alamin kung sino ang gumawa ng huwad na akawnt sa Friendster gamit ang kaniyang pagkakakilanlan. Sagana ang nasabing huwad na akawnt sa maling impormasyon tungkol sa kaniya, tulad ng pahayag na "nais niyang makita ang mga traydor, korap, kriminal para durugin sila."<ref name="Razon">{{Cite news |last=Alberto |first=Thea |date=Enero 17, 2008 |title=Razon not amused by "Friendster account" |publisher=Philippine Daily Inquirer |url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/infotech/view/20080117-113057/Razon-not-amused-by-Friendster-account |access-date=Hunyo 24, 2008 |archive-url=https://archive.today/20130221160754/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/infotech/view/20080117-113057/Razon-not-amused-by-Friendster-account |archive-date=Pebrero 21, 2013 |url-status=dead}}</ref> Magmula noong Disyembre 2008, may mga kaso ng [[Pag-spam|spam]] na mga komento sa mga profile sa Friendster. Karamihan sa mga ito ay sa pamamagitan ng isang larawang [[JPEG]] sa katauhan ng isang nakatagong video sa YouTube na may ''thumbnail'' ng isang maikli at masagwang video, tulad ng isang batang babae na naghuhubad ng kaniyang sarili. Kadalasang dinadala ang tagagamit sa hindi mapagkakatiwalaang websayt pagklik niya ng larawan, at mas malala pa kung dinala siya sa pag-''[[drive-by download]]'' ng [[malware]] gaya ng ''[[Koobface]] worm''. Dahil kaunti ang kaalaman ang ilang mga tagagamit sa panganib ng malware, lalo na ang mga adolesente na karaniwang bumibisita sa websayt sa mga ''[[Internet café]]'', lubhang mapanganib ang gayong mga ''social engineering attack''. Nakatanggap ng matinding batikos ang Friendster dahil sa usaping ito.<ref>{{cite web |url=http://friendstertips.wordpress.com/2008/12/31/how-to-stop-friendster-spam/ |title=How to stop Friendster spam |date=Disyembre 31, 2008 |author=Mus |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bukaspalad.com/board/showthread.php?t=4844 |title=YouTube Virus? Spreading thru Friendster |access-date=2025-08-02 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305133454/http://bukaspalad.com/board/showthread.php?t=4844 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://coolbusteratyourservice.blogspot.com/2008/12/yuotube-virus-spreading-thru-friendster.html |title=YouTube Virus (?) spreading thru Friendster |access-date=2025-08-02 |archive-date=2012-07-13 |archive-url=https://archive.today/20120713082218/http://coolbusteratyourservice.blogspot.com/2008/12/yuotube-virus-spreading-thru-friendster.html |url-status=dead }}</ref> === Eskandalo hinggil sa Cambridge Analytica === Siniyasat ng pamahalaan ng Pilipinas noong 2018 ang paglabag ng kompanyang Briton na [[Cambridge Analytica]] sa seguridad ng datos, kung saan ninakaw ang pansariling impormasyon ng mahigit sa 87 milyong mga akawnt sa Facebook. Isang liham ang ipinadala ng [[Komisyon para sa Proteksiyon ng Personal na Impormasyon]] (NPC) kay [[Mark Zuckerberg]], punong ehekutibong opisyal ng Facebook, upang magbigay ang nasabing kompanya ng mga dokumento tungkol sa lawak at kinahinatnan ng paglabag sa seguridad ng datos sa mga Pilipino.<ref>{{Cite web |date=Abril 14, 2018 |title=Philippines Investigating Facebook Over Data-Mining |url=https://www.voanews.com/a/philippines-investigating-facebook-data-mining/4346883.html |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=Voice of America |language=en}}</ref> Nagmula sa Pilipinas ang 1.2 milyon sa mga akawnt na nilooban. Ayon sa tagasiwalat na si [[Christopher Wylie]] sa panayam sa [[Rappler]], madaling punteryahin ang Pilipinas dahil sa kawalan ng regulasyon, mga tiwaling opisyal, at mataas na paggamit ng hatirang pangmadla sa mga Pilipino.<ref>{{Cite web |last=Occeñola |first=Paige |date=Setyembre 10, 2019 |title=Exclusive: PH was Cambridge Analytica's 'petri dish' – whistle-blower Christopher Wylie |url=https://www.rappler.com/technology/social-media/239606-cambridge-analytica-philippines-online-propaganda-christopher-wylie/ |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> === Pekeng balita at maling impormasyon === May mga alalahanin sa Pilipinas hinggil sa pagkalat ng pekeng balita at maling impormasyon sa hatirang pangmadla, lalo na sa mga plataporma tulad ng Facebook.<ref>{{Cite news |last=Stevenson |first=Alexandra |date=Oktubre 9, 2018 |title=Soldiers in Facebook’s War on Fake News Are Feeling Overrun |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/10/09/business/facebook-philippines-rappler-fake-news.html |access-date=Hunyo 3, 2025 |issn=0362-4331}}</ref> Ginamit ni dating Pangulong [[Rodrigo Duterte]] ang Facebook upang ibahagi ang kaniyang mensahe at batikusin ang mga sumasalungat sa kaniya. Mula nang inihalal siyang pangulo noong Mayo 2016, binuo ni Duterte ang isang pangkat ng mga personalidad at blogger sa Facebook upang pasamain ang mga kalaban sa politika.<ref>{{Cite web |last=Staff |first=Recode |date=Disyembre 8, 2017 |title=Recode Daily: How the Chinese and Philippine governments are weaponizing social media against their citizens |url=https://www.vox.com/2017/12/8/16749334/wechat-facebook-china-philippine-government-weaponizing-social-media-wildfires-waze-franken |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=Vox |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=Mayo 7, 2022 |title=Philippines election: 'Politicians hire me to spread fake stories' |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/blogs-trending-61339293 |access-date=Hunyo 3, 2025}}</ref> Tinulungan ng [[SCL Group]] (dating Strategic Communications Laboratories), ang punong kompanya ng Cambridge Analytica, si Duterte upang manalo sa pampanguluhang halalan noong 2016, sa pamamagitan ng paglalarawan sa kaniya sa hatirang pangmadla bilang isang lumalaban sa krimen, tulad ng nakasaad sa websayt nito.<ref>{{Cite web |date=Abril 4, 2018 |title=How Cambridge Analytica’s parent helped Duterte win 2016 election |url=https://www.scmp.com/news/asia/southeast-asia/article/2140303/how-cambridge-analyticas-parent-company-helped-man-action |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=South China Morning Post |language=en}}</ref> === Mga kampanya para sa responsableng paggamit ng hatirang pangmadla === Noong Hulyo 2011, lumikha ang [[GMA Network]] ng kampanyang ''Think Before You Click'' ("Mag-isip-isip Ka [Muna] Bago Magklik") upang isulong ang responsableng paggamit ng hatirang pangmadla. Pinasimulan naman ng Rappler ang kawangis na kampanyang "[http://www.rappler.com/views/143975-no-place-for-hate-change-comes-to-rappler-comments-thread #NoPlaceForHate]" noong Agosto 2016. Hinihikayat naman nito ang pagkamagalang kapag nakikipag-ugnayan onlayn. === Mga ''deepfake'' === Noong Hulyo 2025, nagpadala si Kalihim [[Henry Aguda]] ng [[Kagawaran ng Teknolohiyang Pang-impormasyon at Komunikasyon]] (DICT) ng sulat sa punong ehekutibong opisyal ng [[Meta Platforms]] na si Mark Zuckerberg. Hinimok ni Aguda ang puno ng Meta Platforms na magtalaga ng karagdagang mga ''content moderation team'' sa bansa at agad na tanggalin ang mga nilalaman na gawa ng ''[[deepfake]]'' upang ipagsanggalang ang mga tagagamit mula sa ''disinformation''. Bagaman umaasa siyang susunod ang Meta sa kahilingan ng pamahalaan, binanggit ni Aguda sa isang panayam sa [[DZBB-AM]] na ang hindi pagsunod ng Meta ay maaaring humantong sa pagsuspende ng mga operasyon ng Facebook sa bansa, katulad ng mga pamamaraan na ginamit sa Brasil at ibang mga bansa upang pairalin ang pananagutan ng mga plataporma ng hatirang pangmadla sa kanilang mga nilalaman.<ref>{{Cite news |last=Baizas |first=Gaby |date=July 18, 2025 |title=DICT urges Zuckerberg to address fake news, deepfakes on Facebook |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/technology/dict-urges-mark-zuckerberg-address-fake-news-deepfakes-facebook/ |access-date=July 28, 2025}}</ref> === Privacy ng datos === Noong Setyembre 22, 2026, pinuna ng [[Komisyon para sa Proteksiyon ng Personal na Impormasyon]] (NPC) ang [[Meta Platforms]], [[Roblox Corporation]], [[Discord Inc.]], at [[Reddit Inc.]] dahil sa kanilang kabiguan sa pagtalima sa mga patakaran hinggil sa pagpaparehistro tulad ng mga alituntunin ng Batas sa Data Privacy noong 2012 at ng NPC Circular 16-03. Susuriin ng ahensiya kung paano pinapanatili ng mga platapormang ito ang "mahigpit na mga patakaran sa pagpaparehistro, katapatan, mga karapatan ng mga subject sa datos, pananagutan, at mga pisikal at teknikal na pananggalang sa seguridad." Nagpadala ang NPC ng mga ''[[show cause order]]'' na humihingi ng mga paliwanag mula sa mga kompanya. Binigyang-diin din ng ahensiya na isang "pinagsasaluhang pananagutan" ang pagtiyak ng kaligtasan ng mga bata sa mga platapormang onlayn, sa pagitan ng mga kompanyang panteknolohiya, mga tagapagturo, mga magulang, at pamahalaan.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/technology/2026/9/22/privacy-watchdog-issues-show-cause-to-meta-reddit-roblox-discord-1644 |title=Privacy watchdog issues show cause to Meta, Reddit, Roblox, Discord |date=Setyembre 22, 2026 |last=Fuentes |first=Arthur |website=ABS-CBN News |access-date=Setyembre 22, 2026}}</ref> == Mga panukala sa regulasyon == === Kahingian sa pagkuha ng prangkisa === Noong Pebrero 2025, iminungkahi ni Kinatawan [[Ace Barbers]] ng Ikalawang Distrito ng [[Surigao del Norte]] ang isang panukalang batas na nag-oobliga sa mga plataporma ng hatirang pangmadla na humingi ng obligatoryong prangkisa mula sa lehislatura, upang labanan ang pagkalat ng ''disinformation''. Sinabi niyang makatitiyak nito ng "disiplina, isang kodigo ng pag-aasal, at etika [sa mga plataporma]".<ref name=BWSMFranchise>{{Cite news |last=Basilio |first=Kenneth Christiane L. |date=Pebrero 18, 2025 |title=Franchise requirement for social media mulled amid disinformation crackdown |publisher=BusinessWorld |url=https://www.bworldonline.com/the-nation/2025/02/18/654070/franchise-requirement-for-social-media-mulled-amid-disinformation-crackdown/ |access-date=Pebrero 19, 2025}}</ref> Nagbabala sina Propesor Karl Patrick Mendoza ng [[Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas]] at Danilo Arao ng [[Unibersidad ng Pilipinas]] na maaaring malagay sa alanganin ang [[kalayaan sa pananalita]] sa bansa. Sa halip, iminungkahi nilang palakihin pa ang paglaan ng badyet para sa pinahusay na edukasyon at literasi sa midya.<ref name=BWSMFranchise /> === Pagbabawal sa mga menor de-edad === Sa pagsisimula ng [[Ika-20 na Kongreso ng Pilipinas|Ikadalawampung Kongreso ng Pilipinas]], iminungkahi ni Senador [[Panfilo Lacson]] ang panukalang batas na naglalayong pagbawalan ang mga batang edad 18 taong gulang pababa na gumamit ng hatirang pangmadla. Binanggit niya ang isang pag-aaral mula sa [[UNICEF]] tungkol sa pagkakalantad ng mga menor de-edad sa onlayn na panggugulo at pang-aapi mula sa mga maton sa Internet. Sa ilalim ng kaniyang panukala, inaasahang titiyakin ng mga kompanya ng hatirang pangmadla ang edad at pagkakakilanlan ng mga netizen, bagaman dapat nilang matiyak ang seguridad ng datos bilang pagtalima sa Batas sa Privacy ng Datos ng taong 2012. Maaaring humantong sa mataas na multa o pagbawal sa pagnenegosyo ng mga kompanya ng hatirang pangmadla sa bansa kapag nabigo sila sa pagharang ng mga menor de-edad o sa seguridad ng datos ng mga tagagamit.<ref>{{Cite news |last=Mangaluz |first=Jean |date=Hulyo 2, 2025 |title=Skibidi no more? Lacson seeks to bar minors from social media |publisher=Philippine Star |url=https://www.philstar.com/headlines/2025/07/02/2454966/skibidi-no-more-lacson-seeks-bar-minors-social-media |access-date=Hulyo 8, 2025}}</ref> Noong ikatlo ng Marso 2026, inihain ang Panukalang Batas Blg. 8262 sa Kapulungan ng mga Kinatawan na ipinapanukalang ipagbawal ang paggamit ng hatirang pangmadla sa mga indibidwal na hindi lalampas sa 16 na taong gulang. Nilalayon nitong itakda ang akses ng mga menor de-edad sa mga platapormang panghatirang pangmadla.<ref>{{Cite news |last=Sagcal |first=Jem |date=Marso 10, 2026 |title=New bill seeks to ban social media for users under 16 |url=https://technology.inquirer.net/145425/social-media-ban-minors-philippines-bill |access-date=Marso 10, 2026 |work=inquirer.net}}</ref><ref>{{Cite web |last=Villanueva |first=Eduardo |date=Marso 3, 2026 |title=An Act Protecting Minors From Social Media Harms By Establishing A Minimum Age For Social Media Access And Imposing Obligations On Social Media Platforms |url=https://docs.congress.hrep.online/legisdocs/basic_20/HB08262.pdf |access-date=Marso 10, 2026 |website=congress.gov.ph}}</ref> Muling nabuhay ang mga pamanawagan na ipagbawal ang paggamit ng hatirang pangmadla sa mga menor de-edad matapos ang insidente ng [[pamamaril sa paaralan sa Tacloban noong 2026]], at nagmungkahi rin ang mga mambabatas na magpatupad ng sapilitang pagpapatunay ng edad ng mga tagagamit sa mga larong onlayn na "marahas at angkop lamang sa mga nasa hustong gulang."<ref>{{cite news |url=https://manilastandard.net/news/314756937/16-under-social-media-ban-pushed-anew-review-of-policies-urged.html |title=16-under social media ban pushed; review of policies urged |date=Hunyo 24, 2026 |last1=Superable |first1=Ram |last2=Zurbano |first2=Joel |last3=Cruz |first3=Maricel |last4=Barcelo |first4=Vito |work=Manila Standard |access-date=Hunyo 24, 2026}}</ref> Muling umusbong ang mga panukalang ito pagkaraan ng naganap na [[pamamaril sa paaralan sa Zamboanga noong 2026]] na ikinasawi ng isang biktima at ng suspek na kapuwang menor de-edad,<ref>{{cite news |url=https://tribune.net.ph/2026/08/19/ateneo-zamboanga-shooting-spurs-senate-push-to-ban-social-media-for-minors |title=Ateneo Zamboanga spurs Senate push |last=Oliquino |first=Edjen |work=Daily Tribune |date=Agosto 19, 2026 |access-date=Agosto 20, 2026}}</ref> pati na rin matapos ang [[pamamaril sa paaralan sa Timog Cotabato noong 2026]].<ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/1003140/dilg-s-remulla-seeks-limits-on-children-s-social-media-use-access-to-violent-sites/story/ |title=DILG's Remulla seeks limits on children's social media use, access to violent sites |date=Setyembre 21, 2026 |last=Rita |first=Joviland |website=GMA News |access-date=Setyembre 22, 2026}}</ref> === Pagpapatunay ng pagkakakilanlan ng mga tagagamit === Isinabatas ang Batas Republika Blg. 11934 ([[Batas sa Pagpaparehistro ng SIM]]) noong 2022.<ref name="PHRappler">{{Cite news |last=Rivas |first=Ralf |date=Oktubre 22, 2022 |title=Marcos signs SIM Card Registration Act. Will it really stop scammers? |publisher=Rappler |url=https://www.rappler.com/business/marcos-jr-signs-sim-card-registration-act-will-really-stop-scammers/ |access-date=Pebrero 11, 2025}}</ref> Inatasan ng isang naunang bersiyon ng noo'y panukalang batas ang mga tagagamit na itala ang kanilang mga akawnt sa hatirang pangmadla gamit ang kanilang legal na mga pangalan at numero ng telepono. Iginiit ng mga pumapanig sa panukala na hahadlangan nito ang mga gawain ng mga manloloko at teroristang nagtatago ng kanilang pagkakakilanlan. Pinuna ng mga tumututol sa panukala sa kadahilanang malalagay sa panganib ang kalayaan sa pananalita at karapatan sa privacy ng bawat Pilipino.<ref>{{Cite news |last=Yang |first=Angelica Y. |date=Pebrero 7, 2022 |title='Real name' social media registration seen to risk free speech, privacy and identity |publisher=Philippine Star |url=https://www.philstar.com/headlines/2022/02/07/2159205/real-name-social-media-registration-seen-risk-free-speech-privacy-and-identity |access-date=Pebrero 11, 2025}}</ref> Inalis kalaunan sa huling bersiyon ng panukalang batas (na naging batas paglaon) ang tadhana ukol sa hatirang pangmadla.<ref name="PHRappler" /> Noong Enero 16, 2026, ipinanukala ng [[Kagawaran ng Teknolohiyang Pang-impormasyon at Komunikasyon]] (DICT) ang isang patakaran na iniuutos sa mga plataporma ng hatirang pangmadla na patunayan o beripikahan ang kanilang mga tagagamit, bilang panlaban sa mga troll, bot ng AI, at mga gawain ng mga onlayn na kriminal.<ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/scitech/technology/973111/goodbye-trolls-dict-mulls-all-social-media-users-to-be-verified/story/ |title=Goodbye trolls? DICT mulls all social media users to be verified |last=Cordero |first=Ted |publisher=GMA Integrated News |date=Enero 16, 2026 |access-date=Enero 22, 2026}}</ref> Nagbabala naman ang Democracy.Net.PH at Foundation for Media Alternatives, mga pangkat sa mga karapatan sa Internet, na maaaring magdala ng hindi kanais-nais na kapahamakan sa mga aktibista, kababaihan, at bata ang panukala, sa mga anyo ng [[pagmamaton]], [[pang-aapi]], at [[onlayn na pagmamanman]].<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/technology/2026/1/21/no-more-alter-accounts-dict-studies-social-media-user-verification-1929 |title=No more alter accounts? DICT studies social media user verification |last=Pascual |first=Jekki |publisher=ABS-CBN News |date=Enero 21, 2026 |access-date=Enero 21, 2026}}</ref> Umatras kalaunan ang DICT sa panukala at sa halip ay mas pinili ang pampublikong kamuwangan at pagpapalaganap ng kabatiran, na isinasakatuparan pa rin ang parehong layunin ng pagpapairal ng pananagutan sa mundong onlayn.<ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/scitech/technology/974064/dict-social-media-verification-likely-to-remain-voluntary/story/ |title=DICT: Social media verification likely to remain voluntary |last=Serquiña |first=Mariel Celine |date=Enero 25, 2026 |publisher=GMA Integrated News |access-date=Enero 30, 2026}}</ref> Noong Pebrero 6, 2026, nagpanukala si Senador [[Tito Sotto]] ng batas para sa patakarang "isang tao, isang akawnt" lamang, na ayon sa kaniya ay magpapawakas sa mga troll sa internet. Kasunod ito ng pagdami ng mga troll na naninira ng magkabilang panig sa kasagsagan ng usapin ng [[Sigalot sa Kanlurang Dagat ng Pilipinas|sigalutan sa teritoryo sa pagitan ng Pilipinas at Tsina]] pagkaraan ng [[Diplomatikong insidente ng Pilipinas–Tsina (2026)|insidenteng diplomatiko sa pagitan ng dalawang bansa]].<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/nation/2026/2/6/sotto-suggestion-to-fight-trolls-one-person-one-social-media-account-1619 |title=Sotto suggestion to fight 'trolls': One person, one social media account |last=Cruz |first=RG |date=Pebrero 6, 2026 |publisher=ABS-CBN News |access-date=Pebrero 9, 2026}}</ref> Sinabi ng DICT noong ika-1 ng Setyembre 2026, na iaatas nila sa [[Meta Platforms]] na isama ang [[Pambansang Pagkakakilanlan ng Pilipinas]] (''PhilSys ID'') sa pagpapatunay ng pagkakakilanlan ng kanilang mga tagagamit sa kanilang mga plataporma, na kinabibilangan ng Facebook, Messenger, Instagram, WhatsApp, at Threads, sa paraang katulad ng hakbang na ipinangakong ipatutupad ng [[Roblox]]. Iginiit ni Kalihim Henry Aguda ng DICT na hindi na magagawa ng mga kriminal na magtago ng kanilang mga pagkakakilanlan tuwing "gumagawa" sila ng "isang bagay na ilegal" kapag ipinatupad na ang pagpapatunay ng pagkakakilanlan ng mga tagagamit. Ikinatwiran niyang naging "mahirap" na ang "pagpapatungkol." Iginiit niyang makatutulong ng maagap na mga hakbang na ito ang pag-iwas sa mga pamunuan ng mga hatirang pangmadla na maharap sa inaasahang mga reklamo tulad ng mga kasong kinakaharap ng Meta sa Estados Unidos. Ipinanukala rin ng DICT ang "mas mahigpit na mga alituntunin" sa [[Discord]], na ayon sa kanila ay "isang hindi binabantayan o naka-''encrypt'' na ''messaging space'' na naiulat na ginagamit sa radikalisasyon."<ref name=Delizo20260901>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/technology/2026/9/1/philippines-urges-meta-to-require-national-id-for-social-media-accounts-1747 |title=Philippines urges Meta to require national ID for social media accounts |last=Delizo |first=Michael |website=ABS-CBN News |date=Setyembre 1, 2026 |access-date=Setyembre 1, 2026}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Internet sa Pilipinas]] jns8wkfpmsb8hhfkskrt106pf4u2kto 2227878 2227872 2026-09-23T01:45:05Z JWilz12345 77302 /* Kahingian sa pagkuha ng prangkisa */ isinapanahon 2227878 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Internet café in Brgy. San Jose, Luzon.jpg|thumb|300x300px|Mga suki ng isang ''internet café'' na naghahanap sa isang hatirang pangmadla na websayt.]] Isa ang '''''[[Social networking service|social networking]]''''' sa mga pinakamasiglang gawain na nakabatay sa [[World Wide Web|web]] sa '''[[Pilipinas]]''', kung saang ibinatid bilang mga pinakamasisiglang [[Tagagamit (pagkukuwenta)|tagagamit]] ang mga Pilipino sa mga ilang websayt sa [[hatirang pangmadla]] na nakabatay sa web, tulad ng [[Facebook]], [[Instagram]], [[Snapchat]], at [[X (hatirang pangmadla)|Twitter]]. Naging malawak ang paggamit ng mga ''social networking website'' sa Pilipinas kung kaya't binansagan itong "Kabisera ng Hatirang Pangmadla sa Mundo" ("''The Social Media Capital of the World''"),<ref name=":0">{{Cite news |last=Mateo |first=Janvic |title=Philippines still world's social media capital – study |publisher=[[The Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/headlines/2018/02/03/1784052/philippines-still-worlds-social-media-capital-study/ |access-date=Enero 11, 2020}}</ref> at naging bahagi na rin ng [[kalinangan sa Internet]] ng mga Pilipino ang paggamit ng mga ''social networking website''. Kasunod nito, ginagamit din ang hatirang pangmadla bilang isang uri ng materyal sa kampanya sa halalan sa bansa, at naging kasangkapan na rin ito upang [[Paggamit ng mga social networking website sa mga pagsisiyasat|makatulong sa pagsiyasat ng mga kriminal]]. == Kasaysayan == Isa sa mga unang websayt sa ''social networking'' sa ''World Wide Web'' ang [[Friendster]] nang ipinakilala ito noong 2002, ngunit lumagapak ang katanyagan nito sa [[Estados Unidos]] noong 2004 dahil sa matinding mga suliraning teknikal at pagkaantala ng serbidor.<ref name="Wall">{{Cite news |last=Rivlin |first=Gary |date=Oktubre 15, 2006 |title=Wallflower at the Web Party |work=New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/10/15/business/yourmoney/15friend.html?ei=5090&en=3e9438ed349f7ce7&ex=1318564800&partner=rssuserland&emc=rss&pagewanted=all |access-date=Hunyo 24, 2008}}</ref> Gayunpaman, habang nawawala ang mga parokyano nito sa Amerika, dahan-dahang nakakuha ang Friendster ng mga tagagamit mula sa [[Timog-silangang Asya]], simula sa Pilipinas. Nagtaka ang direktor ng inhenyeriya ng Friendster na si Chris Lunt kung bakit sumisipa ang dami ng ''web traffic'' ng nasabing hatirang pangmadla sa kalagitnaan ng gabi, at napansin niyang nagmumula ang trapiko sa Pilipinas.<ref>{{Cite web |date=Hunyo 15, 2007 |title=Orkut, Friendster Get Second Chance Overseas |url=http://mediashift.org/2007/06/orkut-friendster-get-second-chance-overseas166/ |access-date=Hunyo 11, 2024 |website=MediaShift |language=en}}</ref> Sinundan niya ang bakas, at natuklasan na ang [[Pilipinong Amerikano|Pilipinang Amerikan]]ang si Carmen Leilani de Jesus, isang kasangguni sa ''marketing'' at hipnotisador, ang unang tagagamit na nagpakilala ng Friendster sa Pilipinas, kung saang nakatira ang ilan sa kaniyang mga kaibigan.<ref name="Second">{{Cite web |date=Hunyo 15, 2007 |title=Orkut, Friendster Get Second Chance Overseas |url=https://www.pbs.org/mediashift/2007/06/try_try_againorkut_friendster.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070620225028/http://www.pbs.org/mediashift/2007/06/try_try_againorkut_friendster.html |archive-date=Hunyo 20, 2007 |access-date=Hunyo 22, 2008 |publisher=PBS.org}}</ref> == Estadistika == Tinukoy ng isang pag-aaral ng Universal McCann noong 2008, na pinamagatang "''Power to the People – Wave3''", ang Pilipinas bilang "kabisera ng ''social networking'' sa mundo" kung saan 83 porsiyento ng mga Pilipinong sinarbey ay kasapi ng isang ''social network''. Itinuturing din silang mga nangunguna sa [[pagkarga]] ng mga [[retrato]] at panonood ng mga [[video sa Internet]], habang pumangalawa sila sa dami ng mga nagbabasa ng [[blog]] at nagkakarga ng mga video.<ref name="Power">{{Cite web |date=Marso 2008 |title=Power to the People: Social Media Tracker, Wave3 |url=http://www.universalmccann.com/Assets/wave_3_20080403093750.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080921002044/http://www.universalmccann.com/Assets/wave_3_20080403093750.pdf |archive-date=Setyembre 21, 2008 |access-date=Mayo 11, 2013 |publisher=Universal McCann}}</ref><ref name="Capital">{{Cite news |last=Liao |first=Jerry |date=Mayo 20, 2008 |title=The Philippines – Social Networking Capital of the World |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2008/05/20/TECH20080520124703.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011094639/http://www.mb.com.ph/issues/2008/05/20/TECH20080520124703.html |archive-date=Oktubre 11, 2008}}</ref> === Friendster === Noong 2007, 6.9&nbsp;milyon sa 7.9&nbsp;milyong Pilipino na gumagamit ng [[Internet]] ang bumibisita sa isang ''social networking'' na websayt kahit minsan sa isang buwan.<ref name="Higher">{{Cite news |last=Yazon |first=Giovanni Paolo |date=Marso 31, 2007 |title=Social networking to the higher level |publisher=Manila Standard Today |url=http://www.manilastandardtoday.com/?page=goodLife6_mar31_2007 |access-date=Hunyo 23, 2008}}</ref> Paminsan-minsang nagiging pinakapinupuntahang websayt sa bansa ang Friendster, gayundin sa [[Indonesya]], ayon sa Alexa Internet na sumusubaybay sa Internet.<ref name="Asia">{{Cite news |last=Ling |first=Woo Liu |date=Enero 29, 2008 |title=Friendster Moves to Asia |publisher=[[Time (magazine)|Time]] |url=http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1707760,00.html |url-status=dead |access-date=Hunyo 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080207102729/http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1707760,00.html |archive-date=Pebrero 7, 2008}}</ref> Sinabi ng pangalawang pangulo sa ''global marketing'' ng Friendster na si David Jones na "ang pinakamalaking porsiyento ng mga tagagamit (ng kanilang websayt) ay mula sa Pilipinas, na kumakatawan sa 39 porsiyento ng trapiko ng websayt." Idinagdag pa niya na nakapagtala ang Friendster ng 39 milyong natatanging mga bisita noong Marso 2008 pa lamang. Sa bilang na iyon, 13.2&nbsp;milyon ay mula sa Pilipinas.<ref name="Prolific">{{Cite news |last=Salazar |first=Tessa |date=Hunyo 22, 2008 |title=Filipinos are prolific, go and Multiply |pages=A1, A10 |publisher=Philippine Daily Inquirer |url=http://archive.inquirer.net/view.php?db=1&story_id=144061 |access-date=Hunyo 23, 2008 |archive-url=https://archive.today/20140107041751/http://web.archive.org/web/20090212151719/archive.inquirer.net/view.php?db=1&story_id=144061 |archive-date=Enero 7, 2014 |url-status=dead}}</ref> === Multiply=== Winika naman ni Peter Pezaris, pangulo at tagapagtatag ng Multiply, na bumuo sa pinakamalaki at pinakamasigasig na pangkat sa kanilang websayt ang mga Pilipinong tagagamit, batay sa dami ng mga suskritor at sa dami ng mga retratong kinakarga sa kanilang websayt araw-araw. Sa mahigit na siyam na milyong mga tagagamit na nakarehistro sa Multiply, 2.2&nbsp;milyon ay mga Pilipino, na higit pa sa mga kabansaang may mas malaking populasyon tulad ng Estados Unidos, Indonesya, at [[Brasil]]. Dagdag pa rito, sa kabuoang bilang ng mga larawang ikinarga sa Multiply, kalahati rito o isang milyong mga retrato ay ikinarga ng mga Pilipino.<ref name="Prolific"/> Animnapung porsiyento ng mga Pilipinong tagagamit ng Multiply ay babae, habang pitumpung porsiyento ay wala pang 25 taong gulang. Kung ihahambing, nasa pagitan ng edad na 16 at 30 taong gulang ang mga Pilipinong tagagamit ng Friendster; 55 porsiyento sa kanila ay babae.<ref name="Prolific" /> === Facebook === Inihayag ng ''Digital 2020'', isang ulat ng We Are Social na nakahimpil sa [[Londres]], na ang [[Facebook]] ang pinakasikat na plataporma sa hatirang pangmadla sa Pilipinas, na ginagamit ng 96 porsiyento ng mga gumagamit ng Internet sa bansa. Sinundan ito ng [[YouTube]] (95 porsiyento) at ng [[Messenger]] ng Facebook (89 porsiyento).<ref name=":1">{{Cite web |last=Inquirer |first=Philippine Daily |date=Setyembre 30, 2020 |title=In The Know: Facebook in PH |url=https://newsinfo.inquirer.net/1341781/in-the-know-facebook-in-ph |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mula nang binuksan ng Facebook ang kanilang unang tanggapan sa bansa noong 2016, mayroon nang tinatayang 49 na milyong mga Pilipino na gumagamit sa kanilang ''social networking'' na websayt. Bunsod ng maraming tumatangkilik sa kanilang websayt, binuksan ng kompanya ang kanilang bagong punong tanggapan sa Bonifacio Global City, Taguig noong Mayo 2018. Sinimulan din nila ang 4 na bilyong dolyar na oportunidad sa ''e-commerce'' upang matulungan ang maliliit na mga negosyong pampook.<ref name=":1"/> === TikTok === Ikawalo ang Pilipinas sa nangungunang mga bansa na may tinatayang mga pinakamaraming tagagamit sa [[TikTok]] ayon sa pandaigdigang estadistika noong 2023.<ref>{{Cite web |last=Baclig |first=Cristina Eloisa |date=Marso 30, 2023 |title=PH among most TikTok-crazed countries in the world |url=https://newsinfo.inquirer.net/1750258/ph-among-most-tiktok-crazed-countries-in-the-world |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Noong 2025, tinatayang may 40 milyong mga tagagamit ng TikTok sa bansa.<ref>{{Cite web |last=Ferreras |first=Vince Angelo |date=Enero 28, 2025 |title=How will the TikTok ban in the US affect users in PH, other countries? |url=https://www.gmanetwork.com/news/scitech/technology/934329/how-will-the-tiktok-ban-in-the-us-affect-users-in-ph-other-countries/story/ |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=GMA News Online |language=en}}</ref> == Paglalapat ng hatirang pangmadla sa kalinangan at lipunang Pilipino == Mababakas ang katanyagan ng ''social networking'' sa bansa sa kalinangang Pilipino na pagtutulungan ng magkakaibigan. Maaaring mas mahalaga para sa mga Pilipino ang kanilang mga kaibigan at kakilala kaysa sa pera, lalo na kung maaaring makamit ang kinakailangan nila sa pamamagitan ng [[nepotismo]], paboritismo, at pakikipagkaibigan.<ref name="Second"/> Malawak ang paggamit ng mga plataporma sa ''social networking'' sa Pilipinas. Ginamit ito upang itaguyod ang mga programa sa telebisyon tulad ng ''[[Pinoy Big Brother: Teen Edition Plus]]'' kalakip ang dalawang ''profile'' nito sa Multiply. Nagpaskil ang isang kompanya ng [[call center]] ng tala ng mga bakanteng trabaho sa kanilang pampamayanang websayt sa Multiply, at nakahikayat sila ng mga rekrut.<ref name="Top">{{Cite news |last=Dizon |first=David |date=Hunyo 19, 2005 |title=Filipinos are top Multiply users |publisher=ABS-CBNNews.com |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/06/19/08/filipinos-are-top-multiply-users |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://archive.today/20130628092357/http://www.abs-cbnnews.com/nation/06/19/08/filipinos-are-top-multiply-users |archive-date=Hunyo 28, 2013 |url-status=dead}}</ref> Nasubok ang kapangyarihan ng hatirang pangmadla sa [[Pangkalahatang halalan sa Pilipinas, 2007|pangkalahatang halalan sa Pilipinas noong 2007]] nang gumawa ang noo'y kandidato sa pagkasenador na si [[Francis Escudero]] ng kaniyang sariling profile sa Friendster upang palakasin ang suporta mula sa mga Pilipinong tagagamit.<ref name="Chiz">{{Cite news |date=Pebrero 26, 2007 |title=Chiz Escudero campaigns in cyberspace |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2007/02/26/INFO2007022688089.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924005703/http://www.mb.com.ph/issues/2007/02/26/INFO2007022688089.html |archive-date=Setyembre 24, 2008}}</ref> Nakakuha siya ng puwesto sa Senado.<ref name="Second"/> Magmula noon, gumawa ng kanilang pansariling mga profile sa Friendster ang mga celebrity at politiko upang makipagtalastasan sa kanilang mga tagasunod at nasasakupan.<ref name="Stars">{{Cite news |last=Marinay |first=Manny B. |date=Enero 31, 2009 |title=Stars use Friendster's Fan Profiles to reach out to fans |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2008/01/31/ENTR20080131115775.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924012738/http://www.mb.com.ph/issues/2008/01/31/ENTR20080131115775.html |archive-date=Setyembre 24, 2008}}</ref> Ginamit din ang Friendster bilang kasangkapan sa mga imbestigasyon ng kapulisan. Natunton ng lokal na pulisya sa [[Lungsod ng Cebu]] ang mga suspek sa [[pagnanakaw]] at [[pagpatay]] sa isang babaeng estudyante sa [[narsing]] noong Marso 2008. Pagkaraang nakatanggap ng impormasyon at tip mula sa publiko at mga ahente, ginalugad ng lokal na pulisya ang mga profile ng mga suspek upang masiyasat ang kanilang mga pagkatao. Inilimbag ng pulisya ang mga larawan ng mga suspek, at naglunsad sila ng sunud-sunod na mga operasyon na humantong sa pagkakadakip ng mga suspek.<ref name="Arrest">{{Cite news |last=Mosqueda |first=Mars Jr. W |date=Marso 11, 2008 |title=Internet used to identify killers of nursing student |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2008/03/11/PROV20080311119134.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212001504/http://www.mb.com.ph/issues/2008/03/11/PROV20080311119134.html |archive-date=Pebrero 12, 2009}}</ref> Samantala, dinakip ng [[Distritong Pampulisya ng Maynila]] ang isang suspek na inirereklamo sa pagpatay sa dalawang mga opisyal sa ''guest relations'' sa [[Tondo, Maynila|Tondo]] noong Enero 2007 pagkaraan ng pagtukoy sa kaniyang kinaroroonan sa pamamagitan ng kaniyang profile sa Friendster.<ref name="Gro">{{Cite news |last=Malayo |first=Natalie Jane M |date=Enero 16, 2007 |title=Suspect in killing of two GROs arrested |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2007/01/16/MTNN2007011684762.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080929075156/http://www.mb.com.ph/issues/2007/01/16/MTNN2007011684762.html |archive-date=Setyembre 29, 2008}}</ref> Pinagmumulan na rin ng mga malalaking [[alitan sa Internet]] ang mga ''social network'', at isang halimbawa nito ang alitan ng dalawang aktor na sina Ynez Veneracion at [[Mon Confiado]] laban kay Juliana Palermo. Inakusahan ng dalawang aktor si Palermo na gumawa ng huwad na profile ng kaniyang dating nobyong si Confiado sa Friendster. Nakakarga sa huwad na profile ang mga larawan nina Confiado at ng kasintahang si Veneracion subalit sagana sa kabastusan ang kapsiyon ng bawat larawan.<ref name="Hatester">{{Cite news |last=Sadiri |first=Walden |date=Hunyo 3, 2007 |title=Ynez-Juliana feud turns Friendster to "Hatester?" |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2007/06/03/SPRT2007060395116.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212002039/http://www.mb.com.ph/issues/2007/06/03/SPRT2007060395116.html |archive-date=Pebrero 12, 2009}}</ref> Naglunsad ang noo'y [[Kalihim ng Tanggulang Pambansa]] na si [[Gilberto Teodoro]] ng masigasig na pangangampanya sa pamamagitan ng hatirang pangmadla, tulad ng [[YouTube]] at [[Facebook]], para sa kaniyang kandidatura sa pagkapangulo noong Mayo 2010. Iniulat na gumastos siya ng halos ikaapat na bahagi ng kaniyang pangkampanyang badyet sa hatirang pangmadla, kompara sa 9% ginastos ng naging pangulo ng bansa na si [[Benigno Aquino III]].<ref name="Elections">{{Cite web |last=Manglaus |first=Roni |date=Disyembre 10, 2010 |title=Using Social Media Marketing to Win Elections in the Philippines |url=http://www.pulyetos.com/social-media-marketing-and-philippine-politics/ |access-date=Mayo 11, 2013 |website=Pulyetos |archive-url=https://archive.today/20131004132903/http://www.pulyetos.com/social-media-marketing-and-philippine-politics/ |archive-date=Oktubre 4, 2013 |url-status=dead}}</ref> Batay sa ''Digital News Report'' (DNR) ng [[Reuters Institute for the Study of Journalism|Suriang Reuters]] noong 2024, bumaba sa 61 porsiyento ang paggamit ng mga matandang Pilipino sa Facebook bilang pinagkukuhanan ng balita, mula sa 72 porsiyento noong 2023. Pagbaba ito ng 11 puntos, na lampas sa karaniwang apat na puntos na pagbabang natatanaw sa ibang mga merkado sa midya. Ibinatay ng ikalabintatlong edisyon ng DNR ang kanilang datos sa isang onlayn na sarbey kalakip ang 94,943 mga tigulang mula sa 47 mga merkado sa midya, kabilang ang 2,104 na mga Pilipino.<ref>{{Cite web |last=Chua |first=Yvonne T. |date=Hunyo 17, 2024 |title=Facebook, other traditional socmed platforms wane as news sources in PH — Digital News Report 2024 |url=https://www.philstar.com/headlines/2024/06/17/2363511/facebook-other-traditional-socmed-platforms-wane-news-sources-ph-digital-news-report-2024 |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=Philstar.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Digital News Report 2024 {{!}} Reuters Institute for the Study of Journalism |url=https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/digital-news-report/2024 |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=reutersinstitute.politics.ox.ac.uk |language=en}}</ref> == Hatirang pangmadla bilang ebidensiya sa hukuman == Bagaman hindi tahasang nakasaad sa ''Mga Panuntunan sa Elektronikong Ebidensiya'', na ipinahayag ng [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kataas-taasang Hukuman]] noong 2001, ang paggamit ng mga mensahe at larawan mula sa hatirang pangmadla bilang patunay sa hukuman, pinahihintulutang gamitin ang mga ito bilang mga patunay hinggil sa mga gawaing kriminal.<ref name="SC22c">{{Cite news |last=Yumol |first=David Tristan |date=Hunyo 17, 2022 |title=SC: Photos and messages obtained by private persons from Facebook Messenger can be used as court evidence |work=[[CNN Philippines]] |url=https://www.cnnphilippines.com/news/2022/6/17/SC-on-Facebook-Messenger-chats-court-evidence.html |url-status=dead |access-date=Hunyo 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617115139/https://www.cnnphilippines.com/news/2022/6/17/SC-on-Facebook-Messenger-chats-court-evidence.html |archive-date=Hunyo 17, 2022}}</ref> Sa isang hatol na may petsang Nobyembre 16, 2021 at inilathala noong ika-17 ng Hunyo 2022, ipinasiya ng hukuman na maaaring gamitin ang mga larawan at mensaheng nakuha ng mga indibidwal mula sa isang akawnt sa hatirang pangmadla bilang patunay sa hukuman.<ref name="SC22gn">{{Cite news |last=Santos |first=Jamil |date=Hunyo 18, 2022 |title=SC: Photos, messages on social media can be evidence in court |work=[[GMA News Online]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/835308/sc-photos-messages-on-social-media-can-be-evidence-in-court/story/ |access-date=Hunyo 19, 2022}}</ref> Tinanggihan ng korte ang kahilingan ng nagsusumamo na huwag isama ang ''chat thread'' mula sa kaniyang Messenger, na ipinakita bilang patunay ng isang menor de-edad laban sa kaniya dahil sa umano'y paglabag sa kaniyang [[karapatan sa privacy]]. Ipinagtibay nito ang hatol ng [[Hukuman ng Apelasyon]] laban sa kaniya dahil sa paglabag sa Batas Republika Blg. 9775 o ang Batas Laban sa Pornograpiya ng mga Bata.<ref name="SC22c"/><ref name="SC22gn" /> Bukod diyan, pinahihintulutan ng Batas Republika Blg. 10173 o ang Batas sa Privacy ng Datos ang pagproseso ng pansariling impormasyon, kapagka gagamitin ito upang matukoy ang pangkriminal na pananagutan.<ref name="SC22c"/> Sa kasong ito, winika ng hukuman na hindi naaangkop sa akusado ang mga paghihigpit sa paggamit ng datos sa ilalim ng batas.<ref name="SC22gn"/> == Mga usapin == Pinuna ni [[Christine Gambito]], Pilipinang Amerikanang aktres at komedyante na kilala rin bilang "HappySlip", ang Friendster dahil sa inilarawan niyang "hindi naaangkop na mga patalastas" na lumabas sa kaniyang profile. Nagpaskil siya ng mensahe sa ''bulletin board'' ng websayt na naghahayag sa kaniyang mga tagahanga na pinag-isipan niyang burahin ang kaniyang akawnt. Nauna na niyang binura ang kaniyang akawnt sa [[MySpace]] bilang pagtutol sa mga onlayn na patalastas na pinapaandar ng [[Google]] at tinuringan niyang "sumasalungat nang tahasan sa tatak ng HappySlip at lubusang lumilihis sa paglalarawan ng kababaihang Pilipino." Tahasang binatikos niya ang pagpaskil ng mga patalastas ng mga [[Pakikipag-date sa Internet|websayt sa pakikipag-''date'']] na buhat sa ibang bansa na diumano ay pinupunterya sa mga Pilipina.<ref name="Happy">{{Cite news |last=Oliva |first=Erwin |date=Hunyo 13, 2008 |title=Happy Slip unhappy with "inappropriate" ads on Friendster |publisher=Philippine Daily Inquirer |url=http://technology.inquirer.net/infotech/infotech/view/20080613-142434/Happy-Slip-unhappy-with-inappropriate-ads-on-Friendster |access-date=Hunyo 24, 2008 |archive-url=https://archive.today/20130221174539/http://technology.inquirer.net/infotech/infotech/view/20080613-142434/Happy-Slip-unhappy-with-inappropriate-ads-on-Friendster |archive-date=Pebrero 21, 2013 |url-status=dead}}</ref> Noong 2008, inutusan ng noo'y hepe ng [[Pambansang Pulisya ng Pilipinas]] na si Heneral Avelino Razon ang [[Pangkat ng Imbestigasyon at Pagtuklas ng mga Krimen]] (CIDG) na alamin kung sino ang gumawa ng huwad na akawnt sa Friendster gamit ang kaniyang pagkakakilanlan. Sagana ang nasabing huwad na akawnt sa maling impormasyon tungkol sa kaniya, tulad ng pahayag na "nais niyang makita ang mga traydor, korap, kriminal para durugin sila."<ref name="Razon">{{Cite news |last=Alberto |first=Thea |date=Enero 17, 2008 |title=Razon not amused by "Friendster account" |publisher=Philippine Daily Inquirer |url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/infotech/view/20080117-113057/Razon-not-amused-by-Friendster-account |access-date=Hunyo 24, 2008 |archive-url=https://archive.today/20130221160754/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/infotech/view/20080117-113057/Razon-not-amused-by-Friendster-account |archive-date=Pebrero 21, 2013 |url-status=dead}}</ref> Magmula noong Disyembre 2008, may mga kaso ng [[Pag-spam|spam]] na mga komento sa mga profile sa Friendster. Karamihan sa mga ito ay sa pamamagitan ng isang larawang [[JPEG]] sa katauhan ng isang nakatagong video sa YouTube na may ''thumbnail'' ng isang maikli at masagwang video, tulad ng isang batang babae na naghuhubad ng kaniyang sarili. Kadalasang dinadala ang tagagamit sa hindi mapagkakatiwalaang websayt pagklik niya ng larawan, at mas malala pa kung dinala siya sa pag-''[[drive-by download]]'' ng [[malware]] gaya ng ''[[Koobface]] worm''. Dahil kaunti ang kaalaman ang ilang mga tagagamit sa panganib ng malware, lalo na ang mga adolesente na karaniwang bumibisita sa websayt sa mga ''[[Internet café]]'', lubhang mapanganib ang gayong mga ''social engineering attack''. Nakatanggap ng matinding batikos ang Friendster dahil sa usaping ito.<ref>{{cite web |url=http://friendstertips.wordpress.com/2008/12/31/how-to-stop-friendster-spam/ |title=How to stop Friendster spam |date=Disyembre 31, 2008 |author=Mus |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bukaspalad.com/board/showthread.php?t=4844 |title=YouTube Virus? Spreading thru Friendster |access-date=2025-08-02 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305133454/http://bukaspalad.com/board/showthread.php?t=4844 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://coolbusteratyourservice.blogspot.com/2008/12/yuotube-virus-spreading-thru-friendster.html |title=YouTube Virus (?) spreading thru Friendster |access-date=2025-08-02 |archive-date=2012-07-13 |archive-url=https://archive.today/20120713082218/http://coolbusteratyourservice.blogspot.com/2008/12/yuotube-virus-spreading-thru-friendster.html |url-status=dead }}</ref> === Eskandalo hinggil sa Cambridge Analytica === Siniyasat ng pamahalaan ng Pilipinas noong 2018 ang paglabag ng kompanyang Briton na [[Cambridge Analytica]] sa seguridad ng datos, kung saan ninakaw ang pansariling impormasyon ng mahigit sa 87 milyong mga akawnt sa Facebook. Isang liham ang ipinadala ng [[Komisyon para sa Proteksiyon ng Personal na Impormasyon]] (NPC) kay [[Mark Zuckerberg]], punong ehekutibong opisyal ng Facebook, upang magbigay ang nasabing kompanya ng mga dokumento tungkol sa lawak at kinahinatnan ng paglabag sa seguridad ng datos sa mga Pilipino.<ref>{{Cite web |date=Abril 14, 2018 |title=Philippines Investigating Facebook Over Data-Mining |url=https://www.voanews.com/a/philippines-investigating-facebook-data-mining/4346883.html |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=Voice of America |language=en}}</ref> Nagmula sa Pilipinas ang 1.2 milyon sa mga akawnt na nilooban. Ayon sa tagasiwalat na si [[Christopher Wylie]] sa panayam sa [[Rappler]], madaling punteryahin ang Pilipinas dahil sa kawalan ng regulasyon, mga tiwaling opisyal, at mataas na paggamit ng hatirang pangmadla sa mga Pilipino.<ref>{{Cite web |last=Occeñola |first=Paige |date=Setyembre 10, 2019 |title=Exclusive: PH was Cambridge Analytica's 'petri dish' – whistle-blower Christopher Wylie |url=https://www.rappler.com/technology/social-media/239606-cambridge-analytica-philippines-online-propaganda-christopher-wylie/ |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> === Pekeng balita at maling impormasyon === May mga alalahanin sa Pilipinas hinggil sa pagkalat ng pekeng balita at maling impormasyon sa hatirang pangmadla, lalo na sa mga plataporma tulad ng Facebook.<ref>{{Cite news |last=Stevenson |first=Alexandra |date=Oktubre 9, 2018 |title=Soldiers in Facebook’s War on Fake News Are Feeling Overrun |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/10/09/business/facebook-philippines-rappler-fake-news.html |access-date=Hunyo 3, 2025 |issn=0362-4331}}</ref> Ginamit ni dating Pangulong [[Rodrigo Duterte]] ang Facebook upang ibahagi ang kaniyang mensahe at batikusin ang mga sumasalungat sa kaniya. Mula nang inihalal siyang pangulo noong Mayo 2016, binuo ni Duterte ang isang pangkat ng mga personalidad at blogger sa Facebook upang pasamain ang mga kalaban sa politika.<ref>{{Cite web |last=Staff |first=Recode |date=Disyembre 8, 2017 |title=Recode Daily: How the Chinese and Philippine governments are weaponizing social media against their citizens |url=https://www.vox.com/2017/12/8/16749334/wechat-facebook-china-philippine-government-weaponizing-social-media-wildfires-waze-franken |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=Vox |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=Mayo 7, 2022 |title=Philippines election: 'Politicians hire me to spread fake stories' |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/blogs-trending-61339293 |access-date=Hunyo 3, 2025}}</ref> Tinulungan ng [[SCL Group]] (dating Strategic Communications Laboratories), ang punong kompanya ng Cambridge Analytica, si Duterte upang manalo sa pampanguluhang halalan noong 2016, sa pamamagitan ng paglalarawan sa kaniya sa hatirang pangmadla bilang isang lumalaban sa krimen, tulad ng nakasaad sa websayt nito.<ref>{{Cite web |date=Abril 4, 2018 |title=How Cambridge Analytica’s parent helped Duterte win 2016 election |url=https://www.scmp.com/news/asia/southeast-asia/article/2140303/how-cambridge-analyticas-parent-company-helped-man-action |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=South China Morning Post |language=en}}</ref> === Mga kampanya para sa responsableng paggamit ng hatirang pangmadla === Noong Hulyo 2011, lumikha ang [[GMA Network]] ng kampanyang ''Think Before You Click'' ("Mag-isip-isip Ka [Muna] Bago Magklik") upang isulong ang responsableng paggamit ng hatirang pangmadla. Pinasimulan naman ng Rappler ang kawangis na kampanyang "[http://www.rappler.com/views/143975-no-place-for-hate-change-comes-to-rappler-comments-thread #NoPlaceForHate]" noong Agosto 2016. Hinihikayat naman nito ang pagkamagalang kapag nakikipag-ugnayan onlayn. === Mga ''deepfake'' === Noong Hulyo 2025, nagpadala si Kalihim [[Henry Aguda]] ng [[Kagawaran ng Teknolohiyang Pang-impormasyon at Komunikasyon]] (DICT) ng sulat sa punong ehekutibong opisyal ng [[Meta Platforms]] na si Mark Zuckerberg. Hinimok ni Aguda ang puno ng Meta Platforms na magtalaga ng karagdagang mga ''content moderation team'' sa bansa at agad na tanggalin ang mga nilalaman na gawa ng ''[[deepfake]]'' upang ipagsanggalang ang mga tagagamit mula sa ''disinformation''. Bagaman umaasa siyang susunod ang Meta sa kahilingan ng pamahalaan, binanggit ni Aguda sa isang panayam sa [[DZBB-AM]] na ang hindi pagsunod ng Meta ay maaaring humantong sa pagsuspende ng mga operasyon ng Facebook sa bansa, katulad ng mga pamamaraan na ginamit sa Brasil at ibang mga bansa upang pairalin ang pananagutan ng mga plataporma ng hatirang pangmadla sa kanilang mga nilalaman.<ref>{{Cite news |last=Baizas |first=Gaby |date=July 18, 2025 |title=DICT urges Zuckerberg to address fake news, deepfakes on Facebook |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/technology/dict-urges-mark-zuckerberg-address-fake-news-deepfakes-facebook/ |access-date=July 28, 2025}}</ref> === Privacy ng datos === Noong Setyembre 22, 2026, pinuna ng [[Komisyon para sa Proteksiyon ng Personal na Impormasyon]] (NPC) ang [[Meta Platforms]], [[Roblox Corporation]], [[Discord Inc.]], at [[Reddit Inc.]] dahil sa kanilang kabiguan sa pagtalima sa mga patakaran hinggil sa pagpaparehistro tulad ng mga alituntunin ng Batas sa Data Privacy noong 2012 at ng NPC Circular 16-03. Susuriin ng ahensiya kung paano pinapanatili ng mga platapormang ito ang "mahigpit na mga patakaran sa pagpaparehistro, katapatan, mga karapatan ng mga subject sa datos, pananagutan, at mga pisikal at teknikal na pananggalang sa seguridad." Nagpadala ang NPC ng mga ''[[show cause order]]'' na humihingi ng mga paliwanag mula sa mga kompanya. Binigyang-diin din ng ahensiya na isang "pinagsasaluhang pananagutan" ang pagtiyak ng kaligtasan ng mga bata sa mga platapormang onlayn, sa pagitan ng mga kompanyang panteknolohiya, mga tagapagturo, mga magulang, at pamahalaan.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/technology/2026/9/22/privacy-watchdog-issues-show-cause-to-meta-reddit-roblox-discord-1644 |title=Privacy watchdog issues show cause to Meta, Reddit, Roblox, Discord |date=Setyembre 22, 2026 |last=Fuentes |first=Arthur |website=ABS-CBN News |access-date=Setyembre 22, 2026}}</ref> == Mga panukala sa regulasyon == === Kahingian sa pagkuha ng prangkisa === Noong Pebrero 2025, iminungkahi ni Kinatawan [[Ace Barbers]] ng Ikalawang Distrito ng [[Surigao del Norte]] ang isang panukalang batas na nag-oobliga sa mga plataporma ng hatirang pangmadla na humingi ng obligatoryong prangkisa mula sa Kongreso, upang labanan ang pagkalat ng ''disinformation''. Sinabi niyang makatitiyak nito ng "disiplina, isang kodigo ng pag-aasal, at etika [sa mga plataporma]".<ref name=BWSMFranchise>{{Cite news |last=Basilio |first=Kenneth Christiane L. |date=Pebrero 18, 2025 |title=Franchise requirement for social media mulled amid disinformation crackdown |work=BusinessWorld |url=https://www.bworldonline.com/the-nation/2025/02/18/654070/franchise-requirement-for-social-media-mulled-amid-disinformation-crackdown/ |access-date=Pebrero 19, 2025}}</ref> Naghain si Kinatawan [[David Suarez (politiko)|David "Jayjay" Suarez]] ng Ikalawang Distrito ng [[Quezon (lalawigan)|Quezon]] ng Panukalang Batas Blg. 4786, na magpapasailalim ng mga plataporma sa pangangasiwa ng lehislatura sa pamamagitan ng pagtatalaga sa mga ito bilang "mga serbisyong pampubliko na may malaking kahinatnan sa publiko." Aniya, paiigtingan nito ang kanilang mga pamamaraan sa pamamahala at pagsusuri ng mga nilalaman sa kanilang mga plataporma.<ref>{{cite news |url=https://newsinfo.inquirer.net/2309617/marcos-open-to-requiring-congressional-franchises-for-social-media-apps |title=Marcos open to requiring congressional franchises for social media apps |date=Setyembre 22, 2026 |last=Cabato |first=Luisa |website=Inquirer.net |access-date=Setyembre 23, 2026}}</ref> Nagbabala sina Propesor Karl Patrick Mendoza ng [[Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas]] at Danilo Arao ng [[Unibersidad ng Pilipinas]] na maaaring malagay sa alanganin ang [[kalayaan sa pananalita]] sa bansa. Sa halip, iminungkahi nilang palakihin pa ang paglaan ng badyet para sa pinahusay na edukasyon at literasi sa midya.<ref name=BWSMFranchise /> === Pagbabawal sa mga menor de-edad === Sa pagsisimula ng [[Ika-20 na Kongreso ng Pilipinas|Ikadalawampung Kongreso ng Pilipinas]], iminungkahi ni Senador [[Panfilo Lacson]] ang panukalang batas na naglalayong pagbawalan ang mga batang edad 18 taong gulang pababa na gumamit ng hatirang pangmadla. Binanggit niya ang isang pag-aaral mula sa [[UNICEF]] tungkol sa pagkakalantad ng mga menor de-edad sa onlayn na panggugulo at pang-aapi mula sa mga maton sa Internet. Sa ilalim ng kaniyang panukala, inaasahang titiyakin ng mga kompanya ng hatirang pangmadla ang edad at pagkakakilanlan ng mga netizen, bagaman dapat nilang matiyak ang seguridad ng datos bilang pagtalima sa Batas sa Privacy ng Datos ng taong 2012. Maaaring humantong sa mataas na multa o pagbawal sa pagnenegosyo ng mga kompanya ng hatirang pangmadla sa bansa kapag nabigo sila sa pagharang ng mga menor de-edad o sa seguridad ng datos ng mga tagagamit.<ref>{{Cite news |last=Mangaluz |first=Jean |date=Hulyo 2, 2025 |title=Skibidi no more? Lacson seeks to bar minors from social media |publisher=Philippine Star |url=https://www.philstar.com/headlines/2025/07/02/2454966/skibidi-no-more-lacson-seeks-bar-minors-social-media |access-date=Hulyo 8, 2025}}</ref> Noong ikatlo ng Marso 2026, inihain ang Panukalang Batas Blg. 8262 sa Kapulungan ng mga Kinatawan na ipinapanukalang ipagbawal ang paggamit ng hatirang pangmadla sa mga indibidwal na hindi lalampas sa 16 na taong gulang. Nilalayon nitong itakda ang akses ng mga menor de-edad sa mga platapormang panghatirang pangmadla.<ref>{{Cite news |last=Sagcal |first=Jem |date=Marso 10, 2026 |title=New bill seeks to ban social media for users under 16 |url=https://technology.inquirer.net/145425/social-media-ban-minors-philippines-bill |access-date=Marso 10, 2026 |work=inquirer.net}}</ref><ref>{{Cite web |last=Villanueva |first=Eduardo |date=Marso 3, 2026 |title=An Act Protecting Minors From Social Media Harms By Establishing A Minimum Age For Social Media Access And Imposing Obligations On Social Media Platforms |url=https://docs.congress.hrep.online/legisdocs/basic_20/HB08262.pdf |access-date=Marso 10, 2026 |website=congress.gov.ph}}</ref> Muling nabuhay ang mga pamanawagan na ipagbawal ang paggamit ng hatirang pangmadla sa mga menor de-edad matapos ang insidente ng [[pamamaril sa paaralan sa Tacloban noong 2026]], at nagmungkahi rin ang mga mambabatas na magpatupad ng sapilitang pagpapatunay ng edad ng mga tagagamit sa mga larong onlayn na "marahas at angkop lamang sa mga nasa hustong gulang."<ref>{{cite news |url=https://manilastandard.net/news/314756937/16-under-social-media-ban-pushed-anew-review-of-policies-urged.html |title=16-under social media ban pushed; review of policies urged |date=Hunyo 24, 2026 |last1=Superable |first1=Ram |last2=Zurbano |first2=Joel |last3=Cruz |first3=Maricel |last4=Barcelo |first4=Vito |work=Manila Standard |access-date=Hunyo 24, 2026}}</ref> Muling umusbong ang mga panukalang ito pagkaraan ng naganap na [[pamamaril sa paaralan sa Zamboanga noong 2026]] na ikinasawi ng isang biktima at ng suspek na kapuwang menor de-edad,<ref>{{cite news |url=https://tribune.net.ph/2026/08/19/ateneo-zamboanga-shooting-spurs-senate-push-to-ban-social-media-for-minors |title=Ateneo Zamboanga spurs Senate push |last=Oliquino |first=Edjen |work=Daily Tribune |date=Agosto 19, 2026 |access-date=Agosto 20, 2026}}</ref> pati na rin matapos ang [[pamamaril sa paaralan sa Timog Cotabato noong 2026]].<ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/1003140/dilg-s-remulla-seeks-limits-on-children-s-social-media-use-access-to-violent-sites/story/ |title=DILG's Remulla seeks limits on children's social media use, access to violent sites |date=Setyembre 21, 2026 |last=Rita |first=Joviland |website=GMA News |access-date=Setyembre 22, 2026}}</ref> === Pagpapatunay ng pagkakakilanlan ng mga tagagamit === Isinabatas ang Batas Republika Blg. 11934 ([[Batas sa Pagpaparehistro ng SIM]]) noong 2022.<ref name="PHRappler">{{Cite news |last=Rivas |first=Ralf |date=Oktubre 22, 2022 |title=Marcos signs SIM Card Registration Act. Will it really stop scammers? |publisher=Rappler |url=https://www.rappler.com/business/marcos-jr-signs-sim-card-registration-act-will-really-stop-scammers/ |access-date=Pebrero 11, 2025}}</ref> Inatasan ng isang naunang bersiyon ng noo'y panukalang batas ang mga tagagamit na itala ang kanilang mga akawnt sa hatirang pangmadla gamit ang kanilang legal na mga pangalan at numero ng telepono. Iginiit ng mga pumapanig sa panukala na hahadlangan nito ang mga gawain ng mga manloloko at teroristang nagtatago ng kanilang pagkakakilanlan. Pinuna ng mga tumututol sa panukala sa kadahilanang malalagay sa panganib ang kalayaan sa pananalita at karapatan sa privacy ng bawat Pilipino.<ref>{{Cite news |last=Yang |first=Angelica Y. |date=Pebrero 7, 2022 |title='Real name' social media registration seen to risk free speech, privacy and identity |publisher=Philippine Star |url=https://www.philstar.com/headlines/2022/02/07/2159205/real-name-social-media-registration-seen-risk-free-speech-privacy-and-identity |access-date=Pebrero 11, 2025}}</ref> Inalis kalaunan sa huling bersiyon ng panukalang batas (na naging batas paglaon) ang tadhana ukol sa hatirang pangmadla.<ref name="PHRappler" /> Noong Enero 16, 2026, ipinanukala ng [[Kagawaran ng Teknolohiyang Pang-impormasyon at Komunikasyon]] (DICT) ang isang patakaran na iniuutos sa mga plataporma ng hatirang pangmadla na patunayan o beripikahan ang kanilang mga tagagamit, bilang panlaban sa mga troll, bot ng AI, at mga gawain ng mga onlayn na kriminal.<ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/scitech/technology/973111/goodbye-trolls-dict-mulls-all-social-media-users-to-be-verified/story/ |title=Goodbye trolls? DICT mulls all social media users to be verified |last=Cordero |first=Ted |publisher=GMA Integrated News |date=Enero 16, 2026 |access-date=Enero 22, 2026}}</ref> Nagbabala naman ang Democracy.Net.PH at Foundation for Media Alternatives, mga pangkat sa mga karapatan sa Internet, na maaaring magdala ng hindi kanais-nais na kapahamakan sa mga aktibista, kababaihan, at bata ang panukala, sa mga anyo ng [[pagmamaton]], [[pang-aapi]], at [[onlayn na pagmamanman]].<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/technology/2026/1/21/no-more-alter-accounts-dict-studies-social-media-user-verification-1929 |title=No more alter accounts? DICT studies social media user verification |last=Pascual |first=Jekki |publisher=ABS-CBN News |date=Enero 21, 2026 |access-date=Enero 21, 2026}}</ref> Umatras kalaunan ang DICT sa panukala at sa halip ay mas pinili ang pampublikong kamuwangan at pagpapalaganap ng kabatiran, na isinasakatuparan pa rin ang parehong layunin ng pagpapairal ng pananagutan sa mundong onlayn.<ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/scitech/technology/974064/dict-social-media-verification-likely-to-remain-voluntary/story/ |title=DICT: Social media verification likely to remain voluntary |last=Serquiña |first=Mariel Celine |date=Enero 25, 2026 |publisher=GMA Integrated News |access-date=Enero 30, 2026}}</ref> Noong Pebrero 6, 2026, nagpanukala si Senador [[Tito Sotto]] ng batas para sa patakarang "isang tao, isang akawnt" lamang, na ayon sa kaniya ay magpapawakas sa mga troll sa internet. Kasunod ito ng pagdami ng mga troll na naninira ng magkabilang panig sa kasagsagan ng usapin ng [[Sigalot sa Kanlurang Dagat ng Pilipinas|sigalutan sa teritoryo sa pagitan ng Pilipinas at Tsina]] pagkaraan ng [[Diplomatikong insidente ng Pilipinas–Tsina (2026)|insidenteng diplomatiko sa pagitan ng dalawang bansa]].<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/nation/2026/2/6/sotto-suggestion-to-fight-trolls-one-person-one-social-media-account-1619 |title=Sotto suggestion to fight 'trolls': One person, one social media account |last=Cruz |first=RG |date=Pebrero 6, 2026 |publisher=ABS-CBN News |access-date=Pebrero 9, 2026}}</ref> Sinabi ng DICT noong ika-1 ng Setyembre 2026, na iaatas nila sa [[Meta Platforms]] na isama ang [[Pambansang Pagkakakilanlan ng Pilipinas]] (''PhilSys ID'') sa pagpapatunay ng pagkakakilanlan ng kanilang mga tagagamit sa kanilang mga plataporma, na kinabibilangan ng Facebook, Messenger, Instagram, WhatsApp, at Threads, sa paraang katulad ng hakbang na ipinangakong ipatutupad ng [[Roblox]]. Iginiit ni Kalihim Henry Aguda ng DICT na hindi na magagawa ng mga kriminal na magtago ng kanilang mga pagkakakilanlan tuwing "gumagawa" sila ng "isang bagay na ilegal" kapag ipinatupad na ang pagpapatunay ng pagkakakilanlan ng mga tagagamit. Ikinatwiran niyang naging "mahirap" na ang "pagpapatungkol." Iginiit niyang makatutulong ng maagap na mga hakbang na ito ang pag-iwas sa mga pamunuan ng mga hatirang pangmadla na maharap sa inaasahang mga reklamo tulad ng mga kasong kinakaharap ng Meta sa Estados Unidos. Ipinanukala rin ng DICT ang "mas mahigpit na mga alituntunin" sa [[Discord]], na ayon sa kanila ay "isang hindi binabantayan o naka-''encrypt'' na ''messaging space'' na naiulat na ginagamit sa radikalisasyon."<ref name=Delizo20260901>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/technology/2026/9/1/philippines-urges-meta-to-require-national-id-for-social-media-accounts-1747 |title=Philippines urges Meta to require national ID for social media accounts |last=Delizo |first=Michael |website=ABS-CBN News |date=Setyembre 1, 2026 |access-date=Setyembre 1, 2026}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Internet sa Pilipinas]] nozp68lsv5ejfgj1bz0a21si7emmup8 2227884 2227878 2026-09-23T01:57:40Z JWilz12345 77302 /* Kahingian sa pagkuha ng prangkisa */ 2227884 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Internet café in Brgy. San Jose, Luzon.jpg|thumb|300x300px|Mga suki ng isang ''internet café'' na naghahanap sa isang hatirang pangmadla na websayt.]] Isa ang '''''[[Social networking service|social networking]]''''' sa mga pinakamasiglang gawain na nakabatay sa [[World Wide Web|web]] sa '''[[Pilipinas]]''', kung saang ibinatid bilang mga pinakamasisiglang [[Tagagamit (pagkukuwenta)|tagagamit]] ang mga Pilipino sa mga ilang websayt sa [[hatirang pangmadla]] na nakabatay sa web, tulad ng [[Facebook]], [[Instagram]], [[Snapchat]], at [[X (hatirang pangmadla)|Twitter]]. Naging malawak ang paggamit ng mga ''social networking website'' sa Pilipinas kung kaya't binansagan itong "Kabisera ng Hatirang Pangmadla sa Mundo" ("''The Social Media Capital of the World''"),<ref name=":0">{{Cite news |last=Mateo |first=Janvic |title=Philippines still world's social media capital – study |publisher=[[The Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/headlines/2018/02/03/1784052/philippines-still-worlds-social-media-capital-study/ |access-date=Enero 11, 2020}}</ref> at naging bahagi na rin ng [[kalinangan sa Internet]] ng mga Pilipino ang paggamit ng mga ''social networking website''. Kasunod nito, ginagamit din ang hatirang pangmadla bilang isang uri ng materyal sa kampanya sa halalan sa bansa, at naging kasangkapan na rin ito upang [[Paggamit ng mga social networking website sa mga pagsisiyasat|makatulong sa pagsiyasat ng mga kriminal]]. == Kasaysayan == Isa sa mga unang websayt sa ''social networking'' sa ''World Wide Web'' ang [[Friendster]] nang ipinakilala ito noong 2002, ngunit lumagapak ang katanyagan nito sa [[Estados Unidos]] noong 2004 dahil sa matinding mga suliraning teknikal at pagkaantala ng serbidor.<ref name="Wall">{{Cite news |last=Rivlin |first=Gary |date=Oktubre 15, 2006 |title=Wallflower at the Web Party |work=New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/10/15/business/yourmoney/15friend.html?ei=5090&en=3e9438ed349f7ce7&ex=1318564800&partner=rssuserland&emc=rss&pagewanted=all |access-date=Hunyo 24, 2008}}</ref> Gayunpaman, habang nawawala ang mga parokyano nito sa Amerika, dahan-dahang nakakuha ang Friendster ng mga tagagamit mula sa [[Timog-silangang Asya]], simula sa Pilipinas. Nagtaka ang direktor ng inhenyeriya ng Friendster na si Chris Lunt kung bakit sumisipa ang dami ng ''web traffic'' ng nasabing hatirang pangmadla sa kalagitnaan ng gabi, at napansin niyang nagmumula ang trapiko sa Pilipinas.<ref>{{Cite web |date=Hunyo 15, 2007 |title=Orkut, Friendster Get Second Chance Overseas |url=http://mediashift.org/2007/06/orkut-friendster-get-second-chance-overseas166/ |access-date=Hunyo 11, 2024 |website=MediaShift |language=en}}</ref> Sinundan niya ang bakas, at natuklasan na ang [[Pilipinong Amerikano|Pilipinang Amerikan]]ang si Carmen Leilani de Jesus, isang kasangguni sa ''marketing'' at hipnotisador, ang unang tagagamit na nagpakilala ng Friendster sa Pilipinas, kung saang nakatira ang ilan sa kaniyang mga kaibigan.<ref name="Second">{{Cite web |date=Hunyo 15, 2007 |title=Orkut, Friendster Get Second Chance Overseas |url=https://www.pbs.org/mediashift/2007/06/try_try_againorkut_friendster.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070620225028/http://www.pbs.org/mediashift/2007/06/try_try_againorkut_friendster.html |archive-date=Hunyo 20, 2007 |access-date=Hunyo 22, 2008 |publisher=PBS.org}}</ref> == Estadistika == Tinukoy ng isang pag-aaral ng Universal McCann noong 2008, na pinamagatang "''Power to the People – Wave3''", ang Pilipinas bilang "kabisera ng ''social networking'' sa mundo" kung saan 83 porsiyento ng mga Pilipinong sinarbey ay kasapi ng isang ''social network''. Itinuturing din silang mga nangunguna sa [[pagkarga]] ng mga [[retrato]] at panonood ng mga [[video sa Internet]], habang pumangalawa sila sa dami ng mga nagbabasa ng [[blog]] at nagkakarga ng mga video.<ref name="Power">{{Cite web |date=Marso 2008 |title=Power to the People: Social Media Tracker, Wave3 |url=http://www.universalmccann.com/Assets/wave_3_20080403093750.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080921002044/http://www.universalmccann.com/Assets/wave_3_20080403093750.pdf |archive-date=Setyembre 21, 2008 |access-date=Mayo 11, 2013 |publisher=Universal McCann}}</ref><ref name="Capital">{{Cite news |last=Liao |first=Jerry |date=Mayo 20, 2008 |title=The Philippines – Social Networking Capital of the World |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2008/05/20/TECH20080520124703.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011094639/http://www.mb.com.ph/issues/2008/05/20/TECH20080520124703.html |archive-date=Oktubre 11, 2008}}</ref> === Friendster === Noong 2007, 6.9&nbsp;milyon sa 7.9&nbsp;milyong Pilipino na gumagamit ng [[Internet]] ang bumibisita sa isang ''social networking'' na websayt kahit minsan sa isang buwan.<ref name="Higher">{{Cite news |last=Yazon |first=Giovanni Paolo |date=Marso 31, 2007 |title=Social networking to the higher level |publisher=Manila Standard Today |url=http://www.manilastandardtoday.com/?page=goodLife6_mar31_2007 |access-date=Hunyo 23, 2008}}</ref> Paminsan-minsang nagiging pinakapinupuntahang websayt sa bansa ang Friendster, gayundin sa [[Indonesya]], ayon sa Alexa Internet na sumusubaybay sa Internet.<ref name="Asia">{{Cite news |last=Ling |first=Woo Liu |date=Enero 29, 2008 |title=Friendster Moves to Asia |publisher=[[Time (magazine)|Time]] |url=http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1707760,00.html |url-status=dead |access-date=Hunyo 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080207102729/http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1707760,00.html |archive-date=Pebrero 7, 2008}}</ref> Sinabi ng pangalawang pangulo sa ''global marketing'' ng Friendster na si David Jones na "ang pinakamalaking porsiyento ng mga tagagamit (ng kanilang websayt) ay mula sa Pilipinas, na kumakatawan sa 39 porsiyento ng trapiko ng websayt." Idinagdag pa niya na nakapagtala ang Friendster ng 39 milyong natatanging mga bisita noong Marso 2008 pa lamang. Sa bilang na iyon, 13.2&nbsp;milyon ay mula sa Pilipinas.<ref name="Prolific">{{Cite news |last=Salazar |first=Tessa |date=Hunyo 22, 2008 |title=Filipinos are prolific, go and Multiply |pages=A1, A10 |publisher=Philippine Daily Inquirer |url=http://archive.inquirer.net/view.php?db=1&story_id=144061 |access-date=Hunyo 23, 2008 |archive-url=https://archive.today/20140107041751/http://web.archive.org/web/20090212151719/archive.inquirer.net/view.php?db=1&story_id=144061 |archive-date=Enero 7, 2014 |url-status=dead}}</ref> === Multiply=== Winika naman ni Peter Pezaris, pangulo at tagapagtatag ng Multiply, na bumuo sa pinakamalaki at pinakamasigasig na pangkat sa kanilang websayt ang mga Pilipinong tagagamit, batay sa dami ng mga suskritor at sa dami ng mga retratong kinakarga sa kanilang websayt araw-araw. Sa mahigit na siyam na milyong mga tagagamit na nakarehistro sa Multiply, 2.2&nbsp;milyon ay mga Pilipino, na higit pa sa mga kabansaang may mas malaking populasyon tulad ng Estados Unidos, Indonesya, at [[Brasil]]. Dagdag pa rito, sa kabuoang bilang ng mga larawang ikinarga sa Multiply, kalahati rito o isang milyong mga retrato ay ikinarga ng mga Pilipino.<ref name="Prolific"/> Animnapung porsiyento ng mga Pilipinong tagagamit ng Multiply ay babae, habang pitumpung porsiyento ay wala pang 25 taong gulang. Kung ihahambing, nasa pagitan ng edad na 16 at 30 taong gulang ang mga Pilipinong tagagamit ng Friendster; 55 porsiyento sa kanila ay babae.<ref name="Prolific" /> === Facebook === Inihayag ng ''Digital 2020'', isang ulat ng We Are Social na nakahimpil sa [[Londres]], na ang [[Facebook]] ang pinakasikat na plataporma sa hatirang pangmadla sa Pilipinas, na ginagamit ng 96 porsiyento ng mga gumagamit ng Internet sa bansa. Sinundan ito ng [[YouTube]] (95 porsiyento) at ng [[Messenger]] ng Facebook (89 porsiyento).<ref name=":1">{{Cite web |last=Inquirer |first=Philippine Daily |date=Setyembre 30, 2020 |title=In The Know: Facebook in PH |url=https://newsinfo.inquirer.net/1341781/in-the-know-facebook-in-ph |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mula nang binuksan ng Facebook ang kanilang unang tanggapan sa bansa noong 2016, mayroon nang tinatayang 49 na milyong mga Pilipino na gumagamit sa kanilang ''social networking'' na websayt. Bunsod ng maraming tumatangkilik sa kanilang websayt, binuksan ng kompanya ang kanilang bagong punong tanggapan sa Bonifacio Global City, Taguig noong Mayo 2018. Sinimulan din nila ang 4 na bilyong dolyar na oportunidad sa ''e-commerce'' upang matulungan ang maliliit na mga negosyong pampook.<ref name=":1"/> === TikTok === Ikawalo ang Pilipinas sa nangungunang mga bansa na may tinatayang mga pinakamaraming tagagamit sa [[TikTok]] ayon sa pandaigdigang estadistika noong 2023.<ref>{{Cite web |last=Baclig |first=Cristina Eloisa |date=Marso 30, 2023 |title=PH among most TikTok-crazed countries in the world |url=https://newsinfo.inquirer.net/1750258/ph-among-most-tiktok-crazed-countries-in-the-world |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Noong 2025, tinatayang may 40 milyong mga tagagamit ng TikTok sa bansa.<ref>{{Cite web |last=Ferreras |first=Vince Angelo |date=Enero 28, 2025 |title=How will the TikTok ban in the US affect users in PH, other countries? |url=https://www.gmanetwork.com/news/scitech/technology/934329/how-will-the-tiktok-ban-in-the-us-affect-users-in-ph-other-countries/story/ |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=GMA News Online |language=en}}</ref> == Paglalapat ng hatirang pangmadla sa kalinangan at lipunang Pilipino == Mababakas ang katanyagan ng ''social networking'' sa bansa sa kalinangang Pilipino na pagtutulungan ng magkakaibigan. Maaaring mas mahalaga para sa mga Pilipino ang kanilang mga kaibigan at kakilala kaysa sa pera, lalo na kung maaaring makamit ang kinakailangan nila sa pamamagitan ng [[nepotismo]], paboritismo, at pakikipagkaibigan.<ref name="Second"/> Malawak ang paggamit ng mga plataporma sa ''social networking'' sa Pilipinas. Ginamit ito upang itaguyod ang mga programa sa telebisyon tulad ng ''[[Pinoy Big Brother: Teen Edition Plus]]'' kalakip ang dalawang ''profile'' nito sa Multiply. Nagpaskil ang isang kompanya ng [[call center]] ng tala ng mga bakanteng trabaho sa kanilang pampamayanang websayt sa Multiply, at nakahikayat sila ng mga rekrut.<ref name="Top">{{Cite news |last=Dizon |first=David |date=Hunyo 19, 2005 |title=Filipinos are top Multiply users |publisher=ABS-CBNNews.com |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/06/19/08/filipinos-are-top-multiply-users |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://archive.today/20130628092357/http://www.abs-cbnnews.com/nation/06/19/08/filipinos-are-top-multiply-users |archive-date=Hunyo 28, 2013 |url-status=dead}}</ref> Nasubok ang kapangyarihan ng hatirang pangmadla sa [[Pangkalahatang halalan sa Pilipinas, 2007|pangkalahatang halalan sa Pilipinas noong 2007]] nang gumawa ang noo'y kandidato sa pagkasenador na si [[Francis Escudero]] ng kaniyang sariling profile sa Friendster upang palakasin ang suporta mula sa mga Pilipinong tagagamit.<ref name="Chiz">{{Cite news |date=Pebrero 26, 2007 |title=Chiz Escudero campaigns in cyberspace |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2007/02/26/INFO2007022688089.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924005703/http://www.mb.com.ph/issues/2007/02/26/INFO2007022688089.html |archive-date=Setyembre 24, 2008}}</ref> Nakakuha siya ng puwesto sa Senado.<ref name="Second"/> Magmula noon, gumawa ng kanilang pansariling mga profile sa Friendster ang mga celebrity at politiko upang makipagtalastasan sa kanilang mga tagasunod at nasasakupan.<ref name="Stars">{{Cite news |last=Marinay |first=Manny B. |date=Enero 31, 2009 |title=Stars use Friendster's Fan Profiles to reach out to fans |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2008/01/31/ENTR20080131115775.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924012738/http://www.mb.com.ph/issues/2008/01/31/ENTR20080131115775.html |archive-date=Setyembre 24, 2008}}</ref> Ginamit din ang Friendster bilang kasangkapan sa mga imbestigasyon ng kapulisan. Natunton ng lokal na pulisya sa [[Lungsod ng Cebu]] ang mga suspek sa [[pagnanakaw]] at [[pagpatay]] sa isang babaeng estudyante sa [[narsing]] noong Marso 2008. Pagkaraang nakatanggap ng impormasyon at tip mula sa publiko at mga ahente, ginalugad ng lokal na pulisya ang mga profile ng mga suspek upang masiyasat ang kanilang mga pagkatao. Inilimbag ng pulisya ang mga larawan ng mga suspek, at naglunsad sila ng sunud-sunod na mga operasyon na humantong sa pagkakadakip ng mga suspek.<ref name="Arrest">{{Cite news |last=Mosqueda |first=Mars Jr. W |date=Marso 11, 2008 |title=Internet used to identify killers of nursing student |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2008/03/11/PROV20080311119134.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212001504/http://www.mb.com.ph/issues/2008/03/11/PROV20080311119134.html |archive-date=Pebrero 12, 2009}}</ref> Samantala, dinakip ng [[Distritong Pampulisya ng Maynila]] ang isang suspek na inirereklamo sa pagpatay sa dalawang mga opisyal sa ''guest relations'' sa [[Tondo, Maynila|Tondo]] noong Enero 2007 pagkaraan ng pagtukoy sa kaniyang kinaroroonan sa pamamagitan ng kaniyang profile sa Friendster.<ref name="Gro">{{Cite news |last=Malayo |first=Natalie Jane M |date=Enero 16, 2007 |title=Suspect in killing of two GROs arrested |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2007/01/16/MTNN2007011684762.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080929075156/http://www.mb.com.ph/issues/2007/01/16/MTNN2007011684762.html |archive-date=Setyembre 29, 2008}}</ref> Pinagmumulan na rin ng mga malalaking [[alitan sa Internet]] ang mga ''social network'', at isang halimbawa nito ang alitan ng dalawang aktor na sina Ynez Veneracion at [[Mon Confiado]] laban kay Juliana Palermo. Inakusahan ng dalawang aktor si Palermo na gumawa ng huwad na profile ng kaniyang dating nobyong si Confiado sa Friendster. Nakakarga sa huwad na profile ang mga larawan nina Confiado at ng kasintahang si Veneracion subalit sagana sa kabastusan ang kapsiyon ng bawat larawan.<ref name="Hatester">{{Cite news |last=Sadiri |first=Walden |date=Hunyo 3, 2007 |title=Ynez-Juliana feud turns Friendster to "Hatester?" |publisher=Manila Bulletin |url=http://www.mb.com.ph/issues/2007/06/03/SPRT2007060395116.html |access-date=Mayo 11, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212002039/http://www.mb.com.ph/issues/2007/06/03/SPRT2007060395116.html |archive-date=Pebrero 12, 2009}}</ref> Naglunsad ang noo'y [[Kalihim ng Tanggulang Pambansa]] na si [[Gilberto Teodoro]] ng masigasig na pangangampanya sa pamamagitan ng hatirang pangmadla, tulad ng [[YouTube]] at [[Facebook]], para sa kaniyang kandidatura sa pagkapangulo noong Mayo 2010. Iniulat na gumastos siya ng halos ikaapat na bahagi ng kaniyang pangkampanyang badyet sa hatirang pangmadla, kompara sa 9% ginastos ng naging pangulo ng bansa na si [[Benigno Aquino III]].<ref name="Elections">{{Cite web |last=Manglaus |first=Roni |date=Disyembre 10, 2010 |title=Using Social Media Marketing to Win Elections in the Philippines |url=http://www.pulyetos.com/social-media-marketing-and-philippine-politics/ |access-date=Mayo 11, 2013 |website=Pulyetos |archive-url=https://archive.today/20131004132903/http://www.pulyetos.com/social-media-marketing-and-philippine-politics/ |archive-date=Oktubre 4, 2013 |url-status=dead}}</ref> Batay sa ''Digital News Report'' (DNR) ng [[Reuters Institute for the Study of Journalism|Suriang Reuters]] noong 2024, bumaba sa 61 porsiyento ang paggamit ng mga matandang Pilipino sa Facebook bilang pinagkukuhanan ng balita, mula sa 72 porsiyento noong 2023. Pagbaba ito ng 11 puntos, na lampas sa karaniwang apat na puntos na pagbabang natatanaw sa ibang mga merkado sa midya. Ibinatay ng ikalabintatlong edisyon ng DNR ang kanilang datos sa isang onlayn na sarbey kalakip ang 94,943 mga tigulang mula sa 47 mga merkado sa midya, kabilang ang 2,104 na mga Pilipino.<ref>{{Cite web |last=Chua |first=Yvonne T. |date=Hunyo 17, 2024 |title=Facebook, other traditional socmed platforms wane as news sources in PH — Digital News Report 2024 |url=https://www.philstar.com/headlines/2024/06/17/2363511/facebook-other-traditional-socmed-platforms-wane-news-sources-ph-digital-news-report-2024 |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=Philstar.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Digital News Report 2024 {{!}} Reuters Institute for the Study of Journalism |url=https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/digital-news-report/2024 |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=reutersinstitute.politics.ox.ac.uk |language=en}}</ref> == Hatirang pangmadla bilang ebidensiya sa hukuman == Bagaman hindi tahasang nakasaad sa ''Mga Panuntunan sa Elektronikong Ebidensiya'', na ipinahayag ng [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kataas-taasang Hukuman]] noong 2001, ang paggamit ng mga mensahe at larawan mula sa hatirang pangmadla bilang patunay sa hukuman, pinahihintulutang gamitin ang mga ito bilang mga patunay hinggil sa mga gawaing kriminal.<ref name="SC22c">{{Cite news |last=Yumol |first=David Tristan |date=Hunyo 17, 2022 |title=SC: Photos and messages obtained by private persons from Facebook Messenger can be used as court evidence |work=[[CNN Philippines]] |url=https://www.cnnphilippines.com/news/2022/6/17/SC-on-Facebook-Messenger-chats-court-evidence.html |url-status=dead |access-date=Hunyo 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617115139/https://www.cnnphilippines.com/news/2022/6/17/SC-on-Facebook-Messenger-chats-court-evidence.html |archive-date=Hunyo 17, 2022}}</ref> Sa isang hatol na may petsang Nobyembre 16, 2021 at inilathala noong ika-17 ng Hunyo 2022, ipinasiya ng hukuman na maaaring gamitin ang mga larawan at mensaheng nakuha ng mga indibidwal mula sa isang akawnt sa hatirang pangmadla bilang patunay sa hukuman.<ref name="SC22gn">{{Cite news |last=Santos |first=Jamil |date=Hunyo 18, 2022 |title=SC: Photos, messages on social media can be evidence in court |work=[[GMA News Online]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/835308/sc-photos-messages-on-social-media-can-be-evidence-in-court/story/ |access-date=Hunyo 19, 2022}}</ref> Tinanggihan ng korte ang kahilingan ng nagsusumamo na huwag isama ang ''chat thread'' mula sa kaniyang Messenger, na ipinakita bilang patunay ng isang menor de-edad laban sa kaniya dahil sa umano'y paglabag sa kaniyang [[karapatan sa privacy]]. Ipinagtibay nito ang hatol ng [[Hukuman ng Apelasyon]] laban sa kaniya dahil sa paglabag sa Batas Republika Blg. 9775 o ang Batas Laban sa Pornograpiya ng mga Bata.<ref name="SC22c"/><ref name="SC22gn" /> Bukod diyan, pinahihintulutan ng Batas Republika Blg. 10173 o ang Batas sa Privacy ng Datos ang pagproseso ng pansariling impormasyon, kapagka gagamitin ito upang matukoy ang pangkriminal na pananagutan.<ref name="SC22c"/> Sa kasong ito, winika ng hukuman na hindi naaangkop sa akusado ang mga paghihigpit sa paggamit ng datos sa ilalim ng batas.<ref name="SC22gn"/> == Mga usapin == Pinuna ni [[Christine Gambito]], Pilipinang Amerikanang aktres at komedyante na kilala rin bilang "HappySlip", ang Friendster dahil sa inilarawan niyang "hindi naaangkop na mga patalastas" na lumabas sa kaniyang profile. Nagpaskil siya ng mensahe sa ''bulletin board'' ng websayt na naghahayag sa kaniyang mga tagahanga na pinag-isipan niyang burahin ang kaniyang akawnt. Nauna na niyang binura ang kaniyang akawnt sa [[MySpace]] bilang pagtutol sa mga onlayn na patalastas na pinapaandar ng [[Google]] at tinuringan niyang "sumasalungat nang tahasan sa tatak ng HappySlip at lubusang lumilihis sa paglalarawan ng kababaihang Pilipino." Tahasang binatikos niya ang pagpaskil ng mga patalastas ng mga [[Pakikipag-date sa Internet|websayt sa pakikipag-''date'']] na buhat sa ibang bansa na diumano ay pinupunterya sa mga Pilipina.<ref name="Happy">{{Cite news |last=Oliva |first=Erwin |date=Hunyo 13, 2008 |title=Happy Slip unhappy with "inappropriate" ads on Friendster |publisher=Philippine Daily Inquirer |url=http://technology.inquirer.net/infotech/infotech/view/20080613-142434/Happy-Slip-unhappy-with-inappropriate-ads-on-Friendster |access-date=Hunyo 24, 2008 |archive-url=https://archive.today/20130221174539/http://technology.inquirer.net/infotech/infotech/view/20080613-142434/Happy-Slip-unhappy-with-inappropriate-ads-on-Friendster |archive-date=Pebrero 21, 2013 |url-status=dead}}</ref> Noong 2008, inutusan ng noo'y hepe ng [[Pambansang Pulisya ng Pilipinas]] na si Heneral Avelino Razon ang [[Pangkat ng Imbestigasyon at Pagtuklas ng mga Krimen]] (CIDG) na alamin kung sino ang gumawa ng huwad na akawnt sa Friendster gamit ang kaniyang pagkakakilanlan. Sagana ang nasabing huwad na akawnt sa maling impormasyon tungkol sa kaniya, tulad ng pahayag na "nais niyang makita ang mga traydor, korap, kriminal para durugin sila."<ref name="Razon">{{Cite news |last=Alberto |first=Thea |date=Enero 17, 2008 |title=Razon not amused by "Friendster account" |publisher=Philippine Daily Inquirer |url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/infotech/view/20080117-113057/Razon-not-amused-by-Friendster-account |access-date=Hunyo 24, 2008 |archive-url=https://archive.today/20130221160754/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/infotech/view/20080117-113057/Razon-not-amused-by-Friendster-account |archive-date=Pebrero 21, 2013 |url-status=dead}}</ref> Magmula noong Disyembre 2008, may mga kaso ng [[Pag-spam|spam]] na mga komento sa mga profile sa Friendster. Karamihan sa mga ito ay sa pamamagitan ng isang larawang [[JPEG]] sa katauhan ng isang nakatagong video sa YouTube na may ''thumbnail'' ng isang maikli at masagwang video, tulad ng isang batang babae na naghuhubad ng kaniyang sarili. Kadalasang dinadala ang tagagamit sa hindi mapagkakatiwalaang websayt pagklik niya ng larawan, at mas malala pa kung dinala siya sa pag-''[[drive-by download]]'' ng [[malware]] gaya ng ''[[Koobface]] worm''. Dahil kaunti ang kaalaman ang ilang mga tagagamit sa panganib ng malware, lalo na ang mga adolesente na karaniwang bumibisita sa websayt sa mga ''[[Internet café]]'', lubhang mapanganib ang gayong mga ''social engineering attack''. Nakatanggap ng matinding batikos ang Friendster dahil sa usaping ito.<ref>{{cite web |url=http://friendstertips.wordpress.com/2008/12/31/how-to-stop-friendster-spam/ |title=How to stop Friendster spam |date=Disyembre 31, 2008 |author=Mus |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bukaspalad.com/board/showthread.php?t=4844 |title=YouTube Virus? Spreading thru Friendster |access-date=2025-08-02 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305133454/http://bukaspalad.com/board/showthread.php?t=4844 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://coolbusteratyourservice.blogspot.com/2008/12/yuotube-virus-spreading-thru-friendster.html |title=YouTube Virus (?) spreading thru Friendster |access-date=2025-08-02 |archive-date=2012-07-13 |archive-url=https://archive.today/20120713082218/http://coolbusteratyourservice.blogspot.com/2008/12/yuotube-virus-spreading-thru-friendster.html |url-status=dead }}</ref> === Eskandalo hinggil sa Cambridge Analytica === Siniyasat ng pamahalaan ng Pilipinas noong 2018 ang paglabag ng kompanyang Briton na [[Cambridge Analytica]] sa seguridad ng datos, kung saan ninakaw ang pansariling impormasyon ng mahigit sa 87 milyong mga akawnt sa Facebook. Isang liham ang ipinadala ng [[Komisyon para sa Proteksiyon ng Personal na Impormasyon]] (NPC) kay [[Mark Zuckerberg]], punong ehekutibong opisyal ng Facebook, upang magbigay ang nasabing kompanya ng mga dokumento tungkol sa lawak at kinahinatnan ng paglabag sa seguridad ng datos sa mga Pilipino.<ref>{{Cite web |date=Abril 14, 2018 |title=Philippines Investigating Facebook Over Data-Mining |url=https://www.voanews.com/a/philippines-investigating-facebook-data-mining/4346883.html |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=Voice of America |language=en}}</ref> Nagmula sa Pilipinas ang 1.2 milyon sa mga akawnt na nilooban. Ayon sa tagasiwalat na si [[Christopher Wylie]] sa panayam sa [[Rappler]], madaling punteryahin ang Pilipinas dahil sa kawalan ng regulasyon, mga tiwaling opisyal, at mataas na paggamit ng hatirang pangmadla sa mga Pilipino.<ref>{{Cite web |last=Occeñola |first=Paige |date=Setyembre 10, 2019 |title=Exclusive: PH was Cambridge Analytica's 'petri dish' – whistle-blower Christopher Wylie |url=https://www.rappler.com/technology/social-media/239606-cambridge-analytica-philippines-online-propaganda-christopher-wylie/ |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=Rappler |language=en-US}}</ref> === Pekeng balita at maling impormasyon === May mga alalahanin sa Pilipinas hinggil sa pagkalat ng pekeng balita at maling impormasyon sa hatirang pangmadla, lalo na sa mga plataporma tulad ng Facebook.<ref>{{Cite news |last=Stevenson |first=Alexandra |date=Oktubre 9, 2018 |title=Soldiers in Facebook’s War on Fake News Are Feeling Overrun |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/10/09/business/facebook-philippines-rappler-fake-news.html |access-date=Hunyo 3, 2025 |issn=0362-4331}}</ref> Ginamit ni dating Pangulong [[Rodrigo Duterte]] ang Facebook upang ibahagi ang kaniyang mensahe at batikusin ang mga sumasalungat sa kaniya. Mula nang inihalal siyang pangulo noong Mayo 2016, binuo ni Duterte ang isang pangkat ng mga personalidad at blogger sa Facebook upang pasamain ang mga kalaban sa politika.<ref>{{Cite web |last=Staff |first=Recode |date=Disyembre 8, 2017 |title=Recode Daily: How the Chinese and Philippine governments are weaponizing social media against their citizens |url=https://www.vox.com/2017/12/8/16749334/wechat-facebook-china-philippine-government-weaponizing-social-media-wildfires-waze-franken |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=Vox |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=Mayo 7, 2022 |title=Philippines election: 'Politicians hire me to spread fake stories' |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/blogs-trending-61339293 |access-date=Hunyo 3, 2025}}</ref> Tinulungan ng [[SCL Group]] (dating Strategic Communications Laboratories), ang punong kompanya ng Cambridge Analytica, si Duterte upang manalo sa pampanguluhang halalan noong 2016, sa pamamagitan ng paglalarawan sa kaniya sa hatirang pangmadla bilang isang lumalaban sa krimen, tulad ng nakasaad sa websayt nito.<ref>{{Cite web |date=Abril 4, 2018 |title=How Cambridge Analytica’s parent helped Duterte win 2016 election |url=https://www.scmp.com/news/asia/southeast-asia/article/2140303/how-cambridge-analyticas-parent-company-helped-man-action |access-date=Hunyo 3, 2025 |website=South China Morning Post |language=en}}</ref> === Mga kampanya para sa responsableng paggamit ng hatirang pangmadla === Noong Hulyo 2011, lumikha ang [[GMA Network]] ng kampanyang ''Think Before You Click'' ("Mag-isip-isip Ka [Muna] Bago Magklik") upang isulong ang responsableng paggamit ng hatirang pangmadla. Pinasimulan naman ng Rappler ang kawangis na kampanyang "[http://www.rappler.com/views/143975-no-place-for-hate-change-comes-to-rappler-comments-thread #NoPlaceForHate]" noong Agosto 2016. Hinihikayat naman nito ang pagkamagalang kapag nakikipag-ugnayan onlayn. === Mga ''deepfake'' === Noong Hulyo 2025, nagpadala si Kalihim [[Henry Aguda]] ng [[Kagawaran ng Teknolohiyang Pang-impormasyon at Komunikasyon]] (DICT) ng sulat sa punong ehekutibong opisyal ng [[Meta Platforms]] na si Mark Zuckerberg. Hinimok ni Aguda ang puno ng Meta Platforms na magtalaga ng karagdagang mga ''content moderation team'' sa bansa at agad na tanggalin ang mga nilalaman na gawa ng ''[[deepfake]]'' upang ipagsanggalang ang mga tagagamit mula sa ''disinformation''. Bagaman umaasa siyang susunod ang Meta sa kahilingan ng pamahalaan, binanggit ni Aguda sa isang panayam sa [[DZBB-AM]] na ang hindi pagsunod ng Meta ay maaaring humantong sa pagsuspende ng mga operasyon ng Facebook sa bansa, katulad ng mga pamamaraan na ginamit sa Brasil at ibang mga bansa upang pairalin ang pananagutan ng mga plataporma ng hatirang pangmadla sa kanilang mga nilalaman.<ref>{{Cite news |last=Baizas |first=Gaby |date=July 18, 2025 |title=DICT urges Zuckerberg to address fake news, deepfakes on Facebook |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/technology/dict-urges-mark-zuckerberg-address-fake-news-deepfakes-facebook/ |access-date=July 28, 2025}}</ref> === Privacy ng datos === Noong Setyembre 22, 2026, pinuna ng [[Komisyon para sa Proteksiyon ng Personal na Impormasyon]] (NPC) ang [[Meta Platforms]], [[Roblox Corporation]], [[Discord Inc.]], at [[Reddit Inc.]] dahil sa kanilang kabiguan sa pagtalima sa mga patakaran hinggil sa pagpaparehistro tulad ng mga alituntunin ng Batas sa Data Privacy noong 2012 at ng NPC Circular 16-03. Susuriin ng ahensiya kung paano pinapanatili ng mga platapormang ito ang "mahigpit na mga patakaran sa pagpaparehistro, katapatan, mga karapatan ng mga subject sa datos, pananagutan, at mga pisikal at teknikal na pananggalang sa seguridad." Nagpadala ang NPC ng mga ''[[show cause order]]'' na humihingi ng mga paliwanag mula sa mga kompanya. Binigyang-diin din ng ahensiya na isang "pinagsasaluhang pananagutan" ang pagtiyak ng kaligtasan ng mga bata sa mga platapormang onlayn, sa pagitan ng mga kompanyang panteknolohiya, mga tagapagturo, mga magulang, at pamahalaan.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/technology/2026/9/22/privacy-watchdog-issues-show-cause-to-meta-reddit-roblox-discord-1644 |title=Privacy watchdog issues show cause to Meta, Reddit, Roblox, Discord |date=Setyembre 22, 2026 |last=Fuentes |first=Arthur |website=ABS-CBN News |access-date=Setyembre 22, 2026}}</ref> == Mga panukala sa regulasyon == === Kahingian sa pagkuha ng prangkisa === Noong Pebrero 2025, iminungkahi ni Kinatawan [[Ace Barbers]] ng Ikalawang Distrito ng [[Surigao del Norte]] ang isang panukalang batas na nag-oobliga sa mga plataporma ng hatirang pangmadla na humingi ng obligatoryong prangkisa mula sa Kongreso, upang labanan ang pagkalat ng ''disinformation''. Sinabi niyang makatitiyak nito ng "disiplina, isang kodigo ng pag-aasal, at etika [sa mga plataporma]".<ref name=BWSMFranchise>{{Cite news |last=Basilio |first=Kenneth Christiane L. |date=Pebrero 18, 2025 |title=Franchise requirement for social media mulled amid disinformation crackdown |work=BusinessWorld |url=https://www.bworldonline.com/the-nation/2025/02/18/654070/franchise-requirement-for-social-media-mulled-amid-disinformation-crackdown/ |access-date=Pebrero 19, 2025}}</ref> Naghain si Kinatawan [[David Suarez (politiko)|David "Jayjay" Suarez]] ng Ikalawang Distrito ng [[Quezon (lalawigan)|Quezon]] ng Panukalang Batas Blg. 4786, na magpapasailalim ng mga plataporma sa pangangasiwa ng lehislatura sa pamamagitan ng pagtatalaga sa mga ito bilang "mga serbisyong pampubliko na may malaking kahinatnan sa publiko." Aniya, paiigtingan nito ang kanilang mga pamamaraan sa pamamahala at pagsusuri ng mga nilalaman sa kanilang mga plataporma. Mapapanatili umano nito ang kaligtasan ng mga bata sa mundong onlayn.<ref>{{cite news |url=https://newsinfo.inquirer.net/2309617/marcos-open-to-requiring-congressional-franchises-for-social-media-apps |title=Marcos open to requiring congressional franchises for social media apps |date=Setyembre 22, 2026 |last=Cabato |first=Luisa |website=Inquirer.net |access-date=Setyembre 23, 2026}}</ref> Nagbabala sina Propesor Karl Patrick Mendoza ng [[Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas]] at Danilo Arao ng [[Unibersidad ng Pilipinas]] na maaaring malagay sa alanganin ang [[kalayaan sa pananalita]] sa bansa. Sa halip, iminungkahi nilang palakihin pa ang paglaan ng badyet para sa pinahusay na edukasyon at literasi sa midya.<ref name=BWSMFranchise /> === Pagbabawal sa mga menor de-edad === Sa pagsisimula ng [[Ika-20 na Kongreso ng Pilipinas|Ikadalawampung Kongreso ng Pilipinas]], iminungkahi ni Senador [[Panfilo Lacson]] ang panukalang batas na naglalayong pagbawalan ang mga batang edad 18 taong gulang pababa na gumamit ng hatirang pangmadla. Binanggit niya ang isang pag-aaral mula sa [[UNICEF]] tungkol sa pagkakalantad ng mga menor de-edad sa onlayn na panggugulo at pang-aapi mula sa mga maton sa Internet. Sa ilalim ng kaniyang panukala, inaasahang titiyakin ng mga kompanya ng hatirang pangmadla ang edad at pagkakakilanlan ng mga netizen, bagaman dapat nilang matiyak ang seguridad ng datos bilang pagtalima sa Batas sa Privacy ng Datos ng taong 2012. Maaaring humantong sa mataas na multa o pagbawal sa pagnenegosyo ng mga kompanya ng hatirang pangmadla sa bansa kapag nabigo sila sa pagharang ng mga menor de-edad o sa seguridad ng datos ng mga tagagamit.<ref>{{Cite news |last=Mangaluz |first=Jean |date=Hulyo 2, 2025 |title=Skibidi no more? Lacson seeks to bar minors from social media |publisher=Philippine Star |url=https://www.philstar.com/headlines/2025/07/02/2454966/skibidi-no-more-lacson-seeks-bar-minors-social-media |access-date=Hulyo 8, 2025}}</ref> Noong ikatlo ng Marso 2026, inihain ang Panukalang Batas Blg. 8262 sa Kapulungan ng mga Kinatawan na ipinapanukalang ipagbawal ang paggamit ng hatirang pangmadla sa mga indibidwal na hindi lalampas sa 16 na taong gulang. Nilalayon nitong itakda ang akses ng mga menor de-edad sa mga platapormang panghatirang pangmadla.<ref>{{Cite news |last=Sagcal |first=Jem |date=Marso 10, 2026 |title=New bill seeks to ban social media for users under 16 |url=https://technology.inquirer.net/145425/social-media-ban-minors-philippines-bill |access-date=Marso 10, 2026 |work=inquirer.net}}</ref><ref>{{Cite web |last=Villanueva |first=Eduardo |date=Marso 3, 2026 |title=An Act Protecting Minors From Social Media Harms By Establishing A Minimum Age For Social Media Access And Imposing Obligations On Social Media Platforms |url=https://docs.congress.hrep.online/legisdocs/basic_20/HB08262.pdf |access-date=Marso 10, 2026 |website=congress.gov.ph}}</ref> Muling nabuhay ang mga pamanawagan na ipagbawal ang paggamit ng hatirang pangmadla sa mga menor de-edad matapos ang insidente ng [[pamamaril sa paaralan sa Tacloban noong 2026]], at nagmungkahi rin ang mga mambabatas na magpatupad ng sapilitang pagpapatunay ng edad ng mga tagagamit sa mga larong onlayn na "marahas at angkop lamang sa mga nasa hustong gulang."<ref>{{cite news |url=https://manilastandard.net/news/314756937/16-under-social-media-ban-pushed-anew-review-of-policies-urged.html |title=16-under social media ban pushed; review of policies urged |date=Hunyo 24, 2026 |last1=Superable |first1=Ram |last2=Zurbano |first2=Joel |last3=Cruz |first3=Maricel |last4=Barcelo |first4=Vito |work=Manila Standard |access-date=Hunyo 24, 2026}}</ref> Muling umusbong ang mga panukalang ito pagkaraan ng naganap na [[pamamaril sa paaralan sa Zamboanga noong 2026]] na ikinasawi ng isang biktima at ng suspek na kapuwang menor de-edad,<ref>{{cite news |url=https://tribune.net.ph/2026/08/19/ateneo-zamboanga-shooting-spurs-senate-push-to-ban-social-media-for-minors |title=Ateneo Zamboanga spurs Senate push |last=Oliquino |first=Edjen |work=Daily Tribune |date=Agosto 19, 2026 |access-date=Agosto 20, 2026}}</ref> pati na rin matapos ang [[pamamaril sa paaralan sa Timog Cotabato noong 2026]].<ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/1003140/dilg-s-remulla-seeks-limits-on-children-s-social-media-use-access-to-violent-sites/story/ |title=DILG's Remulla seeks limits on children's social media use, access to violent sites |date=Setyembre 21, 2026 |last=Rita |first=Joviland |website=GMA News |access-date=Setyembre 22, 2026}}</ref> === Pagpapatunay ng pagkakakilanlan ng mga tagagamit === Isinabatas ang Batas Republika Blg. 11934 ([[Batas sa Pagpaparehistro ng SIM]]) noong 2022.<ref name="PHRappler">{{Cite news |last=Rivas |first=Ralf |date=Oktubre 22, 2022 |title=Marcos signs SIM Card Registration Act. Will it really stop scammers? |publisher=Rappler |url=https://www.rappler.com/business/marcos-jr-signs-sim-card-registration-act-will-really-stop-scammers/ |access-date=Pebrero 11, 2025}}</ref> Inatasan ng isang naunang bersiyon ng noo'y panukalang batas ang mga tagagamit na itala ang kanilang mga akawnt sa hatirang pangmadla gamit ang kanilang legal na mga pangalan at numero ng telepono. Iginiit ng mga pumapanig sa panukala na hahadlangan nito ang mga gawain ng mga manloloko at teroristang nagtatago ng kanilang pagkakakilanlan. Pinuna ng mga tumututol sa panukala sa kadahilanang malalagay sa panganib ang kalayaan sa pananalita at karapatan sa privacy ng bawat Pilipino.<ref>{{Cite news |last=Yang |first=Angelica Y. |date=Pebrero 7, 2022 |title='Real name' social media registration seen to risk free speech, privacy and identity |publisher=Philippine Star |url=https://www.philstar.com/headlines/2022/02/07/2159205/real-name-social-media-registration-seen-risk-free-speech-privacy-and-identity |access-date=Pebrero 11, 2025}}</ref> Inalis kalaunan sa huling bersiyon ng panukalang batas (na naging batas paglaon) ang tadhana ukol sa hatirang pangmadla.<ref name="PHRappler" /> Noong Enero 16, 2026, ipinanukala ng [[Kagawaran ng Teknolohiyang Pang-impormasyon at Komunikasyon]] (DICT) ang isang patakaran na iniuutos sa mga plataporma ng hatirang pangmadla na patunayan o beripikahan ang kanilang mga tagagamit, bilang panlaban sa mga troll, bot ng AI, at mga gawain ng mga onlayn na kriminal.<ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/scitech/technology/973111/goodbye-trolls-dict-mulls-all-social-media-users-to-be-verified/story/ |title=Goodbye trolls? DICT mulls all social media users to be verified |last=Cordero |first=Ted |publisher=GMA Integrated News |date=Enero 16, 2026 |access-date=Enero 22, 2026}}</ref> Nagbabala naman ang Democracy.Net.PH at Foundation for Media Alternatives, mga pangkat sa mga karapatan sa Internet, na maaaring magdala ng hindi kanais-nais na kapahamakan sa mga aktibista, kababaihan, at bata ang panukala, sa mga anyo ng [[pagmamaton]], [[pang-aapi]], at [[onlayn na pagmamanman]].<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/technology/2026/1/21/no-more-alter-accounts-dict-studies-social-media-user-verification-1929 |title=No more alter accounts? DICT studies social media user verification |last=Pascual |first=Jekki |publisher=ABS-CBN News |date=Enero 21, 2026 |access-date=Enero 21, 2026}}</ref> Umatras kalaunan ang DICT sa panukala at sa halip ay mas pinili ang pampublikong kamuwangan at pagpapalaganap ng kabatiran, na isinasakatuparan pa rin ang parehong layunin ng pagpapairal ng pananagutan sa mundong onlayn.<ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/scitech/technology/974064/dict-social-media-verification-likely-to-remain-voluntary/story/ |title=DICT: Social media verification likely to remain voluntary |last=Serquiña |first=Mariel Celine |date=Enero 25, 2026 |publisher=GMA Integrated News |access-date=Enero 30, 2026}}</ref> Noong Pebrero 6, 2026, nagpanukala si Senador [[Tito Sotto]] ng batas para sa patakarang "isang tao, isang akawnt" lamang, na ayon sa kaniya ay magpapawakas sa mga troll sa internet. Kasunod ito ng pagdami ng mga troll na naninira ng magkabilang panig sa kasagsagan ng usapin ng [[Sigalot sa Kanlurang Dagat ng Pilipinas|sigalutan sa teritoryo sa pagitan ng Pilipinas at Tsina]] pagkaraan ng [[Diplomatikong insidente ng Pilipinas–Tsina (2026)|insidenteng diplomatiko sa pagitan ng dalawang bansa]].<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/nation/2026/2/6/sotto-suggestion-to-fight-trolls-one-person-one-social-media-account-1619 |title=Sotto suggestion to fight 'trolls': One person, one social media account |last=Cruz |first=RG |date=Pebrero 6, 2026 |publisher=ABS-CBN News |access-date=Pebrero 9, 2026}}</ref> Sinabi ng DICT noong ika-1 ng Setyembre 2026, na iaatas nila sa [[Meta Platforms]] na isama ang [[Pambansang Pagkakakilanlan ng Pilipinas]] (''PhilSys ID'') sa pagpapatunay ng pagkakakilanlan ng kanilang mga tagagamit sa kanilang mga plataporma, na kinabibilangan ng Facebook, Messenger, Instagram, WhatsApp, at Threads, sa paraang katulad ng hakbang na ipinangakong ipatutupad ng [[Roblox]]. Iginiit ni Kalihim Henry Aguda ng DICT na hindi na magagawa ng mga kriminal na magtago ng kanilang mga pagkakakilanlan tuwing "gumagawa" sila ng "isang bagay na ilegal" kapag ipinatupad na ang pagpapatunay ng pagkakakilanlan ng mga tagagamit. Ikinatwiran niyang naging "mahirap" na ang "pagpapatungkol." Iginiit niyang makatutulong ng maagap na mga hakbang na ito ang pag-iwas sa mga pamunuan ng mga hatirang pangmadla na maharap sa inaasahang mga reklamo tulad ng mga kasong kinakaharap ng Meta sa Estados Unidos. Ipinanukala rin ng DICT ang "mas mahigpit na mga alituntunin" sa [[Discord]], na ayon sa kanila ay "isang hindi binabantayan o naka-''encrypt'' na ''messaging space'' na naiulat na ginagamit sa radikalisasyon."<ref name=Delizo20260901>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/technology/2026/9/1/philippines-urges-meta-to-require-national-id-for-social-media-accounts-1747 |title=Philippines urges Meta to require national ID for social media accounts |last=Delizo |first=Michael |website=ABS-CBN News |date=Setyembre 1, 2026 |access-date=Setyembre 1, 2026}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Internet sa Pilipinas]] dq72xjzddf2bqndlk04b91180jbjw8v Bagyong Salome 0 335878 2227682 2202787 2026-09-22T13:09:55Z Ivan P. Clarin 84769 2227682 wikitext text/x-wiki Ang pangalang '''Salome''' ay nagamit sa [[Pilipinas]] sa mga nagdaang taon ayon sa PAGASA sa Kanlurang Pasipiko. Na ipininalit sa pangalang [[Bagyong Santi]] noong 2013. * [[Bagyong Salome (2017)]] - ay isang bagyo na may internasyonal na pangalang Haikui. * {{tcname unused|Bagyong Salome (2021)}} - {{grey|N/A}} * [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025|Bagyong Salome (2025)]] - ay isang mahinang bagyo sa [[Luzon]], [[Pilipinas]] * {{tcname unused|Bagyong Salome (2029)}} - {{grey|N/A}} {{S-start}} {{Succession box|before=[[Bagyong Ramil|Ramil]]|title=Kapalitan|years=Salome|after={{tcname unused|Tala}}}} {{S-end}} {{DEFAULTSORT:Salome}} {{paglilinaw}} c4uyogcm2m03jvv3jjvav9l1gzvkyi4 Bagyong Rosal 0 335896 2227747 2202793 2026-09-22T15:38:33Z Ivan P. Clarin 84769 2227747 wikitext text/x-wiki Ang pangalang '''Rosal''' ay nagamit sa [[Pilipinas]] sa mga nagdaang taon ayon sa PAGASA sa Kanlurang Pasipiko. Sa Pilipinas ay isang puting [[bulaklak]]. Na ipininalit sa pangalang [[Bagyong Rosita]] noong 2018. * Bagyong Rosal (2022) - ay isang mahinang bagyo sa [[Karagatang Pasipiko]] na pinangalanang Pakhar. * Bagyong Rosal (2026) - {{S-start}} {{Succession box|before=[[Bagyong Queenie|Queenie]]|title=Kapalitan|years=Rosal|after=[[Bagyong Samuel|Samuel]]}} {{S-end}} {{DEFAULTSORT:Rosal}} {{paglilinaw}} d6wfrvlm35fi5702l3tpu55h6jbgm80 Sirikit 0 336126 2227950 2182552 2026-09-23T04:07:00Z CommonsDelinker 1732 Removing "ราชาภิเษกสมรส2.jpg", it has been deleted from Commons by [[c:User:Krd|Krd]] because: No license since 15 September 2026. 2227950 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|consort=yes|title=Queen Mother of Thailand|image=Queen Sirikit 1960.jpg|caption=si Sirikit noong 1960|name={{ubl|Queen Sirikit|สิริกิติ์}}|succession=[[Queen consort of Thailand]]|reign=28 Abril 1950 – {{nowrap|13 Oktubre 2016}}|coronation=5 Mayo 1950|cor-type=[[Coronation of the Thai monarch#Installation of the queen|Coronation]]|reign-type2=Regency|reign2=22 Oktubre 1956 – 5 Nobyembre 1956|succession2=[[Regent of Thailand]]|pre-type2=Monarch|predecessor2=[[Bhumibol Adulyadej]]|birth_name=Sirikit Kitiyakara|birth_date={{birth date|df=y|1932|8|12}}|birth_place=[[Bangkok]], Siam|death_date={{death date and age|df=y|2025|10|24|1932|8|12}}|death_place=Bangkok, Taylandiya|spouse={{marriage|[[Bhumibol Adulyadej]] (Rama IX)|28 April 1950|13 October 2016|end=[[Death and funeral of Bhumibol Adulyadej|died]]}}|issue={{ubli|Princess [[Ubol Ratana]]|[[Vajiralongkorn]] (Rama&nbsp;X)|[[Sirindhorn]], Princess Royal|[[Chulabhorn]], Princess Srisavangavadhana}}|issue-link=#Issue|issue-pipe=Detail|house={{ubl|[[:Category:Kitiyakara family|Kitiyakara]] (by birth)|[[House of Mahidol|Mahidol]] (by marriage)}} ([[Chakri dynasty]])|father=[[Nakkhatra Mangala]]|mother=[[Bua Kitiyakara|Bua Snidvongs]]|religion=[[Theravada Buddhism]]|signature=Queen Sirikit Signature.svg}} Si '''Sirikit''' {{Efn|{{langx|th|สิริกิติ์}}, {{IPA|th|sì.rì.kìt|pron}} {{Audio|Th-Queen Sirikit.ogg|listen}}.}}<ref>{{Cite news |date=13 Agosto 2022 |title=Rare royal photos of Queen Sirikit released for 90th birthday |language=en |work=The Nation |url=https://www.nationthailand.com/in-focus/royal/40018859 |access-date=25 Oktubre 2025}}</ref> (ipinanganak na ''Mom Rajawongse'' '''Sirikit Kitiyakara''';{{Efn|{{langx|th|สิริกิติ์ กิติยากร}}; {{RTGS|Sirikit Kitiyakon}}.}} 12 Agosto 1932 – 24 Oktubre 2025) ay isang miyembro ng maharlikang pamilyang Taylandes na naging Reyna ng Taylandiya mula 28 Abril 1950 hanggang 13 Oktubre 2016 bilang asawa ni Haring [[Bhumibol Adulyadej|Bhumibol Adulalyadej]] (Rama IX). Siya ang ina ni Haring [[Vajiralongkorn]] (Rama X). Nakilala niya si Bhumibol sa [[Paris]], kung saan ang kaniyang ama ay embahador na Taylandes. Nagpakasal sila noong 1950, ilang sandali bago ang koronasyon ni Bhumibol. Si Sirikit ay hinirang na reyna-rehente noong 1956, nang sumailalim sa pagiging mongheng Budista ang hari sa loob ng ilang panahon. Si Sirikit ay may apat na anak sa hari. Konsorte ng monarko ng noon ay ang pinakamatagal na namumunong pinuno ng estado sa mundo, siya rin ang pinakamatagal na asawang reyna sa buong mundo. Si Sirikit ay na-[[stroke]] noong 2012 at mula noon ay umiwas sa pagpapakita sa publiko hanggang sa kaniyang kamatayan noong 2025.<ref>{{Cite web |title=สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง สวรรคต |trans-title=Her Majesty Queen Sirikit, the Queen Mother, has passed away. |url=https://www.royaloffice.th/wp-content/uploads/2025/10/2568-10-24.pdf |url-status=live |archive-url=https://archive.org/details/2568-10-24 |archive-date=25 Oktubre 2025 |access-date=25 Oktubre 2025}}</ref><ref>{{Cite web |last=Siviero |first=Beatrice |date=24 Oktubre 2025 |title=Thailand's Queen Sirikit, the Queen Mother, Passes Away at 93 |url=https://laotiantimes.com/2025/10/25/thailands-queen-sirikit-the-queen-mother-passes-away-at-93/ |access-date=25 Oktubre 2025 |website=Laotian Times |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=25 Oktubre 2025 |title=Thailand's former queen Sirikit dies aged 93 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cp8ed1ednjdo |access-date=25 Oktubre 2025 |website=[[BBC]]}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=24 Oktubre 2025 |title=Sirikit, Glamorous Former Queen of Thailand Who Wielded Power, Dies at 93 |url=https://www.nytimes.com/2025/10/24/world/asia/queen-sirikit-thailand-dead.html |access-date=25 Oktubre 2025 |website=New York Times}}</ref> == Maagang buhay at pamilya == Ipinanganak si Sirikit noong 12 Agosto 1932, sa tahanan ni Lord Vongsanuprabhand, ang kaniyang lolo sa ina. Siya ang panganay na anak na babae at ang ikatlong anak ni Prinsipe Nakkhatra Mangkala Kitiyakara, ang anak ni Prinsipe Kitiyakara Voralaksana, at Mom Luang Bua Snidvongs. Ang kaniyang pangalan, na ibinigay ni Reyna [[Rambhai Barni|Rambai Barni]], ay nangangahulugang "ang kadakilaan ni Kitiyakara". Siya ay may tatlong kapatid, dalawang nakakatandang kapatid na lalaki, at isang nakakabatang anak na babae: ''Mom Rajawongse'' Kalyanakit Kitiyakara, ''Mom Rajawongse'' Adulakit Kitiyakara, at si ''Than Phu Ying'' Busba Kitiyakara. Sa kaniyang kabataan, madalas na binibisita ni Sirikit ang kaniyang lola sa ama. Minsan noong 1933, naglakbay siya kasama si Prinsesa Absornsaman Devakula kasunod ng paglilibot ni Haring Prajadhipok sa Songkhla.<ref>{{Cite web |date=11 Agosto 2018 |title=สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ฯ - แขกเลี้ยงวัวทำนาย เด็กผู้หญิงคนนี้มีบุญวาสนาเป็นราชินี |trans-title=Her Majesty Queen Sirikit - A cowherd predicts that this girl will have the good fortune to become a queen. |url=https://lifestyle.campus-star.com/knowledge/129883.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829072321/https://lifestyle.campus-star.com/knowledge/129883.html |archive-date=29 Agosto 2018 |access-date=25 Oktubre 2025 |website=Campus Star |language=th}}</ref> Sa edad na apat, nag-aral si Sirikit sa Kindergarten College sa Rajini School (minsan ay tinatawag na Queen's College), kung saan siya nag-aral sa elementarya.<ref name=":0">{{Cite web |last=Siviero |first=Beatrice |date=24 Oktubre 2025 |title=Thailand's Queen Sirikit, the Queen Mother, Passes Away at 93 |url=https://laotiantimes.com/2025/10/25/thailands-queen-sirikit-the-queen-mother-passes-away-at-93/ |access-date=25 Oktubre 2025 |website=Laotian Times |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 Agosto 2005 |title=Thais pay tribute to mother of the nation |url=https://www.scmp.com/article/511785/thais-pay-tribute-mother-nation |access-date=5 Oktubre 2025 |website=South China Morning Post |language=en}}</ref> Sa panahong iyon, ipinaglalaban ang [[Digmaang Pasipiko]]. Maraming beses na binomba ang Bangkok, lalo na ang mga linya ng tren, na siyang ginawang mapanganib ang paglalakbay. Dahil doon, lumipat siya sa Saint Francis Xavier Convent School, dahil malapit ito sa palasyo. Nag-aral siya sa Saint Francis Xavier mula sa kaniyang ikalawang primaryang taon hanggang sa maagang antas ng sekondarya.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |last=Somhar |first=Tammy Tameryn |date=25 Oktubre 2025 |title=HM Queen Sirikit: A lifetime of grace, devotion, and service to the Thai people |url=https://www.nationthailand.com/thailand/40057276 |access-date=25 Oktubre 2025 |website=The Nation |language=en-US}}</ref> Noong 1946, nang matapos na ang digmaan, lumipat ang kaniyang ama sa Reyna Unido bilang embahador sa Court of St James's, kasama ang kaniyang pamilya. Si Sirikit ay 13 taong gulang noon nang natapos ang kaniyang sekondaryang edukasyon. Habang nasa Inglatera, natuto siyang tumugtog ng piano at naging matatas sa Ingles at Pranses. Dahil sa trabaho ng kaniyang ama bilang diplomatiko, lumipat sa iba pang mga bansa ang kanilang pamilya, kabilang ang [[Dinamarka]] at Pransiya. Habang nasa Pransiya, nag-aral siya sa isang music academy sa Paris.<ref>{{Cite web |date=25 Oktubre 2025 |title=The legacy and devotion of Queen Sirikit live on in the hearts of Thais |url=https://world.thaipbs.or.th/detail/59312 |access-date=25 Oktubre 2025 |website=Thai PBS World |language=en}}</ref> Nakilala rin ni Sirikit sa Pransiya si [[Bhumibol Adulyadej|Haring Bhumibol Adulyadej]], na kamag-anak niya, dahil pareho silang mga inapo ni Haring [[Chulalongkorn]] (Rama V). Noong panahong iyon, umakyat si Bhumibol sa trono at nag-aaral sa [[Suwisa]]. Nanirahan sina Bhumibol at Sirikit sa Royal Thai Embassy sa Paris. Sinamahan ni Sirikit ang hari sa kaniyang pagbisita sa iba't ibang atraksyong panturista, at nalaman nila na marami silang pagkakatulad. == Kasal == [[Talaksan:Sirikit_Rambhai_Barni_Galyani_Vaddhana.jpg|left|thumb|300x300px|Ang bagong Reyna at ang ''Thai royal inner'' ''court'': Reyna Sirikit (kaliwa), Prinsesa Galyani Vadhana (gitna), Prinsesa Hemvadi, Prinsesa Adorn Dibyanibha at Reyna [[Rambhai Barni]] (kanan) noong 1950]] Noong 4 Oktubre 1948, habang nagmamaneho si Bhumibol ng Fiat Topolino sa kalsada ng [[Geneva]] Lausanne, nabangga niya ang likuran ng isang nagpeprenong trak 10&nbsp;km sa labas ng Lausanne. Nasugatan niya ang kaniyang likod at nagtamo ng mga sugat sa kaniyang mukha na halos nawalan siya ng paningin sa isang mata. Pagkatapos ay nagsuot siya ng <nowiki><i>ocular prosthetic</i></nowiki>. Habang siya ay naospital sa Lausanne, madalas siyang binibisita ni Sirikit. Nakilala niya ang kaniyang ina, Princess Mother Sangwan, na humiling sa kaniya na ipagpatuloy ang kaniyang pag-aaral sa malapit para mas makilala siya ng hari. Pumili si Bhumibol ng ''boarding school'' para sa kaniya sa Lausanne, Riante Rive. Isang tahimik na pakikipag-ugnayan sa Lausanne ang sumunod noong 19 Hulyo 1949,<ref name="handley">Handley, Paul M. (2006). [https://books.google.com/books?id=nDspKDZkgcQC&pg=PA104 ''The King Never Smiles: A Biography of Thailand's Bhumibol Adulyadej''], pp. 103–4. Yale University Press.</ref> at ang mag-asawa ay ikinasal noong 28 Abril 1950, isang linggo lamang bago ang kaniyang koronasyon. Ang mag-asawang hari ay may apat na anak, kung saan nagkaroon sila ng labindalawang apo at anim na apo sa tuhod. === Pagtatatag ng Reyna === [[Talaksan:Staatsbezoek_Koning_en_Koningin_van_Thailand_,_Rijksmuseum,_Bestanddeelnr_911-6964.jpg|thumb|Reyna Sirikit sa Olanda noong 1960]] Naganap ang kasal sa Palasyo ng Srapathum. Si Reyna Sri Savarindira, ang ''Queen Grandmother'', ang namuno sa seremonya ng kasal. Parehong pinirmahan ng hari at ni Sirikit ang linya 11 ng kanilang sertipiko ng kasal. Dahil hindi pa siya 18, pumirma rin ang kaniyang mga magulang, sa linya 12 na direkta sa ilalim ng kanyang lagda. Kalaunan ay natanggap niya ang Order of the Royal House of Chakri, at naging reyna. Pagkatapos ng seremonya ng koronasyon noong 5 Mayo 1950, pareho silang bumalik sa Suwisa upang ipagpatuloy ang kanilang pag-aaral, at bumalik sa Bangkok noong 1952. === Isyu === {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |Pangalan ! rowspan="2" scope="col" | kapanganakan ! colspan="2" scope="col" | Kasal ! rowspan="2" scope="col" | Ang kanilang mga anak |- ! scope="col" | Petsa ! scope="col" | asawa |- ! rowspan="3" scope="row" | Prinsesa Ubolratana | rowspan="3" | {{Birth date and age|1951|4|5}} | rowspan="3" | 25 Hulyo 1972<br /><br /><br /><br /> {{Small|Diborsiyado 1998}} | rowspan="3" | Peter Ladd Jensen | Ploypailin Jensen |- | Poom Jensen |- | Sirikitiya Jensen |- ! rowspan="8" scope="row" | [[Vajiralongkorn]] (Rama&nbsp;X) | rowspan="8" | {{Birth date and age|1952|7|28}} | 3 Enero 1977<br /><br /><br /><br /> {{Small|Diborsiyado 12 August&nbsp;1991}} | Soamsawali Kitiyakara | Bajrakitiyabha, Prinsesa Rajasarini<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwxg">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Siribajra |- | rowspan="5" | Pebrero 1994<br /><br /><br /><br /> {{Small|Diborsiyado 1996}} | rowspan="5" | Yuvadhida Polpraserth | Juthavachara Vivacharawongse |- | Vacharaesorn Vivacharawongse |- | Chakriwat Vivacharawongse |- | Vatchrawee Vivacharawongse |- | Prinsesa Sirivannavari |- | 10 Pebrero 2001<br /><br /><br /><br /> {{Small|Diborsiyado 11 December&nbsp;2014}} | Srirasmi Suwadee | Prinsipe Dipangkorn Rasmijoti |- | 1 Mayo 2019 | Suthida Tidjai | ''Nui'' |- ! scope="row" | Sirindhorn, Prinsesa Royal | {{Birth date and age|1955|4|2}} | colspan="2" |Wala |Wala |- ! rowspan="2" scope="row" | Chulabhorn, Prinsesa Srisavangavadhana | rowspan="2" | {{Birth date and age|1957|7|4}} | rowspan="2" | 7 Enero 1982<br /><br /><br /><br /> {{Small|Diborsiyado 1996}} | rowspan="2" | Virayudh Tishyasarin | Prinsesa Siribha Chudabhorn |- | Prinsesa Aditayadorn Kitikhun |} == Rehensya == Nang isagawa ng hari ang tradisyunal na panahon bilang isang mongheng Budista noong 1956, nagsilbi si Reyna Sirikit bilang rehente. Kalaunan ay opisyal siyang pinangalanang Rehente ng Taylandiya at binigyan siya ng Hari ng titulong 'Somdet Phra Nang Chao Sirikit Phra Borommarachininat' sa kaniyang kaarawan noong 5 Disyembre 1956. Siya ang naging pangalawang reynang Siamese sa kasaysayan ng Taylandiya. == Mga suliranin sa kalusugan at kamatayan == Sa madaling-araw noong 21 Hulyo 2012, nakaramdam si Reyna Sirikit ng panghihina habang nag-eehersisyo sa Siriraj Hospital, kung saan nakatira si Haring Bhumibol Adulyadej. Pagkatapos magsagawa ng <nowiki><i>magnetic resonance imaging</i></nowiki>, natukoy ng isang pangkat ng mga manggagamot na siya ay nagkaroon ng [[Stroke|ischemic stroke]].<ref>{{Cite web |date=21 Hulyo 2012 |title=Statement of the Bureau of the Royal Household, Re: Her Majesty the Queen falls ill at Siriraj Hospital, dated 21 July 2012. |url=http://www.brh.thaigov.net/information/Buket%20Data/2012/2012_07/2012_07_27/S102_23072012.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232513/http://www.brh.thaigov.net/information/Buket%20Data/2012/2012_07/2012_07_27/S102_23072012.pdf |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=26 Oktubre 2025 |publisher=Bureau of the Royal Household |language=th}}</ref> Hininto ng reyna ang pagpapakita sa publiko mula noon, kasama ang engrandeng madla na ipinagkaloob ng kaniyang asawa sa kaniyang ika-85 kaarawan mula sa Ananta Samakhom Hall noong 5 Disyembre 2012. Noong 29 Nobyembre 2016, inihayag ng palasyo na ang reyna ay nakalabas na sa ospital at bumalik sa Chitralada Royal Villa para sa pagpapagaling.<ref>{{Cite web |date=29 Nobyembre 2016 |title=แถลงการณ์สำนักพระราชวัง "พระราชินี" พระอาการทั่วไปดีขึ้นมาก เสด็จกลับประทับพระตำหนักจิตรลดาฯ |trans-title=Royal Household Bureau statement: Her Majesty the Queen's general condition has greatly improved and she has returned to Chitralada Palace. |url=http://www.matichon.co.th/news/377793 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130035042/http://www.matichon.co.th/news/377793 |archive-date=30 Nobyembre 2016 |access-date=26 Oktubre 2025 |website=Matichon Online |publisher=Matichon |location=Bangkok |language=th}}</ref> Namatay siya nang "payapa" sa King Chulalongkorn Memorial Hospital noong 21:21 ICT (14:21 [[UTC]]) noong 24 Oktubre 2025, nang ipaalam ng Thai Royal Household Bureau na siya ay namatay dahil sa mga komplikasyon mula sa ''blood sepsis'' sa mga nakaraang taon.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |date=25 Oktubre 2025 |title=Thailand's Queen Mother Sirikit, influential style icon, dies at 93 |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/thailands-queen-mother-sirikit-dies-aged-93-bbc-reports-2025-10-24/ |access-date=26 Oktubre 2025 |website=Reuters |language=en}}</ref> == Katayuan sa sining == Ang kaarawan ni Queen Sirikit, tulad ng kay Rama IX, ay isang pambansang kapistahan, at ito rin ang Araw ng mga Ina sa Taylandiya. Siya ay partikular na iginagalang sa mas malayo at tradisyonal na mga bahagi ng bansa, kung saan ang monarkiya ay itinuturing na ''semi-divine''. <ref>{{Cite web |date=14 Oktubre 2016 |title=A Look at Prominent Members of Thailand's Royal Family |url=https://www.voanews.com/a/prominent-members-thailands-royal-family/3550805.html |access-date=26 Oktubre 2025 |website=Voice of America |language=en}}</ref> Ang kaniyang gawain sa pagtataguyod [[Pagpapaubaya|ng pagpaparaya]] at pag-unawa para sa mga minoryang Muslim sa pinakatimog na mga lalawigan ng [[Lalawigan ng Pattani|Pattani]], [[Lalawigan ng Yala|Yala]] at [[Lalawigan ng Narathiwat|Narathiwat]] ang nagpatanyag sa kaniya lalo na sa mga Taylandes na Muslim. Ang reyna ay nagkaroon ng matibay na ugnayan sa katimugang Taylandiya, at siya ay dating gumugugol ng mga buwan sa mga lalawigang mayoryang Muslim bawat taon.<ref>{{Citation |last=Morris |first=Kylie |title=Thai Queen's plea to end violence |date=16 Nobyembre 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4017485.stm |place=UK |publisher=BBC |language=en |access-date=26 Oktubre 2025}}.</ref> == Mga parangal == Noong 1976, pinarangalan ng pamahalaan ng Taylandiya ang reyna sa pamamagitan ng pagdeklara sa kaniyang kaarawan bilang isang pambansang kapistahan. Ipinagdiriwang ang kaarawan ng Reyna tuwing 12 Agosto bawat taon.<ref>Forbes, Andrew (2010). [https://books.google.com/books?id=Q_lPeA06wHcC&pg=PA35 ''DK Eyewitness Travel Guide: Thailand's Beaches & Islands''], p. 35. Dorling Kindersley Limited.</ref> === Volunteer Defence Corps of Thailand Rank === * Volunteer Defense Corps General === Mga dayuhang parangal === * {{Flag|Alemanya}}: ''Grand Cross, Special Class of the Order of Merit of the Federal Republic of Germany'' * {{Flag|Austria|name=Austrya}}: ''Grand Cross, Special Class of the Order of Honour for Services to the Republic of Austria''<ref>{{Cite web |title=Reply to a parliamentary question |url=http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501061109/https://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf |archive-date=1 May 2020 |access-date=12 October 2012 |page=171 |language=de}}</ref> * {{Flag|Belgium|name=Belhika}}: ''Dame Grand Cross of the Order of Leopold I'' * {{Flag|Brunei|name=Brunay}}: ''Dame of the Order of Laila Utama'' * {{Flag|Denmark|name=Dinamarka}}: Knight of the Order of the Elephant * {{Flag|Egypt|name=Ehipto}}: ''Supreme Class of the Order of the Virtues'' * {{Flag|Espanya}} : ** Dame Grand Cross of the Order of Charles III (13 Nobyembre 1987)<ref name="boe2">{{Cite web |title=Boletín Oficial del Estado |url=http://www.boe.es/boe/dias/1987/11/17/pdfs/A34217-34217.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301215634/https://www.boe.es/boe/dias/1987/11/17/pdfs/A34217-34217.pdf |archive-date=1 March 2020 |access-date=6 September 2015 |publisher=boe.es}}</ref> ** Dame Grand Cross of the Order of Isabella the Catholic (3 Nobyembre 1960)<ref name="boe">{{Cite web |title=Boletín Oficial del Estado |url=http://www.boe.es/boe/dias/1960/11/14/pdfs/A15729-15729.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831204925/http://www.boe.es/boe/dias/1960/11/14/pdfs/A15729-15729.pdf |archive-date=31 August 2021 |access-date=6 September 2015 |publisher=boe.es}}</ref> * {{Flagicon|Etiyopiya|variant=1897}} Pamilyang Imperyal ng Etiyopiya: ''Dame Grand Cordon with Collar of the Imperial Order of the Queen of Sheba'' * {{Flagicon|Kingdom of Greece}} Pamilyang Royal ng Gresya: ''Dame Grand Cross of the Royal Order of Beneficence'' * {{Flag|Hapon}}: ''Dame Grand Cordon of the Order of the Precious Crown'' * {{Flag|Indonesya}}: ''Star of Mahaputera, 1st Class'' * {{Flagicon|Iran|variant=Pahlavi dynasty}} Pamilya Imperyal ng Iran: ''Dame Grand Cordon, Special Class of the Imperial Order of the Pleiades'' * {{Flag|Italya}}: Grand Cross of the Order of Merit of the Italian Republic<ref>{{Cite web |title=S.M. Sirikit Regina di Tailandia, Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana |url=http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=32901 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928084113/http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=32901 |archive-date=28 September 2013 |access-date=8 May 2013 |language=it}}</ref> * {{Flag|Chile|name=Tsile}}: ''Dame Grand Cross of the Order of Merit'' * [[Laos]] ** {{Flagicon|Kingdom of Laos}} Pamilyang Royal ng Laos: ''Dame Grand Cordon of the Order of the Million Elephants and the White Parasol'' ** {{Flag|Laos}}: ''Order of Phoxay Lane Xang'' * {{Flag|Luxembourg|name=Luksemburgo}}: ''Dame of the Order of the Gold Lion of the House of Nassau'' * {{Flag|Malaysia}}: ''Dame Grand Cordon of the Order of the Crown of the Realm'' ** {{Flag|Selangor}}: ''First Class of the Royal Family Order of Selangor'' ** {{Flag|Terengganu}}: ''First Class of the Family Order of Terengganu'' ** {{Flag|Kelantan}}: ''Recipient of the Royal Family Order of Kelantan'' * {{Flag|Nepal|variant=Kingdom of Nepal}}: ''Member Grand Cross of the Order of Honour'' * {{Flag|Noruwega}}: ''Dame Grand Cross of the Order of Saint Olav'' * {{Flag|Netherlands|name=Olanda}}: ''Dame Grand Cross of the Order of the Lion of the Netherlands'' * {{Flag|Pilipinas}}: ''Grand Cross with Collar of the Order of the Golden Heart'' * {{Flag|Portugal}}: ** ''Grand Cross of the Order of Saint James of the Sword'' ** ''Grand Cross of the Order of Prince Henry'' * {{Flag|Romania|name=Rumanya}}: ''Grand Cross of the Order of the Star of Romania'' * {{Flag|Suwesya}}: ''Member Grand Cross of the Order of the Seraphim'' * {{Flag|Taiwan}}: ''Grand Cross of the Order of Propitious Clouds'' (1963)<ref>{{Cite web |date=1 July 1963 |title=Two Ancient Lands Strengthen Their Ties |url=https://taiwantoday.tw/print.php?unit=4&post=7204 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219052733/https://taiwantoday.tw/print.php?unit=4&post=7204 |archive-date=19 December 2021 |access-date=13 April 2020 |website=[[Taiwan Today]] |quote=President Chiang decorated King Bhumibol with the Special Grand Cordon of the Order of Brilliant Jade and Queen Sirikit with the Special Grand Cordon of the Order of Propitious Clouds.}}</ref> == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Mga reyna ng Thailand]] [[Kategorya:Namatay noong 2025]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1932]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Thai]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] poy2uhhro379cs8uua8t1jk56iormvi Kukës 0 336276 2227772 2205404 2026-09-22T20:05:10Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227772 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Kukës | other_name = Kukësi | settlement_type = Lungsod at [[Mga munisipalidad ng Albania|munisipalidad]] | image_skyline = <!-- images and maps -----------> {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Qyteti Kukes ne vere.JPG|thumb|Kukës sa tag-init | image2 = Pallati i Kultures "Hasan Prishtina".jpg | image3 = Rruga e xhamise.JPG | image4 = Kulla e kosovareve dhe muzeu i qytetit.jpg | image5 = Pamje e Ures se Drinit , Kukes.JPG | footer = Mula sa itaas na retrato: Tanawin ng Kukës sa tag-init, Palasyo ng Kultura, isang kalye sa Kukës, Museo Etnograpiko, Tulay ng Drini}} | caption = | image_seal = Stema e Bashkisë Kukës.svg | image_flag = Flag of Kukës.gif | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{flagicon|Albania}} [[Albanya]] | subdivision_type1= Kondado | subdivision_name1 = [[Kondado ng Kukës|Kukës]] | leader_title = Alkalde | leader_name = Albert Halilaj | leader_party = [[Partido Sosyalista ng Albanya|PS]] | area_total_km2 = 8.2 | area_urban_km2 = 957 | population_footnotes= <ref name="census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/14334/cens-2023-kukesi.pdf |title=Population and Housing Census, Kukës 2023 |page=107 |access-date=Nobyembre 8, 2024 |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]] |archive-date=2025-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122102441/https://www.instat.gov.al/media/14334/cens-2023-kukesi.pdf |url-status=dead }}</ref> | population_total = 15643 (kabayanan) | population_as_of = 2023 | population_urban = 36125 (munisipalidad) | coordinates = {{coord|42|5|N|20|25|E|type:adm1st_region:AL_dim:100000|display=inline,title}} | elevation_m = 350 | postal_code = 8501, 8502, 8503 | area_codes = (0)24 | website = {{URL|https://kukesi.gov.al/}} }} Ang '''Kukës''' ({{IPA|sq|ˈkukəs}}; {{lang-sq-definite|Kukësi}}) ay isang lungsod sa [[Albanya]]. Kabisera ito ng [[Kondado ng Kukës]], isa sa labindalawang mga kondado na bumubuo sa nabanggit na bansa, at punong lungsod ng kapangalang munisipalidad na pumapalibot sa lungsod. May sukat itong {{Convert|8.2|km²|sqmi|abbr=on}} at may kabuoang populasyon na 15,643 katao noong 2023.<ref name="census2023"/><ref name="GeographyKukës">{{Cite web |last=Bashkia Kukës |title=PLANI I ZHVILLIMIT I BASHKISE KUKES |url=http://www.rasp.org.al/assets/pzhkukes.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014034014/http://www.rasp.org.al/assets/pzhkukes.pdf |archive-date=Oktubre 14, 2017 |website=rasp.org.al |location=Kukës |language=sq}}</ref> Pinalilibutan ng mga matataas na lupa at ng kabundukan ang paligid ng lungsod. Umaabot ang Kukës sa Kapatagan ng Luma sa Alpes ng Albanya, sa pagitan ng mga pampang ng [[Imbakan ng tubig ng Fierza]] at ng mga burol na bumubuo sa pinakahilagang bahagi ng [[Kabundukan ng Korab]] at pinakakanlurang bahagi ng [[Bulubundukin ng Šar]]. Nagmumula ang [[Ilog Drin]] malapit sa teritoryo ng lungsod, sa tagpuan ng mga ilog ng [[Ilog ng Itim na Drin|Itim na Drin]] at [[Ilog ng Puting Drin|Puting Drin]]. == Kasaysayan == Umaabot nang higit sa sanlibong taon ang kasaysayan ng Kukës. Tinirhan ng ilan sa mga sinaunang tribong [[Ilyrio]] (karamihan ay mga [[Dardanyo]]) ang rehiyon ng kasalukuyang lungsod, katulad sa karamihang bahagi ng Albanya. Maraming natukoy na mga puntod ng mga Ilyrio sa Këneta at nayon ng Kolsh na malapit sa lungsod. Bahagi ang Kukës ng [[Kaharian ng Dardanya]] noong sinaunang panahon. Natuklasan sa Këneta at sa nayon ng Kolsh malapit sa Kukës ang mga puntod ng mga Ilyrio.<ref>{{Cite book |last=Boardman, Edwards |first=John ,I. E. S. |url=https://books.google.com/books?id=vXljf8JqmkoC&q=kukes+illyrian+tombs&pg=PA235 |title=The Cambridge Ancient History |date=1982 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521224963 |page=235 |access-date=Enero 10, 2016}}</ref> Isa lamang itong maliit na pamayanang Romano noon at isa rin itong hintuan sa isang sangay na daan papuntang [[Via Egnatia]], isang sinaunang daan na nag-ugnay ng pantalan ng [[Durrës|Dyrrachium]] sa [[Dagat Adriatico]] sa kanluran sa lungsod ng Constantinopla sa [[Dagat Marmara]] sa silangan. Isa rin itong maliit na sentrong pampamilihan ng mga Otomano at pook ng kalakalan sa daang patungo ng katimugang Kosovo. Doon sa Qafa e Kolosjanit lumaban ang mga Albanes laban sa hukbong Serbiyo na umatras noong 1912. Dating matatagpuan ang Kukës sa tagpuan ng mga ilog ng [[Ilog ng Puting Drin|Puting Drin]] at [[Ilog ng Itim na Drin|Itim na Drin]]. Lumubog ang bayan sa [[Imbakan ng tubig ng Fierza]] noong 1976 kasunod ng pagtatayo ng isang dam. Itinayo ang bagong bayan noong dekada-1970 sa kalapit na talampas na may taas na 320 metro mula sa kapantayan ng dagat. Kilala ang bagong pamayanan bilang ''Kukësi i Ri'' ("Bagong Kukës"), at halos napaliligiran ito ng artipisyal na lawa ng Fierza hanggang sa mistulang tangway ang itsura nito mula sa himpapawid. Tatlong mga tulay ang kumokonekta ng lungsod sa nalalabing bahagi ng bansa. Nakilala ang Kukës sa mundo sa [[makabagong panahon]], nang dito kumanlong ang mga refugee na [[Kosovo Albanes]] na tumakas sa kasagsagan ng [[Digmaang Kosovo]], dahil na rin sa pagiging malapit ng lungsod sa [[Kosovo]]. Tumawid ang 450,000 mga refugee na Kosovo Albanes sa hangganan ng Albanya at Kosovo at tumira sa mga kampo sa paligid ng lungsod. Iminungkahi ang lungsod para sa [[Gantimpalang Nobel na Pangkapayapaan]] noong 2000, kaugnay sa kanilang mabuting pakikitungo at pagtanggap sa libo-libong mga refugee noong Digmaang Kosovo.<ref>{{cite web|title=Kukësi, kryeqendra shqiptare më 16 prill|url=http://gazeta-shqip.com/lajme/2014/04/16/kukesi-kryeqendra-shqiptare-16-prill-2/|website=gazeta-shqip.com|access-date=Abril 6, 2014|page=1|language=sq}}</ref> Ito ang unang pagkakataon na may iminungkahing lungsod para sa nabanggit na gantimpala.<ref>{{Cite web |last=Collett |first=Richard |date=Disyembre 8, 2023 |title=Kukës: The first city ever nominated for a Nobel Prize |url=https://www.bbc.com/travel/article/20231206-kuks-the-first-city-ever-nominated-for-a-nobel-prize |access-date=Disyembre 14, 2023 |website=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]}}</ref> == Heograpiya == {{Historical populations |1950 |1060 |1960 |3018 |1969 |7300 |1979 |9500 |1989 |16555 |2001 |17157 |2011 |16719 |2023 |15643 |align=right |cols=1 |source=<ref>{{cite web|title=Cities of Albania|url=http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm|access-date=2025-11-11|archive-date=2025-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250406215925/http://pop-stat.mashke.org/albania-cities.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Albania: All places/communes|url=http://pop-stat.mashke.org/albania-census1989.htm|access-date=2025-11-11|archive-date=2025-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250414204125/http://pop-stat.mashke.org/albania-census1989.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="census2023" />}} Matatagpuan ang Kukës sa hilagang-silangang bahagi ng bansa, sa pagitan ng latitud na 42° at 5° N at longhitud na 20° at 25° E. Nasa Kapatagan ng Luma ang lungsod, sa katimugang baybayin ng Lawa ng Fierza.<ref name="GeographyKukës"/> Nakaharap ang silangang bahagi ng lungsod sa bundok ng Gjallica, 2468 m sa ibabaw ng kapantayan ng dagat. Balot ng niyebe ang tuktok ng bundok. May layo ang Kukës na humigit-kumulang {{Convert|3|km|mi}} sa timog-silangan ng dating lokasyon nito. Inilipat ang lungsod bilang bahagi ng pagtatayo ng Fierza Hydroelectric Power Station.<ref name="GeographyKukës" /> === Klima === {{Weather box | width = 100% <!-- 77% if there is a template or image next to it --> | collapsed = <!-- y, if you have normal updates --> | open = | metric first = y <!-- always, except UK or US cities --> | single line = y | location = Kukës, elebasyon: {{convert|44|m|abbr=on|disp=or}}, 1961-1990 karaniwan at mga sukdulan{{efn|Buwanang datos sa temperatura lamang}} <!--in the order as it appears in the table, not all of the following data may be available, especially records and days of precipitation --> |year mean C =12.3 | Jan high C =3.8 | Feb high C =7.2 | Mar high C =12.1 | Apr high C =17.4 | May high C =22.5 | Jun high C =25.9 | Jul high C =28.8 | Aug high C =28.8 | Sep high C =24.6 | Oct high C =18.1 | Nov high C =11.3 | Dec high C =5.6 | Jan low C =-2.9 | Feb low C =-1.2 | Mar low C =1.8 | Apr low C =6.2 | May low C =10.8 | Jun low C =14.0 | Jul low C =15.6 | Aug low C =15.2 | Sep low C =11.9 | Oct low C =7.0 | Nov low C =3.1 | Dec low C =-0.8 | Jan record high C =20.8 | Feb record high C =23.1 | Mar record high C =28.6 | Apr record high C =30.6 | May record high C =35.0 | Jun record high C =39.2 | Jul record high C =42.5 | Aug record high C =38.7 | Sep record high C =35.4 | Oct record high C =30.6 | Nov record high C =25.4 | Dec record high C =22.0 | Jan record low C =-22.0 | Feb record low C =-14.5 | Mar record low C =-13.0 | Apr record low C =-2.8 | May record low C =0.5 | Jun record low C =4.0 | Jul record low C =6.9 | Aug record low C =6.4 | Sep record low C =0.0 | Oct record low C =-3.0 | Nov record low C =-16.0 | Dec record low C =-16.3 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = na |year precipitation mm = 909.8 | Jan humidity = na | year humidity = 66.0 | Jan sun = na | year sun = 1973.1 | unit rain days = 1.0 mm | Jan rain days = na | year rain days = 95.0 | Jan snow days = na | year snow days = 17.0 | source = [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]]<ref name = noaa>{{Cite FTP | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/AB/13610.TXT | server = [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] | title = Kukës (13610) - WMO Weather Station | access-date = Agosto 28, 2019 }}</ref> }} == Politika == Binuo ang nakapaligid na munisipalidad ng Kukës noong 1923 sa pamamagitan ng pagsasanib ng mga dating munisipalidad na Arrën, Bicaj, Bushtricë, Grykë-Çajë, Kalis, Kolsh, Kukës, Malzi, Shishtavec, Shtiqën, Surroj, Tërthore, Topojan, Ujëmisht at Zapod, na naging mga yunit munisipal.<ref>{{Cite web |title=Law nr. 115/2014 |url=https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |access-date=Pebrero 25, 2022 |page=6373 |language=sq}}</ref> May kabuoang lawak na {{Convert|934.80|km²||abbr=on}} ang buong munisipalidad ng Kukës at may kabuoang populasyon itong 36,125 katao noong 2023.<ref name="LAU">{{Cite web |title=Correspondence table LAU – NUTS 2016, EU-28 and EFTA / available Candidate Countries |url=https://ec.europa.eu/eurostat/documents/345175/501971/EU-28-LAU-2019-NUTS-2016.xlsx |access-date=Setyembre 25, 2019 |publisher=[[Eurostat]] |format=XLS}}</ref> == Kinakapatid na mga lungsod == * {{Flagicon|Kosovo}} '''[[Prizren]]''', Kosovo * {{Flagicon|USA}} '''Lyndhurst''' (township), Estados Unidos * {{Flagicon|North Macedonia}} '''[[Tetovo]]''', Hilagang Masedonya == Talababa == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist|30em}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Kukes}} [[Kategorya:Mga lungsod sa Albania]] rppxopm64i8oprn58mtzun19jhqboau Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026 0 336328 2227675 2226653 2026-09-22T12:55:03Z Ivan P. Clarin 84769 /* 25. Bagyong Pilandok (Krovanh) */ 2227675 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane season | Track = 2026 Pacific typhoon season summary.png | Basin = WPac | Year = 2026 | First storm formed = Enero 13, 2026 | Last storm dissipated = Nagaganap | Strongest storm name = Sinlaku | Strongest storm winds = 115 | Strongest storm pressure = 905 | Average wind speed = 10 | Total depressions = 8 | Total storms = 6 | Total hurricanes = 1 | Total super = 1 total | Fatalities = 31 total | Damages = 483 | five seasons = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]], [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025|2025]], '''2026''', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]]'', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2028|2028]]'' | Atlantic season = Panahon ng bagyo sa Atlantiko ng 2026 | East Pacific season = Panahon ng bagyo sa Silangang Pasipiko ng 2026 | North Indian season = Panahon ng bagyo sa Hilagang India ng 2026 }} Ang '''Panahon ng bagyo sa pasipiko ng 2026''' ay isang paparating na kaganapan taunang siklo ng bagyong pagbubuo sa kanlurang Karagatang Pasipiko. Ang yugto ay tatakbo sa buong 2026, kahit na ang karamihan sa mga tropikal na bagyo ay karaniwang nagkakaroon sa pagitan ng Mayo at Oktubre. Ang saklaw ng akdang ito ay may-hanggan sa Karagatang Pasipiko sa hilaga ng ekwador sa pagitan ng 100°E at ika-180 meridian. Sa loob ng hilagang-kanlurang Karagatang Pasipiko, mayroong dalawang magkahiwalay na ahensya na nagtatalaga ng mga pangalan sa mga tropikal na bagyo na kadalasang maaring humantong sa isang bagyo na may dalawang pangalan. Pangalanan ng Japan Meteorological Agency (JMA) ang isang bagyo kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko o sa Ingles pa ay Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas , kilala rin sa Ingles bilang Philippine Area of Responsibility (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA ==Pangalan sa mga bagyo== Pangalanan ng Japan Meteorological Agency (JMA) ang isang bagyo kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko o sa Ingles pa ay Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas , kilala rin sa Ingles bilang Philippine Area of Responsibility (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA. Ang mga tropikal na depresyon na sinusubaybayan ng United States' Joint Typhoon Warning Center (JTWC) ay binibigyan ng numerong may "W" na suffix; W ibig sabihin kanluran, isang sanggunian sa kanlurang rehiyon ng Pasipiko. {{clear}} ==Mga sistema== ===Nasa loob ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ====1. Bagyong Ada (''Nokaen'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Enero 13 | Dissipated = Enero 22 | image = Nokaen 2026-01-17 0635Z.jpg | track = Nokaen 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 50 | Pressure = 996 }} {{clear}} ====2. Bagyong Basyang (''Penha'')==== {{See also|Bagyong Basyang (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Pebrero 3 | Dissipated = Pebrero 7 | image = Penha 2026-02-05 0441Z.jpg | track = Penha 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 40 | Pressure = 1000 }} {{clear}} ====5. Bagyong Caloy (''Hagupit'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Mayo 5 | Dissipated = Mayo 15 | image = Hagupit 2026-05-08 0015Z.jpg | track = Hagupit 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 40 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====6. Bagyong Domeng (''Jangmi'')==== {{See also|Bagyong Domeng (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Mayo 26 | Dissipated = Hunyo 3 | image = JMA TD 08 2026-05-26 0428Z.jpg | track = Jangmi 2026 path.png | 10-min winds = 60 | 1-min winds = 70 | Pressure = 975 }} {{clear}} ====7. Tropikal Depresyon Ester==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 3 | Dissipated = Hunyo 6 | image = JMA TD 09 06-03-2026.jpg | track = Ester 2026 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ====8. Bagyong Francisco (''Mekkhala'')==== {{See also|Bagyong Francisco (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 18 | Dissipated = Hunyo 27 | image = Mekkhala 2026-06-22 0250Z.png | track = JMA TD 11 path.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 125 | Pressure = 925 }} {{clear}} ====9. Bagyong Gardo (''Higos'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 22 | Dissipated = Hunyo 27 | image = Higos 2026-06-25 0615Z.jpg | track = Higos 2026 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 50 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====10. Super Bagyong Inday (''Bavi'')==== {{See also|Super Bagyong Inday}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = Hulyo 15 | image = BAVI H9RGB 2026-07-04 0320z cropped.png | track = Bavi 2026 path.png | 10-min winds = 117 | 1-min winds = 140 | Pressure = 925 }} {{clear}} ====11. Bagyong Henry (''Maysak'')==== {{See also|Bagyong Henry (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = Hulyo 7 | image = Maysak 2026-07-03 0040Z.png | track = Maysak 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 35 | Pressure = 996 }} {{clear}} ====12. Bagyong Josie (''Haishen'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 12 | Dissipated = Hulyo 14 | image = Haishen 2026-07-13 0430Z.jpg | track = Haishen 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ====13. Bagyong Kiyapo (''Noul'')==== {{See also|Bagyong Kiyapo (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 22 | Dissipated = Hulyo 27 | image = Noul 2026-07-24 0230Z.png | track = Noul 2026 path.png | 10-min winds = 75 | 1-min winds = 85 | Pressure = 960 }} {{clear}} ====15. Bagyong Luis–Maymay (''Kujira'')==== {{See also|Bagyong Luis–Maymay}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Hulyo 31 | Dissipated = kasalukuyan | image = Kujira 2026-08-05 0200Z.jpg | track = Kujira 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 35 | Pressure = 994 }} {{clear}} ====19. Bagyong Neneng (''Gaenari'')==== {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Agosto 18 | Dissipated = kasalukuyan | image = Neneng 2026-08-19 0440Z.jpg | track = Gaenari 2026 path.png | Prewinds = < | 10-min winds = 35 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ====21. Super Bagyong Obet (''Saudel'')==== {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Agosto 15 | Dissipated = kasalukuyan | image = Saudel 2026-08-22 2252Z.jpg | track = Saudel 2026 path.png | 10-min winds = 89 | 1-min winds = 115 | Pressure = 950 }} {{clear}} ====25. Bagyong Pilandok (''Krovanh'')==== {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Agosto 29 | Dissipated = Setyembre 8 | image = Pilandok 2026-08-29 2350Z.jpg | track = Krovanh 2026 path.png | Prewinds = | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 45 | Pressure = 985 }} {{clear}} =====Mga bagyo sa bawat buwan ng 2026===== {| class="wikitable sortable" |- | '''[[Buwan (panahon)|Buwan]]''' | {{center|'''[[Bagyo sa Pilipinas|Bagyo]]'''}} |- | Enero || Ada |- | Pebrero || Basyang |- | Marso || rowspan="2"| <center>{{grey|N/A}}</center> |- | Abril |- | Mayo || Caloy, Domeng |- | Hunyo || Ester, Francisco, Gardo |- | Hulyo || Henry, Inday, Josie, Kiyapo |- | Agosto || Luis-Maymay, Neneng, Obet, Pilandok |- | Setyembre || {{grey|Queenie}} |- | Oktubre || {{grey|Rosal}}, {{grey|Samuel}}, {{grey|Tomas}} |- | Nobyembre || rowspan="2"| <center>{{grey|N/A}}</center> |- | Disyembre |} ===Nasa labas ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ====3. Bagyong Nuri==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Marso 10 | Dissipated = Marso 13 | image = Nuri 2026-03-11 0404Z.jpg | track = Nuri 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 30 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====4. Bagyong Sinlaku==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Abril 8 | Dissipated = Abril 20 | image = Sinlaku 2026-04-12 1547Z.jpg | track = Sinlaku 2026 path.png | 10-min winds = 115 | 1-min winds = 160 | Pressure = 905 }} {{clear}} ====14. Super Bagyong Dolphin==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 26 | Dissipated = kasalukuyan | image = Dolphin 2026-07-29 1920Z.jpg | track = Dolphin 2026 path.png | 10-min winds = 110 | 1-min winds = 150 | Pressure = 910 }} {{clear}} ====16. Bagyong Chan-hom==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 5 | Dissipated = Agosto 15 | image = Chan-hom 2026-08-11 0350Z.jpg | track = Chan-hom 2026 path.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 50 | Pressure = 980 }} {{clear}} ====17. Bagyong Peilou==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 8{{refn|The JTWC recognises this system as a regeneration of Kujira, therefore it also has the same designation as Kujira.|group="nb"}} | Dissipated = Agosto 13 | image = Peilou 2026-08-10 0320Z.jpg | track = Peilou 2026 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 40 | Pressure = 992 }} {{clear}} ====18. Bagyong Nangka==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 11 | Dissipated = Agosto 16 | image = Nangka 2026-08-13 0310Z.jpg | track = Nangka 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 35 | Pressure = 990 }} {{clear}} ====20. Bagyong Narra==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 17 | Dissipated = kasalukuyan | image = Narra 2026-08-22 0835Z.jpg | track = Narra 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 35 | Pressure = 994 }} {{clear}} ====22. Bagyong Atsani==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 22 | Dissipated = Agosto 26 | image = Atsani 2026-08-24 0633Z.jpg | track = Atsani 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 30 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====23. Bagyong Bang-Lang==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 25 | Dissipated = Agosto 31 | image = Bang-Lang 2026-08-29 0200Z.jpg | track = Bang-Lang 2026 path.png | 10-min winds = 65 | 1-min winds = 75 | Pressure = 980 }} {{clear}} ====24. Bagyong Etau==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 26 | Dissipated = Agosto 30 | image = Etau 2026-08-28 0150Z.jpg | track = Etau 2026 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 45 | Pressure = 985 }} {{clear}} ====25. Bagyong Dujuan==== {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Setyembre 13 | Dissipated = kasalukuyan | image = Dujuan 2026-09-18 0600Z.jpg | track = Dujuan 2026 path.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 65 | Pressure = 980 }} {{clear}} ==Pangalan ng mga bagyo== ===Internasyonal=== Ang mga pangalan ng mga internasyonal (daigdig) na bagyo ay ipinapangalan ng mga bansang [[Hapon]] (JMA) at [[Estados Unidos]] (JTCW) sa Kanlurang [[Karagatang Pasipiko]] kung ang iba rito ay pumasok sa Philippine Area of Responsibility (PAR) ay bibigyan ng pangalan na lokal ng PAGASA na nakahanay sa alpabeto. {| style="width:100%;" | * Nokaen (2601) * [[Bagyong Basyang (2026)|Penha]] (2602) * Nuri (2603) * Sinlaku (2604) * Hagupit (2605) * [[Bagyong Domeng (2026)|Jangmi]] (2606) * [[Bagyong Francisco (2026)|Mekkhala]] (2607) * Higos (2608) | * [[Super Bagyong Inday|Bavi]] (2609) * [[Bagyong Henry (2026)|Maysak]] (2610) * Haishen (2611) * [[Bagyong Kiyapo (2026)|Noul]] (2612) * [[Bagyong Dolphin (2026)|Dolphin]] (2613) * [[Bagyong Luis–Maymay|Kujira]] (2614) * Chan-hom (2615) * [[Bagyong Luis–Maymay|Peilou]] (2616) | * Nangka (2617) * Saudel (2618) * Narra (2619) * Gaenari (2620) * Atsani (2621) * Etau (2622) * Bang-Lang (2623) * Krovanh (2624) | * {{tcname active|Dujuan (2625)}} * {{tcname unused|Surigae}} * {{tcname unused|Choi-wan}} * {{tcname unused|Koguma}} * {{tcname unused|Champi}} * {{tcname unused|In-fa}} * {{tcname unused|Cempaka}} * {{tcname unused|Nepartak}} |} ===Pilipinas=== {{See also|Talaan ng mga rinetirong pangalan bagyo sa Pilipinas}} Ngayong panahon, gagamit ang [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko|PAGASA]] ng sarili nitong pamamaraan ng pagbibigay ng pangalan para sa mga bagyong bubuo sa o papasok sa kanilang tinukoy sa sariling [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|sakop na responsibilidad]]. Sa panahon na ito, ginagamit ng PAGASA ang sumusunod na listahan ng mga pangalan, na huling ginamit noong [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022|2022]] at muling gagamitin noong 2030, na na-update na may mga pagpapalit ng mga retiradong pangalan, kung mayroon man. Ang lahat ng mga pangalan ay pareho noong 2022 maliban kay ''Ada'', ''Francisco'', ''Kiyapo'' at ''Pilandok'', na pinalitan ang mga pangalang ''[[Bagyong Agaton|Agaton]]'', ''[[Bagyong Florita (2022)|Florita]]'', ''[[Bagyong Karding|Karding]]'' at ''[[Bagyong Paeng|Paeng]]'' pagkatapos nilang magretiro. Lahat ng tatlong bagong pangalan ay ginamit sa unang pagkakataon ngayon ng panahon. {| style="width:100%;" | * Ada (2601) * [[Bagyong Basyang (2026)|Basyang]] (2602) * Caloy (2605) * [[Bagyong Domeng (2026)|Domeng]] (2606) * Ester | * [[Bagyong Francisco (2026)|Francisco]] (2607) * Gardo (2608) * [[Bagyong Henry (2026)|Henry]] (2610) * [[Super Bagyong Inday|Inday]] (2609) * Josie (2611) | * [[Bagyong Kiyapo (2026)|Kiyapo]] (2612) * [[Bagyong Luis–Maymay|Luis]] (2614) * [[Bagyong Luis–Maymay|Maymay]] (2614) * Neneng (2620) * Obet (2618) | * Pilandok (2624) * {{tcname unused|Queenie}} * {{tcname unused|Rosal}} * {{tcname unused|Samuel}} * {{tcname unused|Tomas}} | * {{tcname unused|Umberto}} * {{tcname unused|Venus}} * {{tcname unused|Waldo}} * {{tcname unused|Yayang}} * {{tcname unused|Zeny}} |} <div style="text-align:center">'''Auxiliary list'''</div> {| style="width:90%;" | * {{tcname unused|Agila}} * {{tcname unused|Bagwis}} | * {{tcname unused|Chito}} * {{tcname unused|Diego}} | * {{tcname unused|Elena}} * {{tcname unused|Felino}} | * {{tcname unused|Gunding}} * {{tcname unused|Harriet}} | * {{tcname unused|Indang}} * {{tcname unused|Jessa}} |} {{clear}} ==Mga sanggunian== [[Kategorya:Bagyo sa Pasipiko]] m94pqknee33odbq59sncnmzpakedy06 Pagpatay kay Jayson Zoleta 0 337379 2227994 2220288 2026-09-23T07:16:17Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227994 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = Pagpatay kay Jayson Zoleta | location = Barangay 4, [[Lucena]], [[Quezon]], Pilipinas | image = | caption = | coordinates = {{Coord|13.56| 121.37|display=inline, title}} | date = Marso 5, 2026 | time = 10:35:44 | fatalities = 1 | victims = {{ubl|Jayson Zoleta}} | perpetrators = {{ubl|Fattah Esmai Faisal}} | weapons = Baril | child = hindi | criminal_charge = Pagpatay | conviction_status = | conviction = Pagpatay |conviction_penalty = | motive = Crime of passion {{small|(by Fattah Faisal obsesseion)}} }} Ang '''pagpatay kay Jayson Zoleta''' noong ika Marso 5, 2026: 10:35:44 sa lungsod ng Lucena, Quezon sa isang pamilihang tiyange ng tsinelas ay kuha mula sa CCTV ang pagpatay ni Fattah Esmai Faisal "Datu Gulf" na dating nobyo nito. ==Jayson Zoleta== {{Infobox person | name = {{grey|Jayson Zoleta}} | image = | caption = | birth_name = Jayson Zoleta | birth_date = {{birth date and age|2001|5|30}} | birth_place = [[Lucena City]], [[Quezon]], [[Philippines]] | death_date = {{Death date and age|2026|3|5|2001|5|30}} | death_place = Barangay 4, Lucena City, Quezon | other_names = Jason, Ison | nationality = [[Pilipino]] | occupation = Sales associate, Digital creator | known_for = | alma_mater = Quezon National Highschool | height = | partner = Fattah Esmai Faisal (2024–2026) | website = }} Si Zoleta ay tubong Lucena, 24 taon gulang ay nagtatrabaho sa isang mall S&M sa Lucena. Mula sa Mataas na paaralan ng Quezon.<ref>https://amp/s/bandera.inquirer.net/440772/digital-creator-sa-lucena-pinaslang-dahil-sa-selos-ex-bf-ang-suspek/amp{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang nobyo na si Fattah Esmai Faisal o Datu Gulf ay mayroon negosyo sa kanyang kapatid sa isang tiyange sa kalye ng Enriquez kung saan nangyari ang pamamaril.<ref>https://www.pep.ph/news/local/191257/jayson-zoleta-shot-dead-in-lucena-a721-20260307</ref> ==Pagpatay== Si Zoleta ay pumunta sa tiyange upang ibalik ang damit kay Fattah, dakong 10:35 ay kinitil nito gamit ang kinuhang baril sa papel na kahon.<ref>{{Cite web |url=https://balita.mb.com.ph/2026/03/08/crime-of-passion-si-jayson-zoleta-binaril-ng-ex-jowa-habang-nakatalikod-siya |title=Archive copy |access-date=2026-03-16 |archive-date=2026-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260413112905/https://balita.mb.com.ph/2026/03/08/crime-of-passion-si-jayson-zoleta-binaril-ng-ex-jowa-habang-nakatalikod-siya/ |url-status=dead}}</ref> ==Imbestigasyon== Dakong passing 11 tanghali ay tumungo ang mga pulis sa nasabing tiyange kung saan nangyari ang insidente. ==Reaksyon== Umani ng pakikiramay sa biktima mula sa iba't ibang akawnt, social media. Maging ang Mayor ng Lucena na si Mark Alcala. ==Palabas== Itinampok tuwing lingo ng hapon sa [[Wish Ko Lang!]] ang kwento ng pagpatay kay Zoleta na itinanghal ng mga aktor na sina [[Ahron Villena]] bilang Fattah Faisal at si [[Nikko Natividad]] bilang Jayson Zoleta. ==Mga pananda== {{notelist}} [[Kategorya:2026 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Namatay noong 2026]] [[Kategorya:Mga krimen sa Pilipinas]] [[Kategorya:Pang-aabuso ng karapatang pantao sa Pilipinas]] hadzzdy1gzl59qff8fitxy4mcguhhbd Gran Lohiya ng Pilipinas 0 338025 2227678 2205032 2026-09-22T13:05:47Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2227678 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization|name=Grand Lodge of the Philippines|native_name=<!-- organization's name in its local language -->|native_name_lang=<!-- required ISO 639-1 code of the above native language -->|logo=|logo_size=|logo_alt=|logo_caption=|image=|image_size=|image_alt=<!-- see [[WP:ALT]] -->|caption=|map=<!-- map image -->|map_size=<!-- defaults to 250px -->|map_alt=|map_caption=|map2=<!-- 2nd map image, if required -->|map2_size=|map2_alt=|map2_caption=|abbreviation=|nickname=|Pronunciation=|named_after=|predecessor=|successor=|formation=<!-- or |established = --><!-- use {{start date and age|YYYY|MM|DD}} -->|founder=<!-- or |founders = -->|founding_location=|dissolved=<!-- or |defunct = --><!-- use {{end date and age|YYYY|MM|DD}} -->|merger=<!-- other organizations (if any) merged with, to constitute the new organization -->|type=<!-- e.g., [[Nonprofit organization|Nonprofit]], [[Non-governmental organization|NGO]], etc. -->|tax_id=<!-- or |vat_id = (for European organizations) -->|registration_id=<!-- for non-profits -->|status=<!-- legal status or description (company, charity, foundation, etc.) -->|purpose=<!-- or |focus = --><!-- humanitarian, activism, peacekeeping, etc. -->|professional_title=<!-- for professional associations -->|headquarters=New Plaridel Masonic Temple|location=Manila, Philippines|coordinates=<!-- {{coord|LAT|LON|display=inline,title}} -->|origins=|region_served={{hlist|Philippines|China (formerly)|Japan|South Korea|Marianas Islands|South Vietnam (formerly)}}|products=<!-- or |product = -->|services=|methods=<!-- or |method = -->|fields=<!-- or |field = -->|num_members=<!-- number of members -->|num_members_year=<!-- year to which membership numbers/data apply -->|language=<!-- or |languages = --><!-- any official language or languages used -->|owner=<!-- or |owners = -->|leader_title=Grand Master|leader_name=MW Robert Joseph S. Moran|leader_title2=|leader_name2=|leader_title3=|leader_name3=|leader_title4=|leader_name4=|board_of_directors=|key_people=|main_organ=<!-- or |publication = --><!-- organization's principal body (assembly, committee, board, etc.) or publication -->|parent_organization=<!-- or |parent_organisation = -->|subsidiaries=|secessions=|affiliations=|budget=|budget_year=|revenue=|revenue_year=|disbursements=|expenses=|expenses_year=|endowment=|endowment_year=|num_staff=|num_staff_year=|num_volunteers=|num_volunteers_year=|awards=|website={{URL|grandlodge.ph}}|remarks=|former_name=<!-- or |former_name = -->|footnotes=|bodystyle=}}  '''Ang Pinaka-Kagalang-galang na Gran Lohiya ng mga Malaya at Tinatanggap na Mason ng Pilipinas''' ay ang organisasyong nakabatay sa [[Pilipinas]] na namamahala sa Freemasonry . <ref>{{Cite web |title=The Most Worshipful Grand Lodge of the Philippines {{!}} The Most Worshipful Grand Lodge of Free and Accepted Masons of the Philippines |url=https://www.grandlodge.ph/about |access-date=2026-04-26 |website=www.grandlodge.ph}}</ref> Kasalukuyan itong may mga tanggapan sa Plaridel Masonic Temple, isang makasaysayang gusali sa [[Ermita, Maynila]] . <ref>{{Cite web |title=The Most Worshipful Grand Lodge of Free and Accepted Masons of the Philippines {{!}} Registry |url=https://philhistoricsites.nhcp.gov.ph/registry_database/the-most-worshipful-grand-lodge-of-free-and-accepted-masons-of-the-philippines/ |access-date=2026-04-26 |language=en-US |archive-date=2026-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260427153136/https://philhistoricsites.nhcp.gov.ph/registry_database/the-most-worshipful-grand-lodge-of-free-and-accepted-masons-of-the-philippines/ |url-status=dead }}</ref> Noong 1912, tatlong Lohiyang Amerikano na may katapatan sa Pinaka-Kagalang-galang na Gran Lohiya ng California ang naitatag na sa [[Pilipinas]] . Ito ay ang Manila Lodge Blg. 342, Cavite Lodge Blg. 350 at Corregidor Lodge Blg. 386. Ang tatlong lohiya ay nagpulong noong Nobyembre 17, 1912 upang magtakda ng petsa para sa Unang Pagsasamahan ng mga delegadong napili at mapipili para sa layuning isaalang-alang ang pagbuo ng isang Gran Lohiya. Ang layunin ng pulong ay talakayin ang mga kinakailangang paunang hakbang na humahantong sa Unang Pagsasamahan ng mga kinatawan mula sa iba't ibang Lohiya para sa pag-oorganisa ng isang Gran Lohiya ng mga Malaya at Tinatanggap na Mason para sa Las Islas Filipinas at para magtakda ng petsa ng pagdaraos ng pagsasamahan. Napagdesisyunan nang buong pagkakaisa na gawin ang Unang Pagsasamahan para sa pag-oorganisa ng Gran Lohiya noong Disyembre 11, 1912, ng ika-8 ng gabi sa Masonic Temple, Manila, Las Islas Filipinas.. Opisyal na itinatag ang Grand Lodge noong Disyembre 19, 1912. Noong una, nanatiling isang Regional Grand Lodge ang Grand Lodge na ito, na nagtipon ng sarili nitong Grand Assembly noong 1915. Sa buong 1915 at 1916, nakipag-ugnayan ito sa Grande Oriente Español sa Espanya, na siyang nagtayo rin ng mga charter lodge sa Pilipinas. Ang mahabang proseso ng pagtatatag ng mga wastong kasunduan ay natapos noong Pebrero 1917. Ang Konstitusyon ng American Grand Lodge ang ginamit na batayan, na isinasaalang-alang ang mga isyu tulad ng pagkakapantay-pantay ng lahat ng lahi at mga wikang ginagamit para sa mga seremonya. Sa parehong buwan, isang grupo ng 27 lodge na nasa ilalim pa rin ng Grande Oriente Español na nahalal na kaakibat sa ilalim ng Philippine Grand Lodge at mga Grand Officer ang nahalal. <ref name="1901-18">{{Cite web |title=History of Masonry in the Philippines. Chronology, 1901-1918 - Philippine Center for Masonic Studies |url=http://www.philippinemasonry.org/1901---1918.html |access-date=2016-09-28}}</ref> == Mga Grand Master == Ang kasalukuyang Grand Master ng mga Malaya at Tinatanggap na Mason ng Pilipinas ay si MW Robert Joseph S. Moran, na-inihalal siya bilang ika-108 na Grand Master sa ANCOM 2026. <ref>{{Cite web |title=ANCOM 2026 |url=https://glpancom.ph/ |access-date=2026-04-26 |language=en-US}}</ref> Nasa ibaba ang listahan ng mga nakaraang Grand Masters sa pababang pagkakasunud-sunod <ref>{{Cite web |title=Past Grand Masters {{!}} The Most Worshipful Grand Lodge of Free and Accepted Masons of the Philippines |url=https://www.grandlodge.ph/about/past-grand-masters |access-date=2026-04-26 |website=www.grandlodge.ph}}</ref> : * 2025 – MW Raul E. Canon, Jr. * 2024 – MW Ariel T. Cayanan * 2023 – MW Don T. Ramas-Uypitching * 2022 – MW Johnny T. Pimentel * 2021 – MW Rolen C. Paulino * 2019 – MW Agapito S. Suan, Jr. * 2018 – MW Romeo S. Momo * 2017 – MW [[Abraham Tolentino|Abraham N. Tolentino]] * 2016 – MW Voltaire T. Gazmin * 2015 – MW Tomas G. Rentoy III * 2014 – MW Alan La Madrid Purisima * 2013 – MW Juanito G. Espino, Jr. * 2012 – MW Santiago T. Gabionza, Jr. * 2011 – MW Juanito P. Abergas * 2010 – MW Avelino I. Razon, Jr. * 2009 – MW Peter U. Lim Lo Suy * 2008 – MW Pacifico B. Aniag * 2007 – MW Jaime Y. Gonzales * 2006 – MW Romy A. Yu * 2005 – MW [[Hermogenes Ebdane|Hermogenes E. Ebdane, Jr.]] * 2004 – MW Roberto Q. Pagotan * 2003 – MW Ricardo P. Galvez * 2002 – MW Eugenio S. Labitoria * 2001 – MW Napoleon A. Soriano * 2000 – MW Oscar V. Bunyi * 1999 – MW Franklin J. Demonteverde * 1998 – MW Enrique L. Locsin * 1997 – MW Leon Angel P. Bañez, Jr. * 1996 – MW Jose Percival L. Adiong * 1995 – MW Danilo D. Angeles * 1994 – MW Pablo C. Ko, Jr. * 1993 – MW Rizal D. Aportadera * 1992 – MW Agustin V. Mateo * 1991 – MW Jose Reyes Guerrero * 1990 – MW John L. Choa * 1989 – MW Juan C. Nabong, Jr. * 1988 – MW Raymundo N. Beltran * 1987 – MW Teodorico V. Baldonado * 1986 – MW Reynold S. Fajardo * 1985 – MW Pedro W. Guerzon * 1984 – MW [[Reynato Puno|Reynato S. Puno]] * 1983 – MW Rosendo C. Herrera * 1982 – MW Rudyardo V. Bunda * 1981 – MW Simeon Rene Lacson * 1980 – MW Manuel D. Mandac * 1979 – MW Jolly R. Bugarin * 1978 – MW Desiderio Dalisay Sr. * 1977 – MW Calixto O. Zaldivar * 1976 – MW Jose L. Araneta * 1975 – MW Teodoro V. Kalaw, Jr. * 1974 – MW John O. Wallace * 1973 – MW Ruperto S. Demonteverde, Sr. * 1972 – MW William C. Councell * 1971 – MW Damaso C. Tria * 1970 – MW Edgar L. Shepley * 1969 – MW Manuel M. Crudo * 1968 – MW Joseph E. Schon * 1967 – MW Raymond E. Wilmarth * 1966 – MW Mariano Q. Tinio * 1965 – MW Serafin L. Teves * 1964 – MW Charles S. Mosebrook * 1963 – MW Pedro M. Gimenez * 1962 – MW William H. Quasha * 1961 – MW Juan S. Alano * 1960 – MW Luther B. Bewley * 1959 – MW Macario M. Ofilada * 1958 – MW Howard R. Hick * 1957 – MW Vicente Orosa * 1956 – MW Clinton F. Carlson * 1955 – MW [[Camilo Osías]] * 1954 – MW Werner P. Schetelig * 1953 – MW Mauro O. Baradi * 1952 – MW Sydney M. Austin * 1951 – MW Cenon S. Cervantes * 1950 – MW Clifford C. Bennett * 1949 – MW Esteban Munarriz * 1948 – MW Albert J. Brazee, Jr. * 1947 – MW Emilio P. Virata * 1946 – MW Michael Goldenberg * 1941 – MW John Robert McFie, Jr. * 1940 – MW Jose de los Reyes * 1939 – MW Clark James * 1938 – MW [[José Abad Santos]] * 1937 – MW Joseph Alley * 1936 – MW Conrado Benitez * 1935 – MW Samuel Hawthorne * 1934 – MW Manuel Camus * 1933 – MW Stanton Youngberg * 1932 – MW Antonio Gonzalez Sr. * 1931 – MW William W. Larkin * 1930 – MW Vicente Carmona * 1929 – MW Seldon O'Brien * 1928 – MW Teodoro M. Kalaw Sr. * 1927 – MW Joseph Schmidt * 1926 – MW [[Francisco Afan Delgado|Francisco A. Delgado]] * 1925 – MW Christian W. Rosenstock * 1924 – MW Wenceslao Trinidad * 1923 – MW Frederic H. Stevens * 1922 – MW [[Quintín Paredes|Quíntin Paredes]] * 1921 – MW Edwin E. Elser * 1920 – MW [[Rafael Palma]] * 1919 – MW Milton Earle Springer * 1918 – MW [[Manuel L. Quezon|Manuel Luis Quezon]] * 1917 – MW William Hendrickson Taylor * 1915 – MW George Rogers Harvey * 1914 – MW Newton C. Comfort * 1913 – MW Harry Eugene Stafford 2ci77mtaq92dsxf79stgqqyp7py56km Padron:Mga bagyo sa Pilipinas 10 338096 2227808 2206018 2026-09-22T23:11:55Z Ivan P. Clarin 84769 2227808 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Mga pangalan ng bagyo sa Pilipinas |title = Pangunahing bagyo sa Pilipinas |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |group1 = Mga Super bagyo |list1 = * [[Super Bagyong Bising|Bising]] * [[Super Bagyong Egay|Egay]] * [[Super Bagyong Nando|Nando]] * [[Super Bagyong Odette|Odette]] * [[Super Bagyong Ompong|Ompong]] * [[Super Bagyong Pepito|Pepito]] * [[Super Bagyong Rolly|Rolly]] * [[Super Bagyong Rosing|Rosing]] * [[Super Bagyong Ruping|Ruping]] * [[Super Bagyong Warling|Warling]] * [[Super Bagyong Yolanda|Yolanda]] |group2 = Mga mapaminsalang bagyo |list2 = * [[Super Bagyong Egay|Egay]] * [[Bagyong Glenda|Glenda]] * [[Bagyong Kristine|Kristine]] * [[Super Bagyong Odette|Odette]] * [[Super Bagyong Ompong|Ompong]] * [[Bagyong Pablo|Pablo]] * [[Bagyong Pepeng|Pepeng]] * [[Super Bagyong Rolly|Rolly]] * [[Bagyong Ulysses|Ulysses]] * [[Super Bagyong Yolanda|Yolanda]] |group3 = Mga nakamatay na bagyo |list3 = * Angela * [[Bagyong Frank|Frank]] * Nitang * October 1887 * [[Bagyong Pablo|Pablo]] * [[Bagyong Reming|Reming]] * [[Bagyong Sendong|Sendong]] * [[Bagyong Uring|Uring]] * [[Bagyong Winnie|Winnie]] * [[Super Bagyong Yolanda|Yolanda]] }}<noinclude> {{navbox documentation}} [[Category:Philippine storms navigational boxes]] </noinclude> rv4j2j68rq3dariels7k25to90tlfyu Miss Universe 2026 0 338862 2227907 2227321 2026-09-23T02:46:41Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227907 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|date=24 Nobyembre 2026|venue=José Miguel Agrelot Coliseum, San Juan, Porto Riko|broadcaster={{Hlist|[[Roku]]|[[Telemundo]]|[[TV Azteca]]}}|debuts={{Hlist|Katar|Kolektibidad ng San Martin|Malawi|Niher|Republika ng Konggo|Uganda}}|returns={{Hlist|Albanya|Alemanya|Austrya|Hamayka|Hordan|Kamerun|Kenya|Lupangyelo|Maldibas|Maruekos|Mongolya|Montenegro|Réunion|Sierra Leone|Suriname|Tunisya|Usbekistan}}|before=[[Miss Universe 2025|2025]]}} Ang '''Miss Universe 2026''' ang magiging ika-75 edisyon ng [[Miss Universe]] pageant, na nakatakdang gaganapin sa José Miguel Agrelot Coliseum sa San Juan, Porto Riko, sa 24 Nobyembre 2026.<ref name=":1" /> Kokoronahan ni [[Fátima Bosch]] ng Mehiko ang kaniyang papalit sa pagtatapos ng kaganapan. == Kaligiran == === Lokasyon at petsa ng kompetisyon === [[Talaksan:Coliseum_of_Puerto_Rico_(03).jpg|thumb|José Miguel Agrelot Coliseum, ang lokasyon ng Miss Universe 2026]] Noong 23 Setyembre 2025, inanunsyo ng [[Miss Universe|Miss Universe Organization]] na gaganapin ang edisyong ito sa Porto Riko sa ikaapat na pagkakataon, pagkatapos ng [[Miss Universe 1972|1972]], [[Miss Universe 2001|2001]], at [[Miss Universe 2002|2002.]]<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=24 Setyembre 2025 |title=Puerto Rico to host 75th Miss Universe pageant next year |url=https://entertainment.inquirer.net/630357/puerto-rico-to-host-75th-miss-universe-pageant-next-year |access-date=21 Hulyo 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cosulich |first=Bianca |date=23 Setyembre 2025 |title=Miss Universo en Puerto Rico: lo que debes saber del aniversario 75 |trans-title=Miss Universe in Puerto Rico: What you need to know about the 75th anniversary |url=https://marieclaire.com.mx/miss-universo-2026-puerto-rico/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923204633/https://marieclaire.com.mx/miss-universo-2026-puerto-rico/ |archive-date=23 Setyembre 2025 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=Marie Claire |language=es}}</ref><ref>{{Cite news |last=Ramos Rosado |first=Víctor |date=23 Setyembre 2025 |title=Miss Universe 2026 se celebrará en Puerto Rico |language=es |trans-title=Miss Universe 2026 will be held in Puerto Rico |work=El Nuevo Día |url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/miss-universe-2026-se-celebrara-en-puerto-rico/ |url-status=live |access-date=21 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250928045010/https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/miss-universe-2026-se-celebrara-en-puerto-rico/ |archive-date=28 Setyembre 2025}}</ref> Kinumpirma ni Jennifer González-Colón, ang Gobernador ng Puerto Rico, ang pagpili at inanunsyo na sumang-ayon ang kaniyang administrasyon na maglaan ng kabuuang {{US$|9 million}} sa pampublikong pondo upang pondohan ang pangunguna nito ng kompetisyon, na pangangasiwaan ng Puerto Rico Tourism Company at Discover Puerto Rico.<ref>{{Cite web |date=24 Setyembre 2025 |title=Puerto Rico To Host Miss Universe 2026 In A Celebration Of Latino Pride |url=https://belatina.com/puerto-rico-miss-universe-2026-celebration-latino-pride/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307001204/https://belatina.com/puerto-rico-miss-universe-2026-celebration-latino-pride/ |archive-date=7 Marso 2026 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=BeLatina |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muchacho |first=Enrique |date=21 Nobyembre 2025 |title=Economic and Tourism opportunity with Miss Universe 2026 |url=https://www.wjournalpr.com/top-stories/economic-and-tourism-opportunity-with-miss-universe-2026/article_45866058-ed3b-4e24-9a40-926a73a8ea9f.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251121221746/https://www.wjournalpr.com/top-stories/economic-and-tourism-opportunity-with-miss-universe-2026/article_45866058-ed3b-4e24-9a40-926a73a8ea9f.html |archive-date=21 Nobyembre 2025 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=WJournal |language=en}}</ref> Itinalaga ng mga tagapag-ayos ang José Miguel Agrelot Coliseum sa San Juan, Porto Riko, bilang ang lokasyon ng kompetisyon, na nakatakdang gaganapin sa Nobyembre 2026.<ref>{{cite news |date=23 Setyembre 2025 |title=Miss Universe 2026 se llevará a cabo en Puerto Rico |language=es |trans-title=Miss Universe 2026 will be held in Puerto Rico |website=Metro Puerto Rico |url=https://www.metro.pr/entretenimiento/2025/09/23/miss-universe-2026-se-llevara-a-cabo-en-puerto-rico/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923202932/https://www.metro.pr/entretenimiento/2025/09/23/miss-universe-2026-se-llevara-a-cabo-en-puerto-rico/ |archive-date=23 Setyembre 2025}}</ref><ref>{{cite web |last=Valdez |first=Cynthia |date=23 Setyembre 2025 |title=Miss Universe 2026: Puerto Rico será la sede de la 75a edición del certamen en su aniversario de diamante |trans-title=Miss Universe 2026: Puerto Rico will host the 75th edition of the pageant on its diamond anniversary |url=https://www.hola.com/us-es/celebrities/20250923857526/miss-universe-2026-sede-puerto-rico-75-edicion/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923201347/https://www.hola.com/us-es/celebrities/20250923857526/miss-universe-2026-sede-puerto-rico-75-edicion/ |archive-date=23 Setyembre 2025 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=¡Hola! |language=es}}</ref><ref>{{cite news |last=Adina |first=Armin P. |date=24 Setyembre 2025 |title=Puerto Rico to host 75th Miss Universe pageant next year |language=en |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/630357/puerto-rico-to-host-75th-miss-universe-pageant-next-year |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260517042411/https://entertainment.inquirer.net/630357/puerto-rico-to-host-75th-miss-universe-pageant-next-year |archive-date=17 Mayo 2026}}</ref> Noong 18 Disyembre, ipinatigil ni Willianette Robles Cancel, ang direktor ehekutibo ng Puerto Rico Tourism Company, ang mga pagbabayad nito sa Miss Universe at nanawagan ng isang pagpupulong sa pagitan ng kanilang mga delegasyon upang talakayin ang "ilang nakabinbing isyu at mga bagong kinakailangan para sa pagdaraos ng kompetisyon".<ref>{{Cite web |last=Purnell |first=Kristofer |date=12 Disyembre 2025 |title=Puerto Rico gov't halts funds disbursement for Miss Universe 2026 — report |url=https://www.philstar.com/lifestyle/business-life/2025/12/12/2493745/puerto-rico-govt-halts-funds-disbursement-miss-universe-2026-report |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260420032723/https://www.philstar.com/lifestyle/business-life/2025/12/12/2493745/puerto-rico-govt-halts-funds-disbursement-miss-universe-2026-report |archive-date=20 Abril 2026 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=[[The Philippine Star]] |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Figueroa Roqué |first=Jan |date=10 Disyembre 2025 |title=Gobierno detiene desembolso de fondos a Miss Universe |trans-title=Government halts disbursement of funds to Miss Universe |url=https://www.elvocero.com/escenario/gobierno-detiene-desembolso-de-fondos-a-miss-universe/article_2d2e76f4-3377-4691-8632-0792e4198d62.html |access-date=21 Hulyo 2026 |website=El Vocero de Puerto Rico |language=es}}</ref> Nangyari ang suspensyon matapos humarap sa ilang mga isyu ang kompetisyon, kabilang ang [[Miss Universe 2025|mga iregularidad sa resulta]] ng nakaraang edisyon at ang paglulunsad ng pamahalaan ng Mehiko ng imbestigasyon sa pangulo ng Miss Universe na si Raúl Rocha sa mga kaso ng droga, gasolina, at pagpupuslit ng armas.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |last=Sanchez |first=Fabiola |date=5 Disyembre 2025 |title=Mexico freezes Miss Universe co-owner's bank accounts during organized crime investigation |url=https://apnews.com/article/mexico-miss-universe-organized-crime-probe-68da9ec3acfb656446b901df2306f152 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251228131125/https://apnews.com/article/mexico-miss-universe-organized-crime-probe-68da9ec3acfb656446b901df2306f152 |archive-date=28 Disyembre 2025 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=AP News |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=25 Abril 2026 |title=Puerto Rico’s hosting of 75th Miss Universe pageant is pushing through |url=https://entertainment.inquirer.net/665476/puerto-ricos-hosting-of-75th-miss-universe-pageant-is-pushing-through |access-date=21 Hulyo 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> Pagsapit ng Marso 2026, napagkasunduan na ng delegasyon na ipagpatuloy ang pangunguna ng kompetisyon sa teritoryo.<ref>{{Cite web |last=Menéndez Sanabria |first=Pedro |date=4 Marso 2026 |title=En su etapa final negociación entre gobierno y Miss Universe |trans-title=In its final stage, negotiations between the government and Miss Universe |url=https://www.elvocero.com/escenario/en-su-etapa-final-negociaci-n-entre-gobierno-y-miss-universe/article_add00e58-73ce-4543-a307-86259aa6dd65.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307213532/https://www.elvocero.com/escenario/en-su-etapa-final-negociaci-n-entre-gobierno-y-miss-universe/article_add00e58-73ce-4543-a307-86259aa6dd65.html |archive-date=7 Marso 2026 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=El Vocero de Puerto Rico |language=es}}</ref> Kabilang sa mga kundisyong ipinataw ng pamahalaan ng Porto Riko sa kasunduan ay ang pagbawi ni Rocha sa kaniyang pakikilahok sa pangunguna ng edisyon upang "pangalagaan ang imahe ng Porto Riko". <ref>{{Cite web |last=Figueroa Roqué |first=Jan |last2=Aponte Inostroza |first2=Carlos |date=19 Pebrero 2026 |title=¿Qué condiciones está imponiendo el gobierno para la celebración de Miss Universe en Puerto Rico? |url=https://www.elvocero.com/escenario/qu-condiciones-est-imponiendo-el-gobierno-para-la-celebraci-n-de-miss-universe-en-puerto/article_a684dbda-62d5-4b62-bf06-573453e07fd6.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307181719/https://www.elvocero.com/escenario/qu-condiciones-est-imponiendo-el-gobierno-para-la-celebraci-n-de-miss-universe-en-puerto/article_a684dbda-62d5-4b62-bf06-573453e07fd6.html |archive-date=7 Marso 2026 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=El Vocero de Puerto Rico |language=es}}</ref> Pagsapit ng Abril 2026, natapos ng pamahalaan ng Porto Riko ang pagbayad nito sa Miss Universe.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Figueroa Roqué |first=Jan |date=28 Abril 2026 |title=Gobierno finaliza pagos para la celebración de Miss Universe 2026 en la Isla |trans-title=Government finalizes payments for the Miss Universe 2026 pageant on the island |url=https://www.elvocero.com/escenario/gobierno-finaliza-pagos-para-la-celebraci-n-de-miss-universe-2026-en-la-isla/article_63dd3de8-5ff6-42c2-aa52-02a694991a2c.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260505154733/https://www.elvocero.com/escenario/gobierno-finaliza-pagos-para-la-celebraci-n-de-miss-universe-2026-en-la-isla/article_63dd3de8-5ff6-42c2-aa52-02a694991a2c.html |archive-date=5 Mayo 2026 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=El Vocero de Puerto Rico |language=es}}</ref> Noong 22 Hulyo 2026, inanunsyo ng Miss Universe Organization na ang opisyal na petsa ng kompetisyon ay sa 24 Nobyembre 2026.<ref>{{Cite web |last=Santiago |first=Camille |date=23 Hulyo 2026 |title=75th Miss Universe coronation night to be held on November 24 in Puerto Rico |url=https://philstarlife.com/news-and-views/828719-miss-universe-coronation-night-nov-24?page=2 |access-date=23 Hulyo 2026 |website=Philstar Life |language=en}}</ref> === Pagpili ng mga kandidata === Mula sa mga kandidatang itinalaga noong 21 Hulyo 2026, Labing-isang kandidata ang nailuklok upang kumatawan sa kanilang mga bansa/teritoryo matapos maging isang runner-up sa kanilang kompetisyong pambansa,{{Efn|Si Aliya Karotkaya ng Biyelorusya ang first runner-up sa Miss Belarus 2025.<ref>{{cite web|title=Alena Kucheruk from Polotsk wins Miss Belarus 2025 beauty pageant|url=https://www.belarus.by/en/press-center/news/alena-kucheruk-from-polotsk-wins-miss-belarus-2025-beauty-pageant_i_197941.html|url-status=live|website=Belarus.by|date=12 Setyembre 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260830114140/https://www.belarus.by/en/press-center/news/alena-kucheruk-from-polotsk-wins-miss-belarus-2025-beauty-pageant_i_197941.html|archivedate=30 Agosto 2026|accessdate=22 Setyembre 2026}}</ref><br/>Si Dabilo Moses ng Botswana ang first runner-up sa Miss Universe Botswana 2025.<ref>{{cite news|last=Shabani|first=Thamani|date=1 Setyembre 2025|title=Andries new Miss Universe Botswana|url=https://dailynews.gov.bw/news-detail/88410|url-status=live|website=Daily News Botswana|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250904031135/https://dailynews.gov.bw/news-detail/88410|archivedate=4 Setyembre 2025|accessdate=22 Setyembre 2026}}</ref><br/>Si Danielle Yablonka ng Israel ang first runner-up sa Miss Universe Israel 2025.<ref>{{cite news|last=Taylor|first=Ezra|date=19 Hulyo 2025|title=Melanie Shiraz wins Miss Universe Israel 2025 crown, vows to use platform for meaningful change|url=https://www.jpost.com/j-spot/article-861514|url-status=live|website=The Jerusalem Post|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250719185733/https://www.jpost.com/j-spot/article-861514|archivedate=19 Hulyo 2025|accessdate=22 Setyembre 2026}}</ref><br/>Si Selena Grant ng Kapuluang Turks at Caicos ang first runner-up sa Miss Universe Turks and Caicos 2025.<ref>{{cite news|last=Tyson|first=Vivian|date=2 Agosto 2025|title=Bereniece Dickenson Crowned Miss Universe Turks and Caicos 2025|url=https://www.newslinetci.com/post/bereniece-dickenson-crowned-miss-universe-turks-and-caicos-2025|url-status=live|website=Newsline TCI|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250802073600/https://www.newslinetci.com/post/bereniece-dickenson-crowned-miss-universe-turks-and-caicos-2025|archivedate=2 Agosto 2025|accessdate=22 Setyembre 2026}}</ref>}} o matapos mapili sa isang ''casting process'', at anim na kandidata ang iniluklok matapos ang pag-urong ng orihinal na nagwagi.<ref>{{cite news|title=Maeva Toumbou Dani portera Mayotte à Miss Universe|trans-title=Maeva Toumbou Dani will represent Mayotte at Miss Universe|url=https://www.linfokwezi.fr/maeva-toumbou-dani-portera-mayotte-a-miss-universe/|url-status=live|website=L'info Kwezi|language=fr|date=25 Mayo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260525080044/https://www.linfokwezi.fr/maeva-toumbou-dani-portera-mayotte-a-miss-universe/|archive-date=25 Mayo 2026|access-date=21 Hulyo 2026}}</ref><ref>{{cite news|title=(VIDEO) ¡Atendé lo que le pidieron a esta modelo para ser Miss Universo Paraguay!|trans-title=(VIDEO) Check out what they asked of this model to become Miss Universe Paraguay!|url=https://www.popular.com.py/2026/03/23/video-atende-lo-que-le-pidieron-a-esta-modelo-para-ser-miss-universo-paraguay/|url-status=live|website=Popular.com.py|language=es|date=23 Marso 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260324013405/https://www.popular.com.py/2026/03/23/video-atende-lo-que-le-pidieron-a-esta-modelo-para-ser-miss-universo-paraguay/|archive-date=24 Marso 2026|access-date=21 Hulyo 2026}}</ref><ref>{{cite news|last=Napa|first=Renzo|date=14 Abril 2026|title=Miss Perú 2026: cuándo, dónde y cómo ver en vivo la coronación de la sucesora de Karla Bacigalupo con Fátima Bosch|trans-title=Miss Peru 2026: When, where and how to watch live the coronation of Karla Bacigalupo's successor with Fátima Bosch|url=https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-cuando-donde-y-como-ver-en-vivo-la-coronacion-de-la-sucesora-de-karla-bacigalupo-con-miss-universo-2025-fatima-bosch-noticia-1684301|url-status=live|website=Radio Programas del Perú|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20260415102922/https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-cuando-donde-y-como-ver-en-vivo-la-coronacion-de-la-sucesora-de-karla-bacigalupo-con-miss-universo-2025-fatima-bosch-noticia-1684301|archive-date=15 Abril 2026|access-date=21 Hulyo 2026}}</ref> ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Weiyi Chen si Xinying Zhu bilang kinatawan ng Tsina matapos lumagpas sa limitasyon ng edad, na siya ring pinalitan ni Shiqi Wang sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{cite news |date=3 Enero 2025 |title=安徽姑娘朱馨颖 荣膺第73姐环球小姐中国区总冠军 |language=zh-Hans |trans-title=Anhui girl Zhu Xinying won the 73rd Miss Universe China title |website=163.com |url=https://www.163.com/dy/article/JKVURC9K0514F1M4.html |url-status=live |access-date=21 Hulyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250508195802/https://www.163.com/dy/article/JKVURC9K0514F1M4.html |archive-date=8 Mayo 2025}}</ref><ref name=":2">{{cite news |last=Nguyen |first=An |date=11 Abril 2025 |title=Miss Universe China Xinying Zhu stripped of title for 'inability to fulfill duties' |website=VnExpress |url=https://e.vnexpress.net/news/life/celebrities/miss-universe-china-xinying-zhu-stripped-of-title-for-inability-to-fulfill-duties-4872860.html |url-status=live |access-date=21 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506014757/https://e.vnexpress.net/news/life/celebrities/miss-universe-china-xinying-zhu-stripped-of-title-for-inability-to-fulfill-duties-4872860.html |archive-date=6 Mayo 2025}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |date=6 Setyembre 2026 |title=Candidatas a Miss Universo 2026 de Asia y Oceanía, a las que se enfrenta la ecuatoriana Dalia Bucaram |trans-title=Miss Universe 2026 candidates from Asia and Oceania, among whom Ecuadorian Dalia Bucaram will compete |url=https://www.primicias.ec/entretenimiento/candidatas-miss-universo2026-asia-oceania-australia-candidatas-dalia-bucaram-131939/ |access-date=19 Setyembre 2026 |website=Primicias}}</ref> Pinalitan ni Audrey Black si Josiane Golonga bilang kinatawan ng Kamerun matapos mapatalsik sa titulo si Golonga dahil sa mga paglabag sa kontrata.<ref>{{Cite web |last=A. |first=Cintia |date=25 Pebrero 2026 |title=‎COMICA strips Josiane Golonga of Miss Cameroon 2025 title |url=https://www.lebledparle.com/en/comica-strips-josiane-golonga-of-miss-cameroon-2025-title/ |access-date=22 Setyembre 2026 |website=Le Bled Parle |language=en-US}} {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=Beleheka |first=Mercedes |date=26 Pebrero 2026 |title=Miss Cameroun 2025 : Audrey Black Moutongo, la nouvelle reine |trans-title=Miss Cameroon 2025: Audrey Black Moutongo, the new queen |url=https://magazine.pagesjaunes.online/miss-cameroun-2025-audrey-black-moutongo-la-nouvelle-reine/ |access-date=22 Setyembre 2026 |website=Magazine Actualites Cameroun |language=fr |via=Magazine Pages Jaunes}}</ref> Pinalitan ni Medina Ermekova si Anara Esengeldieva bilang kinatawan ng Kirgistan sa edisyong ito sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{cite news |last=Turdubek |first=Aigyrov |date=25 Setyembre 2025 |title=Ayana Rasul kyzy crowned Miss Kyrgyzstan 2025 |language=en |website=24.kg |url=https://24.kg/english/344917_Ayana_Rasul_kyzy_crowned_Miss_Kyrgyzstan_2025/ |url-status=live |access-date=21 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250926211033/https://24.kg/english/344917_Ayana_Rasul_kyzy_crowned_Miss_Kyrgyzstan_2025/ |archive-date=26 Setyembre 2025}}</ref> Pinalitan ni Maruschka Sahiboe si Eunike Lioe bilang kinatawan ng Suriname dahil sa pagbabago ng may-hawak ng prangkisa sa naturang bansa.<ref>{{cite news |date=7 November 2025 |title=Tjin A Koeng: 'Nieuwe Miss Suriname gaat uitstekend om met kritiek' |language=nl |trans-title=Tjin A Koeng: 'The new Miss Suriname handles criticism very well' |website=Suriname Herald |url=https://www.srherald.com/suriname/2025/11/07/tjin-a-koeng-nieuwe-miss-suriname-gaat-uitstekend-om-met-kritiek/ |url-status=live |access-date=3 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251203104231/https://www.srherald.com/suriname/2025/11/07/tjin-a-koeng-nieuwe-miss-suriname-gaat-uitstekend-om-met-kritiek/ |archive-date=3 December 2025}}</ref><ref>{{cite news |date=3 Agosto 2026 |title=Geen Miss Universe-deelname voor Miss Suriname 2026 Eunike Kishundat Lioe-A-Joe |language=nl |trans-title=No Miss Universe participation for Miss Suriname 2026 Eunike Kishundat Lioe-A-Joe |website=Waterkant |url=https://www.waterkant.net/suriname/2026/08/03/geen-miss-universe-deelname-voor-miss-suriname-2026-eunike-kishundat-lioe-a-joe/ |url-status=live |access-date=4 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803153440/https://www.waterkant.net/suriname/2026/08/03/geen-miss-universe-deelname-voor-miss-suriname-2026-eunike-kishundat-lioe-a-joe/ |archive-date=3 Agosto 2026}}</ref> Pinalitan ni Justine Kamara si Matôma Condé bilang kinatawan ng Guniya matapos iluklok si Condé bilang kinatawan ng Guniya sa [[Miss Cosmo 2026]].<ref name=":5">{{cite news |last=Mạn |first=Trần |date=8 Enero 2026 |title=Revealing the first 7 contestants to compete in Miss Universe 2026, what are the opportunities for Vietnam |language=en |newspaper=VGT |url=https://vgt.vn/lo-dien-7-thi-sinh-dau-tien-di-thi-miss-universe-2026-co-hoi-nao-cho-viet-nam-ihyes-20260108t7613948/?lang=en |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108212021/https://vgt.vn/lo-dien-7-thi-sinh-dau-tien-di-thi-miss-universe-2026-co-hoi-nao-cho-viet-nam-ihyes-20260108t7613948/?lang=en |archive-date=8 Enero 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Chiarazzo |first=Thomas |date=10 Setyembre 2026 |title=Dix ans après Miss France, Justine Kamara, Miss Lorraine 2016, participera à l’élection Miss Univers |trans-title=Ten years after Miss France, Justine Kamara, Miss Lorraine 2016, will participate in the Miss Universe pageant. |url=https://www.republicain-lorrain.fr/societe/2026/09/10/dix-ans-apres-miss-france-justine-kamara-miss-lorraine-2016-participera-a-l-election-miss-univers |access-date=19 Setyembre 2026 |website=Republicain-Lorrain |language=FR-fr}}</ref> Pinalitan ni Daiana Pereyra si Tamara Rogouski bilang kinatawan ng Arhentina sa personal na dahilan.<ref>{{cite news |date=26 Mayo 2026 |title=Quién es Tamara Rogouski, la nueva Miss Universo Argentina 2026 |language=es |trans-title=Who is Tamara Rogouski, the new Miss Universe Argentina 2026? |website=El Litoral |url=https://www.ellitoral.com/nosotros/tamara-rogouski-nueva-miss-universo-argentina_0_FV2TJrqjZW.html |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260526020837/https://www.ellitoral.com/nosotros/tamara-rogouski-nueva-miss-universo-argentina_0_FV2TJrqjZW.html |archive-date=26 Mayo 2026}}</ref><ref>{{Cite web |date=16 Setyembre 2026 |title=Tras la renuncia de Tamara Rogouski, la posadeña Daiana Pereyra es nueva Miss Universo Argentina: “Todavía estoy en shock” |trans-title=Following Tamara Rogouski's resignation, Daiana Pereyra from Posadas is the new Miss Universe Argentina: "I'm still in shock" |url=https://www.canal12misiones.com/noticias-de-misiones/tendencias/daiana-pereyra-miss-universo-argentina |access-date=19 Setyembre 2026 |website=Canal Doce Misiones |language=es-AR}}</ref> Noong 28 Mayo 2026, bumitiw ang Miss France sa Miss Universe Organization dahil sa mga kontrobersiyang pumalibot sa nakaraang edisyon.<ref>{{cite news |last=Panwar |first=Sanya |date=24 Nobyembre 2025 |title=Miss France organisation reconsidering participation in Miss Universe pageant amid all the controversies in 2025: Report |language=en |website=Hindustan Times |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/fashion/miss-france-organisation-reconsidering-participation-in-miss-universe-pageant-amid-all-the-controversies-in-2025-report-101763955415487.html |url-status=live |access-date=6 Disyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206201634/https://www.hindustantimes.com/lifestyle/fashion/miss-france-organisation-reconsidering-participation-in-miss-universe-pageant-amid-all-the-controversies-in-2025-report-101763955415487.html |archive-date=6 Disyembre 2025}}</ref><ref>{{cite news |last=Evangelista |first=Jessica Ann |date=26 Nobyembre 2025 |title=France signals exit from Miss Universe; Ghana–Guyana director steps down |language=en |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/640595/france-signals-exit-from-miss-universe-ghana-guyana-director-steps-down-from-post |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303222157/https://entertainment.inquirer.net/640595/france-signals-exit-from-miss-universe-ghana-guyana-director-steps-down-from-post |archive-date=3 Marso 2026}}</ref><ref>{{cite news |date=28 Mayo 2026 |title=Miss Univers 2026 : une décision sans précédent, pourquoi le comité Miss France quitte le concours |language=fr |trans-title=Miss Universe 2026: an unprecedented decision, why the Miss France committee is leaving the competition |website=L'Internaute |url=https://www.linternaute.com/television/programme/10586214-miss-univers-2026-une-decision-sans-precedent-pourquoi-le-comite-miss-france-quitte-le-concours/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260528121931/https://www.linternaute.com/television/programme/10586214-miss-univers-2026-une-decision-sans-precedent-pourquoi-le-comite-miss-france-quitte-le-concours/ |archive-date=28 Mayo 2026}}</ref> Dahil dito, hindi magpapatuloy sa kompetisyon si Miss France 2025 Angélique Angarni-Filopon.<ref>{{cite news |last=Lanciego |first=Milla |date=18 Disyembre 2024 |title=Angélique Angarni-Filopon privée de Miss Univers et Miss Monde à cause de son âge ? Elle rectifie |language=fr |trans-title=Angélique Angarni-Filopon deprived of Miss Universe and Miss World because of her age? She corrects herself |website=[[Paris Match]] |url=https://www.parismatch.com/people/angelique-angarni-filopon-privee-de-miss-univers-et-miss-monde-cause-de-son-age-elle-rectifie-244860 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018213339/https://www.parismatch.com/people/angelique-angarni-filopon-privee-de-miss-univers-et-miss-monde-cause-de-son-age-elle-rectifie-244860 |archive-date=18 Oktubre 2025}}</ref><ref>{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=29 Mayo 2026 |title=Miss Universe France enters new era under direct global leadership |url=https://tribune.net.ph/2026/05/29/miss-universe-france-enters-new-era-under-direct-global-leadership |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260530035847/https://tribune.net.ph/2026/05/29/miss-universe-france-enters-new-era-under-direct-global-leadership |archive-date=30 Mayo 2026 |access-date=26 Hulyo 2026 |website=[[Daily Tribune]] |language=en}}</ref> Unang ipinatalsik si Luren Márquez ng kaniyang pambansang organisasyon bilang kinatawan ng Peru sa hindi isiniwalat na dahilan, ngunit siya ay kaagad na ibinalik sa kaniyang puwesto.<ref>{{cite news |last=Napa |first=Renzo |date=15 Abril 2026 |title=Luren Márquez: quién es la nueva Miss Perú 2026, conductora y promotora cultural rumbo al Miss Universo |language=es |trans-title=Luren Márquez: who is the new Miss Peru 2026, host and cultural promoter on her way to Miss Universe |website=Radio Programas del Perú |url=https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-quien-es-luren-marquez-nueva-reina-de-belleza-y-su-trayectoria-noticia-1684485 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416032509/https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-cuando-donde-y-como-ver-en-vivo-la-coronacion-de-la-sucesora-de-karla-bacigalupo-con-miss-universo-2025-fatima-bosch-noticia-1684301?itlk=iksiguiente |archive-date=16 Abril 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gomez |first=Shirley |date=14 Agosto 2026 |title=Miss Peru Luren Márquez dethroned ahead of Miss Universe 2026: The country doesn’t have a traditional runner-up |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20260814918157/miss-peru-luren-marquez-dethroned-miss-universe-2026/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260815111414/https://www.hola.com/us/celebrities/20260814918157/miss-peru-luren-marquez-dethroned-miss-universe-2026/ |archive-date=15 Agosto 2026 |access-date=17 Agosto 2026 |website=Hola! USA |language=en-us}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong sa kompetisyon ==== Lalahok sa unang pagkakataon ang mga bansang Katar, Kolektibidad ng San Martin, Niher, Republika ng Konggo, at Uganda sa edisyong ito.<ref>{{Cite web |last=Arrigoni |first=Charlotte |date=20 Hulyo 2026 |title=Miss Univers 2026 : la France a quitté le concours avec fracas et pourtant, il y aura bien une candidate française |trans-title=Miss Universe 2026: France left the competition in a huff, and yet there will still be a French candidate |url=https://www.public.fr/miss-univers-2026-la-france-a-quitte-le-concours-avec-fracas-et-pourtant-il-y-aura-bien-une-candidate-francaise |access-date=19 Setyembre 2026 |website=Public |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 Hulyo 2026 |title=Miss Malawi leadership confronted by legal and sector criticism over disputed Miss World pathway |url=https://www.nyasatimes.com/miss-malawi-leadership-confronted-by-legal-and-sector-criticism-over-disputed-miss-world-pathway/ |access-date=30 Agosto 2026 |website=Nyasa Times |language=en-GB}}</ref><ref name="MUUGA2026">{{cite news |last=Ngobi |first=Muhammad |date=14 Mayo 2026 |title=Uganda officially launches historic first-ever local Miss Universe journey |language=en |website=UG Bulletin |url=https://www.ugbulletin.co.ug/uganda-officially-launches-historic-first-ever-local-miss-universe-journey/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260515014620/https://www.ugbulletin.co.ug/uganda-officially-launches-historic-first-ever-local-miss-universe-journey/ |archive-date=15 May 2026}}</ref> Babalik sa edisyong ito ang mga bansang Hordan na huling sumali noong [[Miss Universe 1960|1960]]; Tunisya na huling sumali noong [[Miss Universe 1971|1971]]; [[Réunion]] na huling sumali noong [[Miss Universe 1986|1986]];<ref>{{Cite web |last=Ludovic |first=Belzamine |date=11 Agosto 2026 |title=Miss Universe Réunion 2026 : les candidatures sont ouvertes |trans-title=Miss Universe Réunion officially launched: applications are now open to represent the island internationally |url=https://www.megazap.fr/Miss-Universe-Reunion-officiellement-lance-les-candidatures-sont-ouvertes-pour-representer-l-ile-a-l-international_a16828.html |access-date=19 Setyembre 2026 |website=Megazap |language=fr}}</ref><ref>{{cite news |date=21 Setyembre 2026 |title=Miss Universe Réunion 2026 : 15 candidates en lice pour une première couronne le 10 octobre |language=fr |trans-title=Miss Universe Réunion 2026: 15 contestants vying for the inaugural crown on October 10 |website=Megazap |url=https://www.megazap.fr/Miss-Universe-Reunion-2026-15-candidates-en-lice-pour-une-premiere-couronne-le-10-octobre_a17093.html |access-date=22 Setyembre 2026}}</ref> Etiyopiya na huling sumali noong [[Miss Universe 2017|2017]]; Sierra Leone na huling sumali noong [[Miss Universe 2019|2019]];<ref>{{cite web |title=One night. Two crowns. One purpose. |url=https://www.althyri.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260529055844/https://www.althyri.com/ |archive-date=29 Mayo 2026 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Althyri |language=en}}</ref> Maruekos na huling sumali noong [[Miss Universe 2021|2021]]; at Albanya, Alemanya, Hamayka, Kamerun, Kenya, Lupangyelo, Maldibas, Mongolya, Montenegro, Suriname, at Usbekistan na huling sumali noong [[Miss Universe 2024|2024]].<ref>{{cite news |date=22 Mayo 2026 |title='Miss Universe Albania 2026', the event where the public will be part of the show |language=en |website=Tirana Post |url=https://tiranapost.al/english/stil-jete/miss-universe-albania-2026-eventi-ku-publiku-do-te-jete-pjese-e-show-t-i543651 |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522145926/https://tiranapost.al/english/stil-jete/miss-universe-albania-2026-eventi-ku-publiku-do-te-jete-pjese-e-show-t-i543651 |archive-date=22 Mayo 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Beleheka |first=Mercedes |date=26 Pebrero 2026 |title=Miss Cameroun 2025 : Audrey Black Moutongo, la nouvelle reine |language=fr |trans-title=Miss Cameroon 2025: Audrey Black Moutongo, the new queen |website=Magazine Pages Jaunes |url=https://magazine.pagesjaunes.online/miss-cameroun-2025-audrey-black-moutongo-la-nouvelle-reine/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315042814/https://magazine.pagesjaunes.online/miss-cameroun-2025-audrey-black-moutongo-la-nouvelle-reine/ |archive-date=15 Marso 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Les inscriptions pour le casting 2026 sont ouvertes |trans-title=Registration for the 2026 casting call is now open |url=https://www.missuniverse-germany.de/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418083303/https://www.missuniverse-germany.de/ |archive-date=18 Abril 2026 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Miss Universe Germany |language=fr}}</ref><ref>{{cite news |last=Pálsson |first=Magnús Jochum |date=2 Pebrero 2026 |title=Þær keppa í Ungfrú Ísland 2026 |language=is |trans-title=They are competing in Miss Iceland 2026 |website=Vísir |url=https://www.visir.is/g/20262837776d/thaer-keppa-i-ung-fru-is-land-2026 |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260203063711/https://www.visir.is/g/20262837776d/thaer-keppa-i-ung-fru-is-land-2026 |archive-date=3 Pebrero 2026}}</ref><ref name="MUJAM2026">{{cite news |last=Jackson |first=Kevin |date=4 Marso 2026 |title=New format for Miss Universe Jamaica, organisers opting for parish competitions |language=en |website=Jamaica Observer |url=https://www.jamaicaobserver.com/2026/03/04/new-format-miss-universe-jamaica-organisers-opting-parish-competitions/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260304175314/https://www.jamaicaobserver.com/2026/03/04/new-format-miss-universe-jamaica-organisers-opting-parish-competitions/ |archive-date=4 Marso 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Wakesho |first=Jael |date=9 Mayo 2026 |title=Miss Universe Kenya 2026 opens doors wide as it drops age, weight, relationship barriers |language=en |website=The Standard |url=https://www.standardmedia.co.ke/business/entertainment/article/2001547316/miss-universe-kenya-2026-opens-doors-wide-as-it-drops-age-weight-relationship-barriers |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511055319/https://www.standardmedia.co.ke/business/entertainment/article/2001547316/miss-universe-kenya-2026-opens-doors-wide-as-it-drops-age-weight-relationship-barriers |archive-date=11 Mayo 2026}}</ref><ref>{{cite news |date=10 Abril 2026 |title=75 дахь удаагийн "Miss Universe" тэмцээнд Монголыг төлөөлөх гоо бүсгүйг шалгаруулна |language=mn |trans-title=Mongolia to be represented at 75th Miss Universe Pageant |website=News.mn |url=https://news.mn/r/2860155/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260411042258/https://news.mn/r/2860155/ |archive-date=11 Abril 2026}}</ref><ref>{{cite news |date=6 Hunyo 2026 |title=Sonte në ekranin e Tv Klan "Miss Universe Albania & Kosovo 2026" |language=sq |trans-title=Tonight on Tv Klan screen "Miss Universe Albania & Kosovo 2026" |website=Televizioni Klan |url=https://tvklan.al/sonte-ne-ekranin-e-tv-klan-miss-universe-albania-dhe-kosova-2026 |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607111404/https://tvklan.al/sonte-ne-ekranin-e-tv-klan-miss-universe-albania-dhe-kosova-2026 |archive-date=7 Hunyo 2026}}</ref> Dapat sanang lalahok si Thandi Chisi si Malawi, nguntin bumitiw dahil sa mga suliraning pinansyal at pang-organisasyon.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=5 Setyembre 2026 |title=Revealed: Why Miss Malawi Thandie Chisi walked away from Miss Universe dream - Entertainment News Malawi |url=https://www.nyasatimes.com/miss-malawi-pulls-out-of-miss-universe-bid-after-months-of-unresolved-issues-with-pageant-bosses-thandie-chisi-says-she-lost-confidence-in-organisers-ability-to-send-her-to-the-global-pageant-a/ |access-date=19 Setyembre 2026 |website=Nyasa Times |language=en-GB}}</ref> Bagama't may planong bumalik, napagdesisyunan ng bansang Austrya na hindi lumahok kasunod ng pagpanaw ni Miss Austria 2024 na si Lucija Sisić.<ref>{{cite web |title=Unsere Website wird derzeit neu gestaltet, um den Managementwechsel zu unterstützen und Ihnen schon bald ein neues Online-Erlebnis bieten zu können |trans-title=Our website is currently being redesigned to support the management change and to offer you a new online experience soon |url=https://www.missuniverse-austria.at/de/home-provisoire |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418080540/https://www.missuniverse-austria.at/de/home-provisoire |archive-date=18 Abril 2026 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Miss Universe Austria |language=de-AT}}</ref><ref>{{cite news|last=Gomez|first=Shirley|date=8 Setyembre 2026|title=Miss Austria Lucia Sisic dies at 22; country will not participate at Miss Universe 2026|url=https://www.hola.com/us/celebrities/20260908922349/miss-austria-lucia-sisic-dies-at-22/|url-status=live|website=¡Hola!|access-date=21 Setyembre 2026|archive-date=8 Setyembre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260908234919/https://www.hola.com/us/celebrities/20260908922349/miss-austria-lucia-sisic-dies-at-22/|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Austria will not participate in "Miss Universe 2026" following the death of 22-year-old Lucija Sisić|url=https://ua.news/en/world/avstriia-ne-bratime-uchasti-u-mis-vsesvit-2026-pislia-smerti-22-richnoyi-lutsiyi-sisich|website=UA News|date=9 Setyembre 2026|access-date=21 Setyembre 2026|language=en}}</ref> Bumitiw rin si Zoulahatou Amadou ng Niher matapos mapagdesisyunan na lalahok siya sa ibang internasyonal na patimpalak.<ref name=":5" /> ==== Pagbubukod sa mga bansa sa Timog-Silangang Asya sa kompetisyon ==== Noong Setyembre 2026, nagkaroon ng alitan sa pagitan ng mga grupong namamahala sa Miss Universe Organization na nakaapekto sa kuwalipikasyon ng mga kinatawan mula sa anim na bansa sa [[Timog-silangang Asya]] para sa edisyong ito: Biyetnam, Indonesya, Laos, Malaysia, Singapura, at Taylandiya.<ref>{{Cite news |date=18 Setyembre 2026 |title=Thailand at heart of Miss Universe turmoil |language=en |work=Bangkok Post |url=https://www.bangkokpost.com/thailand/general/3321995/thailand-at-heart-of-miss-universe-turmoil |access-date=22 Setyembre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 Setyembre 2026 |title=MUO declares six nations’ delegates ineligible for Miss Universe 2026 |url=https://www.nationthailand.com/news/general/40071208 |access-date=22 Setyembre 2026 |website=The Nation |language=en-US}}</ref> Nagsimula ang alitan sa magkasalungat na posisyon tungkol sa bisa ng mga kasunduan sa pambansang prangkisa na hawak ng Miss Universe Eastern Pte. Ltd., na pinamumunuan ni Nawat Itsaragrisil, at ng mga pambansang may-hawak ng prangkisa sa mga naturang bansa.<ref>{{Cite news |date=18 Setyembre 2026 |title=Miss Universe Organization says 6 countries barred from 75th competition amid franchise dispute |language=en |work=[[GMA News Online]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1002825/miss-universe-organization-says-6-countries-barred-from-75th-competition-amid-franchise-dispute/story/ |access-date=22 Setyembre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Purnell |first=Kristofer |date=18 Setyembre 2026 |title=Miss Universe eligibility of 6 SEA delegates in limbo after new Nawat Itsaragrisil clash |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2026/09/18/2557164/miss-universe-eligibility-6-sea-delegates-limbo-after-new-nawat-itsaragrisil-clash |access-date=22 Setyembre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> Noong 18 Setyembre 2026, inihayag ng Miss Universe Organization na gumagamit ng pangalang JKN Universe LLC, na hindi nito kinikilala ang mga kasunduan sa prangkisa at lisensya na sinasabing pinasok ng Miss Universe Eastern at mga entidad na kaugnay kay Itsaragrisil. Ayon sa pahayag, walang kapangyarihan ang Miss Universe Eastern na magbigay, maglipat, o magtalaga ng mga karapatan sa tatak ng Miss Universe dahil wala itong umiiral na kasunduan sa prangkisa at lisensya o iba pang mga legal na instrumento sa paglilisensya sa JKN Universe LLC. Dahil dito, inihayag ng organisasyon na ang mga kasunduan para sa Biyetnam, Indonesya, Laos, Malaysia, Singapura, at Taylandiya ay hindi awtorisado at hindi kikilalanin, at ang mga kinatawan ng mga bansang ito ay hindi magiging kuwalipikadong lumahok sa kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Yasmin |first=Shahana |date=21 Setyembre 2026 |title=Miss Universe says six Southeast Asian contestants cannot compete in 2026 pageant |url=https://www.the-independent.com/life-style/miss-universe-southeast-asia-2026-pageant-b3053567.html |access-date=22 Setyembre 2026 |website=[[The Independent]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=20 Setyembre 2026 |title=Thai pageant director insists 6 nations, including S’pore, remain eligible for Miss Universe 2026 |language=en |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/life/singapore-among-6-nations-declared-ineligible-for-miss-universe-2026-over-franchise-dispute |access-date=22 Setyembre 2026 |issn=0585-3923}}</ref> Itinanggi ng Miss Universe Eastern na kumakatawan ang pahayag ng Miss Universe Organization sa pangkalahatang posisyon ng mga may-ari ng Miss Universe. Ayon sa Miss Universe Eastern, pagmamay-ari ang JKN Universe LLC sa pamamagitan ng 50:50 na estruktura sa pagitan ng Miss Universe Eastern at Miss Universe Western sa ilalim ng JKN Legacy Inc. Sa ilalim ng <nowiki>''</nowiki>Hemisphere Agreement<nowiki>''</nowiki>, ang Miss Universe Eastern ang may eksklusibong karapatang patakbuhin at pamahalaan ang tatak sa 95 teritoryo sa silangang hemispero, kabilang ang Biyetnam, Indonesya, Laos, Malaysia, Singapura, at Taylandiya.<ref>{{Cite web |last=Gomez |first=Shirley |date=18 Setyembre 2026 |title=Miss Universe faces new crisis two months before final; 6 contestants caught in the dispute |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20260918924217/miss-universe-new-crisis-before-final-6-contestants-dispute/ |access-date=22 Setyembre 2026 |website=Hola! USA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=18 Setyembre 2026 |title=Nawat Itsaragrisil’s Miss Universe license agreement in jeopardy |url=https://entertainment.inquirer.net/684102/nawat-itsaragrisils-miss-universe-license-agreement-in-jeopardy |access-date=22 Setyembre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> Dahil dito, iginiit nitong may karapatan silang magpadala ng anim na kandidata mula sa mga naturang bansa sa edisyong ito, at hindi dapat maapektuhan ang paglahok ng mga kandidata sa panloob na alitan na dapat lutasin sa legal na pamamaraan. == Mga kandidata == Ang mga sumusunod na kandidata ay kumpirmadong lalahok: {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A}} !Bayan |- |{{flagdeco|ALB}} [[Albanya]] |{{sortname|Jogersa|Beqiri|nolink=1}}<ref name=":3">{{cite news |date=7 Hunyo 2026 |title=Jorgesa Beqiri dhe Evisa Pacolli fituese të "Miss Universe Albania & Kosova 2026", spektakli magjik në TV Klan |language=sq |trans-title=Jorgesa Beqiri and Evisa Pacolli winners of "Miss Universe Albania & Kosovo 2026", the magical spectacle on TV Klan |website=Televizioni Klan |url=https://tvklan.al/lajme-tv-klan-7-qershor-2026-ora-0040 |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607133643/https://tvklan.al/lajme-tv-klan-7-qershor-2026-ora-0040 |archive-date=7 Hunyo 2026}}</ref> |24 |Shkodër |- |{{flagdeco|ANG}} [[Angola|Anggola]] |{{sortname|Wanderléia|Rodrigues|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Pedro |first=Francisco |date=1 Disyembre 2025 |title=Wanderleia Rodrigues eleita Miss Angola edição 2025 |language=pt |trans-title=Wanderleia Rodrigues elected Miss Angola 2025 |website=Jornal de Angola |url=https://www.jornaldeangola.ao/noticias/3/sociedade/653334/wanderleia-rodrigues-eleita--miss-angola-edi%C3%A7%C3%A3o-2025 |access-date=22 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260722010929/https://www.jornaldeangola.ao/noticias/3/sociedade/653334/wanderleia-rodrigues-eleita--miss-angola-edi%C3%A7%C3%A3o-2025|archive-date=22 Hulyo 2026}}</ref> |23 |Cuanza Norte |- |{{flagdeco|ARG}} [[:en:Miss_Argentina|Argentina]] |{{sortname|Daiana |Pereyra|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Díaz |first=Francisco Javier |date=16 Setyembre 2026 |title=Miss Universe Argentina renuncia inesperadamente |trans-title=Miss Universe Argentina resigns unexpectedly |url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/miss-universe-argentina-renuncia-inesperadamente/ |access-date=19 Setyembre 2026 |website=El Nuevo Día |language=es}}</ref> |28 |Posadas |- |{{flagdeco|ARM}} [[Armenya]] |{{sortname|Arena|Zeynalian|nolink=1}}<ref name=":4" /> |33 |[[Teheran]] |- |{{flagdeco|ABW}} [[Aruba]] |{{sortname|Elizabeth |Johnson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Felix |date=2026-08-31 |title=E simpatica Elizabeth Johnson corona como Miss Universe Aruba 2026 |url=https://diario.aw/categories/noticia/general/e-simpatica-elizabeth-johnson-corona-como-miss-universe-aruba-2026 |access-date=2026-09-18 |website=Diario Online |language=en-gb}}</ref> |24 |Oranjestad |- |{{flagdeco|AUS}} [[Australya]] |{{sortname|Caitlin|Worthington|nolink=1}}<ref>{{cite web|last=George|first=Owen|date=26 Agosto 2026|title=Caitlin Worthington Crowned Miss Universe Australia 2026|url=https://gcmag.com.au/caitlin-worthington-crowned-miss-universe-australia-2026/|url-status=live|website=Gold Coast Magazine|access-date=30 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260826120000/https://gcmag.com.au/caitlin-worthington-crowned-miss-universe-australia-2026/|archive-date=26 Agosto 2026|language=en}}</ref> |28 |[[Brisbane]] |- |{{flagdeco|BHS}} [[Bahamas]] |{{sortname|Shawndra |Henfield|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Moss |first=Shavaughn |date=24 Hulyo 2026 |title=Shawndra Henfield crowned Miss Universe Bahamas 2026 |language=en |website=The Nassau Guardian |url=https://www.thenassauguardian.com/lifestyles/shawndra-henfield-crowned-miss-universe-bahamas-2026/article_f25dd91c-d6d5-40ad-8b42-510052a48739.html |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260724121624/https://www.thenassauguardian.com/lifestyles/shawndra-henfield-crowned-miss-universe-bahamas-2026/article_f25dd91c-d6d5-40ad-8b42-510052a48739.html |archive-date=24 Hulyo 2026}}</ref> |24 |Exuma |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |{{sortname|Olga |Lombardo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Lierde |first=Morgane Van |date=22 Pebrero 2026 |orig-date=21 Pebrero 2026 |title=Voici qui est la nouvelle Miss Belgique 2026 |trans-title=Voici qui est la nouvelle Miss Belgique 2026 |url=https://www.lalibre.be/lifestyle/2026/02/21/voici-qui-est-la-nouvelle-miss-belgique-2026-6F4IMPJO25EGTLSRQWY4LRG5XY/ |access-date=21 Hulyo 2026 |website=La Libre |language=fr}}</ref> |22 |Leuven |- |{{flagdeco|BLZ}} [[Belise|Belis]] |{{sortname|Caleigh-Rose|West|nolink=1}}<ref>{{cite web|title=Caleigh-Rose West crowned Miss Universe Belize 2026|url=https://www.breakingbelizenews.com/2026/08/16/caleigh-rose-west-crowned-miss-universe-belize-2026/|website=Breaking Belize News|date=16 Agosto 2026|access-date=17 Agosto 2026|language=en}}</ref> |24 |Lungsod ng Belis |- |{{flagdeco|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{sortname|Clara|Vegas|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Sequeiros |first=Judith |date=4 Disyembre 2025 |title=Clara Vegas es la nueva Miss Venezuela y representará al país en el Miss Universe 2026 en Puerto Rico |language=es |trans-title=Clara Vegas is the new Miss Venezuela and will represent the country at Miss Universe 2026 in Puerto Rico |website=La República |url=https://larepublica.pe/entretenimiento/2025/12/04/clara-vegas-fue-coronada-como-miss-venezuela-2025-y-representara-al-pais-en-el-miss-universe-2026-en-puerto-rico-295212 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251205035617/https://larepublica.pe/entretenimiento/2025/12/04/clara-vegas-fue-coronada-como-miss-venezuela-2025-y-representara-al-pais-en-el-miss-universe-2026-en-puerto-rico-295212 |archive-date=5 Disyembre 2025}}</ref> |24 |Chacao |- |{{flagdeco|BLR}} [[Biyelorusya]] |{{sortname|Aliya |Karotkaya|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=20 Agosto 2026 |title=Candidatas europeas al Miss Universo 2026, donde Dalia Bucaram representará a Ecuador |trans-title=European candidates for Miss Universe 2026, where Dalia Bucaram will represent Ecuador |url=https://www.primicias.ec/entretenimiento/candidatas-miss-universo2026-europa-espana-portugal-italia-130700/ |access-date=19 Setyembre 2026 |website=Primicias}}</ref> |22 |[[Minsk]] |- |{{flagdeco|Bonaire}} [[Bonaire]] |{{sortname|Caroline|Porras|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Hofstra |first=Hans |date=5 Hulyo 2026 |title=Caroline Porras wint Miss Universe Bonaire 2026 |language=nl |trans-title=Caroline Porras wins Miss Universe Bonaire 2026 |website=Bonaire.nu |url=https://www.bonaire.nu/nieuws/evenementen/92089/caroline-porras-wint-miss-universe-bonaire-2026 |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260705160743/https://www.bonaire.nu/nieuws/evenementen/92089/caroline-porras-wint-miss-universe-bonaire-2026 |archive-date=5 Hulyo 2026}}</ref> |24 |Antriol |- |{{flagdeco|BOT}} [[Botswana]] |{{sortname|Dabilo|Moses|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=7 Pebrero 2026 |title=Moses crown without the catwalk |url=https://dailynews.gov.bw/news-detail/89848 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Daily News |language=en}}</ref> |26 |[[Gaborone]] |- |{{flagdeco|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |{{sortname|Marcella |Kozinski|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=26 Hulyo 2026 |title=Marcella Kozinski é coroada Miss Universe Brasil 2026 |trans-title=Marcella Kozinski is crowned Miss Universe Brazil 2026 |url=https://record.r7.com/miss-universe-brasil/marcella-kozinski-e-coroada-miss-universe-brasil-2026-26072026/ |access-date=26 Hulyo 2026 |website=Record |language=pt-BR}}</ref> |26 |[[Curitiba]] |- |{{flagdeco|BUL}} [[Bulgarya]] |{{sortname|Anna-Maria|Babau|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=21 Hulyo 2026 |title=Анна Мария Бабау е „Мис Вселена България 2026" – ще представи страната на 75-ото издание в Пуерто Рико |trans-title=Anna Maria Babau is Miss Universe Bulgaria 2026 – she will represent the country at the 75th edition in Puerto Rico |url=https://town.bg/anna-mariya-babau-e-mis-vselena-balgariya-2026-sthe-predstavi-stranata-na-75-oto-izdanie-v-puerto-riko/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260721131212/https://town.bg/anna-mariya-babau-e-mis-vselena-balgariya-2026-sthe-predstavi-stranata-na-75-oto-izdanie-v-puerto-riko/ |archive-date=21 Hulyo 2026 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Town Bulgaria |language=bg}}</ref> |33 |[[Sofia]] |- |{{flagdeco|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |{{sortname|Valeria |Mena|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=26 July 2026 |title=¡Tenemos nueva reina! Valeria Mena, Miss Oruro, es coronada Miss Bolivia Universo 2026 |trans-title=We have a new queen! Valeria Mena, Miss Oruro, is crowned Miss Bolivia Universe 2026 |url=https://www.reduno.com.bo/miss-bolivia-2026/tenemos-nueva-reina-valeria-mena-miss-oruro-es-coronada-miss-bolivia-universo-2026-2026725231012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260726032417/https://www.reduno.com.bo/miss-bolivia-2026/miss-residentes-japon-conquista-la-corona-de-miss-bolivia-internacional-2026-202672522947 |archive-date=26 July 2026 |access-date=26 July 2026 |website=[[Red Uno de Bolivia]] |language=es}}</ref> |23 |Oruro |- |{{flagdeco|CPV}} [[Cabo Verde]] |{{sortname|Armandina|Cunha|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=16 Agosto 2026 |title=Armandina Cunha eleita Miss Universe Cabo Verde |trans-title=Armandina Cunha elected Miss Universe Cape Verde |url=https://ilhas.li/aS5d |access-date=17 Agosto 2026 |website=Expresso das Ilhas |language=pt}}</ref> |27 |São Vicente |- |{{flagdeco|CUR}} [[Curaçao]] |{{sortname|Bianty|Gomperts|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=27 Hulyo 2026 |title=Bianty Rojer Gomperts ta e Miss Universe Curaçao 2026 |language=pt |trans-title=Bianty Rojer Gomperts is crowned Miss Universe Curaçao 2026 today |website=NoticiaCla |url=https://www.noticiacla.com/news/38733/ |url-status=live |access-date=28 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260727153147/https://www.noticiacla.com/news/38733/ |archive-date=27 Hulyo 2026}}</ref> |28 |Amerikanenkamp |- |{{flagdeco|COD}} [[Demokratikong Republika ng Congo|Demokratikong Republika ng Konggo]] |{{sortname|Jessi|Kalambayi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Hulyo 2026 |title=Culture : le Fonds de Promotion culturelle félicite Jessi Kalambayi, élue « Miss Universe » RDC 2026 |trans-title=Culture: The Cultural Promotion Fund congratulates Jessi Kalambayi, elected "Miss Universe" DRC 2026 |url=https://acp.cd/culture/culture-le-fonds-de-promotion-culturelle-felicite-jessi-kalambayi-elue-miss-universe-rdc-2026/ |access-date=21 Hulyo 2026 |website=Agence Congolaise de Presse |language=fr-FR}}</ref> |28 |[[Kinshasa]] |- |{{flagdeco|DNK}} [[Dinamarka]] |{{sortname|Fie Rose|Lindegaard|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=10 Agosto 2026 |title=Miss Universe Canadá 2025 se despide de su corona con su bebé en brazos |language=es |trans-title=Miss Universe Canada 2025 bids farewell to her crown with her baby in her arms |website=El Nuevo Día |url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/miss-universe-canada-2025-se-despide-de-su-corona-con-su-bebe-en-brazos/ |url-status=live |access-date=13 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260810014113/https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/miss-universe-canada-2025-se-despide-de-su-corona-con-su-bebe-en-brazos/ |archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> |27 |[[Copenhague]] |- |{{flagdeco|EGY}} [[Ehipto]] |{{sortname|Sonia|Gergis|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Adina|first=Armin P.|date=18 Agosto 2026|title=Filipino Miss Universe licensee Josh Yugen picks Egypt’s bet anew|url=https://entertainment.inquirer.net/680855/filipino-miss-universe-licensee-josh-yugen-picks-egypts-bet-anew|archive-url=https://web.archive.org/web/20260821171537/https://entertainment.inquirer.net/680855/filipino-miss-universe-licensee-josh-yugen-picks-egypts-bet-anew|archive-date=21 Agosto 2026|access-date=30 Agosto 2026|website=[[Philippine Daily Inquirer]]|language=en}}</ref> |31 |[[Cairo]] |- |{{flagdeco|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |{{sortname|Dalia|Bucaram|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=15 Agosto 2026 |title=Dalia Bucaram es la ganadora de Miss Universo Ecuador 2026 |language=es |trans-title=Dalia Bucaram is the winner of Miss Universe Ecuador 2026 |website=Primicias |url=https://www.primicias.ec/entretenimiento/dalia-bucaram-miss-universo-ecuador-ganadora-corona-final-130393/ |access-date=17 Agosto 2026}}</ref> |21 |Guayaquil |- |{{flagdeco|SLV}} [[El Salvador]] |{{sortname|Sofía|Córdova|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Figueroa |first=Lissette |date=28 Hunyo 2026 |title=Sofía Córdova es Miss Universo El Salvador 2026 |language=es |trans-title=Sofía Córdova is Miss Universe El Salvador 2026 |website=El Diario de Hoy |url=https://www.elsalvador.com/entretenimiento/escena/ganadora-miss-universo-el-salvador/1280793/2026/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260629051045/https://www.elsalvador.com/entretenimiento/escena/ganadora-miss-universo-el-salvador/1280793/2026/ |archive-date=29 Hunyo 2026}}</ref> |27 |[[San Salvador]] |- |{{flagdeco|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |{{sortname|Anna|Ličková|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=17 Hunyo 2026 |title=Obrovský triumf odmietnutej finalistky z Ruže pre nevestu: Vyhrala Miss Universe Slovensko! |language=sk |trans-title=Huge triumph of the rejected finalist from A Rose for the Bride: She won Miss Universe Slovakia! |website=Koktejl |url=https://koktejl.azet.sk/clanok/WyZ9vCt/obrovsky-triumf-odmietnutej-finalistky-z-ruze-pre-nevestu-vyhrala-miss-universe-slovensko/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260617082300/https://koktejl.azet.sk/clanok/WyZ9vCt/obrovsky-triumf-odmietnutej-finalistky-z-ruze-pre-nevestu-vyhrala-miss-universe-slovensko/ |archive-date=17 Hunyo 2026}}</ref> |25 |Martin |- |{{flagdeco|ESP}} [[Espanya]] |{{sortname|Susana|Medina|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Viera |first=Briseida |date=20 Hulyo 2026 |title=Susana Medina, la grancanaria que alza la corona de Miss Universe Spain 2026 |trans-title=Susana Medina, the Gran Canarian who claims the Miss Universe Spain 2026 crown. |url=https://www.laprovincia.es/canarias/2026/07/20/susana-medina-grancanaria-conquista-corona-dv-132623842.html |access-date=26 Hulyo 2026 |website=La Provincia - Diario de Las Palmas |language=es}}</ref> |27 |Las Palmas |- |{{flagdeco|USA}} [[Estados Unidos]] |{{sortname|Justus|Kelley}}<ref>{{cite web |last=Parent |first=Tabitha |date=27 Agosto 2026 |title=Miss USA 2026 Crowns Miss Virginia as Winner, Marking First Mom to Win Pageant |url=https://people.com/miss-usa-crowns-new-winner-at-2026-pageant-12064861 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827123800/https://people.com/miss-usa-crowns-new-winner-at-2026-pageant-12064861 |archive-date=27 Agosto 2026 |access-date=30 Agosto 2026 |website=People |language=en}}</ref> |31 |Arlington |- |{{flagdeco|EST}} [[Estonya]] |{{sortname|Emili|Denneng|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=27 Agosto 2026 |title=ФОТО ⟩ Эмили из небольшого эстонского города представит страну на 75-м конкурсе «Мисс Вселенная» |trans-title=PHOTO ⟩ Emili from a small town in Estonia will represent the country at the 75th Miss Universe pageant |url=https://limon.postimees.ee/8534975/foto-emili-iz-nebolshogo-estonskogo-goroda-predstavit-stranu-na-75-m-konkurse-miss-vselennaya |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827131245/https://limon.postimees.ee/8534975/foto-emili-iz-nebolshogo-estonskogo-goroda-predstavit-stranu-na-75-m-konkurse-miss-vselennaya |archive-date=27 Agosto 2026 |access-date=30 Agosto 2026 |website=Limon |language=ru}}</ref> |20 |Pärnu |- |{{flagdeco|GNQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]] |{{sortname|Isabel|Mbomio|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Nguema Eyenga |first=Jovina Mikue |date=20 Setyembre 2026 |title=¡Centro Sur se corona por partida doble: Evinayong y Niefang conquistan Miss Guinea Ecuatorial 2026! |trans-title=Centro Sur takes a double crown: Evinayong and Niefang win Miss Equatorial Guinea 2026! |url=https://mofuen.com/2026/09/20/centro-sur-se-corona-por-partida-doble-evinayong-y-niefang-conquistan-miss-guinea-ecuatorial-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260920165132/https://mofuen.com/2026/09/20/centro-sur-se-corona-por-partida-doble-evinayong-y-niefang-conquistan-miss-guinea-ecuatorial-2026/ |archive-date=20 Setyembre 2026 |access-date=21 Setyembre 2026 |website=Mofueñ |language=es}}</ref> |24 |Evinayong |- |{{flagicon|GBR}} [[Great Britain|Gran Britanya]] |{{sortname|Angela|Aumonier|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Rodríguez Caraballo |first=Harry |date=12 Hulyo 2026 |title=Miss Universo 2026: Dos filipinas buscarán coronarse en Puerto Rico |language=es |trans-title=Miss Universe 2026: Two Filipinas will seek to be crowned in Puerto Rico |website=Metro Puerto Rico |url=https://www.metro.pr/entretenimiento/2026/07/12/miss-universo-2026-dos-filipinas-buscaran-coronarse-en-puerto-rico/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260712203620/https://www.metro.pr/entretenimiento/2026/07/12/miss-universo-2026-dos-filipinas-buscaran-coronarse-en-puerto-rico/ |archive-date=12 Hulyo 2026}}</ref> |25 |Douglas |- |{{flagicon|GLP|variant=local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] |{{sortname|Chloé|Deher|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Devriese |first=Emmanuelle |date=11 Enero 2026 |title=Miss Univers Guadeloupe : "Suis-je un être infâme ?", Ophély Mézino évincée de son titre, elle prend la parole |trans-title=Miss Universe Guadeloupe: "Am I a despicable being?", Ophély Mézino stripped of her title, she speaks out |url=https://www.aufeminin.com/people/miss-univers-guadeloupe-suis-je-un-etre-infame-ophely-mezino-evincee-de-son-titre-elle-prend-la-parole-2692003.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260111232608/https://www.aufeminin.com/people/miss-univers-guadeloupe-suis-je-un-etre-infame-ophely-mezino-evincee-de-son-titre-elle-prend-la-parole-2692003.html |archive-date=11 Enero 2026 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Aufeminin |language=fr}}</ref> |31 |Terre-de-Haut |- |{{flagdeco|GIN}} [[Guinea|Guniya]] |{{sortname|Justine|Kamara|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Diallo |first=Abdoul Malick |date=12 Setyembre 2026 |title=Miss Univers 2026 : ancienne 4e dauphine Miss France 2017, Justine Kamara représentera la Guinée |trans-title=Miss Universe 2026: Former 4th runner-up Miss France 2017, Justine Kamara will represent Guinea |url=https://www.guinee360.com/12/09/2026/miss-univers-2026-ancienne-4e-dauphine-miss-france-2017-justine-kamara-representera-la-guinee/ |access-date=21 Setyembre 2026 |website=Guinee360 |language=fr}}</ref> |29 |Nancy |- |{{flagdeco|GUA}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{sortname|Adelina |Castillo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Peña |first=Yesica |date=9 Agosto 2026 |title=María Castillo conquista la corona y se convierte en Miss Universo Guatemala 2026 |language=es-ES |trans-title=María Castillo wins the crown and becomes Miss Universe Guatemala 2026 |work=La Hora |url=https://lahora.gt/lh-bienestar/ypena/2026/08/08/maria-castillo-conquista-la-corona-y-se-convierte-en-miss-universo-guatemala-2026/ |access-date=9 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260809081755/https://lahora.gt/lh-bienestar/ypena/2026/08/08/maria-castillo-conquista-la-corona-y-se-convierte-en-miss-universo-guatemala-2026/ |archive-date=9 Agosto 2026}}</ref> |27 |Sacatepéquez |- |{{flagdeco|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{sortname|Celene|Hall|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Jackson |first=Kevin |date=25 Agosto 2026 |title=Celene Hall takes Miss Universe Jamaica 2026 crown |url=https://www.jamaicaobserver.com/2026/08/25/celene-hall-takes-miss-universe-jamaica-2026-crown/ |access-date=30 Agosto 2026 |website=Jamaica Observer |language=en-US}}</ref> |25 |Portland |- |{{flagdeco|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Sayuki|Ito|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=23 Hunyo 2026 |title=日本代表に福岡の伊藤さゆきさん　ミス・ユニバース |trans-title=Sayuki Ito from Fukuoka has been selected to represent Japan at the Miss Universe pageant |url=https://news.yahoo.co.jp/articles/cd71aa328ca91a7a5135d567d5f09715a151303f |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260623164937/https://news.yahoo.co.jp/articles/cd71aa328ca91a7a5135d567d5f09715a151303f |archive-date=23 Hunyo 2026 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Yahoo! Japan |language=ja}}</ref> |26 |[[Fukuoka]] |- |{{flagdeco|HAI}} [[Haiti|Hayti]] |{{sortname|Tatenda|Rameau|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Gomez |first=Shirley |date=26 Agosto 2026 |title=Miss Haiti crowns the wrong contestant in shocking 2026 mix-up |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20260826920181/miss-haiti-crowns-wrong-contestant/ |access-date=30 Agosto 2026 |website=Hola! USA |language=en-us}}</ref> |– |[[Syracuse, New York|Syracuse]] |- |{{flagdeco|HON}} [[Honduras]] |{{sortname|Luisa|Pineda|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=12 Setyembre 2026 |title=Luisa Pineda gana la corona de Miss Universo Honduras 2026 |trans-title=Luisa Pineda wins the Miss Honduras Universe 2026 crown |url=https://www.laprensa.hn/espectaculos/luisa-pineda-gana-la-corona-de-miss-honduras-universo-2026-HA32013501 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260912034600/https://www.laprensa.hn/espectaculos/luisa-pineda-gana-la-corona-de-miss-honduras-universo-2026-HA32013501 |archive-date=12 Setyembre 2026 |access-date=21 Setyembre 2026 |website=La Prensa |language=es}}</ref> |26 |San Francisco de Yojoa |- |{{flagdeco|HKG}} [[Hong Kong]] |{{sortname|Jennifer|Zhou|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=19 Setyembre 2026 |title=環姐港區2026{{!}}周婷棄港姐轉戰場強勢奪冠 亞軍梁藝齡感謝「契媽」楊小娟力撐 梁聖童獲季軍後最想除高踭鞋貼地 |language=zh-Hant |trans-title=Miss Universe Hong Kong 2026 {{!}} Zhou Ting pivots from Miss Hong Kong to clinch a commanding victory; runner-up Leung Ngai-ling thanks her godmother, Yeung Siu-kuen, for the strong support; third-place winner Leung Shing-tung says her top priority after the contest is taking off her high heels and standing barefoot on the ground |website=SingTao Headlines |url=https://www.stheadline.com/film-drama/3617030/%E7%92%B0%E5%A7%90%E6%B8%AF%E5%8D%802026%E4%B8%A8%E5%91%A8%E5%A9%B7%E6%A3%84%E6%B8%AF%E5%A7%90%E8%BD%89%E6%88%B0%E5%A0%B4%E5%BC%B7%E5%8B%A2%E5%A5%AA%E5%86%A0-%E4%BA%9E%E8%BB%8D%E6%A2%81%E8%97%9D%E9%BD%A1%E6%84%9F%E8%AC%9D%E5%A5%91%E5%AA%BD%E6%A5%8A%E5%B0%8F%E5%A8%9F%E5%8A%9B%E6%92%90-%E6%A2%81%E8%81%96%E7%AB%A5%E7%8D%B2%E5%AD%A3%E8%BB%8D%E5%BE%8C%E6%9C%80%E6%83%B3%E9%99%A4%E9%AB%98%E8%B8%AD%E9%9E%8B%E8%B2%BC%E5%9C%B0 |url-status=live |access-date=21 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260919173202/https://www.stheadline.com/film-drama/3617030/%E7%92%B0%E5%A7%90%E6%B8%AF%E5%8D%802026%E4%B8%A8%E5%91%A8%E5%A9%B7%E6%A3%84%E6%B8%AF%E5%A7%90%E8%BD%89%E6%88%B0%E5%A0%B4%E5%BC%B7%E5%8B%A2%E5%A5%AA%E5%86%A0-%E4%BA%9E%E8%BB%8D%E6%A2%81%E8%97%9D%E9%BD%A1%E6%84%9F%E8%AC%9D%E5%A5%91%E5%AA%BD%E6%A5%8A%E5%B0%8F%E5%A8%9F%E5%8A%9B%E6%92%90-%E6%A2%81%E8%81%96%E7%AB%A5%E7%8D%B2%E5%AD%A3%E8%BB%8D%E5%BE%8C%E6%9C%80%E6%83%B3%E9%99%A4%E9%AB%98%E8%B8%AD%E9%9E%8B%E8%B2%BC%E5%9C%B0 |archive-date=19 Setyembre 2026}}</ref> |27 |[[Hong Kong]] |- |{{flagdeco|JOR}} [[Jordan|Hordan]] |{{sortname|Destiny|Anbar|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Fernando |first=Jefferson |date=9 Setyembre 2026 |title=Destiny Anbar leads Jordan's historic Miss Universe comeback after 66 years |language=en |website=Daily Tribune |url=https://tribune.net.ph/2026/09/09/destiny-anbar-leads-jordans-historic-miss-universe-comeback-after-66-years |url-status=live |access-date=21 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260909090414/https://tribune.net.ph/2026/09/09/destiny-anbar-leads-jordans-historic-miss-universe-comeback-after-66-years |archive-date=9 Setyembre 2026}}</ref> |– |[[Aman]] |- |{{flagdeco|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Kaziah Liz|Mejo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Devadasan |first=K. P. |date=24 Agosto 2026 |title=UAE-born Kerala girl Kaziah Liz Mejo wins Miss Universe India 2026 |url=https://gulfnews.com/entertainment/uae-born-keralas-kaziah-liz-mejo-crowned-miss-universe-india-2026-1.500650309 |access-date=24 Agosto 2026 |website=Gulf News |language=en}}</ref> |19 |Mavelikkara |- |{{flagdeco|IRE}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |{{sortname|Aideen|Howard|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Walsh |first=Lauren |date=21 Hunyo 2026 |title=The competition is 'about far more than appearance' Boston-born Limerick lady crowned Miss Universe Ireland 2026 |language=en |website=Evoke |url=https://evoke.ie/2026/06/21/entertainment/miss-universe-ireland-limerick |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260621224127/https://evoke.ie/2026/06/21/entertainment/miss-universe-ireland-limerick |archive-date=21 Hunyo 2026 |archiveurl=}}</ref> |22 |Castletroy |- |{{flagdeco|ISR}} [[Israel]] |{{sortname|Danielle|Yablonka|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Fellig |first=Vita |date=2 Hulyo 2026 |title=South Florida-born Israeli Danielle Yablon crowned Miss Israel 2026 in Miami |language=en |website=Jewish News Syndicate |url=https://www.jns.org/news/u-s-news/south-florida-born-israeli-daniella-yablon-crowned-miss-israel-2026-in-miami |url-status=dead |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702230606/https://www.jns.org/news/u-s-news/south-florida-born-israeli-daniella-yablon-crowned-miss-israel-2026-in-miami |archive-date=2 Hulyo 2026}}</ref> |25 |[[Herzliya]] |- |{{flagdeco|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Giada|Folcia|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=31 Agosto 2026 |title=Miss Universe Italy, il titolo va alla modella Giada Folcia |language=it |trans-title=Miss Universe Italy, the title goes to model Giada Folcia |website=Agenzia Nazionale Stampa Associata |url=https://www.ansa.it/puglia/notizie/2026/08/31/miss-universe-italy-il-titolo-va-alla-modella-giada-folcia_e86ec14e-f46c-4602-9f66-9ab96ddd168b.html |url-status=live |access-date=1 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260831143916/https://www.ansa.it/puglia/notizie/2026/08/31/miss-universe-italy-il-titolo-va-alla-modella-giada-folcia_e86ec14e-f46c-4602-9f66-9ab96ddd168b.html |archive-date=31 Agosto 2026}}</ref> |37 |[[Milan]] |- |{{flagdeco|KHM}} [[Kambodya]] |{{sortname|Than|Rthna|nolink=1}}<ref>{{cite web|title=អបអរ! ថាន រតនា ផ្ដួលបេក្ខភាពជើងខ្លាំងច្រើនរូប ក្លាយជារាជិនីម្ចាស់មកុដ MUC 2026|trans-title=Congratulations! Than Ratana defeated many strong candidates to become the queen of the MUC 2026 crown.|url=https://popular.com.kh/%e1%9e%a2%e1%9e%94%e1%9e%a2%e1%9e%9a-%e1%9e%90%e1%9e%b6%e1%9e%93-%e1%9e%9a%e1%9e%8f%e1%9e%93%e1%9e%b6-%e1%9e%95%e1%9f%92%e1%9e%8a%e1%9e%bd%e1%9e%9b%e1%9e%94%e1%9f%81%e1%9e%80%e1%9f%92%e1%9e%81/|url-status=live|website=Popular Magazine|language=km|date=21 Setyembre 2026|access-date=21 Setyembre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260921120300/https://popular.com.kh/%E1%9E%A2%E1%9E%94%E1%9E%A2%E1%9E%9A-%E1%9E%90%E1%9E%B6%E1%9E%93-%E1%9E%9A%E1%9E%8F%E1%9E%93%E1%9E%B6-%E1%9E%95%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9E%BD%E1%9E%9B%E1%9E%94%E1%9F%81%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%81/|archive-date=21 Setyembre 2026}}</ref> |31 |Kampong Cham |- |{{flagicon|CMR}} [[Kamerun]] |{{sortname|Audrey|Black|nolink=1}}<ref>{{cite news|title=Diplômée de Paris et vendeuse de poulets, l'histoire complète d'Audrey Black Moutongo, la nouvelle Miss Cameroun 2025|trans-title=A graduate of Paris and a chicken vendor, the full story of Audrey Black Moutongo, the new Miss Cameroon 2025|url=https://lauradavemedia.com/diplomee-de-paris-et-vendeuse-de-poulets-lhistoire-complete-daudrey-black-moutongo-la-nouvelle-miss-cameroun-2025/|url-status=live|website=Laura Dave Media|language=fr|date=10 Marso 2026|access-date=22 Setyembre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260511220659/https://lauradavemedia.com/diplomee-de-paris-et-vendeuse-de-poulets-lhistoire-complete-daudrey-black-moutongo-la-nouvelle-miss-cameroun-2025/|archive-date=11 Mayo 2026}}</ref> |30 |Douala |- |{{flagdeco|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Aslihan |Morali|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Gomez |first=Shirley |date=10 Agosto 2026 |title=Miss Universe Canada 2025 carries her baby during emotional final walk as the reigning queen |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20260810917313/miss-universe-canada-2025-carries-baby-final-walk/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260811074009/https://www.hola.com/us/celebrities/20260810917313/miss-universe-canada-2025-carries-baby-final-walk/ |archive-date=11 Agosto 2026 |access-date=13 Agosto 2026 |website=Hola! USA |language=en-us}}</ref> |28 |Ancaster |- |{{flagicon|ISV}} [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos]] |{{sortname|Jenna-Monét|Queeley|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Morris |first=Anthony |date=17 Hunyo 2026 |title=Jenna Monet-Queeley Crowned Miss Universe U.S. Virgin Islands 2026, honors St. Kitts and Nevis Heritage |language=en |website=SKN News |url=https://sknnews.com/featured/jenna-monet-queeley-crowned-miss-universe-u-s-virgin-islands-2026-honors-st-kitts-and-nevis-heritage-442627768 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260617205459/https://sknnews.com/featured/jenna-monet-queeley-crowned-miss-universe-u-s-virgin-islands-2026-honors-st-kitts-and-nevis-heritage-442627768 |archive-date=17 Hunyo 2026}}</ref> |21 |Saint Croix |- |{{flagdeco|CYM}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{sortname|Juliana|Myers|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Boxall |first=Simon |date=13 Hulyo 2026 |title=Juliana Myers crowned Miss Universe Cayman Islands |language=en |website=Cayman Compass |url=https://www.caymancompass.com/2026/07/13/juliana-myers-crowned-miss-universe-cayman-islands/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260713064620mp_/https://www.caymancompass.com/2026/07/13/juliana-myers-crowned-miss-universe-cayman-islands/ |archive-date=13 Hulyo 2026}}</ref> |20 |West Bay |- |{{flagdeco|TCA}} [[Kapuluang Turcas at Caicos|Kapuluang Turks at Caicos]] |{{sortname|Selena|Grant|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=15 Setyembre 2026 |title=Selena Grant Selected as Miss Universe TCI 2026 |language=en |website=Newsline TCI |url=https://www.newslinetci.com/post/selena-grant-selected-as-miss-universe-tci-2026 |url-status=live |access-date=21 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260916113444/https://www.newslinetci.com/post/selena-grant-selected-as-miss-universe-tci-2026 |archive-date=16 Setyembre 2026}}</ref> |25 |Providenciales |- |{{flagdeco|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{sortname|Alina|Ekaterinecheva|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Rakhmatullavyzy |first=Balnur |date=4 Disyembre 2025 |title="Miss Qazaqstan 2025" байқауында шымкенттік ару жеңімпаз атанды |language=kk |trans-title=Shymkent beauty wins Miss Qazaqstan 2025 |newspaper=Stan.kz |url=https://stan.kz/miss-qazaqstan-2025-baykauinda-shimkenttik-aru-zhenimpa-427225/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251205034549/https://stan.kz/miss-qazaqstan-2025-baykauinda-shimkenttik-aru-zhenimpa-427225/ |archive-date=5 Disyembre 2025}}</ref> |22 |Shymkent |- |{{flagdeco|KEN}} [[Kenya]] |{{sortname|Jean |Ojiro|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Mwangi |first=Faith |date=28 Hulyo 2026 |title=Jean Ojiro, Miss Universe Kenya 2026 Winner, Brands And Modeling Journey |url=https://thekenyatimes.com/kenya/jean-ojiro-miss-universe-2/ |access-date=4 Agosto 2026 |website=The Kenya Times |language=en-US}}</ref> |27 |[[Nairobi]] |- |{{flagdeco|KGZ}} [[Kirgistan]] |{{sortname|Medina|Ermekova|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=7 Enero 2026 |title=7 thí sinh đầu tiên của Hoa hậu Hoàn vũ 2026 |language=vi |trans-title=The first 7 contestants of Miss Universe 2026 |website=24h |url=https://www.24h.com.vn/thoi-trang/7-thi-sinh-dau-tien-cua-hoa-hau-hoan-vu-2026-c78a1727698.html |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260113203155/https://www.24h.com.vn/thoi-trang/7-thi-sinh-dau-tien-cua-hoa-hau-hoan-vu-2026-c78a1727698.html |archive-date=13 Enero 2026}}</ref> |18 |[[Biskek]] |- |{{flagdeco|KOS}} [[Kosovo|Kosobo]] |{{sortname|Evisa|Pacolli|nolink=1}}<ref name=":3" /> |21 |[[Toronto]] |- |{{flagdeco|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] |{{sortname|María Alejandra|Acosta|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Chinchilla Marín |first=Hillary |date=5 Hunyo 2026 |title=Mariale Acosta es la nueva Miss Universe Costa Rica 2026: así se vivió la gala dorada |language=es |trans-title=Mariale Acosta is the new Miss Universe Costa Rica 2026: this is how the golden gala was experienced |website=La Teja |url=https://www.lateja.cr/teleguia/farandula/mariale-acosta-es-la-nueva-miss-universe-costa/GN76W6NETZCYXFNUMXTKOGEJHE/story/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260606060337/https://www.lateja.cr/teleguia/farandula/mariale-acosta-es-la-nueva-miss-universe-costa/GN76W6NETZCYXFNUMXTKOGEJHE/story/ |archive-date=6 Hunyo 2026}}</ref> |24 |Heredia |- |{{flagicon|CRO}} [[Kroasya]] |{{sortname|Antea|Mršić|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=25 Mayo 2026 |title=Antea Mršić nova je Miss Universe Hrvatske 2026. |trans-title=Antea Mršić is the new Miss Universe Croatia 2026. |url=https://www.24sata.hr/show/antea-mrsic-nova-je-miss-universe-hrvatske-2026-1130093 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=24sata |language=hr}}</ref> |24 |[[Zagreb]] |- |{{flagdeco|CUB}} [[Cuba|Kuba]] |{{sortname|Mia |Dio|nolink=1}}<ref>{{cite news|title=Everything about Mia Dio, the new beauty queen who will represent Cuba at Miss Universe 2026|url=https://en.cibercuba.com/noticias/2026-08-21-u194224-e198484-s27065-nid338347-todo-mia-dio-nueva-reina-belleza-cubana|url-status=live|website=CiberCuba|date=21 Agosto 2026|access-date=22 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260821120243/https://en.cibercuba.com/noticias/2026-08-21-u194224-e198484-s27065-nid338347-todo-mia-dio-nueva-reina-belleza-cubana|archive-date=21 Agosto 2026|language=en}}</ref> |25 |[[Miami, Florida|Miami]] |- |{{flagdeco|LVA}} [[Letonya]] |{{sortname|Lāsma |Kuhtarska|nolink=1}} |31 |[[Riga]] |- |{{flagdeco|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |{{sortname|Sigríður Ósk|Hrafnkelsdóttir|Sigga Ózk|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Sigurjónsdóttir |first=Guðrún Selma |date=23 Abril 2026 |title=Sigga Ózk er orðlaus |language=is |trans-title=Sigga Ózk is speechless |website=Morgunblaðið |url=https://www.mbl.is/smartland/stars/2026/04/23/sigga_ozk_er_ordlaus/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260423160638/https://www.mbl.is/smartland/stars/2026/04/23/sigga_ozk_er_ordlaus/ |archive-date=23 Abril 2026}}</ref> |27 |Garðabær |- |{{flagdeco|MDV}} [[Maldives|Maldibas]] |{{sortname|Aminath Yuin|Mohamed|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Prima |first=Berkat |date=25 Hunyo 2026 |title=Maladewa Bakal Comeback di Miss Universe 2026, Wakilnya Berhijab! |language=id |trans-title=The Maldives Will Make a Comeback at Miss Universe 2026, with a Hijab-Worshipping Representative! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/maladewa-bakal-comeback-di-miss-universe-2026-wakilnya-berhijab-c1c2-01-l8vsm-l2pshq |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260624214236/https://www.idntimes.com/men/ladies/maladewa-bakal-comeback-di-miss-universe-2026-wakilnya-berhijab-c1c2-01-l8vsm-l2pshq |archive-date=24 Hunyo 2026}}</ref> |18 |[[Malé]] |- |{{flagdeco|MLT}} [[Malta]] |{{sortname|Francesca|Mercieca|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Falzon |first=Gabriel |date=17 Hulyo 2026 |title=Francesca Mercieca Crowned Miss Universe Malta 2026 |language=en |website=Lovin Malta |url=https://lovinmalta.com/news/local/francesca-mercieca-crowned-miss-universe-malta-2026/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260717061412/https://lovinmalta.com/news/local/francesca-mercieca-crowned-miss-universe-malta-2026/ |archive-date=17 Hulyo 2026}}</ref> |26 |St. Paul's Bay |- |{{Flagicon image|Flag-of-Martinique.svg}} [[Martinika]] |{{sortname|Larissa |Ségarel|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Mergirie-Adele |first=Mildrey |date=22 Agosto 2026 |title=Larissa Ségarel est la nouvelle Miss Universe Martinique |trans-title=Larissa Ségarel is the new Miss Universe Martinique |url=https://rci.fm/martinique/infos/Culture/Larissa-Segarel-est-la-nouvelle-Miss-Univers-Martinique |access-date=23 Agosto 2026 |website=RCI |language=fr-MQ}}</ref> |28 |Lamentin |- |{{flagicon|MAR}} [[Maruekos]] |{{sortname|Sara |Allali|nolink=1}} |27 |[[Casablanca]] |- |{{flagicon|MYT|variant=local}} [[Mayotte]] |{{sortname|Maëva|Toumbou Dani|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=25 Mayo 2026 |title=Maeva Toumbou Dani portera Mayotte à Miss Universe |language=fr |trans-title=Maeva Toumbou Dani will represent Mayotte at Miss Universe |website=Outremers360 |url=https://outremers360.com/bassin-indien-appli/maeva-toumbou-dani-portera-mayotte-a-miss-universe |access-date=23 Hulyo 2026}}</ref> |33 |Tsingoni |- |{{flagdeco|MEX}} [[Mehiko]] |{{sortname|María Guadalupe|Vargas|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Tirado |first=Monica |date=29 Agosto 2026 |title=María Vargas, de Jalisco, es coronada como Miss Universe México 2026 |language=es |trans-title=María Vargas, from Jalisco, is crowned Miss Universe Mexico 2026 |website=¡Hola! |url=https://www.hola.com/us-es/celebrities/20260830920682/miss-universe-mexico-2026-en-vivo-final-candidatas-coronacion/ |access-date=30 Agosto 2026}}</ref> |28 |[[:en:Zapopan|Zapopan]] |- |{{flagdeco|MNG}} [[Mongolya]] |{{sortname|Enkhboldyn|Enkhdelgerekh |nolink=1}} |29 |[[Ulan Bator]] |- |{{flagdeco|MNE}} [[Montenegro]] |{{sortname|Aleksandra|Ivezaj|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=7 Hunyo 2026 |title=Miss Universe Albania dhe Kosova 2026 |language=sq |trans-title=Miss Universe Albania and Kosovo 2026 |website=Televizioni Klan |url=https://tvklan.al/miss-universe-albania-dhe-kosova-2026 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607160835/https://tvklan.al/miss-universe-albania-dhe-kosova-2026 |archive-date=7 Hunyo 2026}}</ref> |22 |Tuzi |- |{{flagdeco|MMR}} [[Myanmar]] |{{sortname|May Grace|Parry|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Adina |first=Armin P. |date=18 Hunyo 2026 |title=Bea Millan-Windorski gets award at Miss Universe Myanmar pageant |language=en |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/674156/bea-millan-windorski-gets-award-at-miss-universe-myanmar-pageant |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260618075931/https://entertainment.inquirer.net/674156/bea-millan-windorski-gets-award-at-miss-universe-myanmar-pageant |archive-date=18 Hunyo 2026}}</ref> |31 |Hpa-an |- |{{flagdeco|NAM}} [[Namibia|Namibya]] |{{sortname|Charene|Labuschagne|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=2 Agosto 2026 |title=Charene Labuschagne crowned Miss Namibia |language=en |website=Namibian Broadcasting Corporation |url=https://nbcnews.na/index.php/node/118081 |url-status=live |access-date=4 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803032059/https://nbcnews.na/index.php/node/118081 |archive-date=3 Agosto 2026}}</ref> |27 |[[Windhoek]] |- |{{flagdeco|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |{{sortname|Jasmine|Blandford|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=4 Setyembre 2026 |title=Jasmine Blandford es coronada como Miss Universe Nicaragua 2026 |language=es |trans-title=Jasmine Blandford is crowned Miss Universe Nicaragua 2026 |website=La Prensa |url=https://www.laprensani.com/2026/09/04/vida/3780011-jasmine-blandford-es-coronada-como-miss-universe-nicaragua-2026 |access-date=6 Setyembre 2026}}</ref> |27 |Kukra Hill |- |{{flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{sortname|Abelone |Smedsrud|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=24 Agosto 2026 |title=Abelone Smedsrud fra Eiker vant Miss Norway 2026 |language=Norwegian |trans-title=Abelone Smedsrud from Eiker won Miss Norway 2026 |website=Eikernytt.no |url=https://www.eikernytt.no/2026/08/24/abelone-smedsrud-fra-eiker-vant-miss-norway-2026/ |url-status=live |access-date=21 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260826020049/https://www.eikernytt.no/2026/08/24/abelone-smedsrud-fra-eiker-vant-miss-norway-2026/ |archive-date=26 Agosto 2026}}</ref> |29 |Eiker |- |{{flagdeco|NZL}} [[New Zealand|Nuweba Selandiya]] |{{sortname|Georgia|Waddington|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Gooch |first=Carly |date=4 Agosto 2026 |title=Miss Universe NZ hopes to ‘debunk’ pageantry stigma |url=https://www.thepress.co.nz/nz-news/361055479/miss-universe-nz-hopes-debunk-pageantry-stigma |archive-url=https://web.archive.org/web/20260804023415/https://www.thepress.co.nz/nz-news/361055479/miss-universe-nz-hopes-debunk-pageantry-stigma |archive-date=4 Agosto 2026 |access-date=4 Agosto 2026 |website=The Press |language=en}}</ref> |24 |Christchurch |- |{{flagdeco|NLD}} [[Netherlands|Olanda]] |{{sortname|Melissa|Bottema|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=28 Hunyo 2026 |title=Groningse Melissa Bottema is Miss Nederland: "Droom die uitkomt" |language=nl |trans-title=Melissa Bottema from Groningen is Miss Netherlands: "A dream come true" |website=De Telegraaf |url=https://www.telegraaf.nl/video/groningse-melissa-bottema-is-miss-nederland-droom-die-uitkomt/157930009.html |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260628070958/https://www.telegraaf.nl/video/groningse-melissa-bottema-is-miss-nederland-droom-die-uitkomt/157930009.html |archive-date=28 Hunyo 2026 |accessdate=}}</ref> |26 |Winsum |- |{{flagdeco|PAK}} [[Pakistan]] |{{sortname|Misbah|Arshad|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Sarkar |first=Rituparna |date=21 Agosto 2026 |title=Meet Misbah Arshad, The Psychology Student Crowned Miss Universe Pakistan 2026 |language=en |website=The Sunday Guardian |url=https://sundayguardianlive.com/entertainment-news/meet-misbah-arshad-the-psychology-student-crowned-miss-universe-pakistan-2026-266321/ |url-status=live |access-date=22 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821121009/https://sundayguardianlive.com/entertainment-news/meet-misbah-arshad-the-psychology-student-crowned-miss-universe-pakistan-2026-266321/ |archive-date=21 Agosto 2026}}</ref> |28 |Lahore |- |{{flagdeco|PAN}} [[Panama]] |{{sortname|Gabriela|González|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Concepción |first=Martha Vanessa |date=6 Setyembre 2026 |title=Gabriela Lineth González del Valle se coronó como Miss Universe Panamá 2026 |language=es |trans-title=Gabriela Lineth González del Valle was crowned Miss Universe Panama 2026 |website=La Prensa |url=https://www.prensa.com/vivir/gabriela-lineth-gonzalez-del-valle-se-corona-como-miss-universe-panama-2026/ |url-status=live |access-date=21 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260906191854/https://www.prensa.com/vivir/gabriela-lineth-gonzalez-del-valle-se-corona-como-miss-universe-panama-2026/ |archive-date=6 Setyembre 2026}}</ref> |20 |Chiriquí |- |{{flagdeco|PAR}} [[Paraguay|Paragway]] |{{sortname|Gretha|Matiauda|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Marso 2026 |title=Gretha Matiauda es la nueva Miss Universo Paraguay 2026 |language=es |trans-title=Gretha Matiauda is the new Miss Universe Paraguay 2026 |website=La Tribuna |url=https://www.latribuna.com.py/arte-y-cultura/2026/03/27/gretha-matiauda-es-la-nueva-miss-universo-paraguay-2026/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260327045533/https://www.latribuna.com.py/arte-y-cultura/2026/03/27/gretha-matiauda-es-la-nueva-miss-universo-paraguay-2026/ |archive-date=27 Marso 2026}}</ref> |25 |[[Asuncion|Asunción]] |- |{{flagdeco|PER}} [[Peru]] |{{sortname|Luren|Márquez|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Napa |first=Renzo |date=15 Abril 2026 |title=Luren Márquez: quién es la nueva Miss Perú 2026, conductora y promotora cultural rumbo al Miss Universo |language=es |trans-title=Luren Márquez: who is the new Miss Peru 2026, host and cultural promoter on her way to Miss Universe |website=Radio Programas del Perú |url=https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-quien-es-luren-marquez-nueva-reina-de-belleza-y-su-trayectoria-noticia-1684485 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416032509/https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-cuando-donde-y-como-ver-en-vivo-la-coronacion-de-la-sucesora-de-karla-bacigalupo-con-miss-universo-2025-fatima-bosch-noticia-1684301?itlk=iksiguiente |archive-date=16 Abril 2026}}</ref> |27 |Ica |- |{{flagdeco|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{sortname|Veera |Grönlund|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Setyembre 2026 |title=Vuoden 2026 Miss Suomi on Veera Grönlund |trans-title=Miss Finland 2026 is Veera Grönlund |url=https://www.hs.fi/suomi/art-2000012254833.html |access-date=19 Setyembre 2026 |website=Helsingin Sanomat |language=fi}}</ref> |30 |Pori |- |{{flagdeco|PHL}} [[Miss Universe Philippines 2026|Pilipinas]] |{{sortname|Bea|Millan-Windorski|link=Bea Millan-Windorski}}<ref>{{cite news |last=Purnell |first=Kristofer |date=2 Mayo 2026 |title=Kay BMW ang korona: La Union wins Miss Universe Philippines 2026 |language=en |website=[[The Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2026/05/02/2524960/kay-bmw-ang-korona-la-union-wins-miss-universe-philippines-2026 |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260502153757/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2026/05/02/2524960/kay-bmw-ang-korona-la-union-wins-miss-universe-philippines-2026 |archive-date=2 Mayo 2026}}</ref> |24 |[[San Juan, La Union|San Juan]] |- |{{flagdeco|PRI}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] |{{sortname|Jennifer|Barreto|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Rivera Cedeño |first=Jomar José |date=26 Hunyo 2026 |title=De San Sebastián la nueva Miss Universe 2026 |language=es |trans-title=From San Sebastian the new Miss Universe 2026 |website=El Nuevo Día |url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/de-san-sebastian-la-nueva-miss-universe-2026/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260626032524/https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/de-san-sebastian-la-nueva-miss-universe-2026/ |archive-date=26 Hunyo 2026}}</ref> |27 |San Sebastián |- |{{flagdeco|POR}} [[Portugal]] |{{sortname|Isabela|Santos|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Bernardino |first=Carla |date=6 Agosto 2026 |title=Isabela Santos: a miss Portugal que sofreu bullying e que luta pela saúde mental e adoção de animais |trans-title=Isabela Santos: the Miss Portugal who was bullied and advocates for mental health and animal adoption. |url=https://www.jn.pt/delas/artigo/isabela-santos-a-miss-portugal-que-sofreu-bullying-e-que-luta-agora-pela-saude-mental-e-adocao-de-animais/18113717 |access-date=21 Setyembre 2026 |website=Jornal de Notícias |language=pt-PT}}</ref> |26 |Gaia |- |{{flagdeco|COG}} [[Republika ng Congo|Republika ng Konggo]] |{{sortname|Georgina|Kambongo|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Nguesso |first=Rodrigue |date=14 Setyembre 2026 |title=Georgina Kambongo, première Congolaise à représenter le Congo à Miss Univers |trans-title=Georgina Kambongo, the first Congolese woman to represent Congo at Miss Universe |url=https://www.africacomm.org/post/georgina-kambongo-premi%C3%A8re-congolaise-%C3%A0-repr%C3%A9senter-le-congo-%C3%A0-miss-univers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260914143756/https://www.africacomm.org/post/georgina-kambongo-premi%C3%A8re-congolaise-%C3%A0-repr%C3%A9senter-le-congo-%C3%A0-miss-univers |archive-date=14 Setyembre 2026 |access-date=21 Setyembre 2026 |website=Africacomm.org |language=fr}}</ref> |24 |Likouala |- |{{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{sortname|Melissa|Núñez|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Peña |first=Shawell |date=30 Hulyo 2026 |title=¡Ella es la nueva reina de la belleza dominicana! Melissa Núñez se corona Miss RD Universo 2026 |language=es |trans-title=She is the new Dominican beauty queen! Melissa Núñez is crowned Miss RD Universe 2026 |website=El Nacional |url=https://elnacional.com.do/fama-y-vida/arte-y-espectaculos/nueva-reina-belleza-dominicana-melissa-nunez-corona-miss-rd-universo-2026_577287.html |url-status=live |access-date=4 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731043526/https://elnacional.com.do/fama-y-vida/arte-y-espectaculos/nueva-reina-belleza-dominicana-melissa-nunez-corona-miss-rd-universo-2026_577287.html |archive-date=31 Hulyo 2026}}</ref> |28 |La Vega |- |{{flagdeco|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{sortname|Sophia|Osako|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=17 Hunyo 2026 |title=Toto je nová najkrajšia Češka! Titul Miss Universe získala kráska s japonskými koreňmi |language=sk |trans-title=This is the new most beautiful Czech! A beauty with Japanese roots won the Miss Universe title |website=Pravda |url=https://zena.pravda.sk/krasa-a-moda/clanok/817151-bodovala-v-dalsej-sutazi-tato-kraska-s-japonskymi-korenmi-vyhrala-titul-miss-universe-cesko/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260617141305/https://zena.pravda.sk/krasa-a-moda/clanok/817151-bodovala-v-dalsej-sutazi-tato-kraska-s-japonskymi-korenmi-vyhrala-titul-miss-universe-cesko/ |archive-date=17 Hunyo 2026}}</ref> |22 |[[Praga]] |- |{{flagicon|ZAM}} [[Zambia|Sambia]] |{{sortname|Mubanga|Hatyoka|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Rubaya |first=Tapiwa |date=16 Mayo 2026 |title=Africa celebrates as Luay Latif is crowned Mr Supranational Zambia |url=https://myafrikamag.com/africa-celebrates-as-luay-latif-is-crowned-mr-supranational-zambia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516102703/https://myafrikamag.com/africa-celebrates-as-luay-latif-is-crowned-mr-supranational-zambia/ |archive-date=16 Mayo 2026 |access-date=26 Hulyo 2026 |website=My Afrika Magazine |language=en}}</ref> |24 |Livingstone |- |{{flagicon|LCA}} [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] |{{sortname|Bernella|Velinor|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Hammonds |first=Dr. Courtney A. |date=9 Agosto 2026 |title=The Crown Finds Her: Bernella Velinor Is Miss Universe Saint Lucia 2026 |url=https://upscalemagazine.com/the-crown-finds-her-bernella-velinor-is-miss-universe-saint-lucia-2026/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260811120648/https://upscalemagazine.com/the-crown-finds-her-bernella-velinor-is-miss-universe-saint-lucia-2026/ |archive-date=11 Agosto 2026 |access-date=13 Agosto 2026 |website=Upscale Magazine |language=en-US}}</ref> |33 |Dennery |- |{{flagdeco|SRB}} [[Serbiya]] |{{sortname|Nikolina|Vujičić|nolink=1}}<ref>{{cite web |last1=Dž. |first1=R. |last2=K. |first2=Ć. |date=31 Agosto 2026 |title=Misica progovorila o svom poreklu: Evo odakle dolazi prelepa Nikolina koja je osvojila srca žirija i publike |trans-title=Misica spoke about her origins: Here's where the beautiful Nikolina, who won the hearts of the jury and the audience, comes from |url=https://www.telegraf.rs/jetset/vesti-jetset/4387334-misica-progovorila-o-svom-poreklu-evo-odakle-dolazi-prelepa-nikolina-koja-je-osvojila-srca-zirija-i-publike |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260831143540/https://www.telegraf.rs/jetset/vesti-jetset/4387334-misica-progovorila-o-svom-poreklu-evo-odakle-dolazi-prelepa-nikolina-koja-je-osvojila-srca-zirija-i-publike |archive-date=31 Agosto 2026 |access-date=21 Setyembre 2026 |website=Telegraf |language=sr}}</ref> |24 |Dragovo |- |{{flagicon|SLE}} [[Sierra Leone]] |{{sortname|Katti|Fofanah|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Prima |first=Berkat |date=1 Hulyo 2026 |title=Sierra Leone Comeback di Miss Universe 2026 Setelah Absen 7 Tahun |language=id |trans-title=Sierra Leone Returns to Miss Universe 2026 After 7 Year Absence |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/sierra-leone-comeback-di-miss-universe-2026-setelah-absen-7-tahun-c1c2-01-l8vsm-zvghkt |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260701013135/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-universe-americas-2025-di-pembukaan-piala-dunia-2026-c1c2-01-l8vsm-w3z8jv |archive-date=1 Hulyo 2026}}</ref> |20 |Bonthe |- |{{flagicon|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{sortname|Roseanna|Hall|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=7 Hunyo 2026 |title=While tension fills History was made in Harare as Miss Universe Zimbabwe crowned seven beauty queens to represent the country at some of the world's biggest pageants |language=en |website=Zimbo Live News |url=https://zimbolivenews.com/news/while-tension-fills-history-was-made-in-harare-as-miss-universe-zimbabwe-crowned-seven-beauty-queens-to-represent-the-country-at-some-of-the-worlds-biggest-pageants |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607055812/https://zimbolivenews.com/news/while-tension-fills-history-was-made-in-harare-as-miss-universe-zimbabwe-crowned-seven-beauty-queens-to-represent-the-country-at-some-of-the-worlds-biggest-pageants |archive-date=7 Hunyo 2026}}</ref> |34 |Shurugwi |- |{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka]] |{{sortname|Nimhara|Sasindi|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=25 Hunyo 2026 |title=මිස් යුනිවර්ස් ශ්‍රී ලංකා 2026 කිරුළ නිම්හාරා සසිඳිට |language=si |trans-title=Nimhara Sasindi crowned Miss Universe Sri Lanka 2026 |website=Zira Daily |url=https://ziradaily.com/sinhala/news/107890 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260625205935/https://ziradaily.com/sinhala/news/107890 |archive-date=25 Hunyo 2026}}</ref> |25 |[[Colombo]] |- |{{flagicon|SUR}} [[Surinam|Suriname]] |{{sortname|Maruschka|Sahiboe|nolink=1}} |33 |[[Amsterdam]] |- |{{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{sortname|Queen Elizabeth |Makune|nolink=1}} |30 |[[Dar es Salaam]] |- |{{flagicon|THA}} [[Miss Universe Thailand 2025|Taylandiya]] |{{sortname|Tharina |Botes|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=23 Agosto 2026 |title=สมมง "ทารีน่า โบเทส" คว้าตำแหน่ง Miss Universe Thailand 2026 |language=th |trans-title=Tharina Botes wins the crown as Miss Universe Thailand 2026 |website=PPTV HD 36 |url=https://www.pptvhd36.com/news/%E0%B8%82%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%A7%E0%B8%9A%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B9%80%E0%B8%97%E0%B8%B4%E0%B8%87/282063 |url-status=live |access-date=21 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260823155559/https://www.pptvhd36.com/news/%E0%B8%82%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%A7%E0%B8%9A%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B9%80%E0%B8%97%E0%B8%B4%E0%B8%87/282063 |archive-date=23 Agosto 2026}}</ref> |30 |[[Phuket]] |- |{{flagicon|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{sortname|Bajabulise|Thela|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Keteyi |first=Oluthando |date=21 Hulyo 2026 |title=Bajabulise Thela crowned Miss African Beauty Universe: A new face for South Africa at Miss Universe |url=https://iol.co.za/lifestyle/style-beauty/2026-07-20-bajabulise-thela-crowned-miss-african-beauty-universe-a-new-face-for-south-africa-at-miss-universe/ |access-date=26 Hulyo 2026 |website=Independent Online |language=en}}</ref> |23 |KaNyamazane |- |{{flagdeco|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Yurim|Kim|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Seong |first=Jong-hyun |date=30 Agosto 2026 |title=[포토] 김유림, '2026 미스유니버스코리아' 진 수상 |trans-title=[Photo] Kim Yurim Wins '2026 Miss Universe Korea' |url=https://www.newsfreezone.co.kr/news/articleView.html?idxno=706448 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260830135203/https://www.newsfreezone.co.kr/news/articleView.html?idxno=706448 |archive-date=30 Agosto 2026 |access-date=21 Setyembre 2026 |website=News Free Zone |language=ko}}</ref> |35 |[[Seoul]] |- |{{flagdeco|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] |{{sortname|Vinita|Manoo|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=16 Setyembre 2026 |title=Introducing Miss Universe Trinidad And Tobago 2026, Vinita Manoo |language=en |website=Trinidad and Tobago Television |url=https://www.ttt.live/introducing-miss-universe-trinidad-and-tobago-2026-vinita-manoo/ |url-status=live |access-date=21 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260917004312/https://www.ttt.live/introducing-miss-universe-trinidad-and-tobago-2026-vinita-manoo/ |archive-date=17 Setyembre 2026}}</ref> |36 |[[:en:San_Juan,_Trinidad_and_Tobago|San Juan]] |- |{{flagicon|TUN}} [[Tunisia|Tunisya]] |{{sortname|Sarrah|Brahmi|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Prima |first=Berkat |date=12 Hunyo 2026 |title=Tunisia Comeback di Miss Universe 2026 setelah Absen 55 Tahun |language=id |trans-title=Tunisia Makes Comeback at Miss Universe 2026 After 55 Years |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/tunisia-comeback-di-miss-universe-2026-setelah-absen-55-tahun-c1c2-01-l8vsm-mk9cfm |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260612191503/https://www.idntimes.com/men/ladies/tunisia-comeback-di-miss-universe-2026-setelah-absen-55-tahun-c1c2-01-l8vsm-mk9cfm |archive-date=12 Hunyo 2026}}</ref> |33 |Sousse |- |{{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] |{{sortname|Dominga|López|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Díaz |first=Nicolás |date=3 Agosto 2026 |title=Dominga López gana Miss Universo Chile 2026: competirá en versión internacional |language=es |trans-title=Dominga López wins Miss Universe Chile 2026: she will compete in the international version |website=Bío Bío |url=https://www.biobiochile.cl/noticias/espectaculos-y-tv/tv/2026/08/03/candidata-de-vina-del-mar-gana-miss-universo-chile-2026-competira-en-version-internacional.shtml |url-status=live |access-date=4 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803052748/https://www.biobiochile.cl/noticias/espectaculos-y-tv/tv/2026/08/03/candidata-de-vina-del-mar-gana-miss-universo-chile-2026-competira-en-version-internacional.shtml |archive-date=3 Agosto 2026}}</ref> |24 |[[Viña del Mar]] |- |{{flagicon|CHN}} [[Tsina]] |{{sortname|Shiqi |Wang|nolink=1}}<ref name=":4" /> |25 |[[Shanghai]] |- |{{flagdeco|UGA}} [[Uganda]] |{{sortname|Mitchelle|Daka|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Waswa |first=Samson |date=2 Agosto 2026 |title=In pictures: Mitchelle Daka crowned first Miss Universe Uganda |language=en |website=Pulse Uganda |url=https://www.pulse.ug/story/mitchelle-daka-crowned-first-miss-universe-uganda-2026080205525150427 |url-status=live |access-date=4 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802063914/https://www.pulse.ug/story/mitchelle-daka-crowned-first-miss-universe-uganda-2026080205525150427 |archive-date=2 Agosto 2026}}</ref> |29 |Budaka |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukranya]] |{{sortname|Anna|Nikonova|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Kudryavchenko |first=Tamara |date=1 Hulyo 2026 |title=Дочка Ніконова стала володаркою корони "Міс Україна Всесвіт"-2026 |language=uk |trans-title=Nikonov's daughter became the owner of the crown "Miss Ukraine Universe"-2026 |website=Tablo ID |url=https://tabloid.pravda.com.ua/beauty/dochka-igorya-nikonova-stala-mis-ukrajina-vsesvit-2026-2016603/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260701143537/https://tabloid.pravda.com.ua/beauty/dochka-igorya-nikonova-stala-mis-ukrajina-vsesvit-2026-2016603/ |archive-date=1 Hulyo 2026}}</ref> |22 |[[Kiev]] |- |{{flagdeco|HUN}} [[Unggriya]] |{{sortname|Kamilla|Kiss|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=20 Hunyo 2026 |title=Megválasztották a Miss Universe Hungary idei királynőjét |trans-title=This year's queen of Miss Universe Hungary has been chosen |url=https://24.hu/szorakozas/2026/06/20/szepsegkiralyno-miss-universe-hungary-2026-kiss-kamilla/ |access-date=22 Hulyo 2026 |website=24.hu |language=hu}}</ref> |25 |Dunaújváros |- |{{flagicon|URU}} [[Uruguay|Urugway]] |{{sortname|Lucía|Piñeyro|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=31 Mayo 2026 |title=De Young al mundo: Lucía Piñeyro Lima es la nueva Miss Universo Uruguay |language=es |trans-title=From Young to the world: Lucía Piñeyro Lima is the new Miss Universe Uruguay |website=Uruguay Digital 365 |url=https://uruguaydigital365.com/de-young-al-mundo-lucia-pineyro-lima-es-la-nueva-miss-universo-uruguay/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601052440/https://uruguaydigital365.com/de-young-al-mundo-lucia-pineyro-lima-es-la-nueva-miss-universo-uruguay/ |archive-date=1 Hunyo 2026}}</ref> |35 |Young |} === Mga paparating na mga kompetisyong pambansa === {| class="wikitable sortable" !Bansa/Teritoryo !Petsa |- |{{flagdeco|GRE}} [[Gresya]] |25 Setyembre 2026 |- |{{flagdeco|DEU}} [[Alemanya]] | rowspan="3" |26 Setyembre 2026 |- |{{flagdeco|ETH}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |- |{{flagicon|SUI}} [[Suwisa]] |- |{{NPL}} |27 Setyembre 2026 |- |{{flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] | rowspan="2" |2 Oktubre 2026 |- |{{flagdeco|VNM}} [[Vietnam|Biyetnam]] |- |{{flagdeco|TUR}} [[Turkiya]] |7 Oktuber 2026 |- |{{flagdeco|COL}} [[Colombia|Kolombya]] | rowspan="2" |10 Oktubre 2026 |- |{{flagu|Réunion|local}} |- |{{flagdeco|PSE}} [[Estado ng Palestina|Palestina]] |Oktubre 2026 |} == Mga tala== {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{Official website|http://www.missuniverse.com}} {{Miss Universe}} [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Kastila ng CS1 (es)]] [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Pranses ng CS1 (fr)]] 2z5eil7hdq7c4yqisr5hivqd7ag5pqg Liu Zhangqing 0 338906 2227795 2217739 2026-09-22T22:03:11Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2227795 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} Si '''Liu Zhangqing'''<ref>{{Cite journal |last=Raft |first=Zeb |date=2019 |title=Two Words, and Two Kinds of Poetry, in the Work of Liu Zhangqing |url=https://ir.sinica.edu.tw/handle/201000000A/79815 |journal=Archiv orientální |language=en |access-date=2026-07-26 |archive-date=2025-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521062847/https://ir.sinica.edu.tw/handle/201000000A/79815 |url-status=dead}}</ref> (ca. 709–785), na madalas basahin at gawing Romanisado bilang '''Liu Changqing''',{{efn|Ang 長 ay maaaring bigkasin bilang "cháng" (mahaba) at "zhǎng" (matanda), habang ang una ay mas karaniwang ginagamit sa Istandard na Wikang Tsino. Sa konteksto ng pangalan ni Liu Zhangqing, ang tamang pagbigkas ay dapat na "zhǎng".<ref>{{Cite journal |last=Cheung |first=Hin-yuen |last2=張衍源 |date=2002 |title=A study of Liu Zhangqing (726-788) |url=https://hub.hku.hk/handle/10722/128679 |journal=HKU Theses Online |doi=10.5353/th_b4457001|url-access=subscription |hdl=10722/128679 |hdl-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Raft |first=Zeb |date=2016 |title=Translation as a Means to the Discovery of Poetic Argumentation: An Experiment with the Tang Poet Liu Zhangqing |url=https://ir.sinica.edu.tw/handle/201000000A/64541 |journal=Journal of Oriental Studies |language=en}}</ref>}} at may isang pangmagalang na pangalang '''Wenfang''' (文房), ay isang makata at politikong Tsino noong panahon ng [[Dinastiyang Tang]]. Labing-isa sa kanyang mga tula ay kasama sa sikat na antolohiyang ''Tatlong Daang Tula ng Dinastiyang Tang''.<ref>Watson, 117</ref> ==Talambuhay== Iba't ibang sanggunian ang naglalagay ng taon ng kapanganakan ni Liu noong 709 at hanggang 726.{{efn|Sina Ueki et al. (1999, p. 104) ay nagbigay ng "726?", si Maruyama (1994) ay nagbigay ng "725?", habang ang ''World Encyclopedia'' ay nagbibigay ng "710?" at ang ''Britannica Kokusai Dai-Hyakkajiten'' ay nagbibigay ng 709. Hindi nagbibigay ng petsa ang ''Daijirin'' para sa kanyang kapanganakan.}} Siya ay nagmula sa lungsod ng Xuancheng. Bagama't ang kanyang bayan ay Hejian, ginugol niya ang halos lahat ng kanyang kabataan sa [[Luoyang]], ang silangang kabisera ng Dinastiyang Tang. Nakuha ni Liu ang kanyang titulong Jinshi noong mga 750s. Noong 780, siya ay hinirang na gobernador ng [[Suizhou]] sa lalawigan ng Henan. Dahil dito, madalas siyang tawagin ng kanyang mga kapanahon bilang "Liu Suizhou".<ref>《唐诗大辞典修订本》</ref> Tulad ng kanyang kapanganakan, hindi tiyak ang taon ng kanyang kamatayan. Sinasabi ng isang sanggunian na namatay siya noong mga 786.{{efn|Ang "World Encyclopedia" ay nagbibigay ng "785?", habang si Maruyama (1994) ay nagbibigay ng "791?". Ang "Daijirin" ay hindi nagbibigay ng petsa ng kanyang kamatayan.}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ===Mga pinagkunan=== *Watson, Burton (1971). ''CHINESE LYRICISM: Shih Poetry from the Second to the Twelfth Century''. New York: Columbia University Press. {{ISBN|0-231-03464-4}} * {{cite encyclopedia |encyclopedia = [[Encyclopedia Nipponica]] |last = Maruyama |first = Shigeru<!-- Not 100% sure how to read this scholar's name. --> |author-link = Shigeru Maruyama |title = Liu Zhangqing (''Ryū Chōkei'' in Japanese) |language = ja |year = 1994 |publisher = [[Shogakukan]] |url = https://kotobank.jp/word/%E6%9D%8E%E8%B3%80-148407#E6.97.A5.E6.9C.AC.E5.A4.A7.E7.99.BE.E7.A7.91.E5.85.A8.E6.9B.B8.28.E3.83.8B.E3.83.83.E3.83.9D.E3.83.8B.E3.82.AB.29 |access-date = 2017-01-29 }} * {{cite encyclopedia |encyclopedia = [[Daijirin]] |title = Liu Zhangqing (''Ryū Chōkei'' in Japanese) |language = ja |year = 2006<!-- Couldn't find a date. The edition consulted was the one on Kotobank. --> |publisher = [[Sanseidō]] |url = https://kotobank.jp/word/劉長卿-149730#E5.A4.A7.E8.BE.9E.E6.9E.97.20.E7.AC.AC.E4.B8.89.E7.89.88 |access-date = 2017-06-25 |ref = {{SfnRef|Daijirin|2006}} }} * {{cite encyclopedia |encyclopedia = [[Britannica Kokusai Dai-Hyakkajiten]] |title = Liu Zhangqing (''Ryū Chōkei'' in Japanese) |language = ja |year = 2014 |publisher = [[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |url = https://kotobank.jp/word/劉長卿-149730 |access-date = 2017-06-25 |ref = {{SfnRef|Britannica Kokusai Dai-Hyakkajiten|2014}} }} * {{cite encyclopedia |editor-last = Matsuura |editor-first = Tomohisa |editor-link = Tomohisa Matsuura |last1 = Ueki |first1 = Hisayuki |author-link1 = Hisayuki Ueki |last2 = Uno |first2 = Naoto |author-link2 = Naoto Uno |last3 = Matsubara |first3 = Akira |author-link3 = Akira Matsubara |chapter = Shijin to Shi no Shōgai (Ryū Chõkei) |pages = 104–105 |title = [[Kanshi no Jiten]] |script-title = ja:漢詩の事典 |language = ja |year = 1999 |volume = 1 |location = Tokyo |publisher = Taishūkan Shoten |ref = {{SfnRef|Ueki et al.|1999}} |oclc = 41025662 }} [[Kategorya:Mga manunulat mula sa Tsina]] [[Kategorya:Mga politiko mula sa Tsina]] 6273vluwy30t64vu91hceizwxqg96h1 Miss Grand International 2026 0 339255 2227820 2225518 2026-09-22T23:57:49Z Allyriana000 119761 2227820 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|date=10 Oktubre 2026|venue=MGI Hall, [[Bangkok]], Taylandiya|debuts=|returns={{Hlist|Honduras|Iran|Moldabya|Noruwega|Rusya|Sierra Leone|Timog Sudan|Tsile|Ukranya|Urugway}}|before=[[Miss Grand International 2025|2025]]|withdraws={{Hlist|Alemanya|Anggola|Arhentina|Dinamarka|Hilagang Masedonya|Kirgistan|Lupangyelo|Martinika|Palestina|Panama|Sambia|Suwesya|Trinidad at Tobago|Unggriya}}}} Ang '''Miss Grand International 2026''' ang ika-14 na [[Miss Grand International]] pageant, na gaganapin sa Hall sa Bangkok, Taylandiya, sa 10 Oktubre 2026.<ref>{{Cite web |date=4 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International reveals official schedule for 2026 pageant in Thailand |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1001150/miss-grand-international-reveals-official-schedule-for-2026-pageant-in-thailand/story/ |access-date=15 Setyembre 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en}}</ref> Kokoronahan ni [[Emma Tiglao]] ng Pilipinas ang kaniyang kahalili sa pagtatapos ng kaganapan. == Kaligiran == === Lokasyon at petsa ng kompetisyon === Noong 18 Oktubre 2025, sa kasagsagan ng pangwakas na kompetisyon ng [[Miss Grand International 2025]], opisyal na inanunsyo bilang mangungunang bansa ang Indiya para sa taong 2026, at ang pangwakas na kompetisyon ay nakatakdang idaos sa Oktubre 2026, kung saan gaganapin ang mga gawain sa kompetisyon sa tatlong lungsod: [[Jaipur]], [[Agra]], at New Delhi.<ref>{{Cite web |date=18 Oktubre 2025 |title=India será sede del Miss Grand International 2026, que se celebrará en octubre |trans-title=India will host Miss Grand International 2026 in October |url=https://www.eluniverso.com/entretenimiento/redes-sociales/india-sera-sede-del-miss-grand-international-2026-que-se-celebrara-en-octubre-nota/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018150621/https://www.eluniverso.com/entretenimiento/redes-sociales/india-sera-sede-del-miss-grand-international-2026-que-se-celebrara-en-octubre-nota/ |archive-date=18 Oktubre 2025 |website=22 Agosto 2026 |publisher=El Universo |language=es}}</ref><ref>{{Cite news |last=Adina |first=Armin P. |date=18 Oktubre 2025 |title=Emma Tiglao gives PH a back-to-back win at Miss Grand International 2025 |language=en |work=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/634219/emma-tiglao-gives-ph-its-back-to-back-win-at-miss-grand-international-2025 |url-status=live |access-date=22 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260205071546/https://entertainment.inquirer.net/634219/emma-tiglao-gives-ph-its-back-to-back-win-at-miss-grand-international-2025 |archive-date=5 Pebrero 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=25 Oktubre 2025 |title=India Bakal Jadi Tuan Rumah Miss Grand International 2026, Perdana! |trans-title=India Will Host Miss Grand International 2026 For The First Time! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/india-bakal-jadi-tuan-rumah-miss-grand-international-2026-perdana-c1c2-01-l8vsm-c9kdmk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260205071546/https://www.idntimes.com/men/ladies/india-bakal-jadi-tuan-rumah-miss-grand-international-2026-perdana-c1c2-01-l8vsm-c9kdmk |archive-date=5 Pebrero 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=IDN Times |language=id}}</ref> Ang huling kompetisyon ay nakatakdang gaganapin sa 10 Oktubre 2026. Noong Agosto 2026, inanunsyo ng mga tagapag-ayos na ang Indira Gandhi Arena sa New Delhi, India, ang magiging lugar para sa mga paunang at panghuling mga kompetisyon. Nakatakdang dumating ang mga kalahok sa 18 Setyembre 2026.<ref>{{cite news|url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/999907/miss-grand-international-2026-to-take-place-in-india-this-october/story/|title=Miss Grand International 2026 to take place in India this October|date=26 Agosto 2026|work=GMA News|publisher=GMA Network|language=en|quote=India will host the Miss Grand International 2026 pageant in October.|access-date=30 Agosto 2026}}</ref> Gayunpaman, noong 3 Setyembre 2026, inanunsyo ng Miss Grand International Organization na ililipat ang kompetisyon mula sa Indiya patungo sa Taylandiya.<ref>{{cite news |date=3 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International finals ditches India for Thailand |language=en |trans-title=Miss Grand International moves its 2026 finals to Thailand after the India organization fails to fulfill its contractual obligations |work=GMA News Lifestyle |url=https://www.gmanetwork.com/lifestyle/news/137917/miss-grand-international-finals-ditches-india-for-thailand/story |access-date=15 Setyembre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=3 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International 2026 moved from India to Thailand amid contract issues |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2026/9/3/miss-grand-international-2026-moved-from-india-to-thailand-amid-contract-issues-1916 |access-date=15 Setyembre 2026 |website=ABS-CBN Lifestyle |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=3 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International 2026 relocates competition from India to Thailand |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1000989/miss-grand-international-2026-relocates-competition-from-india-to-thailand/story/ |access-date=15 Setyembre 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en}}</ref> Ang desisyon ay kasunod ng hindi pagtupad ng punong-abalang bansa sa mga obligasyon nito sa kontrata at sa hindi pagtugon sa mga pamantayang napagkasunduan kasama ang Miss Grand International.<ref>{{Cite web |last=Purnell |first=Kristofer |date=4 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International 2026 moves from India to Thailand |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2026/09/04/2554043/miss-grand-international-2026-moves-india-thailand |access-date=15 Setyembre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=3 Setyembre 2026 |title=India no longer hosting Miss Grand International 2026 finals in October |url=https://entertainment.inquirer.net/682576/india-no-longer-hosting-miss-grand-international-2026-finals-in-october |access-date=15 Setyembre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=3 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International 2026 Moves from India to Thailand: Host Country Change, New Dates and Details |url=https://tribune.net.ph/2026/09/03/miss-grand-international-2026-moves-competition-from-india-to-thailand |access-date=15 Setyembre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> Itinakda sa kasunduan ang mga pamantayang "five-star" para sa parehong serbisyo at produksyon sa kabuuan ng kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Serato |first=Arniel C. |date=3 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International 2026 relocated from India to Thailand |url=https://www.pep.ph/news/local/193670/miss-grand-international-2026-thailand-from-india-a718-20260903 |access-date=15 Setyembre 2026 |website=PEP.ph |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=3 Setyembre 2026 |title=เฉลยสาเหตุ MGI ยกเลิกเจ้าภาพอินเดีย ย้าย Miss Grand International 2026 กลับมาจัดที่ไทย |trans-title=Reason revealed: MGI cancels India as host and moves Miss Grand International 2026 back to Thailand |url=https://www.thebangkokinsight.com/news/lifestyle/entertainment/1692445/ |access-date=15 Setyembre 2026 |website=The Bangkok Insight |language=th}}</ref> Matapos ang mga talakayan at pagsisikap na lutasin ang mga suliranin, ipinahayag ng Miss Grand International Organization na hindi natugunan ang mga kinakailangang pamantayan, kaya itinigil nito ang mga gawain sa Indiya at inilipat ang patimpalak sa Taylandiya.<ref>{{cite news |date=3 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International 2026 hủy tổ chức ở Ấn Độ, dời toàn bộ lịch trình sang Thái Lan |language=vi |trans-title=Miss Grand International 2026 cancels its India events and moves the entire competition schedule to Thailand |work=Vietnam.vn |url=https://www.vietnam.vn/th/miss-grand-international-2026-huy-to-chuc-o-an-do-doi-toan-bo-lich-trinh-sang-thai-lan |access-date=15 Setyembre 2026}}</ref> === Pagpili ng mga kandidata === Sa mga kandidatang itinalaga noong Agosto 2026, limang kandidata ang nailuklok matapos ang pag-urong ng orihinal na kandidata. Pinalitan ni Lang Sa si Hyun-jin Kim bilang kinatawan ng Timog Korea sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite news |last=원 |first=용길 |date=23 Hulyo 2026 |title=2026 미스 인터내셔널·그랜드 코리아 성료···"K-뷰티 사절단 탄생" |language=ko |trans-title=2026 Miss International & Grand Korea Successfully Conclude... "K-Beauty Ambassadors Born" |work=Seoul Finance |url=https://www.seoulfn.com/news/articleView.html?idxno=633905 |access-date=22 Agosto 2026}}</ref> Pinalitan ni Adelaide Somuah Twum ng Gana at ni Ayu Zhafira Kynbråten ng Noruwega sina Rebecca Attiogbe at Erica Iren Vihovde, ayon sa pagkakabanggit, dahil sa pagbabago ng may-hawak ng prangkisa sa mga naturang bansa.<ref>{{Cite web |last=Panassa |first=Abidé |date=21 Agosto 2025 |title=Rebecca Attiogbe, la Togolaise sacrée Miss Grand Ghana 2026 |trans-title=Rebecca Attiogbe, the Togolese crowned Miss Grand Ghana 2026 |url=https://actulome.com/rebecca-attiogbe-la-togolaise-miss-grand-ghana-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251020090524/https://actulome.com/rebecca-attiogbe-la-togolaise-miss-grand-ghana-2026/ |archive-date=20 Oktubre 2025 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Actu Lomé |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=17 Setyembre 2026 |title=Norwegia Comeback di Miss Grand 2026, Wakilnya Keturunan Indonesia |trans-title=Norway Makes a Comeback at Miss Grand 2026, Its Representative is of Indonesian Descent |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/norwegia-comeback-di-miss-grand-2026-wakilnya-keturunan-indonesia-c1c2-01-l8vsm-jgpz51 |access-date=22 Setyembre 2026 |website=IDN Times |language=id}}</ref> Pinalitan ng ''first runner-up'' ng Miss Grand USA 2026 na si Victoria Oluwakotanmi ang orihinal na nagwagi na si Mekyla Li, dahil sa paglabag nito sa kaniyang kontrata.<ref name="deth2026">{{cite web |author=Fernando |first=Jefferson |date=20 Agosto 2026 |title=Miss Grand USA ends Mekayla Li’s reign ahead of 2026 international pageant |url=https://tribune.net.ph/2026/08/20/miss-grand-usa-ends-mekayla-lis-reign-ahead-of-2026-international-pageant |archive-url=https://web.archive.org/web/20260820120713/http://web.archive.org/screenshot/https://tribune.net.ph/2026/08/20/miss-grand-usa-ends-mekayla-lis-reign-ahead-of-2026-international-pageant |archive-date=20 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Daily Tribune |language=en}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong sa kompetisyon ==== Lalahok sa unang pagkakataon ang bansang Republika ng Konggo. Babalik sa edisyong ito ang mga bansang Timog Sudan na huling sumali noong 2017; Moldabya, Noruwega at Sierra Leone na huling sumali noong 2018; Iran at Urugway na huling sumali noong noong 2020; Ukranya na huling sumali noong 2023; at ang Honduras, Rusya, at Tsile na huling sumali noong [[Miss Grand International 2024|2024.]] Bumitiw si Matangaro Tarabay ng Kapuluang Cook sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |last=Melina Etches |date=3 Nobyembre 2025 |title=Spectacular finale for Miss Cook Islands 2025: High-value prizes for the top three winners |url=https://www.cookislandsnews.com/internal/national/local/culture/entertainment-national/spectacular-finale-for-miss-cook-islands-2025-high-value-prizes-for-the-top-three-winners/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260205071546/https://www.cookislandsnews.com/internal/national/local/culture/entertainment-national/spectacular-finale-for-miss-cook-islands-2025-high-value-prizes-for-the-top-three-winners/ |archive-date=5 Pebrero 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Cook Islands News |language=en}}</ref> == Mga kandidata == Nakumpirma na ang mga sumusunod na kalahok. {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A}} !Bayan |- |{{flagdeco|ALB}} [[Albanya]] |{{Sortname|Sara|Shehu|nolink=1}}<ref name="mgalb2026">{{Cite web |date=9 Pebrero 2026 |title=Sara Shehu, fituese e Miss Grand Albania 2026 |trans-title=Sara Shehu, winner of Miss Grand Albania 2026 |url=https://shqiperiapost.com/sara-shehu-fituese-e-miss-grand-albania-2026/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20260311201318/https://shqiperiapost.com/sara-shehu-fituese-e-miss-grand-albania-2026/ |archive-date=11 Marso 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Shqipëria Post |language=sq}}</ref> |22 |[[Tirana]] |- |{{Flag icon|AUS}} [[Australya]] |{{Sortname|Cat Jane|Shepherd|nolink=1}} |26 |[[Perth]] |- |{{Flag icon|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |{{Sortname|Anonna |Fatima|nolink=1}} |25 |Jashore |- |{{Flag icon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] |{{Sortname|Marlène-Kany|Kouassi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Youant |first=Christ-Asaph |date=24 Agosto 2026 |title=Miss grand international 2026: Marlene Kouassi annonce sa candidature à la grande finale le 10 octobre en Inde |trans-title=Miss Grand International 2026: Marlene Kouassi announces her candidacy for the grand final on October 10th in India |url=https://quoideneuf.info/ |access-date=24 Agosto 2026 |website=Quoideneuf |language=fr}}</ref> |27 |Aboisso |- |{{flagdeco|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{Sortname|Lady Di|Mosquera|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=30 Abril 2026 |title=Lady Di Mosquera is Miss Grand Venezuela 2026 |url=https://en.ultimasnoticias.com.ve/chevere/Lady-Di-Mosquera-is-Miss-Grand-Venezuela-2026/ |access-date=22 Agosto 2026 |website=Últimas Noticias |language=en}}</ref> |26 |Carora |- |{{flagdeco|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] |{{Sortname|Emoura|Phạm|nolink=1}}<ref name="mgvnm2026">{{Cite news |date=1 Agosto 2026 |title=Emoura Phạm trở thành tân Miss Grand Vietnam 2026, đại diện Việt Nam tại đấu trường quốc tế |language=vi |trans-title=Emoura Phạm crowned Miss Grand Vietnam 2026, to represent Vietnam on the international stage |publisher=Thanh Niên |url=https://thanhnien.vn/nguoi-dep-lai-viet-anh-emoura-pham-dang-quang-miss-grand-vietnam-2026-185260731202437991.htm |access-date=22 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821202040/https://thanhnien.vn/nguoi-dep-lai-viet-anh-emoura-pham-dang-quang-miss-grand-vietnam-2026-185260731202437991.htm |archive-date=21 Agosto 2026}}</ref> |26 |[[Lungsod Ho Chi Minh]] |- |{{flagicon|BRA}} [[Brasil]] |{{Sortname|Paula|Assunção|nolink=1}}<ref name="mgbra2026">{{Cite web |date=25 Hulyo 2026 |title=Paula Assunção é confirmada como Miss Grand Brasil 2026 após indicação oficial |trans-title=Paula Assunção is confirmed as Miss Grand Brazil 2026 after official nomination. |url=https://correiodosmunicipios-al.com.br/geral/2026/07/25/194598-paula-assuncao-e-confirmada-como-miss-grand-brasil-2026-apos-indicacao-oficial |archive-url=https://web.archive.org/web/20260725200109/https://correiodosmunicipios-al.com.br/geral/2026/07/25/194598-paula-assuncao-e-confirmada-como-miss-grand-brasil-2026-apos-indicacao-oficial |archive-date=25 Hulyo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Correio dos Municípios |language=pt-br}}</ref> |33 |Foz do Iguaçu |- |{{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |{{sortname|Kaithlyn|da Rocha|nolink=1}} |27 |Cochabamba |- |{{flagicon|EGY}} [[Ehipto]] |{{sortname|Sara|Gouda|nolink=1}} |29 |[[Cairo]] |- |{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |{{Sortname|Shyare|Andrade|nolink=1}}<ref name="mgecu2026">{{Cite web |last=Hidalgo |first=Kevin |date=16 Agosto 2026 |title=Shyare Andrade, srta Manabí, representará a Ecuador en el Miss Grand International |trans-title=Shyare Andrade, Miss Manabí, will represent Ecuador at Miss Grand International |url=https://www.vistazo.com/entretenimiento/2026-08-16-shyare-andrade-representara-ecuador-missgrand-international-BG11170919 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260817194508/https://www.vistazo.com/entretenimiento/2026-08-16-shyare-andrade-representara-ecuador-missgrand-international-BG11170919 |archive-date=17 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Vistazo |language=es}}</ref> |23 |Portoviejo |- |{{flagicon|SLV}} [[El Salvador]] |{{Sortname|Valeria|Amaya|nolink=1}}<ref name="mgslv2026">{{Cite web |last=Serrano |first=Oscar |date=12 Hulyo 2026 |title=¿Quién es Valeria Amaya, la nueva Miss Grand El Salvador 2026? |trans-title=Who is Valeria Amaya, the new Miss Grand El Salvador 2026? |url=https://xpot.sv/quien-es-valeria-amaya-la-nueva-miss-grand-el-salvador-2026/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260712173214/https://xpot.sv/quien-es-valeria-amaya-la-nueva-miss-grand-el-salvador-2026/ |archive-date=12 Hulyo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Xpot |language=es}}</ref> |19 |Santa Tecla |- |{{flagicon|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |{{Sortname|Viktória|Kloknerová|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Korem |first=Kristián |date=10 Hulyo 2026 |title=Rodáčka z Pezinka Viktória Kloknerová mieri po titule do Indie |trans-title=Viktória Kloknerová, a native of Pezinok, is heading to India after winning the title |url=https://www.bratislavak.sk/clanky/14423/slovenku-caka-svetove-finale-v-indii-viktoria-kloknerova-z-pezinka-ziskala-prestizny-titul-miss-grand |access-date=22 Agosto 2026 |website=Bratislavak.sk |language=sk}}</ref> |21 |Pezinok |- |{{flagicon|SPA}} [[Espanya]] |{{Sortname|Alba María|Ruiz|nolink=1}}<ref name="mgesp2026">{{Cite web |date=14 Hunyo 2026 |title=La belleza jiennense triunfa en el Miss Grand Spain |trans-title=The beauty from Jaén triumphs in Miss Grand Spain |url=https://www.diariojaen.es/cultura/la-belleza-jiennense-triunfa-en-el-miss-grand-spain-GB11459539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260616032146/https://www.diariojaen.es/cultura/la-belleza-jiennense-triunfa-en-el-miss-grand-spain-GB11459539 |archive-date=16 Hunyo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Diario Jaén |language=es}}</ref> |22 |Baeza |- |{{flagicon|USA}} [[Miss USA|Estados Unidos]] |{{Sortname|Victoria|Oluwakotanmi|nolink=1}}<ref name="mgusa2026">{{Cite web |last=Serato |first=Arniel C. |date=21 Agosto 2026 |title=Victoria Oluwakotanmi officially becomes Miss Grand USA 2026 |url=https://www.pep.ph/news/foreign/193507/victoria-oluwakotanmi-declared-miss-grand-usa-2026-a718-20260821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821201558/https://www.pep.ph/news/foreign/193507/victoria-oluwakotanmi-declared-miss-grand-usa-2026-a718-20260821 |archive-date=21 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Philippine Entertainment Portal |language=en}}</ref> |25 |[[San Antonio, Texas|San Antonio]] |- |{{flagicon|GHA}} [[Ghana|Gana]] |{{Sortname|Adelaide|Somuah|nolink=1}} |29 |[[Accra]] |- |{{flagicon|GUA}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{Sortname|Ximena|Carrillo|nolink=1}}<ref name="mggtm2026">{{Cite news |last=Acevedo Rivas |first=Josue David |date=14 Hunyo 2026 |title=Quién fueron las ganadoras del Miss Guatemala Contest 2026 |language=es |trans-title=Who were the winners of the Miss Guatemala Contest 2026? |work=Agencia Guatemalteca de Noticias |url=https://agn.gt/quien-fueron-las-ganadoras-del-miss-guatemala-contest-2026/ |url-status=live |access-date=22 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260615074054/https://agn.gt/quien-fueron-las-ganadoras-del-miss-guatemala-contest-2026/ |archive-date=15 Hunyo 2026}}</ref> |22 |[[Lungsod ng Guatemala]] |- |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{Sortname|Simone|Gardner|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=9 Hulyo 2026 |title=Attorney Simone Gardner ready to represent Ja in India |url=http://jamaica-gleaner.com/article/entertainment/20260708/attorney-simone-gardner-ready-represent-ja-india |access-date=22 Agosto 2026 |website=The Gleaner |language=en}}</ref> |30 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |{{Sortname|Sara|Chiba|nolink=1}}<ref name="mgjpn2026">{{Cite web |date=14 Agosto 2026 |title=ミス・グランド・ジャパン2026、日本代表に千葉サラが決定！世界大会で「伝説に残る結果」を目指す |trans-title=Sara Chiba has been selected as Miss Grand Japan 2026's representative for Japan! She aims for a "legendary result" at the world competition. |url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000026.000088844.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20260814191939/https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000026.000088844.html |archive-date=14 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=PR Times |language=ja}}</ref> |21 |[[Higashiura, Aichi|Higashiura]] |- |{{flagicon|GEO}} [[Heorhiya]] |{{sortname|Ioanna|Shervashidze|nolink=1}} |18 |[[Tbilisi]] |- |{{flagdeco|HON}} [[Honduras]] |{{Sortname|Emely|Alemán|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=14 Enero 2026 |title=Emely Alemán, la bella Miss Grand Honduras 2026 |trans-title=Emely Alemán, the beautiful Miss Grand Honduras 2026 |url=https://www.laprensa.hn/fotogalerias/farandula/emely-aleman-bella-miss-grand-honduras-2026-MA28931580 |access-date=22 Agosto 2026 |website=La Prensa |language=es-HN}}</ref> |27 |Catacamas |- |{{flag|Hong Kong}} |{{Sortname|Xuebing|Liu|nolink=1}}<ref name="mghkg&mac2026">{{Cite web |date=6 Mayo 2026 |title=2026 万国小姐港澳总决赛落幕，林旻诗斩获双冠剑指国际总决赛 |trans-title=The 2026 Miss Grand Hong Kong & Macau pageant concluded, with Lin Minshi winning two crowns and setting her sights on the international finals. |url=https://cj.sina.com.cn/articles/view/5903074834/15fd9c61200101h6ys |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603004540/https://cj.sina.com.cn/articles/view/5903074834/15fd9c61200101h6ys |archive-date=3 Hunyo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Sina.com.cn |language=zh}}</ref> |27 |Kowloon |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |{{Sortname|Lakshita|Thilagaraj|nolink=1}}<ref name="mgind2026">{{Cite web |date=13 Mayo 2026 |title=Assam's Mrigashree Baruah shines as first runner-up at Miss Grand India 2026 |url=https://www.indiatodayne.in/entertainment/story/assams-mrigashree-baruah-shines-as-first-runner-up-at-miss-grand-india-2026-1391048-2026-05-13 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260513124610/https://www.indiatodayne.in/entertainment/story/assams-mrigashree-baruah-shines-as-first-runner-up-at-miss-grand-india-2026-1391048-2026-05-13 |archive-date=13 Mayo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=India Today |language=en}}</ref> |23 |[[Chennai]] |- |{{flagicon|INA}} [[Indonesya]] |{{Sortname|Dilza|Salsabila|nolink=1}}<ref name="mgidn2026">{{Cite web |last=Berkat Prima |date=12 Agosto 2026 |title=Hasil Lengkap Ajang Miss Grand Indonesia 2026, Juaranya dari Kepri |trans-title=Complete Results of the Miss Grand Indonesia 2026 Event, the Champion from Riau Islands |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/hasil-lengkap-ajang-miss-grand-indonesia-2026-juaranya-dari-kepri-c1c2-01-l8vsm-6mrhzj |archive-url=https://web.archive.org/web/20260812045824/http://web.archive.org/screenshot/https://www.idntimes.com/men/ladies/hasil-lengkap-ajang-miss-grand-indonesia-2026-juaranya-dari-kepri-c1c2-01-l8vsm-6mrhzj |archive-date=12 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |25 |[[Batam]] |- |{{flagicon|IRN}} [[Iran]] |{{Sortname|Nina|Izadpanah|nolink=1}} |24 |[[Teheran]] |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Patricia|Seward|nolink=1}} |26 |[[Washington (estado)|Vancouver]] |- |{{flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{Sortname|Anel|Emel|nolink=1}}<ref name="mgkaz2026">{{Cite web |last=Akhmetov |first=Albert |date=5 Disyembre 2025 |title=22-летняя девушка из Шымкента стала Miss Qazaqstan 2025 |trans-title=A 22-year-old girl from Shymkent became Miss Kazakhstan 2025 |url=https://www.inform.kz/ru/22-letnyaya-devushka-iz-shimkenta-stala-miss-qazaqstan-2025-d37599 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260121090358/https://www.inform.kz/ru/22-letnyaya-devushka-iz-shimkenta-stala-miss-qazaqstan-2025-d37599 |archive-date=21 Enero 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Kazinform |language=ru}}</ref> |21 |[[Almaty]] |- |{{flagicon|KGZ}} [[Kirgistan]] |{{sortname|Rufina|Gasanova|nolink=1}} |22 |Kara-Balta |- |{{flagicon|CRC}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] |{{Sortname|Catalina|Murillo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Céspedes |first=Anniel |date=14 Agosto 2026 |title=Catalina Murillo es Miss Grand Costa Rica 2026 y va para India |trans-title=Catalina Murillo is Miss Grand Costa Rica 2026 and is going to India |url=https://trivisioncr.com/estilo-de-vida/catalina-murillo-es-miss-grand-costa-rica-2026-y-va-para-india/ |access-date=22 Agosto 2026 |website=Trivisión Costa Rica |language=es}}</ref> |28 |Heredia |- |{{flagicon|CUB}} [[Cuba|Kuba]] |{{Sortname|Alyanni|Gómez|nolink=1}} |25 |Guanajay |- |{{flagicon|MAC}} [[Macau|Makaw]] |{{Sortname|Minshi|Lin|nolink=1}}<ref name="mghkg&mac2026" /> |23 |[[Shenzhen]] |- |{{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Vyan|Trisni|nolink=1}} |22 |Selangor |- |{{flagicon|MLT}} [[Malta]] |{{Sortname|Natalia|Galea|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=6 Abril 2026 |title=Natalia Galea tirbaħ Miss Grand Malta 2026 biex issa tirrapreżenta lil pajjiżna fl-Indja |trans-title=Natalia Galea wins Miss Grand Malta 2026 and will now represent our country in India. |url=https://one.com.mt/natalia-galea-tirbah-miss-grand-malta-2026-biex-issa-tirraprezenta-lil-pajjizna-fl-indja/ |access-date=22 Agosto 2026 |website=One Malta |language=mt }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |27 |Birkirkara |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |{{Sortname|Pety|Juárez|nolink=1}}<ref name="mgmex2026">{{Cite web |last=Favela |first=Fernanda |date=7 Agosto 2026 |title=La sinaloense Pety Juárez es coronada Miss Grand México 2026 |trans-title=Pety Juárez from Sinaloa is crowned Miss Grand Mexico 2026 |url=https://oem.com.mx/elsoldesinaloa/gossip/la-sinaloense-pety-juarez-es-coronada-miss-grand-mexico-2026-31468629 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260807064851/https://oem.com.mx/elsoldesinaloa/gossip/la-sinaloense-pety-juarez-es-coronada-miss-grand-mexico-2026-31468629 |archive-date=7 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |publisher=El Sol de Sinaloa |language=es}}</ref> |29 |Angostura |- |{{flagdeco|MDA}} [[Moldabya]] |{{Sortname|Regina|Ganzenko|nolink=1}}<ref name="mgmda2026">{{Cite web |date=3 Agosto 2026 |title=Cine este noua Miss Grand Moldova 2026 |trans-title=Who is the new Miss Grand Moldova 2026 |url=https://noi.md/md/showbiz/cine-este-noua-miss-grand-moldova-2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260805182107/https://noi.md/md/showbiz/cine-este-noua-miss-grand-moldova-2026 |archive-date=5 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=NOI MD |language=ro}}</ref> |24 |[[Chișinău]] |- |{{flagdeco|MMR}} [[Myanmar]] |{{sortname|Christine|Nan Seng|nolink=1}} |20 |Hpakant |- |{{flagdeco|NPL}} [[Nepal]] |{{sortname|Sumnima|Puri|nolink=1}} |23 |Birendranagar |- |{{flagdeco|NZL}} [[Nuweba Selandiya]] |{{sortname|Emily|Faulkner|nolink=1}} |22 |Dunedin |- |{{flagdeco|NGR}} [[Nigeria|Niherya]] |{{sortname|Uzogheli|Ifeoma|nolink=1}} |21 |[[Lagos]] |- |{{flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{sortname|Erica Iren|Vihovde|nolink=1}} |22 |Haugesund |- |{{flagdeco|NLD}} [[Holland|Olanda]] |{{sortname|Beau Megan|Goos|nolink=1}} |22 |Groningen |- |{{flagdeco|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] |{{Sortname|Micaela|Viveros|nolink=1}}<ref name="mgpry2026">{{Cite web |date=4 Mayo 2026 |title=Coronaron a la nueva Miss Grand [Paraguay] |trans-title=The new Miss Grand [Paraguay] was crowned |url=https://www.cronica.com.py/2026/05/04/coronaron-a-la-nueva-miss-grand/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260504211344/https://www.cronica.com.py/2026/05/04/coronaron-a-la-nueva-miss-grand/ |archive-date=4 Mayo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Cronica |language=es}}</ref> |21 |Pedro Juan Caballero |- |{{flagicon|PHL}} [[Miss Grand Philippines|Pilipinas]] |{{Sortname|Angelica|Lopez}}<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=7 Agosto 2026 |title=Angelica Lopez from Palawan crowned Reina Filipinas Grand International |url=https://entertainment.inquirer.net/679767/angelica-lopez-from-palawan-crowned-reina-filipinas-grand-international |access-date=22 Agosto 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |25 |[[Bataraza]] |- |{{flagicon|POR}} [[Portugal]] |{{sortname|Milena|Rabelo|nolink=1}} |27 |[[Lisboa]] |- |{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] |{{sortname|Axelle|Varin|nolink=1}} |20 |Honfleur |- |{{flagdeco|COG}} [[Republika ng Congo|Republika ng Konggo]] |Roxana Ngouadi |24 |[[Brazzaville]] |- |{{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{Sortname|Keitty|Familia|nolink=1}}<ref name="mgdom2026">{{Cite news |last=De Los Santo |first=Elizabeth |date=19 Hulyo 2026 |title=¡Monte Plata tiene reina! Keitty Familia es coronada Miss Grand República Dominicana 2026 |language=es |trans-title=Monte Plata has a queen! Keitty Familia is crowned Miss Grand Dominican Republic 2026 |work=Noticias Telemicro |url=https://ntelemicro.com/monte-plata-tiene-reina-keitty-familia-es-coronada-miss-grand-republica-dominicana-2026/ |url-status=live |access-date=22 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260721020319/https://ntelemicro.com/monte-plata-tiene-reina-keitty-familia-es-coronada-miss-grand-republica-dominicana-2026/ |archive-date=21 Hulyo 2026}}</ref> |19 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- |{{flagdeco|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{Sortname|Dominique|Alagia|nolink=1}}<ref name="mgcze2026">{{Cite web |date=23 Mayo 2026 |title=Novou Miss Czech Republic 2026 se stala Lucie Pisková |trans-title=Lucie Pisková became the new Miss Czech Republic 2026 |url=https://tv.nova.cz/porad/miss-czech-republic/clanek/648492-vyhlaseni-miss-czech-republic-2026-sledujte-zive-vitezka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260523234420/https://tv.nova.cz/porad/miss-czech-republic/clanek/648492-vyhlaseni-miss-czech-republic-2026-sledujte-zive-vitezka |archive-date=23 Mayo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Nova.cz |language=cs}}</ref> |21 |[[Praga]] |- |{{flagdeco|GBR}} [[United Kingdom|Reyno Unido]] |{{Sortname|Pooja|Ghodekar|nolink=1}}<ref name="mggrb2026">{{Cite web |date=18 Agosto 2026 |title=Pooja Ghodekar, Miss Grand United Kingdom 2026, Joins Newly Crowned British Beauty Queens in Cebu |url=https://www.sunstar.com.ph/cebu/neri-newsbits-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821201855/https://www.sunstar.com.ph/cebu/neri-newsbits-10 |archive-date=21 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=SunStar Cebu |language=en}}</ref> |25 |[[Mumbai]] |- |{{flagdeco|ZAM}} [[Zambia|Sambia]] |{{sortname|Charity|Mumba|nolink=1}} |26 |Ndola |- |{{flagdeco|SLE}} [[Sierra Leone]] |{{Sortname|Adel Caroline|Jusu|nolink=1}} |24 |Pujehun |- |{{flagdeco|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{sortname|Shelly|Usman|nolink=1}} |27 |Gweru |- |{{flagdeco|SIN}} [[Singapura]] |{{Sortname|Nicole|Bacon|nolink=1}} |23 |[[Singapura]] |- |{{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{Sortname|Jihan|Dimack|nolink=1}}<ref name="mgtan2026">{{Cite news |date=9 Agosto 2026 |title=Jihan Dimack crowned Miss Grand Tanzania 2026 |language=en |work=The Citizen |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/entertainment/jihan-dimack-crowned-miss-grand-tanzania-2026-5551684 |url-status=live |access-date=22 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260809095902/https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/entertainment/jihan-dimack-crowned-miss-grand-tanzania-2026-5551684 |archive-date=9 Agosto 2026}}</ref> |30 |[[Dar es Salaam]] |- |{{flagdeco|THA}} [[Taylandiya]] |{{Sortname|Patthama|Jitsawat|nolink=1}}<ref name="mgtha2026">{{Cite web |date=28 Marso 2026 |title=ไม่พลิกโผ! 'หนิง ปัทมา' นักร้องลูกทุ่งสาว ฝ่าดราม่า คว้ามงมิสแกรนด์ไทยแลนด์ 2026 |trans-title=No surprise! 'Ning Patthama', the Thai country singer, overcame the drama to win the Miss Grand Thailand 2026 crown |url=https://www.khaosod.co.th/entertainment/news_10189583 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328232429/https://www.khaosod.co.th/entertainment/news_10189583 |archive-date=28 Marso 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Khaosod |language=th}}</ref> |33 |[[Lalawigan ng Surin|Surin]] |- |{{flagdeco|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{Sortname|Estèe-Mari|Smit|nolink=1}}<ref name="mgzaf2026">{{Cite web |last=Tleane |first=Lebo |title=Estée-Mari Smit Crowned Miss Grand South Africa 2026 |url=https://youthvillage.co.za/2026/06/estee-mari-smit-crowned-miss-grand-south-africa-2026/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260627204840/https://youthvillage.co.za/2026/06/estee-mari-smit-crowned-miss-grand-south-africa-2026/ |archive-date=27 Hunyo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Youth Village |language=en}}</ref> |18 |Roodepoort |- |{{flagdeco|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Lang|Sa|nolink=1}} |28 |[[Seoul]] |- |{{flagdeco|SSD}} [[Timog Sudan]] |{{sortname|Akoi|Arok|nolink=1}} |29 |[[Melbourne]] |- |{{flagdeco|UKR}} [[Ukranya]] |{{Sortname|Maria|Kolotilo|nolink=1}}<ref name="mgukr2026">{{Cite web |date=3 Oktubre 2025 |title=Детский врач из «Охматдета» победила в конкурсе «Королева Украины 2025» |trans-title=Pediatrician from "Okhmatdet" won the "Queen of Ukraine 2025" contest |url=https://www.obozrevatel.com/novosti-obschestvo/detskij-vrach-iz-ohmatdet-pobedila-v-konkurse-koroleva-ukrainyi-2025.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20260311202254/https://www.obozrevatel.com/novosti-obschestvo/detskij-vrach-iz-ohmatdet-pobedila-v-konkurse-koroleva-ukrainyi-2025.htm |archive-date=11 Marso 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Oboz.ua}}</ref> |24 |[[Kyiv]] |- |{{flagdeco|URU}} [[Uruguay|Urugway]] |{{Sortname|Francie|Millan|nolink=1}}<ref name="mgury2026">{{Cite web |date=17 Agosto 2026 |title=Hija de sanduceros, Francie Millan, fue electa Miss Grand Uruguay |trans-title=Francie Millan, daughter of parents from Paysandú, was elected Miss Grand Uruguay |url=https://www.eltelegrafo.com/2026/08/hija-de-sanduceros-francie-millan-fue-electa-miss-grand-uruguay/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260818094906/https://www.eltelegrafo.com/2026/08/hija-de-sanduceros-francie-millan-fue-electa-miss-grand-uruguay/ |archive-date=18 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=El Telégrafo |language=es}}</ref> |24 |[[New Orleans]] |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == Panlabas na kawing == * [https://missgrandinternational.com Opisyal na website ng Miss Grand International] {{Miss Grand International}} ajbg0g14nzrm023oe23urnq5qigpm4s 2228064 2227820 2026-09-23T09:54:47Z Allyriana000 119761 2228064 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|date=10 Oktubre 2026|venue=MGI Hall, [[Bangkok]], Taylandiya|debuts=|returns={{Hlist|Honduras|Iran|Moldabya|Noruwega|Rusya|Sierra Leone|Timog Sudan|Tsile|Ukranya|Urugway}}|before=[[Miss Grand International 2025|2025]]|withdraws={{Hlist|Alemanya|Anggola|Arhentina|Dinamarka|Hilagang Masedonya|Kirgistan|Lupangyelo|Martinika|Palestina|Panama|Sambia|Suwesya|Trinidad at Tobago|Unggriya}}}} Ang '''Miss Grand International 2026''' ang ika-14 na [[Miss Grand International]] pageant, na gaganapin sa Hall sa Bangkok, Taylandiya, sa 10 Oktubre 2026.<ref>{{Cite web |date=4 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International reveals official schedule for 2026 pageant in Thailand |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1001150/miss-grand-international-reveals-official-schedule-for-2026-pageant-in-thailand/story/ |access-date=15 Setyembre 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en}}</ref> Kokoronahan ni [[Emma Tiglao]] ng Pilipinas ang kaniyang kahalili sa pagtatapos ng kaganapan. == Kaligiran == === Lokasyon at petsa ng kompetisyon === Noong 18 Oktubre 2025, sa kasagsagan ng pangwakas na kompetisyon ng [[Miss Grand International 2025]], opisyal na inanunsyo bilang mangungunang bansa ang Indiya para sa taong 2026, at ang pangwakas na kompetisyon ay nakatakdang idaos sa Oktubre 2026, kung saan gaganapin ang mga gawain sa kompetisyon sa tatlong lungsod: [[Jaipur]], [[Agra]], at New Delhi.<ref>{{Cite web |date=18 Oktubre 2025 |title=India será sede del Miss Grand International 2026, que se celebrará en octubre |trans-title=India will host Miss Grand International 2026 in October |url=https://www.eluniverso.com/entretenimiento/redes-sociales/india-sera-sede-del-miss-grand-international-2026-que-se-celebrara-en-octubre-nota/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018150621/https://www.eluniverso.com/entretenimiento/redes-sociales/india-sera-sede-del-miss-grand-international-2026-que-se-celebrara-en-octubre-nota/ |archive-date=18 Oktubre 2025 |website=22 Agosto 2026 |publisher=El Universo |language=es}}</ref><ref>{{Cite news |last=Adina |first=Armin P. |date=18 Oktubre 2025 |title=Emma Tiglao gives PH a back-to-back win at Miss Grand International 2025 |language=en |work=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/634219/emma-tiglao-gives-ph-its-back-to-back-win-at-miss-grand-international-2025 |url-status=live |access-date=22 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260205071546/https://entertainment.inquirer.net/634219/emma-tiglao-gives-ph-its-back-to-back-win-at-miss-grand-international-2025 |archive-date=5 Pebrero 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=25 Oktubre 2025 |title=India Bakal Jadi Tuan Rumah Miss Grand International 2026, Perdana! |trans-title=India Will Host Miss Grand International 2026 For The First Time! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/india-bakal-jadi-tuan-rumah-miss-grand-international-2026-perdana-c1c2-01-l8vsm-c9kdmk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260205071546/https://www.idntimes.com/men/ladies/india-bakal-jadi-tuan-rumah-miss-grand-international-2026-perdana-c1c2-01-l8vsm-c9kdmk |archive-date=5 Pebrero 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=IDN Times |language=id}}</ref> Ang huling kompetisyon ay nakatakdang gaganapin sa 10 Oktubre 2026. Noong Agosto 2026, inanunsyo ng mga tagapag-ayos na ang Indira Gandhi Arena sa New Delhi, India, ang magiging lugar para sa mga paunang at panghuling mga kompetisyon. Nakatakdang dumating ang mga kalahok sa 18 Setyembre 2026.<ref>{{cite news|url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/999907/miss-grand-international-2026-to-take-place-in-india-this-october/story/|title=Miss Grand International 2026 to take place in India this October|date=26 Agosto 2026|work=GMA News|publisher=GMA Network|language=en|quote=India will host the Miss Grand International 2026 pageant in October.|access-date=30 Agosto 2026}}</ref> Gayunpaman, noong 3 Setyembre 2026, inanunsyo ng Miss Grand International Organization na ililipat ang kompetisyon mula sa Indiya patungo sa Taylandiya.<ref>{{cite news |date=3 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International finals ditches India for Thailand |language=en |trans-title=Miss Grand International moves its 2026 finals to Thailand after the India organization fails to fulfill its contractual obligations |work=GMA News Lifestyle |url=https://www.gmanetwork.com/lifestyle/news/137917/miss-grand-international-finals-ditches-india-for-thailand/story |access-date=15 Setyembre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=3 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International 2026 moved from India to Thailand amid contract issues |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2026/9/3/miss-grand-international-2026-moved-from-india-to-thailand-amid-contract-issues-1916 |access-date=15 Setyembre 2026 |website=ABS-CBN Lifestyle |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=3 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International 2026 relocates competition from India to Thailand |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1000989/miss-grand-international-2026-relocates-competition-from-india-to-thailand/story/ |access-date=15 Setyembre 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en}}</ref> Ang desisyon ay kasunod ng hindi pagtupad ng punong-abalang bansa sa mga obligasyon nito sa kontrata at sa hindi pagtugon sa mga pamantayang napagkasunduan kasama ang Miss Grand International.<ref>{{Cite web |last=Purnell |first=Kristofer |date=4 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International 2026 moves from India to Thailand |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2026/09/04/2554043/miss-grand-international-2026-moves-india-thailand |access-date=15 Setyembre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=3 Setyembre 2026 |title=India no longer hosting Miss Grand International 2026 finals in October |url=https://entertainment.inquirer.net/682576/india-no-longer-hosting-miss-grand-international-2026-finals-in-october |access-date=15 Setyembre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=3 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International 2026 Moves from India to Thailand: Host Country Change, New Dates and Details |url=https://tribune.net.ph/2026/09/03/miss-grand-international-2026-moves-competition-from-india-to-thailand |access-date=15 Setyembre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> Itinakda sa kasunduan ang mga pamantayang "five-star" para sa parehong serbisyo at produksyon sa kabuuan ng kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Serato |first=Arniel C. |date=3 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International 2026 relocated from India to Thailand |url=https://www.pep.ph/news/local/193670/miss-grand-international-2026-thailand-from-india-a718-20260903 |access-date=15 Setyembre 2026 |website=PEP.ph |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=3 Setyembre 2026 |title=เฉลยสาเหตุ MGI ยกเลิกเจ้าภาพอินเดีย ย้าย Miss Grand International 2026 กลับมาจัดที่ไทย |trans-title=Reason revealed: MGI cancels India as host and moves Miss Grand International 2026 back to Thailand |url=https://www.thebangkokinsight.com/news/lifestyle/entertainment/1692445/ |access-date=15 Setyembre 2026 |website=The Bangkok Insight |language=th}}</ref> Matapos ang mga talakayan at pagsisikap na lutasin ang mga suliranin, ipinahayag ng Miss Grand International Organization na hindi natugunan ang mga kinakailangang pamantayan, kaya itinigil nito ang mga gawain sa Indiya at inilipat ang patimpalak sa Taylandiya.<ref>{{cite news |date=3 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International 2026 hủy tổ chức ở Ấn Độ, dời toàn bộ lịch trình sang Thái Lan |language=vi |trans-title=Miss Grand International 2026 cancels its India events and moves the entire competition schedule to Thailand |work=Vietnam.vn |url=https://www.vietnam.vn/th/miss-grand-international-2026-huy-to-chuc-o-an-do-doi-toan-bo-lich-trinh-sang-thai-lan |access-date=15 Setyembre 2026}}</ref> === Pagpili ng mga kandidata === Sa mga kandidatang itinalaga noong Agosto 2026, pitong kandidata ang nailuklok matapos ang pag-urong ng orihinal na kandidata. Pinalitan nina Tanin Alemi Baygy ng Iran, Ayu Zhafira Kynbråten ng Noruwega, at Lang Sa ng Timog Korea sina Nina Izadpanah, Erica Iren Vihovde, at Hyun-jin Kim, ayon sa pagkakabanggit, sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite news |last=원 |first=용길 |date=23 Hulyo 2026 |title=2026 미스 인터내셔널·그랜드 코리아 성료···"K-뷰티 사절단 탄생" |language=ko |trans-title=2026 Miss International & Grand Korea Successfully Conclude... "K-Beauty Ambassadors Born" |work=Seoul Finance |url=https://www.seoulfn.com/news/articleView.html?idxno=633905 |access-date=22 Agosto 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=17 Setyembre 2026 |title=Norwegia Comeback di Miss Grand 2026, Wakilnya Keturunan Indonesia |trans-title=Norway Makes a Comeback at Miss Grand 2026, Its Representative is of Indonesian Descent |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/norwegia-comeback-di-miss-grand-2026-wakilnya-keturunan-indonesia-c1c2-01-l8vsm-jgpz51 |access-date=22 Setyembre 2026 |website=IDN Times |language=id}}</ref> Pinalitan nina Adelaide Somuah Twum ng Gana at ni Menna El Batran ng Ehipto sina Rebecca Attiogbe at Sara Gouda, ayon sa pagkakabanggit, dahil sa pagbabago ng may-hawak ng prangkisa sa mga naturang bansa.<ref>{{Cite web |last=Panassa |first=Abidé |date=21 Agosto 2025 |title=Rebecca Attiogbe, la Togolaise sacrée Miss Grand Ghana 2026 |trans-title=Rebecca Attiogbe, the Togolese crowned Miss Grand Ghana 2026 |url=https://actulome.com/rebecca-attiogbe-la-togolaise-miss-grand-ghana-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251020090524/https://actulome.com/rebecca-attiogbe-la-togolaise-miss-grand-ghana-2026/ |archive-date=20 Oktubre 2025 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Actu Lomé |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=16 Setyembre 2026 |title=Profil Menna El Batran Miss Grand Mesir 2026, Menawan! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/profil-menna-el-batran-miss-grand-mesir-2026-c1c2-01-cw2f3-4h4yhf |access-date=23 Setyembre 2026 |website=IDN Times |language=id}}</ref> Pinalitan ng ''first runner-up'' ng Miss Grand USA 2026 na si Victoria Oluwakotanmi ang orihinal na nagwagi na si Mekyla Li, dahil sa paglabag nito sa kaniyang kontrata.<ref name="deth2026">{{cite web |author=Fernando |first=Jefferson |date=20 Agosto 2026 |title=Miss Grand USA ends Mekayla Li’s reign ahead of 2026 international pageant |url=https://tribune.net.ph/2026/08/20/miss-grand-usa-ends-mekayla-lis-reign-ahead-of-2026-international-pageant |archive-url=https://web.archive.org/web/20260820120713/http://web.archive.org/screenshot/https://tribune.net.ph/2026/08/20/miss-grand-usa-ends-mekayla-lis-reign-ahead-of-2026-international-pageant |archive-date=20 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Daily Tribune |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sơn |first=Vũ |date=22 Agosto 2026 |title=Hoa hậu Hòa bình Mỹ 2026 Mekayla Li bị tước vương miện, Á hậu 1 Victoria Oluwakotanmi thay thế |trans-title=Miss Grand USA 2026 Mekayla Li was stripped of her crown, and first runner-up Victoria Oluwakotanmi replaced her |url=https://baohatinh.vn/tv/hoa-hau-hoa-binh-my-2026-mekayla-li-bi-tuoc-vuong-mien-a-hau-1-victoria-oluwakotanmi-thay-the-51230.html |access-date=23 Setyembre 2026 |website=Hà Tĩnh TV |language=vi}}</ref> Pinalitan ni Hana Dědková si Dominique Alagia bilang kinatawan ng Republikang Tseko matapos magtamo ng pinsala sa kaniyang katawan.<ref name="mgcze2026">{{Cite web |date=23 Mayo 2026 |title=Novou Miss Czech Republic 2026 se stala Lucie Pisková |trans-title=Lucie Pisková became the new Miss Czech Republic 2026 |url=https://tv.nova.cz/porad/miss-czech-republic/clanek/648492-vyhlaseni-miss-czech-republic-2026-sledujte-zive-vitezka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260523234420/https://tv.nova.cz/porad/miss-czech-republic/clanek/648492-vyhlaseni-miss-czech-republic-2026-sledujte-zive-vitezka |archive-date=23 Mayo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Nova.cz |language=cs}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 Setyembre 2026 |title=Jsem zlomená, napsala Dominique Alagia. Nepoletí na světové finále Miss |trans-title=I am heartbroken, wrote Dominique Alagia. She will not fly to the Miss World finals |url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/miss-grand-international-dominique-alagia-zraneni-vymena-hana-dedkova.A260914_204842_missamodelky_zar |access-date=23 Setyembre 2026 |website=iDNES.cz |language=cs}}</ref><ref>{{Cite news |date=14 Setyembre 2026 |title=Obrovská rána pro Domi Alagiu. O finále Miss Grand ji připravilo ošklivé zranění |language=cs-CZ |trans-title=A huge blow for Domi Alagia. A nasty injury deprived her of the Miss Grand finals |work=Extra.cz |url=https://www.extra.cz/obrovska-rana-pro-domi-alagiu-o-finale-miss-grand-ji-pripravilo-osklive-zraneni-9360c |access-date=23 Setyembre 2026}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong sa kompetisyon ==== Lalahok sa unang pagkakataon ang bansang Republika ng Konggo. Babalik sa edisyong ito ang mga bansang Timog Sudan na huling sumali noong 2017; Moldabya, Noruwega at Sierra Leone na huling sumali noong 2018; Iran at Urugway na huling sumali noong noong 2020; Ukranya na huling sumali noong 2023; at ang Honduras, Rusya, at Tsile na huling sumali noong [[Miss Grand International 2024|2024.]] Bumitiw si Matangaro Tarabay ng Kapuluang Cook sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |last=Melina Etches |date=3 Nobyembre 2025 |title=Spectacular finale for Miss Cook Islands 2025: High-value prizes for the top three winners |url=https://www.cookislandsnews.com/internal/national/local/culture/entertainment-national/spectacular-finale-for-miss-cook-islands-2025-high-value-prizes-for-the-top-three-winners/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260205071546/https://www.cookislandsnews.com/internal/national/local/culture/entertainment-national/spectacular-finale-for-miss-cook-islands-2025-high-value-prizes-for-the-top-three-winners/ |archive-date=5 Pebrero 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Cook Islands News |language=en}}</ref> == Mga kandidata == Nakumpirma na ang mga sumusunod na kandidata. {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A}} !Bayan |- |{{flagdeco|ALB}} [[Albanya]] |{{Sortname|Sara|Shehu|nolink=1}}<ref name="mgalb2026">{{Cite web |date=9 Pebrero 2026 |title=Sara Shehu, fituese e Miss Grand Albania 2026 |trans-title=Sara Shehu, winner of Miss Grand Albania 2026 |url=https://shqiperiapost.com/sara-shehu-fituese-e-miss-grand-albania-2026/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20260311201318/https://shqiperiapost.com/sara-shehu-fituese-e-miss-grand-albania-2026/ |archive-date=11 Marso 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Shqipëria Post |language=sq}}</ref> |22 |[[Tirana]] |- |{{Flag icon|AUS}} [[Australya]] |{{Sortname|Cat Jane|Shepherd|nolink=1}} |26 |[[Perth]] |- |{{Flag icon|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |{{Sortname|Anonna |Fatima|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=10 Setyembre 2026 |title=মিস গ্র্যান্ড ইন্টারন্যাশনালে বাংলাদেশের প্রতিনিধি অনন্যা ফাতিমা |trans-title=Ananya Fatima, Bangladesh's representative at Miss Grand International |url=https://www.channelionline.com/miss-grand-international-ananna/ |access-date=23 Setyembre 2026 |website=Channel I Online |language=bn}}</ref> |25 |Jashore |- |{{Flag icon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] |{{Sortname|Marlène-Kany|Kouassi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Youant |first=Christ-Asaph |date=24 Agosto 2026 |title=Miss grand international 2026: Marlene Kouassi annonce sa candidature à la grande finale le 10 octobre en Inde |trans-title=Miss Grand International 2026: Marlene Kouassi announces her candidacy for the grand final on October 10th in India |url=https://quoideneuf.info/ |access-date=24 Agosto 2026 |website=Quoideneuf |language=fr}}</ref> |27 |Aboisso |- |{{flagdeco|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{Sortname|Lady Di|Mosquera|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=30 Abril 2026 |title=Lady Di Mosquera is Miss Grand Venezuela 2026 |url=https://en.ultimasnoticias.com.ve/chevere/Lady-Di-Mosquera-is-Miss-Grand-Venezuela-2026/ |access-date=22 Agosto 2026 |website=Últimas Noticias |language=en}}</ref> |26 |Carora |- |{{flagdeco|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] |{{Sortname|Emoura|Phạm|nolink=1}}<ref name="mgvnm2026">{{Cite news |date=1 Agosto 2026 |title=Emoura Phạm trở thành tân Miss Grand Vietnam 2026, đại diện Việt Nam tại đấu trường quốc tế |language=vi |trans-title=Emoura Phạm crowned Miss Grand Vietnam 2026, to represent Vietnam on the international stage |publisher=Thanh Niên |url=https://thanhnien.vn/nguoi-dep-lai-viet-anh-emoura-pham-dang-quang-miss-grand-vietnam-2026-185260731202437991.htm |access-date=22 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821202040/https://thanhnien.vn/nguoi-dep-lai-viet-anh-emoura-pham-dang-quang-miss-grand-vietnam-2026-185260731202437991.htm |archive-date=21 Agosto 2026}}</ref> |26 |[[Lungsod Ho Chi Minh]] |- |{{flagicon|BRA}} [[Brasil]] |{{Sortname|Paula|Assunção|nolink=1}}<ref name="mgbra2026">{{Cite web |date=25 Hulyo 2026 |title=Paula Assunção é confirmada como Miss Grand Brasil 2026 após indicação oficial |trans-title=Paula Assunção is confirmed as Miss Grand Brazil 2026 after official nomination. |url=https://correiodosmunicipios-al.com.br/geral/2026/07/25/194598-paula-assuncao-e-confirmada-como-miss-grand-brasil-2026-apos-indicacao-oficial |archive-url=https://web.archive.org/web/20260725200109/https://correiodosmunicipios-al.com.br/geral/2026/07/25/194598-paula-assuncao-e-confirmada-como-miss-grand-brasil-2026-apos-indicacao-oficial |archive-date=25 Hulyo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Correio dos Municípios |language=pt-br}}</ref> |33 |Foz do Iguaçu |- |{{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |{{sortname|Kaithlyn|da Rocha|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Duy |first=Nam |date=19 Setyembre 2026 |title=77 hoa hậu đổ bộ Thái Lan |trans-title=77 beauty queens arrive in Thailand |url=https://tienphong.vn/77-hoa-hau-do-bo-thai-lan-post1877666.tpo |access-date=23 Setyembre 2026 |website=Báo điện tử Tiền Phong |language=vi}}</ref> |27 |Cochabamba |- |{{flagicon|EGY}} [[Ehipto]] |{{sortname|Sara|Gouda|nolink=1}} |29 |[[Cairo]] |- |{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |{{Sortname|Shyare|Andrade|nolink=1}}<ref name="mgecu2026">{{Cite web |last=Hidalgo |first=Kevin |date=16 Agosto 2026 |title=Shyare Andrade, srta Manabí, representará a Ecuador en el Miss Grand International |trans-title=Shyare Andrade, Miss Manabí, will represent Ecuador at Miss Grand International |url=https://www.vistazo.com/entretenimiento/2026-08-16-shyare-andrade-representara-ecuador-missgrand-international-BG11170919 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260817194508/https://www.vistazo.com/entretenimiento/2026-08-16-shyare-andrade-representara-ecuador-missgrand-international-BG11170919 |archive-date=17 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Vistazo |language=es}}</ref> |23 |Portoviejo |- |{{flagicon|SLV}} [[El Salvador]] |{{Sortname|Valeria|Amaya|nolink=1}}<ref name="mgslv2026">{{Cite web |last=Serrano |first=Oscar |date=12 Hulyo 2026 |title=¿Quién es Valeria Amaya, la nueva Miss Grand El Salvador 2026? |trans-title=Who is Valeria Amaya, the new Miss Grand El Salvador 2026? |url=https://xpot.sv/quien-es-valeria-amaya-la-nueva-miss-grand-el-salvador-2026/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260712173214/https://xpot.sv/quien-es-valeria-amaya-la-nueva-miss-grand-el-salvador-2026/ |archive-date=12 Hulyo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Xpot |language=es}}</ref> |19 |Santa Tecla |- |{{flagicon|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |{{Sortname|Viktória|Kloknerová|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Korem |first=Kristián |date=10 Hulyo 2026 |title=Rodáčka z Pezinka Viktória Kloknerová mieri po titule do Indie |trans-title=Viktória Kloknerová, a native of Pezinok, is heading to India after winning the title |url=https://www.bratislavak.sk/clanky/14423/slovenku-caka-svetove-finale-v-indii-viktoria-kloknerova-z-pezinka-ziskala-prestizny-titul-miss-grand |access-date=22 Agosto 2026 |website=Bratislavak.sk |language=sk}}</ref> |21 |Pezinok |- |{{flagicon|SPA}} [[Espanya]] |{{Sortname|Alba María|Ruiz|nolink=1}}<ref name="mgesp2026">{{Cite web |date=14 Hunyo 2026 |title=La belleza jiennense triunfa en el Miss Grand Spain |trans-title=The beauty from Jaén triumphs in Miss Grand Spain |url=https://www.diariojaen.es/cultura/la-belleza-jiennense-triunfa-en-el-miss-grand-spain-GB11459539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260616032146/https://www.diariojaen.es/cultura/la-belleza-jiennense-triunfa-en-el-miss-grand-spain-GB11459539 |archive-date=16 Hunyo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Diario Jaén |language=es}}</ref> |22 |Baeza |- |{{flagicon|USA}} [[Miss USA|Estados Unidos]] |{{Sortname|Victoria|Oluwakotanmi|nolink=1}}<ref name="mgusa2026">{{Cite web |last=Serato |first=Arniel C. |date=21 Agosto 2026 |title=Victoria Oluwakotanmi officially becomes Miss Grand USA 2026 |url=https://www.pep.ph/news/foreign/193507/victoria-oluwakotanmi-declared-miss-grand-usa-2026-a718-20260821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821201558/https://www.pep.ph/news/foreign/193507/victoria-oluwakotanmi-declared-miss-grand-usa-2026-a718-20260821 |archive-date=21 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Philippine Entertainment Portal |language=en}}</ref> |25 |[[San Antonio, Texas|San Antonio]] |- |{{flagicon|GHA}} [[Ghana|Gana]] |{{Sortname|Adelaide|Somuah|nolink=1}} |29 |[[Accra]] |- |{{flagicon|GUA}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{Sortname|Ximena|Carrillo|nolink=1}}<ref name="mggtm2026">{{Cite news |last=Acevedo Rivas |first=Josue David |date=14 Hunyo 2026 |title=Quién fueron las ganadoras del Miss Guatemala Contest 2026 |language=es |trans-title=Who were the winners of the Miss Guatemala Contest 2026? |work=Agencia Guatemalteca de Noticias |url=https://agn.gt/quien-fueron-las-ganadoras-del-miss-guatemala-contest-2026/ |url-status=live |access-date=22 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260615074054/https://agn.gt/quien-fueron-las-ganadoras-del-miss-guatemala-contest-2026/ |archive-date=15 Hunyo 2026}}</ref> |22 |[[Lungsod ng Guatemala]] |- |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{Sortname|Simone|Gardner|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=9 Hulyo 2026 |title=Attorney Simone Gardner ready to represent Ja in India |url=http://jamaica-gleaner.com/article/entertainment/20260708/attorney-simone-gardner-ready-represent-ja-india |access-date=22 Agosto 2026 |website=The Gleaner |language=en}}</ref> |30 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |{{Sortname|Sara|Chiba|nolink=1}}<ref name="mgjpn2026">{{Cite web |date=14 Agosto 2026 |title=ミス・グランド・ジャパン2026、日本代表に千葉サラが決定！世界大会で「伝説に残る結果」を目指す |trans-title=Sara Chiba has been selected as Miss Grand Japan 2026's representative for Japan! She aims for a "legendary result" at the world competition. |url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000026.000088844.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20260814191939/https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000026.000088844.html |archive-date=14 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=PR Times |language=ja}}</ref> |21 |[[Higashiura, Aichi|Higashiura]] |- |{{flagicon|GEO}} [[Heorhiya]] |{{sortname|Ioanna|Shervashidze|nolink=1}} |18 |[[Tbilisi]] |- |{{flagdeco|HON}} [[Honduras]] |{{Sortname|Emely|Alemán|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=14 Enero 2026 |title=Emely Alemán, la bella Miss Grand Honduras 2026 |trans-title=Emely Alemán, the beautiful Miss Grand Honduras 2026 |url=https://www.laprensa.hn/fotogalerias/farandula/emely-aleman-bella-miss-grand-honduras-2026-MA28931580 |access-date=22 Agosto 2026 |website=La Prensa |language=es-HN}}</ref> |27 |Catacamas |- |{{flag|Hong Kong}} |{{Sortname|Xuebing|Liu|nolink=1}}<ref name="mghkg&mac2026">{{Cite web |date=6 Mayo 2026 |title=2026 万国小姐港澳总决赛落幕，林旻诗斩获双冠剑指国际总决赛 |trans-title=The 2026 Miss Grand Hong Kong & Macau pageant concluded, with Lin Minshi winning two crowns and setting her sights on the international finals. |url=https://cj.sina.com.cn/articles/view/5903074834/15fd9c61200101h6ys |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603004540/https://cj.sina.com.cn/articles/view/5903074834/15fd9c61200101h6ys |archive-date=3 Hunyo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Sina.com.cn |language=zh}}</ref> |27 |Kowloon |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |{{Sortname|Lakshita|Thilagaraj|nolink=1}}<ref name="mgind2026">{{Cite web |date=13 Mayo 2026 |title=Assam's Mrigashree Baruah shines as first runner-up at Miss Grand India 2026 |url=https://www.indiatodayne.in/entertainment/story/assams-mrigashree-baruah-shines-as-first-runner-up-at-miss-grand-india-2026-1391048-2026-05-13 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260513124610/https://www.indiatodayne.in/entertainment/story/assams-mrigashree-baruah-shines-as-first-runner-up-at-miss-grand-india-2026-1391048-2026-05-13 |archive-date=13 Mayo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=India Today |language=en}}</ref> |23 |[[Chennai]] |- |{{flagicon|INA}} [[Indonesya]] |{{Sortname|Dilza|Salsabila|nolink=1}}<ref name="mgidn2026">{{Cite web |last=Berkat Prima |date=12 Agosto 2026 |title=Hasil Lengkap Ajang Miss Grand Indonesia 2026, Juaranya dari Kepri |trans-title=Complete Results of the Miss Grand Indonesia 2026 Event, the Champion from Riau Islands |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/hasil-lengkap-ajang-miss-grand-indonesia-2026-juaranya-dari-kepri-c1c2-01-l8vsm-6mrhzj |archive-url=https://web.archive.org/web/20260812045824/http://web.archive.org/screenshot/https://www.idntimes.com/men/ladies/hasil-lengkap-ajang-miss-grand-indonesia-2026-juaranya-dari-kepri-c1c2-01-l8vsm-6mrhzj |archive-date=12 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |25 |[[Batam]] |- |{{flagicon|IRN}} [[Iran]] |{{Sortname|Nina|Izadpanah|nolink=1}} |24 |[[Teheran]] |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Patricia|Seward|nolink=1}} |26 |[[Washington (estado)|Vancouver]] |- |{{flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{Sortname|Anel|Emel|nolink=1}}<ref name="mgkaz2026">{{Cite web |last=Akhmetov |first=Albert |date=5 Disyembre 2025 |title=22-летняя девушка из Шымкента стала Miss Qazaqstan 2025 |trans-title=A 22-year-old girl from Shymkent became Miss Kazakhstan 2025 |url=https://www.inform.kz/ru/22-letnyaya-devushka-iz-shimkenta-stala-miss-qazaqstan-2025-d37599 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260121090358/https://www.inform.kz/ru/22-letnyaya-devushka-iz-shimkenta-stala-miss-qazaqstan-2025-d37599 |archive-date=21 Enero 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Kazinform |language=ru}}</ref> |21 |[[Almaty]] |- |{{flagicon|KGZ}} [[Kirgistan]] |{{sortname|Rufina|Gasanova|nolink=1}} |22 |Kara-Balta |- |{{flagicon|CRC}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] |{{Sortname|Catalina|Murillo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Céspedes |first=Anniel |date=14 Agosto 2026 |title=Catalina Murillo es Miss Grand Costa Rica 2026 y va para India |trans-title=Catalina Murillo is Miss Grand Costa Rica 2026 and is going to India |url=https://trivisioncr.com/estilo-de-vida/catalina-murillo-es-miss-grand-costa-rica-2026-y-va-para-india/ |access-date=22 Agosto 2026 |website=Trivisión Costa Rica |language=es}}</ref> |28 |Heredia |- |{{flagicon|CUB}} [[Cuba|Kuba]] |{{Sortname|Alyanni|Gómez|nolink=1}} |25 |Guanajay |- |{{flagicon|MAC}} [[Macau|Makaw]] |{{Sortname|Minshi|Lin|nolink=1}}<ref name="mghkg&mac2026" /> |23 |[[Shenzhen]] |- |{{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Vyan|Trisni|nolink=1}} |22 |Selangor |- |{{flagicon|MLT}} [[Malta]] |{{Sortname|Natalia|Galea|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=6 Abril 2026 |title=Natalia Galea tirbaħ Miss Grand Malta 2026 biex issa tirrapreżenta lil pajjiżna fl-Indja |trans-title=Natalia Galea wins Miss Grand Malta 2026 and will now represent our country in India. |url=https://one.com.mt/natalia-galea-tirbah-miss-grand-malta-2026-biex-issa-tirraprezenta-lil-pajjizna-fl-indja/ |access-date=22 Agosto 2026 |website=One Malta |language=mt }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |27 |Birkirkara |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |{{Sortname|Pety|Juárez|nolink=1}}<ref name="mgmex2026">{{Cite web |last=Favela |first=Fernanda |date=7 Agosto 2026 |title=La sinaloense Pety Juárez es coronada Miss Grand México 2026 |trans-title=Pety Juárez from Sinaloa is crowned Miss Grand Mexico 2026 |url=https://oem.com.mx/elsoldesinaloa/gossip/la-sinaloense-pety-juarez-es-coronada-miss-grand-mexico-2026-31468629 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260807064851/https://oem.com.mx/elsoldesinaloa/gossip/la-sinaloense-pety-juarez-es-coronada-miss-grand-mexico-2026-31468629 |archive-date=7 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |publisher=El Sol de Sinaloa |language=es}}</ref> |29 |Angostura |- |{{flagdeco|MDA}} [[Moldabya]] |{{Sortname|Regina|Ganzenko|nolink=1}}<ref name="mgmda2026">{{Cite web |date=3 Agosto 2026 |title=Cine este noua Miss Grand Moldova 2026 |trans-title=Who is the new Miss Grand Moldova 2026 |url=https://noi.md/md/showbiz/cine-este-noua-miss-grand-moldova-2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260805182107/https://noi.md/md/showbiz/cine-este-noua-miss-grand-moldova-2026 |archive-date=5 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=NOI MD |language=ro}}</ref> |24 |[[Chișinău]] |- |{{flagdeco|MMR}} [[Myanmar]] |{{sortname|Christine|Nan Seng|nolink=1}} |20 |Hpakant |- |{{flagdeco|NPL}} [[Nepal]] |{{sortname|Sumnima|Puri|nolink=1}} |23 |Birendranagar |- |{{flagdeco|NZL}} [[Nuweba Selandiya]] |{{sortname|Emily|Faulkner|nolink=1}} |22 |Dunedin |- |{{flagdeco|NGR}} [[Nigeria|Niherya]] |{{sortname|Uzogheli|Ifeoma|nolink=1}} |21 |[[Lagos]] |- |{{flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{sortname|Erica Iren|Vihovde|nolink=1}} |22 |Haugesund |- |{{flagdeco|NLD}} [[Holland|Olanda]] |{{sortname|Beau Megan|Goos|nolink=1}} |22 |Groningen |- |{{flagdeco|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] |{{Sortname|Micaela|Viveros|nolink=1}}<ref name="mgpry2026">{{Cite web |date=4 Mayo 2026 |title=Coronaron a la nueva Miss Grand [Paraguay] |trans-title=The new Miss Grand [Paraguay] was crowned |url=https://www.cronica.com.py/2026/05/04/coronaron-a-la-nueva-miss-grand/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260504211344/https://www.cronica.com.py/2026/05/04/coronaron-a-la-nueva-miss-grand/ |archive-date=4 Mayo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Cronica |language=es}}</ref> |21 |Pedro Juan Caballero |- |{{flagicon|PHL}} [[Miss Grand Philippines|Pilipinas]] |{{Sortname|Angelica|Lopez}}<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=7 Agosto 2026 |title=Angelica Lopez from Palawan crowned Reina Filipinas Grand International |url=https://entertainment.inquirer.net/679767/angelica-lopez-from-palawan-crowned-reina-filipinas-grand-international |access-date=22 Agosto 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |25 |[[Bataraza]] |- |{{flagicon|POR}} [[Portugal]] |{{sortname|Milena|Rabelo|nolink=1}} |27 |[[Lisboa]] |- |{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] |{{sortname|Axelle|Varin|nolink=1}} |20 |Honfleur |- |{{flagdeco|COG}} [[Republika ng Congo|Republika ng Konggo]] |Roxana Ngouadi |24 |[[Brazzaville]] |- |{{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{Sortname|Keitty|Familia|nolink=1}}<ref name="mgdom2026">{{Cite news |last=De Los Santo |first=Elizabeth |date=19 Hulyo 2026 |title=¡Monte Plata tiene reina! Keitty Familia es coronada Miss Grand República Dominicana 2026 |language=es |trans-title=Monte Plata has a queen! Keitty Familia is crowned Miss Grand Dominican Republic 2026 |work=Noticias Telemicro |url=https://ntelemicro.com/monte-plata-tiene-reina-keitty-familia-es-coronada-miss-grand-republica-dominicana-2026/ |url-status=live |access-date=22 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260721020319/https://ntelemicro.com/monte-plata-tiene-reina-keitty-familia-es-coronada-miss-grand-republica-dominicana-2026/ |archive-date=21 Hulyo 2026}}</ref> |19 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- |{{flagdeco|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{Sortname|Dominique|Alagia|nolink=1}} |21 |[[Praga]] |- |{{flagdeco|GBR}} [[United Kingdom|Reyno Unido]] |{{Sortname|Pooja|Ghodekar|nolink=1}}<ref name="mggrb2026">{{Cite web |date=18 Agosto 2026 |title=Pooja Ghodekar, Miss Grand United Kingdom 2026, Joins Newly Crowned British Beauty Queens in Cebu |url=https://www.sunstar.com.ph/cebu/neri-newsbits-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821201855/https://www.sunstar.com.ph/cebu/neri-newsbits-10 |archive-date=21 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=SunStar Cebu |language=en}}</ref> |25 |[[Mumbai]] |- |{{flagdeco|ZAM}} [[Zambia|Sambia]] |{{sortname|Charity|Mumba|nolink=1}} |26 |Ndola |- |{{flagdeco|SLE}} [[Sierra Leone]] |{{Sortname|Adel Caroline|Jusu|nolink=1}} |24 |Pujehun |- |{{flagdeco|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{sortname|Shelly|Usman|nolink=1}} |27 |Gweru |- |{{flagdeco|SIN}} [[Singapura]] |{{Sortname|Nicole|Bacon|nolink=1}} |23 |[[Singapura]] |- |{{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{Sortname|Jihan|Dimack|nolink=1}}<ref name="mgtan2026">{{Cite news |date=9 Agosto 2026 |title=Jihan Dimack crowned Miss Grand Tanzania 2026 |language=en |work=The Citizen |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/entertainment/jihan-dimack-crowned-miss-grand-tanzania-2026-5551684 |url-status=live |access-date=22 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260809095902/https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/entertainment/jihan-dimack-crowned-miss-grand-tanzania-2026-5551684 |archive-date=9 Agosto 2026}}</ref> |30 |[[Dar es Salaam]] |- |{{flagdeco|THA}} [[Taylandiya]] |{{Sortname|Patthama|Jitsawat|nolink=1}}<ref name="mgtha2026">{{Cite web |date=28 Marso 2026 |title=ไม่พลิกโผ! 'หนิง ปัทมา' นักร้องลูกทุ่งสาว ฝ่าดราม่า คว้ามงมิสแกรนด์ไทยแลนด์ 2026 |trans-title=No surprise! 'Ning Patthama', the Thai country singer, overcame the drama to win the Miss Grand Thailand 2026 crown |url=https://www.khaosod.co.th/entertainment/news_10189583 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328232429/https://www.khaosod.co.th/entertainment/news_10189583 |archive-date=28 Marso 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Khaosod |language=th}}</ref> |33 |[[Lalawigan ng Surin|Surin]] |- |{{flagdeco|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{Sortname|Estèe-Mari|Smit|nolink=1}}<ref name="mgzaf2026">{{Cite web |last=Tleane |first=Lebo |title=Estée-Mari Smit Crowned Miss Grand South Africa 2026 |url=https://youthvillage.co.za/2026/06/estee-mari-smit-crowned-miss-grand-south-africa-2026/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260627204840/https://youthvillage.co.za/2026/06/estee-mari-smit-crowned-miss-grand-south-africa-2026/ |archive-date=27 Hunyo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Youth Village |language=en}}</ref> |18 |Roodepoort |- |{{flagdeco|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Lang|Sa|nolink=1}} |28 |[[Seoul]] |- |{{flagdeco|SSD}} [[Timog Sudan]] |{{sortname|Akoi|Arok|nolink=1}} |29 |[[Melbourne]] |- |{{flagdeco|UKR}} [[Ukranya]] |{{Sortname|Maria|Kolotilo|nolink=1}}<ref name="mgukr2026">{{Cite web |date=3 Oktubre 2025 |title=Детский врач из «Охматдета» победила в конкурсе «Королева Украины 2025» |trans-title=Pediatrician from "Okhmatdet" won the "Queen of Ukraine 2025" contest |url=https://www.obozrevatel.com/novosti-obschestvo/detskij-vrach-iz-ohmatdet-pobedila-v-konkurse-koroleva-ukrainyi-2025.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20260311202254/https://www.obozrevatel.com/novosti-obschestvo/detskij-vrach-iz-ohmatdet-pobedila-v-konkurse-koroleva-ukrainyi-2025.htm |archive-date=11 Marso 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Oboz.ua}}</ref> |24 |[[Kyiv]] |- |{{flagdeco|URU}} [[Uruguay|Urugway]] |{{Sortname|Francie|Millan|nolink=1}}<ref name="mgury2026">{{Cite web |date=17 Agosto 2026 |title=Hija de sanduceros, Francie Millan, fue electa Miss Grand Uruguay |trans-title=Francie Millan, daughter of parents from Paysandú, was elected Miss Grand Uruguay |url=https://www.eltelegrafo.com/2026/08/hija-de-sanduceros-francie-millan-fue-electa-miss-grand-uruguay/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260818094906/https://www.eltelegrafo.com/2026/08/hija-de-sanduceros-francie-millan-fue-electa-miss-grand-uruguay/ |archive-date=18 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=El Telégrafo |language=es}}</ref> |24 |[[New Orleans]] |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == Panlabas na kawing == * [https://missgrandinternational.com Opisyal na website ng Miss Grand International] {{Miss Grand International}} d1u1jz911203hrcmf4lhvoea39sj5qg 2228073 2228064 2026-09-23T10:28:03Z Allyriana000 119761 2228073 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|date=10 Oktubre 2026|venue=MGI Hall, [[Bangkok]], Taylandiya|debuts=|returns={{Hlist|Honduras|Iran|Moldabya|Noruwega|Rusya|Sierra Leone|Timog Sudan|Tsile|Ukranya|Urugway}}|before=[[Miss Grand International 2025|2025]]|withdraws={{Hlist|Alemanya|Anggola|Arhentina|Dinamarka|Hilagang Masedonya|Kirgistan|Lupangyelo|Martinika|Palestina|Panama|Sambia|Suwesya|Trinidad at Tobago|Unggriya}}}} Ang '''Miss Grand International 2026''' ang ika-14 na [[Miss Grand International]] pageant, na gaganapin sa Hall sa Bangkok, Taylandiya, sa 10 Oktubre 2026.<ref>{{Cite web |date=4 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International reveals official schedule for 2026 pageant in Thailand |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1001150/miss-grand-international-reveals-official-schedule-for-2026-pageant-in-thailand/story/ |access-date=15 Setyembre 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en}}</ref> Kokoronahan ni [[Emma Tiglao]] ng Pilipinas ang kaniyang kahalili sa pagtatapos ng kaganapan. == Kaligiran == === Lokasyon at petsa ng kompetisyon === Noong 18 Oktubre 2025, sa kasagsagan ng pangwakas na kompetisyon ng [[Miss Grand International 2025]], opisyal na inanunsyo bilang mangungunang bansa ang Indiya para sa taong 2026, at ang pangwakas na kompetisyon ay nakatakdang idaos sa Oktubre 2026, kung saan gaganapin ang mga gawain sa kompetisyon sa tatlong lungsod: [[Jaipur]], [[Agra]], at New Delhi.<ref>{{Cite web |date=18 Oktubre 2025 |title=India será sede del Miss Grand International 2026, que se celebrará en octubre |trans-title=India will host Miss Grand International 2026 in October |url=https://www.eluniverso.com/entretenimiento/redes-sociales/india-sera-sede-del-miss-grand-international-2026-que-se-celebrara-en-octubre-nota/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018150621/https://www.eluniverso.com/entretenimiento/redes-sociales/india-sera-sede-del-miss-grand-international-2026-que-se-celebrara-en-octubre-nota/ |archive-date=18 Oktubre 2025 |website=22 Agosto 2026 |publisher=El Universo |language=es}}</ref><ref>{{Cite news |last=Adina |first=Armin P. |date=18 Oktubre 2025 |title=Emma Tiglao gives PH a back-to-back win at Miss Grand International 2025 |language=en |work=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/634219/emma-tiglao-gives-ph-its-back-to-back-win-at-miss-grand-international-2025 |url-status=live |access-date=22 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260205071546/https://entertainment.inquirer.net/634219/emma-tiglao-gives-ph-its-back-to-back-win-at-miss-grand-international-2025 |archive-date=5 Pebrero 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=25 Oktubre 2025 |title=India Bakal Jadi Tuan Rumah Miss Grand International 2026, Perdana! |trans-title=India Will Host Miss Grand International 2026 For The First Time! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/india-bakal-jadi-tuan-rumah-miss-grand-international-2026-perdana-c1c2-01-l8vsm-c9kdmk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260205071546/https://www.idntimes.com/men/ladies/india-bakal-jadi-tuan-rumah-miss-grand-international-2026-perdana-c1c2-01-l8vsm-c9kdmk |archive-date=5 Pebrero 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=IDN Times |language=id}}</ref> Ang huling kompetisyon ay nakatakdang gaganapin sa 10 Oktubre 2026. Noong Agosto 2026, inanunsyo ng mga tagapag-ayos na ang Indira Gandhi Arena sa New Delhi, India, ang magiging lugar para sa mga paunang at panghuling mga kompetisyon. Nakatakdang dumating ang mga kalahok sa 18 Setyembre 2026.<ref>{{cite news|url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/999907/miss-grand-international-2026-to-take-place-in-india-this-october/story/|title=Miss Grand International 2026 to take place in India this October|date=26 Agosto 2026|work=GMA News|publisher=GMA Network|language=en|quote=India will host the Miss Grand International 2026 pageant in October.|access-date=30 Agosto 2026}}</ref> Gayunpaman, noong 3 Setyembre 2026, inanunsyo ng Miss Grand International Organization na ililipat ang kompetisyon mula sa Indiya patungo sa Taylandiya.<ref>{{cite news |date=3 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International finals ditches India for Thailand |language=en |trans-title=Miss Grand International moves its 2026 finals to Thailand after the India organization fails to fulfill its contractual obligations |work=GMA News Lifestyle |url=https://www.gmanetwork.com/lifestyle/news/137917/miss-grand-international-finals-ditches-india-for-thailand/story |access-date=15 Setyembre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=3 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International 2026 moved from India to Thailand amid contract issues |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2026/9/3/miss-grand-international-2026-moved-from-india-to-thailand-amid-contract-issues-1916 |access-date=15 Setyembre 2026 |website=ABS-CBN Lifestyle |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=3 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International 2026 relocates competition from India to Thailand |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1000989/miss-grand-international-2026-relocates-competition-from-india-to-thailand/story/ |access-date=15 Setyembre 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en}}</ref> Ang desisyon ay kasunod ng hindi pagtupad ng punong-abalang bansa sa mga obligasyon nito sa kontrata at sa hindi pagtugon sa mga pamantayang napagkasunduan kasama ang Miss Grand International.<ref>{{Cite web |last=Purnell |first=Kristofer |date=4 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International 2026 moves from India to Thailand |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2026/09/04/2554043/miss-grand-international-2026-moves-india-thailand |access-date=15 Setyembre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=3 Setyembre 2026 |title=India no longer hosting Miss Grand International 2026 finals in October |url=https://entertainment.inquirer.net/682576/india-no-longer-hosting-miss-grand-international-2026-finals-in-october |access-date=15 Setyembre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=3 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International 2026 Moves from India to Thailand: Host Country Change, New Dates and Details |url=https://tribune.net.ph/2026/09/03/miss-grand-international-2026-moves-competition-from-india-to-thailand |access-date=15 Setyembre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> Itinakda sa kasunduan ang mga pamantayang "five-star" para sa parehong serbisyo at produksyon sa kabuuan ng kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Serato |first=Arniel C. |date=3 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International 2026 relocated from India to Thailand |url=https://www.pep.ph/news/local/193670/miss-grand-international-2026-thailand-from-india-a718-20260903 |access-date=15 Setyembre 2026 |website=PEP.ph |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=3 Setyembre 2026 |title=เฉลยสาเหตุ MGI ยกเลิกเจ้าภาพอินเดีย ย้าย Miss Grand International 2026 กลับมาจัดที่ไทย |trans-title=Reason revealed: MGI cancels India as host and moves Miss Grand International 2026 back to Thailand |url=https://www.thebangkokinsight.com/news/lifestyle/entertainment/1692445/ |access-date=15 Setyembre 2026 |website=The Bangkok Insight |language=th}}</ref> Matapos ang mga talakayan at pagsisikap na lutasin ang mga suliranin, ipinahayag ng Miss Grand International Organization na hindi natugunan ang mga kinakailangang pamantayan, kaya itinigil nito ang mga gawain sa Indiya at inilipat ang patimpalak sa Taylandiya.<ref>{{cite news |date=3 Setyembre 2026 |title=Miss Grand International 2026 hủy tổ chức ở Ấn Độ, dời toàn bộ lịch trình sang Thái Lan |language=vi |trans-title=Miss Grand International 2026 cancels its India events and moves the entire competition schedule to Thailand |work=Vietnam.vn |url=https://www.vietnam.vn/th/miss-grand-international-2026-huy-to-chuc-o-an-do-doi-toan-bo-lich-trinh-sang-thai-lan |access-date=15 Setyembre 2026}}</ref> === Pagpili ng mga kandidata === Sa mga kandidatang itinalaga noong Agosto 2026, pitong kandidata ang nailuklok matapos ang pag-urong ng orihinal na kandidata. Pinalitan nina Tanin Alemi Baygy ng Iran, Ayu Zhafira Kynbråten ng Noruwega, at Lang Sa ng Timog Korea sina Nina Izadpanah, Erica Iren Vihovde, at Hyun-jin Kim, ayon sa pagkakabanggit, sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite news |last=원 |first=용길 |date=23 Hulyo 2026 |title=2026 미스 인터내셔널·그랜드 코리아 성료···"K-뷰티 사절단 탄생" |language=ko |trans-title=2026 Miss International & Grand Korea Successfully Conclude... "K-Beauty Ambassadors Born" |work=Seoul Finance |url=https://www.seoulfn.com/news/articleView.html?idxno=633905 |access-date=22 Agosto 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=17 Setyembre 2026 |title=Norwegia Comeback di Miss Grand 2026, Wakilnya Keturunan Indonesia |trans-title=Norway Makes a Comeback at Miss Grand 2026, Its Representative is of Indonesian Descent |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/norwegia-comeback-di-miss-grand-2026-wakilnya-keturunan-indonesia-c1c2-01-l8vsm-jgpz51 |access-date=22 Setyembre 2026 |website=IDN Times |language=id}}</ref> Pinalitan nina Adelaide Somuah Twum ng Gana at ni Menna El Batran ng Ehipto sina Rebecca Attiogbe at Sara Gouda, ayon sa pagkakabanggit, dahil sa pagbabago ng may-hawak ng prangkisa sa mga naturang bansa.<ref>{{Cite web |last=Panassa |first=Abidé |date=21 Agosto 2025 |title=Rebecca Attiogbe, la Togolaise sacrée Miss Grand Ghana 2026 |trans-title=Rebecca Attiogbe, the Togolese crowned Miss Grand Ghana 2026 |url=https://actulome.com/rebecca-attiogbe-la-togolaise-miss-grand-ghana-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251020090524/https://actulome.com/rebecca-attiogbe-la-togolaise-miss-grand-ghana-2026/ |archive-date=20 Oktubre 2025 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Actu Lomé |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=16 Setyembre 2026 |title=Profil Menna El Batran Miss Grand Mesir 2026, Menawan! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/profil-menna-el-batran-miss-grand-mesir-2026-c1c2-01-cw2f3-4h4yhf |access-date=23 Setyembre 2026 |website=IDN Times |language=id}}</ref> Pinalitan g ''first runner-up'' ng Miss Grand Malaysia 2026 na si Vyan Trisni ang orihinal na nagwagi na si Sunochini Thanabalon sa mga kadahilanang pangkalusugan.<ref>{{cite news |date=24 Hulyo 2026 |title=Miss Grand Malaysia 2026 to represent nation at Miss Grand International in India |language=en |work=Bernama |publisher=Bernama |url=https://lifestyle.bernama.com/news.php?id=2585172 |access-date=23 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260724064244/https://lifestyle.bernama.com/news.php?id=2585172 |archive-date=24 Hulyo 2026}}</ref> Pinalitan ng ''first runner-up'' ng Miss Grand USA 2026 na si Victoria Oluwakotanmi ang orihinal na nagwagi na si Mekyla Li, dahil sa paglabag nito sa kaniyang kontrata.<ref name="deth2026">{{cite web |author=Fernando |first=Jefferson |date=20 Agosto 2026 |title=Miss Grand USA ends Mekayla Li’s reign ahead of 2026 international pageant |url=https://tribune.net.ph/2026/08/20/miss-grand-usa-ends-mekayla-lis-reign-ahead-of-2026-international-pageant |archive-url=https://web.archive.org/web/20260820120713/http://web.archive.org/screenshot/https://tribune.net.ph/2026/08/20/miss-grand-usa-ends-mekayla-lis-reign-ahead-of-2026-international-pageant |archive-date=20 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Daily Tribune |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sơn |first=Vũ |date=22 Agosto 2026 |title=Hoa hậu Hòa bình Mỹ 2026 Mekayla Li bị tước vương miện, Á hậu 1 Victoria Oluwakotanmi thay thế |trans-title=Miss Grand USA 2026 Mekayla Li was stripped of her crown, and first runner-up Victoria Oluwakotanmi replaced her |url=https://baohatinh.vn/tv/hoa-hau-hoa-binh-my-2026-mekayla-li-bi-tuoc-vuong-mien-a-hau-1-victoria-oluwakotanmi-thay-the-51230.html |access-date=23 Setyembre 2026 |website=Hà Tĩnh TV |language=vi}}</ref> Pinalitan ni Hana Dědková si Dominique Alagia bilang kinatawan ng Republikang Tseko matapos magtamo ng pinsala sa kaniyang katawan.<ref name="mgcze2026">{{Cite web |date=23 Mayo 2026 |title=Novou Miss Czech Republic 2026 se stala Lucie Pisková |trans-title=Lucie Pisková became the new Miss Czech Republic 2026 |url=https://tv.nova.cz/porad/miss-czech-republic/clanek/648492-vyhlaseni-miss-czech-republic-2026-sledujte-zive-vitezka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260523234420/https://tv.nova.cz/porad/miss-czech-republic/clanek/648492-vyhlaseni-miss-czech-republic-2026-sledujte-zive-vitezka |archive-date=23 Mayo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Nova.cz |language=cs}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 Setyembre 2026 |title=Jsem zlomená, napsala Dominique Alagia. Nepoletí na světové finále Miss |trans-title=I am heartbroken, wrote Dominique Alagia. She will not fly to the Miss World finals |url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/miss-grand-international-dominique-alagia-zraneni-vymena-hana-dedkova.A260914_204842_missamodelky_zar |access-date=23 Setyembre 2026 |website=iDNES.cz |language=cs}}</ref><ref>{{Cite news |date=14 Setyembre 2026 |title=Obrovská rána pro Domi Alagiu. O finále Miss Grand ji připravilo ošklivé zranění |language=cs-CZ |trans-title=A huge blow for Domi Alagia. A nasty injury deprived her of the Miss Grand finals |work=Extra.cz |url=https://www.extra.cz/obrovska-rana-pro-domi-alagiu-o-finale-miss-grand-ji-pripravilo-osklive-zraneni-9360c |access-date=23 Setyembre 2026}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong sa kompetisyon ==== Lalahok sa unang pagkakataon ang bansang Republika ng Konggo. Babalik sa edisyong ito ang mga bansang Timog Sudan na huling sumali noong 2017; Moldabya, Noruwega at Sierra Leone na huling sumali noong 2018; Iran at Urugway na huling sumali noong noong 2020; Ukranya na huling sumali noong 2023; at ang Honduras, Rusya, at Tsile na huling sumali noong [[Miss Grand International 2024|2024.]] Bumitiw si Matangaro Tarabay ng Kapuluang Cook sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |last=Melina Etches |date=3 Nobyembre 2025 |title=Spectacular finale for Miss Cook Islands 2025: High-value prizes for the top three winners |url=https://www.cookislandsnews.com/internal/national/local/culture/entertainment-national/spectacular-finale-for-miss-cook-islands-2025-high-value-prizes-for-the-top-three-winners/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260205071546/https://www.cookislandsnews.com/internal/national/local/culture/entertainment-national/spectacular-finale-for-miss-cook-islands-2025-high-value-prizes-for-the-top-three-winners/ |archive-date=5 Pebrero 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Cook Islands News |language=en}}</ref> == Mga kandidata == Nakumpirma na ang mga sumusunod na kandidata. {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A}} !Bayan |- |{{flagdeco|ALB}} [[Albanya]] |{{Sortname|Sara|Shehu|nolink=1}}<ref name="mgalb2026">{{Cite web |date=9 Pebrero 2026 |title=Sara Shehu, fituese e Miss Grand Albania 2026 |trans-title=Sara Shehu, winner of Miss Grand Albania 2026 |url=https://shqiperiapost.com/sara-shehu-fituese-e-miss-grand-albania-2026/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20260311201318/https://shqiperiapost.com/sara-shehu-fituese-e-miss-grand-albania-2026/ |archive-date=11 Marso 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Shqipëria Post |language=sq}}</ref> |22 |[[Tirana]] |- |{{Flag icon|AUS}} [[Australya]] |{{Sortname|Cat Jane|Shepherd|nolink=1}} |26 |[[Perth]] |- |{{Flag icon|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |{{Sortname|Anonna |Fatima|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=10 Setyembre 2026 |title=মিস গ্র্যান্ড ইন্টারন্যাশনালে বাংলাদেশের প্রতিনিধি অনন্যা ফাতিমা |trans-title=Ananya Fatima, Bangladesh's representative at Miss Grand International |url=https://www.channelionline.com/miss-grand-international-ananna/ |access-date=23 Setyembre 2026 |website=Channel I Online |language=bn}}</ref> |25 |Jashore |- |{{Flag icon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] |{{Sortname|Marlène-Kany|Kouassi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Youant |first=Christ-Asaph |date=24 Agosto 2026 |title=Miss grand international 2026: Marlene Kouassi annonce sa candidature à la grande finale le 10 octobre en Inde |trans-title=Miss Grand International 2026: Marlene Kouassi announces her candidacy for the grand final on October 10th in India |url=https://quoideneuf.info/ |access-date=24 Agosto 2026 |website=Quoideneuf |language=fr}}</ref> |27 |Aboisso |- |{{flagdeco|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{Sortname|Lady Di|Mosquera|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=30 Abril 2026 |title=Lady Di Mosquera is Miss Grand Venezuela 2026 |url=https://en.ultimasnoticias.com.ve/chevere/Lady-Di-Mosquera-is-Miss-Grand-Venezuela-2026/ |access-date=22 Agosto 2026 |website=Últimas Noticias |language=en}}</ref> |26 |Carora |- |{{flagdeco|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]] |{{Sortname|Emoura|Phạm|nolink=1}}<ref name="mgvnm2026">{{Cite news |date=1 Agosto 2026 |title=Emoura Phạm trở thành tân Miss Grand Vietnam 2026, đại diện Việt Nam tại đấu trường quốc tế |language=vi |trans-title=Emoura Phạm crowned Miss Grand Vietnam 2026, to represent Vietnam on the international stage |publisher=Thanh Niên |url=https://thanhnien.vn/nguoi-dep-lai-viet-anh-emoura-pham-dang-quang-miss-grand-vietnam-2026-185260731202437991.htm |access-date=22 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821202040/https://thanhnien.vn/nguoi-dep-lai-viet-anh-emoura-pham-dang-quang-miss-grand-vietnam-2026-185260731202437991.htm |archive-date=21 Agosto 2026}}</ref> |26 |[[Lungsod Ho Chi Minh]] |- |{{flagicon|BRA}} [[Brasil]] |{{Sortname|Paula|Assunção|nolink=1}}<ref name="mgbra2026">{{Cite web |date=25 Hulyo 2026 |title=Paula Assunção é confirmada como Miss Grand Brasil 2026 após indicação oficial |trans-title=Paula Assunção is confirmed as Miss Grand Brazil 2026 after official nomination. |url=https://correiodosmunicipios-al.com.br/geral/2026/07/25/194598-paula-assuncao-e-confirmada-como-miss-grand-brasil-2026-apos-indicacao-oficial |archive-url=https://web.archive.org/web/20260725200109/https://correiodosmunicipios-al.com.br/geral/2026/07/25/194598-paula-assuncao-e-confirmada-como-miss-grand-brasil-2026-apos-indicacao-oficial |archive-date=25 Hulyo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Correio dos Municípios |language=pt-br}}</ref> |33 |Foz do Iguaçu |- |{{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |{{sortname|Kaithlyn|da Rocha|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Duy |first=Nam |date=19 Setyembre 2026 |title=77 hoa hậu đổ bộ Thái Lan |trans-title=77 beauty queens arrive in Thailand |url=https://tienphong.vn/77-hoa-hau-do-bo-thai-lan-post1877666.tpo |access-date=23 Setyembre 2026 |website=Báo điện tử Tiền Phong |language=vi}}</ref> |27 |Cochabamba |- |{{flagicon|EGY}} [[Ehipto]] |{{sortname|Sara|Gouda|nolink=1}} |29 |[[Cairo]] |- |{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |{{Sortname|Shyare|Andrade|nolink=1}}<ref name="mgecu2026">{{Cite web |last=Hidalgo |first=Kevin |date=16 Agosto 2026 |title=Shyare Andrade, srta Manabí, representará a Ecuador en el Miss Grand International |trans-title=Shyare Andrade, Miss Manabí, will represent Ecuador at Miss Grand International |url=https://www.vistazo.com/entretenimiento/2026-08-16-shyare-andrade-representara-ecuador-missgrand-international-BG11170919 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260817194508/https://www.vistazo.com/entretenimiento/2026-08-16-shyare-andrade-representara-ecuador-missgrand-international-BG11170919 |archive-date=17 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Vistazo |language=es}}</ref> |23 |Portoviejo |- |{{flagicon|SLV}} [[El Salvador]] |{{Sortname|Valeria|Amaya|nolink=1}}<ref name="mgslv2026">{{Cite web |last=Serrano |first=Oscar |date=12 Hulyo 2026 |title=¿Quién es Valeria Amaya, la nueva Miss Grand El Salvador 2026? |trans-title=Who is Valeria Amaya, the new Miss Grand El Salvador 2026? |url=https://xpot.sv/quien-es-valeria-amaya-la-nueva-miss-grand-el-salvador-2026/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260712173214/https://xpot.sv/quien-es-valeria-amaya-la-nueva-miss-grand-el-salvador-2026/ |archive-date=12 Hulyo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Xpot |language=es}}</ref> |19 |Santa Tecla |- |{{flagicon|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |{{Sortname|Viktória|Kloknerová|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Korem |first=Kristián |date=10 Hulyo 2026 |title=Rodáčka z Pezinka Viktória Kloknerová mieri po titule do Indie |trans-title=Viktória Kloknerová, a native of Pezinok, is heading to India after winning the title |url=https://www.bratislavak.sk/clanky/14423/slovenku-caka-svetove-finale-v-indii-viktoria-kloknerova-z-pezinka-ziskala-prestizny-titul-miss-grand |access-date=22 Agosto 2026 |website=Bratislavak.sk |language=sk}}</ref> |21 |Pezinok |- |{{flagicon|SPA}} [[Espanya]] |{{Sortname|Alba María|Ruiz|nolink=1}}<ref name="mgesp2026">{{Cite web |date=14 Hunyo 2026 |title=La belleza jiennense triunfa en el Miss Grand Spain |trans-title=The beauty from Jaén triumphs in Miss Grand Spain |url=https://www.diariojaen.es/cultura/la-belleza-jiennense-triunfa-en-el-miss-grand-spain-GB11459539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260616032146/https://www.diariojaen.es/cultura/la-belleza-jiennense-triunfa-en-el-miss-grand-spain-GB11459539 |archive-date=16 Hunyo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Diario Jaén |language=es}}</ref> |22 |Baeza |- |{{flagicon|USA}} [[Miss USA|Estados Unidos]] |{{Sortname|Victoria|Oluwakotanmi|nolink=1}}<ref name="mgusa2026">{{Cite web |last=Serato |first=Arniel C. |date=21 Agosto 2026 |title=Victoria Oluwakotanmi officially becomes Miss Grand USA 2026 |url=https://www.pep.ph/news/foreign/193507/victoria-oluwakotanmi-declared-miss-grand-usa-2026-a718-20260821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821201558/https://www.pep.ph/news/foreign/193507/victoria-oluwakotanmi-declared-miss-grand-usa-2026-a718-20260821 |archive-date=21 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Philippine Entertainment Portal |language=en}}</ref> |25 |[[San Antonio, Texas|San Antonio]] |- |{{flagicon|GHA}} [[Ghana|Gana]] |{{Sortname|Adelaide|Somuah|nolink=1}} |29 |[[Accra]] |- |{{flagicon|GUA}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{Sortname|Ximena|Carrillo|nolink=1}}<ref name="mggtm2026">{{Cite news |last=Acevedo Rivas |first=Josue David |date=14 Hunyo 2026 |title=Quién fueron las ganadoras del Miss Guatemala Contest 2026 |language=es |trans-title=Who were the winners of the Miss Guatemala Contest 2026? |work=Agencia Guatemalteca de Noticias |url=https://agn.gt/quien-fueron-las-ganadoras-del-miss-guatemala-contest-2026/ |url-status=live |access-date=22 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260615074054/https://agn.gt/quien-fueron-las-ganadoras-del-miss-guatemala-contest-2026/ |archive-date=15 Hunyo 2026}}</ref> |22 |[[Lungsod ng Guatemala]] |- |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{Sortname|Simone|Gardner|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=9 Hulyo 2026 |title=Attorney Simone Gardner ready to represent Ja in India |url=http://jamaica-gleaner.com/article/entertainment/20260708/attorney-simone-gardner-ready-represent-ja-india |access-date=22 Agosto 2026 |website=The Gleaner |language=en}}</ref> |30 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |{{Sortname|Sara|Chiba|nolink=1}}<ref name="mgjpn2026">{{Cite web |date=14 Agosto 2026 |title=ミス・グランド・ジャパン2026、日本代表に千葉サラが決定！世界大会で「伝説に残る結果」を目指す |trans-title=Sara Chiba has been selected as Miss Grand Japan 2026's representative for Japan! She aims for a "legendary result" at the world competition. |url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000026.000088844.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20260814191939/https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000026.000088844.html |archive-date=14 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=PR Times |language=ja}}</ref> |21 |[[Higashiura, Aichi|Higashiura]] |- |{{flagicon|GEO}} [[Heorhiya]] |{{sortname|Ioanna|Shervashidze|nolink=1}} |18 |[[Tbilisi]] |- |{{flagdeco|HON}} [[Honduras]] |{{Sortname|Emely|Alemán|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=14 Enero 2026 |title=Emely Alemán, la bella Miss Grand Honduras 2026 |trans-title=Emely Alemán, the beautiful Miss Grand Honduras 2026 |url=https://www.laprensa.hn/fotogalerias/farandula/emely-aleman-bella-miss-grand-honduras-2026-MA28931580 |access-date=22 Agosto 2026 |website=La Prensa |language=es-HN}}</ref> |27 |Catacamas |- |{{flag|Hong Kong}} |{{Sortname|Xuebing|Liu|nolink=1}}<ref name="mghkg&mac2026">{{Cite web |date=6 Mayo 2026 |title=2026 万国小姐港澳总决赛落幕，林旻诗斩获双冠剑指国际总决赛 |trans-title=The 2026 Miss Grand Hong Kong & Macau pageant concluded, with Lin Minshi winning two crowns and setting her sights on the international finals. |url=https://cj.sina.com.cn/articles/view/5903074834/15fd9c61200101h6ys |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603004540/https://cj.sina.com.cn/articles/view/5903074834/15fd9c61200101h6ys |archive-date=3 Hunyo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Sina.com.cn |language=zh}}</ref> |27 |Kowloon |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |{{Sortname|Lakshita|Thilagaraj|nolink=1}}<ref name="mgind2026">{{Cite web |date=13 Mayo 2026 |title=Assam's Mrigashree Baruah shines as first runner-up at Miss Grand India 2026 |url=https://www.indiatodayne.in/entertainment/story/assams-mrigashree-baruah-shines-as-first-runner-up-at-miss-grand-india-2026-1391048-2026-05-13 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260513124610/https://www.indiatodayne.in/entertainment/story/assams-mrigashree-baruah-shines-as-first-runner-up-at-miss-grand-india-2026-1391048-2026-05-13 |archive-date=13 Mayo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=India Today |language=en}}</ref> |23 |[[Chennai]] |- |{{flagicon|INA}} [[Indonesya]] |{{Sortname|Dilza|Salsabila|nolink=1}}<ref name="mgidn2026">{{Cite web |last=Berkat Prima |date=12 Agosto 2026 |title=Hasil Lengkap Ajang Miss Grand Indonesia 2026, Juaranya dari Kepri |trans-title=Complete Results of the Miss Grand Indonesia 2026 Event, the Champion from Riau Islands |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/hasil-lengkap-ajang-miss-grand-indonesia-2026-juaranya-dari-kepri-c1c2-01-l8vsm-6mrhzj |archive-url=https://web.archive.org/web/20260812045824/http://web.archive.org/screenshot/https://www.idntimes.com/men/ladies/hasil-lengkap-ajang-miss-grand-indonesia-2026-juaranya-dari-kepri-c1c2-01-l8vsm-6mrhzj |archive-date=12 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |25 |[[Batam]] |- |{{flagicon|IRN}} [[Iran]] |{{Sortname|Nina|Izadpanah|nolink=1}} |24 |[[Teheran]] |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Patricia|Seward|nolink=1}} |26 |[[Washington (estado)|Vancouver]] |- |{{flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{Sortname|Anel|Emel|nolink=1}}<ref name="mgkaz2026">{{Cite web |last=Akhmetov |first=Albert |date=5 Disyembre 2025 |title=22-летняя девушка из Шымкента стала Miss Qazaqstan 2025 |trans-title=A 22-year-old girl from Shymkent became Miss Kazakhstan 2025 |url=https://www.inform.kz/ru/22-letnyaya-devushka-iz-shimkenta-stala-miss-qazaqstan-2025-d37599 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260121090358/https://www.inform.kz/ru/22-letnyaya-devushka-iz-shimkenta-stala-miss-qazaqstan-2025-d37599 |archive-date=21 Enero 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Kazinform |language=ru}}</ref> |21 |[[Almaty]] |- |{{flagicon|KGZ}} [[Kirgistan]] |{{sortname|Rufina|Gasanova|nolink=1}} |22 |Kara-Balta |- |{{flagicon|CRC}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] |{{Sortname|Catalina|Murillo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Céspedes |first=Anniel |date=14 Agosto 2026 |title=Catalina Murillo es Miss Grand Costa Rica 2026 y va para India |trans-title=Catalina Murillo is Miss Grand Costa Rica 2026 and is going to India |url=https://trivisioncr.com/estilo-de-vida/catalina-murillo-es-miss-grand-costa-rica-2026-y-va-para-india/ |access-date=22 Agosto 2026 |website=Trivisión Costa Rica |language=es}}</ref> |28 |Heredia |- |{{flagicon|CUB}} [[Cuba|Kuba]] |{{Sortname|Alyanni|Gómez|nolink=1}} |25 |Guanajay |- |{{flagicon|MAC}} [[Macau|Makaw]] |{{Sortname|Minshi|Lin|nolink=1}}<ref name="mghkg&mac2026" /> |23 |[[Shenzhen]] |- |{{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Vyan|Trisni|nolink=1}} |22 |Selangor |- |{{flagicon|MLT}} [[Malta]] |{{Sortname|Natalia|Galea|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=6 Abril 2026 |title=Natalia Galea tirbaħ Miss Grand Malta 2026 biex issa tirrapreżenta lil pajjiżna fl-Indja |trans-title=Natalia Galea wins Miss Grand Malta 2026 and will now represent our country in India. |url=https://one.com.mt/natalia-galea-tirbah-miss-grand-malta-2026-biex-issa-tirraprezenta-lil-pajjizna-fl-indja/ |access-date=22 Agosto 2026 |website=One Malta |language=mt }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |27 |Birkirkara |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |{{Sortname|Pety|Juárez|nolink=1}}<ref name="mgmex2026">{{Cite web |last=Favela |first=Fernanda |date=7 Agosto 2026 |title=La sinaloense Pety Juárez es coronada Miss Grand México 2026 |trans-title=Pety Juárez from Sinaloa is crowned Miss Grand Mexico 2026 |url=https://oem.com.mx/elsoldesinaloa/gossip/la-sinaloense-pety-juarez-es-coronada-miss-grand-mexico-2026-31468629 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260807064851/https://oem.com.mx/elsoldesinaloa/gossip/la-sinaloense-pety-juarez-es-coronada-miss-grand-mexico-2026-31468629 |archive-date=7 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |publisher=El Sol de Sinaloa |language=es}}</ref> |29 |Angostura |- |{{flagdeco|MDA}} [[Moldabya]] |{{Sortname|Regina|Ganzenko|nolink=1}}<ref name="mgmda2026">{{Cite web |date=3 Agosto 2026 |title=Cine este noua Miss Grand Moldova 2026 |trans-title=Who is the new Miss Grand Moldova 2026 |url=https://noi.md/md/showbiz/cine-este-noua-miss-grand-moldova-2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260805182107/https://noi.md/md/showbiz/cine-este-noua-miss-grand-moldova-2026 |archive-date=5 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=NOI MD |language=ro}}</ref> |24 |[[Chișinău]] |- |{{flagdeco|MMR}} [[Myanmar]] |{{sortname|Christine|Nan Seng|nolink=1}} |20 |Hpakant |- |{{flagdeco|NPL}} [[Nepal]] |{{sortname|Sumnima|Puri|nolink=1}} |23 |Birendranagar |- |{{flagdeco|NZL}} [[Nuweba Selandiya]] |{{sortname|Emily|Faulkner|nolink=1}} |22 |Dunedin |- |{{flagdeco|NGR}} [[Nigeria|Niherya]] |{{sortname|Uzogheli|Ifeoma|nolink=1}} |21 |[[Lagos]] |- |{{flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{sortname|Erica Iren|Vihovde|nolink=1}} |22 |Haugesund |- |{{flagdeco|NLD}} [[Holland|Olanda]] |{{sortname|Beau Megan|Goos|nolink=1}} |22 |Groningen |- |{{flagdeco|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] |{{Sortname|Micaela|Viveros|nolink=1}}<ref name="mgpry2026">{{Cite web |date=4 Mayo 2026 |title=Coronaron a la nueva Miss Grand [Paraguay] |trans-title=The new Miss Grand [Paraguay] was crowned |url=https://www.cronica.com.py/2026/05/04/coronaron-a-la-nueva-miss-grand/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260504211344/https://www.cronica.com.py/2026/05/04/coronaron-a-la-nueva-miss-grand/ |archive-date=4 Mayo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Cronica |language=es}}</ref> |21 |Pedro Juan Caballero |- |{{flagicon|PHL}} [[Miss Grand Philippines|Pilipinas]] |{{Sortname|Angelica|Lopez}}<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=7 Agosto 2026 |title=Angelica Lopez from Palawan crowned Reina Filipinas Grand International |url=https://entertainment.inquirer.net/679767/angelica-lopez-from-palawan-crowned-reina-filipinas-grand-international |access-date=22 Agosto 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |25 |[[Bataraza]] |- |{{flagicon|POR}} [[Portugal]] |{{sortname|Milena|Rabelo|nolink=1}} |27 |[[Lisboa]] |- |{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]] |{{sortname|Axelle|Varin|nolink=1}} |20 |Honfleur |- |{{flagdeco|COG}} [[Republika ng Congo|Republika ng Konggo]] |Roxana Ngouadi |24 |[[Brazzaville]] |- |{{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{Sortname|Keitty|Familia|nolink=1}}<ref name="mgdom2026">{{Cite news |last=De Los Santo |first=Elizabeth |date=19 Hulyo 2026 |title=¡Monte Plata tiene reina! Keitty Familia es coronada Miss Grand República Dominicana 2026 |language=es |trans-title=Monte Plata has a queen! Keitty Familia is crowned Miss Grand Dominican Republic 2026 |work=Noticias Telemicro |url=https://ntelemicro.com/monte-plata-tiene-reina-keitty-familia-es-coronada-miss-grand-republica-dominicana-2026/ |url-status=live |access-date=22 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260721020319/https://ntelemicro.com/monte-plata-tiene-reina-keitty-familia-es-coronada-miss-grand-republica-dominicana-2026/ |archive-date=21 Hulyo 2026}}</ref> |19 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- |{{flagdeco|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{Sortname|Dominique|Alagia|nolink=1}} |21 |[[Praga]] |- |{{flagdeco|GBR}} [[United Kingdom|Reyno Unido]] |{{Sortname|Pooja|Ghodekar|nolink=1}}<ref name="mggrb2026">{{Cite web |date=18 Agosto 2026 |title=Pooja Ghodekar, Miss Grand United Kingdom 2026, Joins Newly Crowned British Beauty Queens in Cebu |url=https://www.sunstar.com.ph/cebu/neri-newsbits-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821201855/https://www.sunstar.com.ph/cebu/neri-newsbits-10 |archive-date=21 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=SunStar Cebu |language=en}}</ref> |25 |[[Mumbai]] |- |{{flagdeco|ZAM}} [[Zambia|Sambia]] |{{sortname|Charity|Mumba|nolink=1}} |26 |Ndola |- |{{flagdeco|SLE}} [[Sierra Leone]] |{{Sortname|Adel Caroline|Jusu|nolink=1}} |24 |Pujehun |- |{{flagdeco|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{sortname|Shelly|Usman|nolink=1}} |27 |Gweru |- |{{flagdeco|SIN}} [[Singapura]] |{{Sortname|Nicole|Bacon|nolink=1}} |23 |[[Singapura]] |- |{{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{Sortname|Jihan|Dimack|nolink=1}}<ref name="mgtan2026">{{Cite news |date=9 Agosto 2026 |title=Jihan Dimack crowned Miss Grand Tanzania 2026 |language=en |work=The Citizen |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/entertainment/jihan-dimack-crowned-miss-grand-tanzania-2026-5551684 |url-status=live |access-date=22 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260809095902/https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/entertainment/jihan-dimack-crowned-miss-grand-tanzania-2026-5551684 |archive-date=9 Agosto 2026}}</ref> |30 |[[Dar es Salaam]] |- |{{flagdeco|THA}} [[Taylandiya]] |{{Sortname|Patthama|Jitsawat|nolink=1}}<ref name="mgtha2026">{{Cite web |date=28 Marso 2026 |title=ไม่พลิกโผ! 'หนิง ปัทมา' นักร้องลูกทุ่งสาว ฝ่าดราม่า คว้ามงมิสแกรนด์ไทยแลนด์ 2026 |trans-title=No surprise! 'Ning Patthama', the Thai country singer, overcame the drama to win the Miss Grand Thailand 2026 crown |url=https://www.khaosod.co.th/entertainment/news_10189583 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328232429/https://www.khaosod.co.th/entertainment/news_10189583 |archive-date=28 Marso 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Khaosod |language=th}}</ref> |33 |[[Lalawigan ng Surin|Surin]] |- |{{flagdeco|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{Sortname|Estèe-Mari|Smit|nolink=1}}<ref name="mgzaf2026">{{Cite web |last=Tleane |first=Lebo |title=Estée-Mari Smit Crowned Miss Grand South Africa 2026 |url=https://youthvillage.co.za/2026/06/estee-mari-smit-crowned-miss-grand-south-africa-2026/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260627204840/https://youthvillage.co.za/2026/06/estee-mari-smit-crowned-miss-grand-south-africa-2026/ |archive-date=27 Hunyo 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Youth Village |language=en}}</ref> |18 |Roodepoort |- |{{flagdeco|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Lang|Sa|nolink=1}} |28 |[[Seoul]] |- |{{flagdeco|SSD}} [[Timog Sudan]] |{{sortname|Akoi|Arok|nolink=1}} |29 |[[Melbourne]] |- |{{flagdeco|UKR}} [[Ukranya]] |{{Sortname|Maria|Kolotilo|nolink=1}}<ref name="mgukr2026">{{Cite web |date=3 Oktubre 2025 |title=Детский врач из «Охматдета» победила в конкурсе «Королева Украины 2025» |trans-title=Pediatrician from "Okhmatdet" won the "Queen of Ukraine 2025" contest |url=https://www.obozrevatel.com/novosti-obschestvo/detskij-vrach-iz-ohmatdet-pobedila-v-konkurse-koroleva-ukrainyi-2025.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20260311202254/https://www.obozrevatel.com/novosti-obschestvo/detskij-vrach-iz-ohmatdet-pobedila-v-konkurse-koroleva-ukrainyi-2025.htm |archive-date=11 Marso 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Oboz.ua}}</ref> |24 |[[Kyiv]] |- |{{flagdeco|URU}} [[Uruguay|Urugway]] |{{Sortname|Francie|Millan|nolink=1}}<ref name="mgury2026">{{Cite web |date=17 Agosto 2026 |title=Hija de sanduceros, Francie Millan, fue electa Miss Grand Uruguay |trans-title=Francie Millan, daughter of parents from Paysandú, was elected Miss Grand Uruguay |url=https://www.eltelegrafo.com/2026/08/hija-de-sanduceros-francie-millan-fue-electa-miss-grand-uruguay/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260818094906/https://www.eltelegrafo.com/2026/08/hija-de-sanduceros-francie-millan-fue-electa-miss-grand-uruguay/ |archive-date=18 Agosto 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=El Telégrafo |language=es}}</ref> |24 |[[New Orleans]] |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == Panlabas na kawing == * [https://missgrandinternational.com Opisyal na website ng Miss Grand International] {{Miss Grand International}} 5107j66d9pploriu17wf7rmjj8nyrlk Lalawigan ng Woleu-Ntem 0 339456 2227906 2223148 2026-09-23T02:44:08Z Ryomaandres 8044 2227906 wikitext text/x-wiki {{More citations needed|date=Disyembre 2009}} {{short description|Lalawigan ng Gabon}} {{Infobox settlement | name = Woleu-Ntem | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Mga lalawigan ng Gabon|Lalawigan]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Woleu-Ntem Province, Gabon.svg | image_shield = Coat of arms of Woleu-Ntem, Gabon.svg | image_map = Gabon - Woleu-Ntem.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = Lalawigan ng Woleu-Ntem sa Gabon | etymology = | nickname = | coordinates = {{coord|1|17|36|N|11|50|8|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{flag|Gabon}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Kabisera | seat = [[Oyem]] | area_total_km2 = 38465 | elevation_m = | population_as_of = 2013 census | population_footnotes = | population_total = 154986 | population_density_km2 = auto | blank_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] (2017) | blank_info_sec1 = 0.641<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13}}</ref><br/>{{color|#fc0|katamtaman}} | website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} Ang '''Woleu-Ntem''' ay ang pinakahilagang lalawigan sa siyam na [[Mga lalawigan ng Gabon|lalawigan]] ng [[Gabon]]. Sumasaklaw ito sa lawak na 38,465&nbsp;km{{sup|2}} at ipinangalan sa mga ilog na [[Ilog Benito|Woleu]] at [[Ilog Campo|Ntem]] na tumatawid dito. Ang kabesera ng lalawigan ay ang [[Oyem]], na may kabuuang 60,685 na naninirahan noong 2013. Dahil ang Woleu-Ntem ay ang pinakahilagang lalawigan ng Gabon, ito lamang ang lalawigan na may hangganan sa [[Cameroon]], at ang tanging lalawigan na may maraming hangganan sa ibang bansa (ang dalawa pa ay ang mga [[Republika ng Kongo |Republika ng Congo]]at at ng [[Gineang Ekwatoriyal]]). Hinahangganan nito ang mga sumusunod na lugar ng mga bansang ito: * [[Sangha (Republika ng Kongo)|Departamento ng Sangha]], Republika ng Kongo – silangan * [[Timog Lalawigan (Cameroon)|Timog Lalawigan]], [[Cameroon]] – hilaga * [[Lalawigan ng Kié-Ntem]], [[Ekwatoryal Guinea]] – hilagang-kanluran, hilaga ng Wele-Nzas * [[Lalawigan ng Wele-Nzas]], Ekwatoryal Guinea – hilagang-kanluran, silangan ng Centro Sur at timog ng Kié-Ntem * [[Lalawigan ng Centro Sur]], Ekwatoryal Guinea – hilagang-kanluran, kanluran ng Wele-Nzas Sa loob ng bansa, ito ay may hangganan sa mga sumusunod na lalawigan: * [[Lalawigan ng Estuaire|Estuaire]] – timog-kanluran * [[Lalawigan ng Moyen-Ogooué|Moyen-Ogooué]] – timog * [[Lalawigan ng Ogooué-Ivindo|Ogooué-Ivindo]] – timog-silangan ==Kasaysayan ng lalawigan== Malapit sa [[Mitzic]], sa gilid ng kagubatan, matatagpuan ang nekropolis ng Mimbeng, isang sementeryo na gumugunita sa mga labanan noong [[Unang Digmaang Pandaigdig]].<ref>{{Cite web|title=Pendant la Première Guerre mondiale, les Poilus sont aussi tombés pour la France… en Afrique. |url=https://www.ouest-france.fr/leditiondusoir/2024-11-08/pendant-la-premiere-guerre-mondiale-les-poilus-sont-aussi-tombes-pour-la-france-en-afrique-b8a33ca1-3fe2-46c9-a006-06875fa9f51f}}</ref> Ginugunita ng lugar na ito ang mga sagupaan sa pagitan ng mga puwersang Pranses at Aleman para sa kontrol sa Woleu-Ntem, na noon ay bahagi ng [[Bagong Cameroon]]. Sa kabilang kalsada, na natutubuan ng mga halaman, makikita pa rin ang mga malalaking tangke at sasakyan mula sa panahong iyon. Karamihan sa mga sundalong inilibing dito ay mga [[riflemen ng Senegal]], gaya ng ipinahihiwatig ng mga plake ng paggunita. ==Mga departamento== [[File:WoleuNtemDepartments.svg|thumb|Mga departamento ng Woleu-Ntem.]] Ang Woleu-Ntem ay nahahati sa 5 departamento: *[[Departamento ng Haut-Komo]] ([[Médouneu]]) *[[Departamento ng Haut-Ntem]] ([[Minvoul]]) *[[Departamento ng Ntem]] ([[Bitam]]) *[[Departamento ng Okano]] ([[Mitzic]]) *[[Departamento ng Woleu]] ([[Oyem]]) [[File:Fleuve Ntem, région du sud Cameroun (forêt tropicale).jpg|thumb|Ilog Ntem, Rehiyon ng Timog Cameroon (tropikal na kagubatan)]] ==Ekonomiya== Ito ay isang rehiyon na kakaunti ang industriyalisasyon na gumagawa ng kakaw, kape, at goma. Ang pagsasaka at pangangaso sa kagubatan ay bumubuo pa rin ng isang malaking bahagi ng diyeta ng lokal na populasyon. Dahil sa kakulangan ng partikular na mayamang yamang lupa, ang ekonomiya ng lalawigan ng Woleu-Ntem ay umiikot sa mga produktong agrikultural. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Lalawigan ng Woleu-Ntem]] [[Kategorya:Mga lalawigan ng Gabon]] 4ofoea3hdbmcfdr4b8nk74525jp42v5 Bad Elster 0 339590 2227908 2224312 2026-09-23T02:50:43Z Ryomaandres 8044 /* Elster bago ang 1800 */ 2227908 wikitext text/x-wiki {{Infobox German location |type = Stadt |image_photo = Bad Elster Kurhaus 1900.jpg |image_coa = DEU Bad Elster COA.svg |coordinates = {{coord|50|16|55|N|12|14|5|E|format=dms|display=inline,title}} |image_plan = Bad Elster in V.svg |state = Sachsen |district = Vogtlandkreis |elevation = 546 |area = 19.77 |postal_code = 08645 |area_code = 037437 |licence = V, AE, OVL, PL, RC |Gemeindeschlüssel = 14523040 |website = [http://www.badelster.de www.badelster.de] |mayor = Olaf Schlott<ref>[https://wahlen.sachsen.de/download/Buergermeister/statistik-sachsen_wahlen_buergermeister_uebersicht_aktuell.xlsx Gewählte Bürgermeisterinnen und Bürgermeister im Freistaat Sachsen, Stand: 17. Juli 2022], Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen.</ref> |leader_term = 2022&ndash;29 }} [[File:Bad-Elster-Kg-AlbertBad-Mittelteil123 2384.JPG|thumb|200px|right|König-Albert-Bad]] [[File:Bad-Elster-Kirche-(evang).JPG|thumb|200px|right|Simbahang Lutheran ng Bad Elster]] [[File:Bad-Elster-HMS.jpg|thumb|200px|right|1724 "Halbmeilensäule" na haligi sa kalapit na Kirchberg]] [[File:Weisse Elster Heissenstein Bad Elster.jpg|thumb|200px|right|[[Puting Elster]] sa Bad Elster/Heißenstein, malapit sa hangganan ng Tseko]] [[File:Stamps GDR, Fuenfjahrplan, 20 Pfennig, Buchdruck 1953, 1957.jpg|thumb|200px|Selyo ng GDR na may tekstong: "Elster Bad der Werktätigen" (Bayan ng mga manggagawa sa spa sa Elster), Limang taong plano ng 1953, Mga Manggagawa ng Kurhaus Elster (Health Resort)]] Ang '''Bad Elster''' ({{IPA|de|ˌbaːt ˈɛlstɐ|-|De-Bad Elster.ogg}}; hanggang 1875 '''Elster''') ay isang [[bayan ng bukal na mineral]] sa distrito ng [[Vogtlandkreis]], sa [[Sahonya]], [[Alemanya]]. Ito ay nasa hangganan ng [[Sahonya]] at [[Republikang Tseko]] sa mga burol ng Elster gebirge. Ito ay matatagpuan sa ilog [[Puting Elster]], at protektado mula sa matinding temperatura ng mga nakapalibot na burol na may kakahuyan. Ito ay 25 kilometro (16 mi) timog-silangan ng [[Plauen]], at 25 kilometro (16 mi) hilagang-kanluran ng [[Cheb]]. Ito ay bahagi ng mikrorehiyon ng ''Freunde im Herzen'' Europas. ==Heograpiya== Ang Bad Elster ay matatagpuan sa itaas na lambak ng ilog [[Puting Elster]], direkta sa hangganan ng [[Republikang Tseko]], sa rehiyon ng tatlong hangganan sa pagitan ng [[Bohemya]], [[Baviera]], at [[Sahonya]], malapit sa [[Plauen]] at [[Hog, Alemanya|Hof]]. Ang bayan ay napapalibutan ng mas matataas at makahoy na mga bundok na nagpoprotekta dito mula sa matinding pagbabago-bago ng temperatura. ==Kasaysayan== ===Elster bago ang 1800=== Dalawang kilometro mula sa hilagang-kanluran ng sentro ng bayan ay ang naroon ang mga labi ng isang nayon na may pader noong ikalabindalawang siglo, na kilala ngayon bilang "Alte Schloss" o "Lumang Kastilyo". Ito ay unang naitala noong 1324. Noong 1412, isang manor ang naibenta sa pamilyang von Zedtwitz, na siyang humawak nito hanggang 1800. Noong 1533, nakarating ang Repormasyon sa Adorf at sa nakabababang simbahan sa Elster, at ang unang Protestanteng pastor ay itinalaga noong 1540. Ang mga nakapagpapagaling na katangian ng tubig mula sa bukal na kilala ngayon bilang Moritzquelle ay kinilala na bago pa man isinulat ni Georg Leisner, manggagamot ng Duke Moritz von Sachsen-Zeitz, noong 1669 na ang mga naninirahan sa parehong Adorf at Elster ay pumupunta sa bukal upang kumuha ng tubig, at matagumpay niyang ginamit ang mga ito sa maraming iba't ibang pasyente. Ang isang sikat na bisita ay si [[Johann Wolfgang von Goethe]], na dumating noong 1795. Binanggit niya ang bukal sa Elster sa kaniyang akdang Hermann at Dorothea. ===(Bad) Elster noong ika-19 at ika-20 siglo=== Ang Elster ay naging isang malayang parokya noong 1851. Noong 1892, ang lumang simbahan nina San Pedro at Pablo ay giniba at pinalitan ng Revival Gothic, ang St. Trinitatiskirche. Ang Elster ay itinaas bilang "Königlich-Sächsischen Staatsbad", opisyal na maharlikang spa ng Saxony noong 1848. Kasabay nito, tumaas ang bilang ng mga bisita: 1848: 129; 1850: 378, 1860: 1,750, 1870: 2,450, 1890: 5,870, 1900: 8,900, 1990: 15,600. Pinalitan ng Elster ang ''Bad'', na nangangahulugang "spa", noong 1875, ang Bad Elster ay naging opisyal na pangalan nito noong 1935. Noong 1880, binuksan ang [[Bademuseum Bad Elster]]; Ito ang unang museo sa bayan at sa [[Vogtland]], ngunit panandalian lamang ang itinagal. Isang bagong museo ang binuksan noong 1993. ==Negosyo== Ang mga pangunahing industriya ay turismo at kalusugan. Mayroong pitong klinika na dalubhasa sa pagpapagaling. Noong 2005, mayroong 35 establesimyentong nag-aalok ng akomodasyon na may 2,400 na kama, at tumatanggap ng 540,000 na tulugan. Ang bayan ay malapit sa B 92. Mayroong dalawang bukas na tawiran sa hangganan papunta sa Republikang Tseko; bukas para sa mga naglalakad at bisikleta ngunit hindi para sa mga kotse, bagaman pagkatapos ng Schengen, kahit ang harang ay inalis na. Ang estasyon ay 2.5 km mula sa sentro ng bayan sa Mühlhausen sa linya ng Plauen Eger kung saan mayroong dalawang oras na serbisyo. ==Mga atraksiyon== Ang pinakamahalagang mga gusali sa Bad Elster ay mula sa huling bahagi ng ika-19 na siglo. * Ang Maharlikang Bahay Spa (''Königliches Kurhaus'') ay isang mahalagang halimbawa ng [[Arkitekturang Neoklasiko|neoklasisismo]] sa pagpasok ng ika-20 siglo, na nagpapakita ng kahalagahan ng pagtatayo ng spa sa estado. * Ang mga Paliguang Albert (''Albert Bad'') ay itinayo sa Jugendstil * Ang Teatro Haring Alberto (''König Albert Theater''), na dating tinatawag na teatro spa (''Kurtheater''), ay binuksan noong 1914 at kamakailan lamang ay ginawang moderno. Si Alexander, Prinsipe ng Sahonya, ang patron ng mga teatro. Ito rin ay isang mahalagang lugar para sa kumperensiya para sa Sahonya at sa Eurorehiyon. * Ang Teatro ng Kalikasan (''NaturTheater'') ay matatagpuan sa isang kapaligirang kakahuyan. Ito ang pinakamatandang open-air na teatro sa Sahonya. Noong 2007, ito ay inangkop upang matugunan ang mga modernong pamantayan at muling binuksan, na nag-aalok ng anim na buwang season ng opera, teatro, konsiyerto, at sinehan. * Ang 1892 Simbahang Luterano ng Banal na Santatlo (''St.-Trinitatis-Kirche'') ay itinayo sa estilong [[Arkitekturang Neogotiko|Neogotiko]]. Naglalaman ito ng mga artepakto mula sa dating gusali tulad ng mga estatwang Gotiko nina San Pedro at San Pablo mula noong bandang 1490. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Bad Elster]] [[Kategorya:Mga bayan ng Alemanya]] p1u89qgx1amqvu04fnu6awrzrb3y3je 2227909 2227908 2026-09-23T02:51:49Z Ryomaandres 8044 2227909 wikitext text/x-wiki {{Infobox German location |type = Stadt |image_photo = Bad Elster Kurhaus 1900.jpg |image_coa = DEU Bad Elster COA.svg |coordinates = {{coord|50|16|55|N|12|14|5|E|format=dms|display=inline,title}} |image_plan = Bad Elster in V.svg |state = Sachsen |district = Vogtlandkreis |elevation = 546 |area = 19.77 |postal_code = 08645 |area_code = 037437 |licence = V, AE, OVL, PL, RC |Gemeindeschlüssel = 14523040 |website = [http://www.badelster.de www.badelster.de] |mayor = Olaf Schlott<ref>[https://wahlen.sachsen.de/download/Buergermeister/statistik-sachsen_wahlen_buergermeister_uebersicht_aktuell.xlsx Gewählte Bürgermeisterinnen und Bürgermeister im Freistaat Sachsen, Stand: 17. Juli 2022], Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen.</ref> |leader_term = 2022&ndash;29 }} [[File:Bad-Elster-Kg-AlbertBad-Mittelteil123 2384.JPG|thumb|200px|right|König-Albert-Bad]] [[File:Bad-Elster-Kirche-(evang).JPG|thumb|200px|right|Simbahang Lutheran ng Bad Elster]] [[File:Bad-Elster-HMS.jpg|thumb|200px|right|1724 "Halbmeilensäule" na haligi sa kalapit na Kirchberg]] [[File:Weisse Elster Heissenstein Bad Elster.jpg|thumb|200px|right|[[Puting Elster]] sa Bad Elster/Heißenstein, malapit sa hangganan ng Tseko]] [[File:Stamps GDR, Fuenfjahrplan, 20 Pfennig, Buchdruck 1953, 1957.jpg|thumb|200px|Selyo ng GDR na may tekstong: "Elster Bad der Werktätigen" (Bayan ng mga manggagawa sa spa sa Elster), Limang taong plano ng 1953, Mga Manggagawa ng Kurhaus Elster (Health Resort)]] Ang '''Bad Elster''' ({{IPA|de|ˌbaːt ˈɛlstɐ|-|De-Bad Elster.ogg}}; hanggang 1875 '''Elster''') ay isang [[bayan ng bukal na mineral]] sa distrito ng [[Vogtlandkreis]], sa [[Sahonya]], [[Alemanya]]. Ito ay nasa hangganan ng [[Sahonya]] at [[Tsekya]] sa mga burol ng Elster gebirge. Ito ay matatagpuan sa ilog [[Puting Elster]], at protektado mula sa matinding temperatura ng mga nakapalibot na burol na may kakahuyan. Ito ay 25 kilometro (16 mi) timog-silangan ng [[Plauen]], at 25 kilometro (16 mi) hilagang-kanluran ng [[Cheb]]. Ito ay bahagi ng mikrorehiyon ng ''Freunde im Herzen'' Europas. ==Heograpiya== Ang Bad Elster ay matatagpuan sa itaas na lambak ng ilog [[Puting Elster]], direkta sa hangganan ng [[Tsekya]], sa rehiyon ng tatlong hangganan sa pagitan ng [[Bohemya]], [[Baviera]], at [[Sahonya]], malapit sa [[Plauen]] at [[Hog, Alemanya|Hof]]. Ang bayan ay napapalibutan ng mas matataas at makahoy na mga bundok na nagpoprotekta dito mula sa matinding pagbabago-bago ng temperatura. ==Kasaysayan== ===Elster bago ang 1800=== Dalawang kilometro mula sa hilagang-kanluran ng sentro ng bayan ay ang naroon ang mga labi ng isang nayon na may pader noong ikalabindalawang siglo, na kilala ngayon bilang "Alte Schloss" o "Lumang Kastilyo". Ito ay unang naitala noong 1324. Noong 1412, isang manor ang naibenta sa pamilyang von Zedtwitz, na siyang humawak nito hanggang 1800. Noong 1533, nakarating ang Repormasyon sa Adorf at sa nakabababang simbahan sa Elster, at ang unang Protestanteng pastor ay itinalaga noong 1540. Ang mga nakapagpapagaling na katangian ng tubig mula sa bukal na kilala ngayon bilang Moritzquelle ay kinilala na bago pa man isinulat ni Georg Leisner, manggagamot ng Duke Moritz von Sachsen-Zeitz, noong 1669 na ang mga naninirahan sa parehong Adorf at Elster ay pumupunta sa bukal upang kumuha ng tubig, at matagumpay niyang ginamit ang mga ito sa maraming iba't ibang pasyente. Ang isang sikat na bisita ay si [[Johann Wolfgang von Goethe]], na dumating noong 1795. Binanggit niya ang bukal sa Elster sa kaniyang akdang Hermann at Dorothea. ===(Bad) Elster noong ika-19 at ika-20 siglo=== Ang Elster ay naging isang malayang parokya noong 1851. Noong 1892, ang lumang simbahan nina San Pedro at Pablo ay giniba at pinalitan ng Revival Gothic, ang St. Trinitatiskirche. Ang Elster ay itinaas bilang "Königlich-Sächsischen Staatsbad", opisyal na maharlikang spa ng Saxony noong 1848. Kasabay nito, tumaas ang bilang ng mga bisita: 1848: 129; 1850: 378, 1860: 1,750, 1870: 2,450, 1890: 5,870, 1900: 8,900, 1990: 15,600. Pinalitan ng Elster ang ''Bad'', na nangangahulugang "spa", noong 1875, ang Bad Elster ay naging opisyal na pangalan nito noong 1935. Noong 1880, binuksan ang [[Bademuseum Bad Elster]]; Ito ang unang museo sa bayan at sa [[Vogtland]], ngunit panandalian lamang ang itinagal. Isang bagong museo ang binuksan noong 1993. ==Negosyo== Ang mga pangunahing industriya ay turismo at kalusugan. Mayroong pitong klinika na dalubhasa sa pagpapagaling. Noong 2005, mayroong 35 establesimyentong nag-aalok ng akomodasyon na may 2,400 na kama, at tumatanggap ng 540,000 na tulugan. Ang bayan ay malapit sa B 92. Mayroong dalawang bukas na tawiran sa hangganan papunta sa Republikang Tseko; bukas para sa mga naglalakad at bisikleta ngunit hindi para sa mga kotse, bagaman pagkatapos ng Schengen, kahit ang harang ay inalis na. Ang estasyon ay 2.5 km mula sa sentro ng bayan sa Mühlhausen sa linya ng Plauen Eger kung saan mayroong dalawang oras na serbisyo. ==Mga atraksiyon== Ang pinakamahalagang mga gusali sa Bad Elster ay mula sa huling bahagi ng ika-19 na siglo. * Ang Maharlikang Bahay Spa (''Königliches Kurhaus'') ay isang mahalagang halimbawa ng [[Arkitekturang Neoklasiko|neoklasisismo]] sa pagpasok ng ika-20 siglo, na nagpapakita ng kahalagahan ng pagtatayo ng spa sa estado. * Ang mga Paliguang Albert (''Albert Bad'') ay itinayo sa Jugendstil * Ang Teatro Haring Alberto (''König Albert Theater''), na dating tinatawag na teatro spa (''Kurtheater''), ay binuksan noong 1914 at kamakailan lamang ay ginawang moderno. Si Alexander, Prinsipe ng Sahonya, ang patron ng mga teatro. Ito rin ay isang mahalagang lugar para sa kumperensiya para sa Sahonya at sa Eurorehiyon. * Ang Teatro ng Kalikasan (''NaturTheater'') ay matatagpuan sa isang kapaligirang kakahuyan. Ito ang pinakamatandang open-air na teatro sa Sahonya. Noong 2007, ito ay inangkop upang matugunan ang mga modernong pamantayan at muling binuksan, na nag-aalok ng anim na buwang season ng opera, teatro, konsiyerto, at sinehan. * Ang 1892 Simbahang Luterano ng Banal na Santatlo (''St.-Trinitatis-Kirche'') ay itinayo sa estilong [[Arkitekturang Neogotiko|Neogotiko]]. Naglalaman ito ng mga artepakto mula sa dating gusali tulad ng mga estatwang Gotiko nina San Pedro at San Pablo mula noong bandang 1490. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Bad Elster]] [[Kategorya:Mga bayan ng Alemanya]] le828845l3vpjfj8jmi32kyy4kyko10 Valeria Ayos 0 339598 2227905 2224823 2026-09-23T02:37:15Z Ryomaandres 8044 2227905 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant titleholder|name=Valeria Ayos|image=Valeria Ayos Miss Universe Colombia (cropped).jpg|caption=Si Ayos noong 2022|birth_name=Valeria Maria Ayos Bossa|birth_date=<!-- High quality source required per [[WP:BLPPRIVACY]] -->|birth_place=[[Cartagena, Colombia|Cartagena]], [[Bolívar, Colombia|Bolívar]], Colombia|education=<!-- education or alma_mater, not both per [[Template:Infobox person]] -->|alma_mater=Jorge Tadeo Lozano University|spouse={{marriage|Cristhian Lerma Beltrán|28 January 2023}}|occupation=|height=1.76 m|hair_color=Kayumanggi|eye_color=Kayumanggi|title={{Ubl | [[Miss Earth Colombia]] 2018 | [[Miss Earth 2018|Miss Earth–Water 2018]] | Miss Universe Cartagena 2021 | Miss Universe Colombia 2021 }}|competitions={{Ubl | Miss Earth Colombia 2018 | (Nagwagi) | [[Miss Earth 2018]] | (Miss Earth–Water) | Miss Universe Colombia 2021 | (Nagwagi) | [[Miss Universe 2021]] | (Top 5) }}}} Si '''Valeria María Ayos Bossa''' (ipinanganak noong 20 Marso 1994) ay isang Kolombyanang na nanalo sa patimpalak ng kagandahan at kinoronahan bilang Miss Universe Colombia 2021. Kinatawan niya ang [[Colombia]] sa [[Miss Universe 2021]] sa Israel kung saan siya natapos bilang isang pinalista mula sa Top 5.<ref name=":3">{{Cite web |date=13 Disyembre 2021 |title=Miss Universe 2021 Live Coverage: Results, winners, and more |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20211212307359/miss-universe-live-coverage-results-winners/ |access-date=9 Setyembre 2026 |website=HOLA |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20231029203533/https://www.hola.com/us/celebrities/20211212307359/miss-universe-live-coverage-results-winners/|archive-date=29 Oktubre 2023}}</ref> Si Ayos ay nakoronahan din bilang Miss Earth Colombia 2018 2021 at kumatawan sa bansang Kolombya sa [[Miss Earth 2018]], kung saan ito ay kinoronahan bilang Miss Earth-Water 2018.<ref>{{Cite web |last=Rosero Moreno |first=Valentina |date=18 Mayo 2023 |orig-date=18 Oktubre 2021 |title=Valeria María Ayos, de Cartagena, es la nueva Miss Universe Colombia |trans-title=Valeria María Ayos, from Cartagena, is the new Miss Universe Colombia |url=https://www.elpais.com.co/entretenimiento/valeria-maria-ayos-de-cartagena-es-la-nueva-miss-universe-colombia.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250722013009/https://www.elpais.com.co/entretenimiento/valeria-maria-ayos-de-cartagena-es-la-nueva-miss-universe-colombia.html |archive-date=22 Hulyo 2025 |access-date=10 Setyembre 2026 |website=El País |language=es}}</ref> == Maagang buhay at pag-aaral == Ipinanganak si Ayos noong 20 Marso 1994 sa [[Cartagena, Colombia|Cartagena]], Bolívar. Gayunpaman, noong siya ay bata pa, lumipat siya kasama ang kanyang pamilya sa Pulo ng San Andrés, kung saan ginugol niya ang malaking bahagi ng kaniyang pagkabata at kabataan.<ref>{{Cite web |date=26 Agosto 2018 |title=Valeria Ayos Bossa, la cartagenera que ganó Miss Earth Colombia |trans-title=Valeria Ayos Bossa, the woman from Cartagena who won Miss Earth Colombia |url=https://www.eluniversal.com.co/farandula/2018/08/26/valeria-ayos-bossa-la-cartagenera-que-gano-miss-earth-colombia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241214135735/https://www.eluniversal.com.co/farandula/2018/08/26/valeria-ayos-bossa-la-cartagenera-que-gano-miss-earth-colombia/ |archive-date=14 Disyembre 2024 |access-date=10 Setyembre 2026 |website=El Universal |language=es}}</ref> Tinapos ni Ayos ang kaniyang edukasyong primarya sa pulo ng San Andrés, at pagkatapos nito ay tumungo siya sa [[Bogotá]] upang mag-aral sa Instituto Alberto Merani para sa kanyang sekundaryang edukasyon. Nagtapos siya ng digri sa kolehiyo sa relasyong pandaigdig sa Jorge Tadeo Lozano University sa Bogotá.<ref>{{Cite web |last=Galindo |first=Anthonny |date=18 Oktubre 2021 |title=Valeria Ayos, ganadora de Miss Universo Colombia 2021 |url=https://colombia.as.com/colombia/2021/10/19/tikitakas/1634617314_817683.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412125159/https://colombia.as.com/colombia/2021/10/19/tikitakas/1634617314_817683.html |archive-date=12 Abril 2026 |access-date=10 Setyembre 2026 |website=Diario AS |language=es-co}}</ref><ref>{{cite web|date=16 Abril 2018|title=Valeria Ayos Bossa participará en el concurso Miss Earth 2018|url=https://elextra.co/valeria-ayos-bossa-participara-en-el-concurso-miss-earth-2018/|website=El Extra|language=es|archive-date=30 Oktubre 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030111245/https://elextra.co/valeria-ayos-bossa-participara-en-el-concurso-miss-earth-2018/|url-status=dead|access-date=10 Setyembre 2026|trans-title=Valeria Ayos Bossa will participate in the Miss Earth 2018 pageant}}</ref> Nag-aral din siya ng ''Strategic Management'', ''International Marketing'', at ''Business English'' sa University of La Verne sa California, Estados Unidos.<ref>{{Cite web |date=22 Nobyembre 2021 |orig-date=12 Nobyembre 2021 |title=Miss Colombia: Valeria Ayos |url=https://www.telemundo.com/shows/miss-universo/miss-universo/miss-colombia-valeria-ayos-rcna5131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231229062548/https://www.telemundo.com/shows/miss-universo/miss-universo/miss-colombia-valeria-ayos-rcna5131 |archive-date=29 Disyembre 2023 |access-date=10 Setyembre 2026 |website=[[Telemundo]] |language=es}}</ref> == Mga paligsahan ng pagandahan == === Miss Earth 2018 === Nagwagi si Ayos bilang Miss Earth Colombia 2018, na naganap noong 23 Agosto 2018 sa General Saulo Gil Ramirez Sendoya Auditorium sa [[Bogotá]]. Kinoronahan siya ng Miss Earth-Water 2017 [[Juliana Franco]]. <ref>{{Cite web |date=26 Agosto 2018 |title=Valeria Ayos Bossa, la cartagenera que ganó Miss Earth Colombia |url=https://www.eluniversal.com.co/farandula/valeria-ayos-bossa-la-cartagenera-que-gano-miss-earth-colombia-285991-LUEU402900 |access-date=9 Setyembre 2026 |website=El Universal |language=ES-es|trans-title=Valeria Ayos Bossa, the Cartagena native who won Miss Earth Colombia|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214135735/https://www.eluniversal.com.co/farandula/2018/08/26/valeria-ayos-bossa-la-cartagenera-que-gano-miss-earth-colombia/|archive-date=14 Disyembre 2024}}</ref> Kinatawan ni Ayos ang Kolombua sa [[Miss Earth 2018]] pageant na ginanap sa [[Mall of Asia Arena|MOA Arena]], Bay City, [[Pasay]], Kalakhang Maynila, Pilipinas at nagtapos bilang Miss Earth-Water 2018. <ref>{{Cite web |date=2018-11-03 |title=La cartagenera Valeria Ayos Bossa se coronó como la nueva 'Miss Water' |url=https://www.eluniversal.com.co/farandula/la-cartagenera-valeria-ayos-bossa-se-corono-como-la-nueva-miss-water-291246-IUEU409133 |access-date=2021-10-28 |website=El Universal |language=ES-es}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin |date=2018-11-03 |title=Nguyen Phuong Khanh from Vietnam crowned as Miss Earth 2018 |url=https://lifestyle.inquirer.net/312176/miss-earth-2018-nguyen-phurong-khanh/ |access-date=2021-10-28 |website=Inquirer Lifestyle |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2018-11-03 |title=FULL LIST: Winners, Miss Earth 2018 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/215820-winners-coronation-november-3-2018/ |access-date=2021-10-28 |website=[[Rappler]] |language=en}}</ref> === Miss Universe Colombia === Si Ayos ay isang opisyal na kandidato para sa Miss Universe Colombia 2020, ngunit umatras matapos makaranas ng bahagyang paralisis sa mukha.<ref>{{Cite web |date=2020-11-09 |title=Primero una parálisis facial y después un diagnóstico positivo de COVID19 terminaron sacando a Valeria Ayos del concurso Miss Universo Colombia |url=https://thearchipielagopress.co/primero-un-paralisis-facial-y-despues-un-diagnosticos-positivo-de-covid19-terminaron-sacando-a-valeria-ayos-del-concurso-miss-universo-colombia/ |access-date=2021-10-28 |website=The Archipielago Press |language=es}}</ref> Kalaunan ay nagwagi siya bilang Miss Universe Colombia noong 2021 bilang kinatawan ng Cartagena.<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date=2021-10-18 |title=Valeria María Ayos, de Cartagena, es la nueva Miss Universe Colombia |url=https://www.elpais.com.co/entretenimiento/valeria-maria-ayos-de-cartagena-es-la-nueva-miss-universe-colombia.html |access-date=2021-10-28 |website=El País |language=es}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last= |first= |date=2021-10-24 |title=Nhan sắc "đáng gờm" của tân Hoa hậu Hoàn vũ Colombia 2021 |url=https://thoidai.com.vn/nhan-sac-dang-gom-cua-tan-hoa-hau-hoan-vu-colombia-2021-154392.html |access-date=2021-10-28 |website=Thời Đại |language=vi}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last= |date=2021-10-19 |title=Nhan sắc tân Hoa hậu Hoàn vũ Colombia |url=https://vnexpress.net/nhan-sac-tan-hoa-hau-hoan-vu-colombia-4373905.html |access-date=2021-10-28 |website=[[VnExpress]] |language=vi}}</ref> === Miss Universe 2021 === Kinatawan ni Ayos ang kanyang bansa sa [[Miss Universe 2021]], na ginanap noong ika-13 ng Disyembre 2021 sa Universe Dome sa [[Eilat]], Israel. Natapos siya bilang isa sa top five finalist. <ref name=":3" /> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1994]] [[Kategorya:Articles with hCards]] sae8pd1s9wap453u1nib3sc13tarm93 Ilog Irawadi 0 339792 2227730 2226686 2026-09-22T15:04:55Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2227730 wikitext text/x-wiki {{Infobox river|name=Ilog Irawadi<br/><small>ဧရာဝတီမြစ်</small>|native_name=|etymology=<!---------------------- IMAGE & MAP -->|image=Irrawaddy-River-Myanmar-Burma-2005.jpg|image_size=|image_caption=Tanaw ng ilog mula sa himpapawid|map=Irrawaddyrivermap.jpg|map_size=|map_caption=Course, watershed, cities and major tributaries of the Irrawaddy River|pushpin_map=|pushpin_map_size=|subdivision_type1=Bansa|subdivision_name1=[[Myanmar]]|subdivision_type2=States/Regions|subdivision_name2={{hlist|[[Estado ng Kachin|Kachin]]|[[Rehiyon ng Mandalay|Mandalay]]|[[Rehiyon ng Sagaing|Sagaing]]|[[Rehiyon ng Magway|Magway]]|[[Rehiyon ng Bago|Bago]]|[[Rehiyon ng Ayeyarwady|Ayeyarwady]]}}|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=|subdivision_type5=Cities|subdivision_name5={{hlist|[[Myitkyina]]|[[Bhamo]]|[[Mandalay]]|[[Sagaing]]|[[Pakokku]]|[[Bagan]]|[[Magway, Myanmar|Magway]]|[[Pyay]]|[[Hinthada]]}} <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->|width_min=|width_avg=|width_max=|depth_min=|depth_avg=|depth_max=|discharge1_location=[[Irrawaddy Delta]]|discharge1_min={{convert|2300|m3/s|cuft/s|abbr=on}}|discharge1_avg={{convert|15,112|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries/myanmar/index.stm|title=Water Resources of Myanmar|publisher=AQUASTAT|access-date=2010-09-21|quote=Adding the sections gives Irrawaddy a discharge of 476.9 cubic kilometers per year, which translates to 15,112 m<sup>3</sup>/s|archive-url=https://web.archive.org/web/20100727110424/http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries/myanmar/index.stm|archive-date=2010-07-27}}</ref>|discharge1_max={{convert|60,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!---------------------- BASIN FEATURES -->|source1=[[N'Mai River]]<ref>[https://books.google.com/books?id=koacGt0fhUoC&pg=PA115 James R Penn (2001) Rivers of the World] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111233731/https://books.google.com/books?id=koacGt0fhUoC&pg=PA115 |date=11 January 2016 }}. Santa Barbara, Calif. [u.a.] ABC-Clio {{ISBN|1-57607-042-5}}, {{ISBN|978-1-57607-042-0}}. Page 115 paragraph 2, retrieved July 16, 2009</ref>|source1_location=[[Kachin State]], Myanmar|source1_coordinates={{coord|28|31|50|N|97|37|55|E|display=inline}} (approximately)|source1_elevation=4650 m (approximately)|source2=[[Mali River]]|source2_location=[[Kachin State]], Myanmar|source2_coordinates={{coord|27|44|48|N|97|2|5|E|display=inline}} (approximately)|source2_elevation=3800 m (approximately)|mouth=[[Dagat Andaman]]|mouth_location=Ale-ywa, [[Rehiyon ng Ayeyarwady]], Myanmar|mouth_coordinates={{coord|15|51|19|N|95|14|27|E|display=inline,title}}|mouth_elevation={{convert|0|m|abbr=on}}|progression=|river_system=|tributaries_left=[[Chindwin River]], [[Mu River (Irrawaddy)|Mu River]]|tributaries_right=[[Myitnge]]|custom_label=|custom_data='''Second longest source length:'''<br />'''Kaidag Qu/Gadag Qu:''' 48 km ⟶ '''Gyita Qu/Kelao Luo:''' 56 km ⟶ '''Dulong River:''' 182 km ⟶ '''N Mai Kha River:''' 231 km ⟶ '''Irrawaddy River:''' 2,210 km ⟶ '''Andaman Sea:'''<br />''' Total:''' 2,727 km<br />'''Longest source length:'''<br />Quwa Qu/Ridong Ermei ⟶ '''Gyita Qu/Kelao Luo:''' 56 km ⟶...}} Ang '''Ilog''' '''Irawadi''' o '''Irrawaddy''' ( {{Langx|my|ဧရာဝတီမြစ်}} ,{{IPA|my|ʔèjàwədì mjɪʔ|pron}}, {{Small|official romanisation:}} '''Ayeyarwady'''<ref>{{Cite web |title=WRITING SYSTEMS: ROMANIZATION Government of the Union of Myanmar Notification 5/89 |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/8th-uncsgn-docs/inf/8th_UNCSGN_econf.94_INF.75.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728215607/https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/8th-uncsgn-docs/inf/8th_UNCSGN_econf.94_INF.75.pdf |archive-date=28 July 2018 |access-date=3 July 2019 |website=United Nation World Stats Forum}}</ref>{{NoteTag|[[MLCTS]] erawa.ti mrac. From [[Indo-Aryan languages|Indic]] ''revatī'', meaning "abounding in riches"<ref>{{cite journal |last1=Ölmez |first1=Mehmet |title=Etimoloji Sözlükleri Üzerine Kısa Bir Değerlendirme, Tanımı ve r-'li Yabancı Kelimelerin Türkçeye Giriş Yolları |journal=Istanbul University Faculty of Letters Journal of Turkish Language and Literature |date=28 June 2019 |volume=59 |issue=1 |page=121 |doi=10.26650/tuded2019-0012|s2cid=198780156 |doi-access=free }}</ref>}}) ay ang pangunahing ilog ng [[Myanmar]], na dumadaloy sa gitna ng bansa. Ang pinakamahalagang daluyan ng tubig pangkomersiyo ng Myanmar, ito ay may habang humigit-kumulang {{Convert|1,350|mi|km|abbr=on}} ang haba. Nagmula sa pagtatagpo ng mga ilog [[Ilog N'Mai|N'mai]] at [[Ilog Mali|Mali]],<ref>{{cite EB1911|wstitle=Irrawaddy|volume=14|page=839|first=James George|last=Scott}}</ref> dumadaloy ito mula hilaga patungong timog bago dumaan sa [[Delta ng Irawadi]] sa [[Rehiyon ng Ayeyarwady]] patungo sa [[Dagat Andaman]]. Ang palanggana nito na may lawak na humigit-kumulang {{Convert|156,000|mi2|km2|abbr=on}} ay sumasaklaw sa 61% ng lawak ng lupain ng [[Myanmar|Burma]], at naglalaman ng lima sa pinakamalalaking lungsod nito.<ref name=":0">{{Cite book |last=[[World Wide Fund for Nature|WWF]] |title=The Ayeyarwady River and the Economy of Myanmar |date=2018-05-01 |publisher=WWF |isbn=978-2-940443-06-2 |pages=}}</ref> Noon pa mang ikaanim na siglo, ang ilog ay ginamit na para sa kalakalan at transportasyon, at isang malawak na network ng mga [[Patubig|kanal ng irigasyon]] ang binuo upang suportahan ang agrikultura. Ang ilog ay napakahalaga pa rin bilang pinakamalaking daluyan ng tubig pangkalakalan ng Myanmar.<ref>{{Cite web |title=Irrawaddy River {{!}} Myanmar's Largest River, Wildlife & History {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Irrawaddy-River |access-date=2024-04-28 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Nagbibigay din ito ng mahahalagang serbisyo sa ecosystem sa iba't ibang komunidad at sektor ng ekonomiya, kabilang ang agrikultura, pangingisda, at turismo.<ref name=":0" /> Noong 2007, pumirma ang [[Pamahalaang Tatmadaw (1988–2011)|diktadurang militar ng Myanmar]] ng isang kasunduan para sa pagtatayo ng pitong [[Hidroelektrisidad|idroelektrikong dam]], na nagbunga ng kabuuang 13,360&nbsp;MW, sa mga Ilog N'mai at Mali, kabilang ang 3600&nbsp;MW [[Prinsa ng Myitsone]] sa [[kompluwensiya]] ng dalawang ilog. Nagpahayag ng mga alalahanin ang mga organisasyong pangkalikasan tungkol sa epekto ng proyekto sa ekolohiya ng mga masaribuhay na [[ekosistema]] ng ilog. Kabilang sa mga hayop na maaaring maapektuhan ang nanganganib [[Orcaella brevirostris|delfin ng Irawadi]] at ang kritikal na nanganganib na [[Glyphis gangeticus|pating ng Ganges]]. == Pisyograpiya == Hinahati ng Ilog Irrawaddy ang Myanmar mula hilaga hanggang timog at dumadaloy sa siyam na brasong [[Delta ng Irawadi]] patungo sa Dagat Andaman. === Mga sedimento sa dagat === Sa kabuuan, ang mga modernong ilog ng Ayeyarwady (Irrawaddy) at Thanlwin (Salween) ay naghahatid ng >600 Mt/taon ng sedimento sa dagat.<ref name="fate">{{Cite journal |last=Liu, J.P. |last2=Kuehl, S.A. |last3=Pierce, A.C. |last4=Williams, J. |last5=Blair, N.E. |last6=Harris, C. |last7=Aung, D.W. |last8=Aye, Y.Y. |year=2020 |title=Fate of Ayeyarwady and Thanlwin Rivers Sediments in the Andaman Sea and Bay of Bengal. |journal=Marine Geology |volume=423 |bibcode=2020MGeol.42306137L |doi=10.1016/j.margeo.2020.106137 |doi-access=free}}</ref> Ipinapakita ng pinakahuling pag-aaral: 1) Kaunti lamang ang modernong sedimentong naiipon sa ibabaw ng mga bunganga ng Ilog Ayeyarwady. Sa kabaligtaran, isang malaking mud wedge na may distal depocenter, na hanggang 60 m ang kapal, ang naideposito patungong dagat sa Golpo ng Martaban, na umaabot hanggang ~130 m ang lalim ng tubig patungo sa Martaban Depression. Dagdag pa rito, 2) Walang ebidensya na nagpapakita na ang mga modernong latak ay naipon o nailipat sa Martaban Canyon; 3) Mayroong nababalot na putik/kumot na nakabalot sa makitid na kanlurang Myanmar Shelf sa silangang Look ng Bengal. Ang kapal ng deposito ng putik ay hanggang 20 m malapit sa pampang at unti-unting lumiliit hanggang sa dalisdis sa lalim na −300 m, at malamang na tumatakas patungo sa malalim na Andaman Trench; 4) Ang tinatayang kabuuang dami ng mga sediment ng Holocene na idineposito sa pampang ay 1.290 trilyong tonelada. Kung ipagpapalagay natin na ito ay pangunahing naipon simula noong gitnang Holocene highstand (~6000 yr BP) tulad ng iba pang pangunahing delta, ang makasaysayang taunang average na depositional flux sa shelf ay magiging 215 Mt/yr, na katumbas ng ~35% ng mga modernong ilog Ayeyarwady-Thanlwin na nagmula sa mga sediment; 5) Hindi tulad ng iba pang malalaking sistema ng ilog sa Asya, tulad ng [[Yangtze]] at [[Ilog Mekong|Mekong]], ang pag-aaral na ito ay nagpapahiwatig ng isang bidireksiyonal na transportasyon at depositional pattern na kinokontrol ng mga lokal na agos na naiimpluwensyahan ng pagtaas at pagbaba ng tubig, at mga pana-panahong pabago-bagong monsoon, hangin at alon.<ref name="fate" /> == Mga pangunahing lungsod at bayan == [[File:Sagaing,_Myanmar.jpg|thumb| Ilog Irrawaddy mula sa Burol ng Sagaing, Sagaing]] Ang ilog ay dumadaloy sa o dumadaan sa mga sumusunod na lungsod: {{div col|colwidth=30em}} * [[Myitkyina]] * [[Bhamo]] * [[Katha, Myanmar|Katha]] * [[Tagaung, Mandalay|Tagaung]] * [[Kyaukmyaung (Sagaing)|Kyaukmyaung]] * [[Mandalay]] * [[Sagaing]] * [[Yenangyaung]] * [[Chauk]] * [[Bagan]] * [[Nyaung-U]] * [[Pyay]] * [[Hinthada]] * [[Pantanaw]] {{div col end}} == Mga tala == {{Reflist|group=note}} == Mga sanggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist|30em}} == Mga panlabas na link == * [http://www.riversnetwork.org/rbo/index.php/river-blogs/south-asia/itemlist/category/903-irrawady-global Rivers Network – Blog ng Ilog Irrawaddy at webmap ng watershed.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200731092158/https://www.riversnetwork.org/rbo/index.php/river-blogs/south-asia/itemlist/category/903-irrawady-global |date=2020-07-31 }} Archived * [http://asiasociety.org/onthinnerice Sa Manipis na Yelo 如履薄冰: mga palatandaan ng problema mula sa Tore ng Tubig ng Asya, kung saan ang mga pinagmumulan ng tubig ay dumadaloy patungo sa lahat ng malalaking ilog ng Asya (mula sa GRIP, Asia Society at MediaStorm)] * {{Usurped|{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20070823123915/http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/shownh.php3?img_id=13663|title=NASA Earth Observatory|sec=el}}}} * {{Usurped|1=[https://web.archive.org/web/20081107163734/http://earth.jsc.nasa.gov/sseop/efs/photoinfo.pl?PHOTO=STS030-151-62 Earth from Space NASA image]}} [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Tsino ng CS1 (zh)]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] euat7rnb4e61g2nnsunpkn9uowamgkp Inwa 0 339796 2227742 2226707 2026-09-22T15:32:47Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2227742 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|native_name=အင်းဝ|official_name=Inwa|other_name=Ava|pushpin_label_position=right|pushpin_map=Myanmar|pushpin_map_caption=Location of Ava|image_skyline=Ruins, Innwa, Mandalay Division, Burma.jpg|image_caption=|image_map=|map_caption=|established_date=26 February 1365|established_title=Founded|subdivision_type=Country|subdivision_name={{MMR}}|subdivision_type1=[[Administrative divisions of Myanmar|Region]]|subdivision_name1={{flag|Mandalay Region}}|subdivision_type2=[[Districts of Myanmar|District]]|subdivision_name2=[[Distrito ng Tada-U]]|subdivision_type3=[[Townships of Myanmar|Township]]|subdivision_name3=[[Tada-U Township]]|unit_pref=|area_total_km2=|population_as_of=|population_blank1=[[Bamar]]|population_blank1_title=Ethnicities|population_blank2=[[Theravada Buddhism]]|population_blank2_title=Religions|population_density_km2=auto|coordinates={{coord|21|51|28|N|95|59|06|E|region:MM|display=inline,title}}|elevation_m=|timezone=[[Time in Myanmar|MMT]]|utc_offset=+6.30|website=}}Ang '''Inwa''' ([[Wikang Birmano|Birmano]]: ,{{IPA|my|ʔɪ́ɰ̃wa̰ mjo̰|IPA}} o {{IPA|my|ʔəwa̰ mjo̰|}}; nabaybay din bilang '''Innwa'''; dating kilala bilang '''Ava'''), na matatagpuan sa [[Rehiyon ng Mandalay]], [[Myanmar]], ay isang [[Talaan ng mga kabesera ng Myanmar|sinaunang imperyal na kabesera]] ng magkakasunod na mga kahariang Birmano mula ika-14 hanggang ika-19 na siglo. Sa buong kasaysayan, ito ay maraming beses na winasak at itinayong muli. Sa wakas ay inabandona ang kabisera matapos itong masira ng sunod-sunod na malalakas na lindol noong [[Lindol sa Ava noong 1839|Marso 1839]]. Bagaman kakaunti na lamang ang bakas ng dating kadakilaan nito ang natitira ngayon, ang dating kabesera ay isang sikat na destinasyon ng mga turista mula sa Mandalay para sa isang araw na paglalakbay. == Etimolohiya == Ang pangalang Inwa (အင်းဝ) ay literal na nangangahulugang "bunganga ng Lawa", na sumasalamin sa lokasyon nito sa bunganga ng mga lawa sa [[Distrito ng Kyaukse]]. Ang isa pang teorya ay nagsasaad na ito ay nagmula sa ''Innawa'' ({{Lang|my|အင်းနဝ}}), na nangangahulugang "siyam na lawa" sa lugar.<ref name="kka-60">Khin Khin Aye 2007: 60</ref> Ang klasikong pangalan ng lungsod sa [[Wikang Pali|Pali]] ay '''''Ratanapura''''' (ရတနပုရ; Lungsod ng mga Hiyas").<ref>{{Cite web |last=ဦးဟုတ်စိန် |title=Entry for ratana |url=http://dictionary.sutta.org/browse/r/ratana |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215125958/http://dictionary.sutta.org/browse/r/ratana |archive-date=15 February 2015 |access-date=15 February 2015 |website=ပါဠိ မြန်မာ အဘိဓာန် (Pāḷi-Myanmar Dictionary) |publisher=Pali Canon E-Dictionary Version 1.94 |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=ဦးဟုတ်စိန် |title=Entry for pura |url=http://dictionary.sutta.org/browse/p/pura |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215125619/http://dictionary.sutta.org/browse/p/pura |archive-date=15 February 2015 |access-date=15 February 2015 |website=ပါဠိ မြန်မာ အဘိဓာန် (Pāḷi-Myanmar Dictionary) |publisher=Pali Canon E-Dictionary Version 1.94 |language=my}}</ref> Ang modernong [[Wikang Birmano|pamantayang pagbigkas sa Birmano]] ay ''Inwa'' ({{IPA|my|ʔɪ́ɰ̃wa̰|IPA}}), na sumusunod sa modernong [[Palabaybayan|ortograpiya]]. Ngunit ang lokal na bigkas sa Mataas na Birmano ay ''Awa'' ({{IPA|my|ʔəwa̰|}}). Sa katunayan, ang pagbaybay ng lungsod sa mga [[Mga kronikong Birmano|talaan ng hari]], na pawang isinulat bago ang mga modernong pagsisikap sa estandardisasyon ng pagbaybay ng Birmano, ay {{Lang|my|အဝ}} (Awa), ang ponetikong ispeling ng gamit sa Itaas na Birmano.<ref name="hy-1-3">See ''[[Hmannan Yazawin]]'', for example.</ref> Ang pinakakaraniwang Kanluraning [[Transkripsiyon (lingguwistika)|transkripsiyon]] na '''Ava''' ay nagmula sa ''Awa'' sa pamamagitan ng [[Wikang Portuges|Portuges]]. == Kasaysayan == [[File:Inwa_--_Second_Outer_Walls.JPG|thumb|200x200px| Mga labi ng mga panlabas na pader]] Ang Inwa ay naging kabesera ng Myanmar (Burma) sa loob ng halos 360 taon, sa limang pagkakataon, mula 1365 hanggang 1842. Kinilala bilang ang luklukan ng kapangyarihan sa Burma kaya ang Inwa (bilang [[Kaharian ng Ava]], o ang Korte ng Ava) ang pangalang ginamit ng mga Europeo sa Burma hanggang ika-19 na siglo. === Pundasyon === Matatagpuan sa estratehikong lokasyon sa tagpuan ng mga ilog [[Ilog Irawadi|Irawadi]] at [[Ilog Myitnge|Myitnge]], at sa pangunahing nagtatanim ng palay na [[Distrito ng Kyaukse]] sa Itaas na Burma, ang lokasyon ng Ava ay natunton bilang isang posibleng kabesera noon pang 1310 ni Haring [[Thihathu]]. Bagama't kalaunan ay itinayo ni Thihathu ang kanyang bagong kabesera sa [[Pinya, Myanmar|Pinya]] ilang milya silangan sa loob ng bansa noong 1313, ang apo sa tuhod ni Thihathu na si [[Thado Minbya]], na pinag-isa ang mga kaharian ng Sagaing at Pinya noong Setyembre 1364, ay pinili ang lugar ng Inwa bilang kanyang bagong kabesera. Ang mga kuta ng Inwa na gawa sa ladrilyo ay hindi sumusunod sa mga kumbensiyon ng mga naunang plano ng lungsod na tuwid ang hugis; ang kuta ng Inwa ay malamang na ang tanging lungsod na hugis bariles sa mundo. Sa halip, ang mga panlabas na pader na naka-zigzag ay karaniwang pinaniniwalaang nagbabalangkas sa pigura ng isang nakaupong leon–ang Birmanong [[Chinthe]]. Ang panloob na bakuran o kuta ay inilatag ayon sa tradisyonal na mga prinsipyong kosmolohikal at nagbigay ng kinakailangang labindalawang pintuan. (Ang panloob na lungsod ay muling itinayo nang hindi bababa sa tatlong pagkakataon noong 1597, 1763, at 1832).<ref name="rmc-4-1">Cooler 2003: Chapter 4, Part 1</ref> Ang disenyo ng Inwa, o kahit man lang ang panloob na kuta, ay dinisenyo upang gayahin ang maliit na uniberso ng mga Budista. Ang palasyo ay itinayo sa pinakasentro ng kuta, na ayon sa tradisyonal na mga prinsipyo ng disenyo ng lungsod ng Burma, ay tumutugma sa lokasyong Budista, samakatuwid ay direktang iniuugnay ang Hari sa Buddha mismo.<ref>{{Cite journal |last=Hla |first=U Kan |date=1978 |title=Traditional Town Planning in Burma |url=https://www.jstor.org/stable/989177 |journal=Journal of the Society of Architectural Historians |volume=37 |issue=2 |pages=92–104 |doi=10.2307/989177 |issn=0037-9808 |jstor=989177 |url-access=subscription}}</ref> Nagbigay ito sa Hari ng banal na katayuan at sa palasyo bilang isang relihiyosong sentro. Ang kaharian at ang kapangyarihan nito ay direktang nagmula sa lungsod bilang isang mandala, na pumapalibot sa buong mundo (sa teorya) at samakatuwid ang lungsod ay isang sentrong kosmolohiko ng isang banal na itinalagang kaharian.<ref name=":0">{{Cite book |last=Aung-Thwin |first=Michael |title=Myanmar in the fifteenth century : a tale of two kingdoms |date=2017 |isbn=978-0824874117 |location=Honolulu |pages=53–70 |oclc=990802695}}</ref> == Mga tala == {{Reflist}} == Mga sanggunian == * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=u_rmAAAAMAAJ |title=Report of the Superintendent, Archaeological Survey, Burma |date=1907 |publisher=Office of the Superintendent, Government Printing, Burma |location=Rangoon |ref={{harvid|Report|1907}}}} * {{Cite book |last=Royal Historical Commission of Burma |author-link=Royal Historical Commission of Burma |title=Hmannan Yazawin |publisher=[[Ministry of Information, Myanmar]] |year=1829–1832 |edition=2003 |volume=1–3 |location=Yangon |language=my}} * {{Cite web |last=Cooler |first=Richard M. |year=2002 |title=The Post Pagan Period – 14th to 20th Centuries – Part I |url=http://www.seasite.niu.edu/burmese/cooler/Chapter_4/Part1/post_pagan_period__part_1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206015924/http://www.seasite.niu.edu/burmese/Cooler/Chapter_4/Part1/post_pagan_period__part_1.htm |archive-date=2008-12-06 |access-date=2006-06-05 |publisher=Northern Illinois University}} * {{Cite journal |last=Khin Khin Aye |date=January 2007 |title=Inscription record of Shwenankyawshin Narapati's Ava Palace construction |journal=Myanmar Vista Research Magazine |language=my |location=Yangon |volume=1 |issue=1}} * {{Cite book |last=Lieberman |first=Victor B. |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, volume 1, Integration on the Mainland |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=978-0521804967}} * {{Cite book |last=Maung Maung Tin |first=U |title=Konbaung Hset Maha Yazawin |publisher=Department of Universities History Research, University of Yangon |year=1905 |edition=2004 |volume=1–3 |location=Yangon |language=my}} == Mga panlabas na link == * {{Cite EB9|wstitle=Ava|volume=III|short=1}} * [http://www.seasite.niu.edu/Burmese/literature/Short_Stories/INNWA/Innwa1.htm Inwa – a short story by Theippan Maung Wa 1931] inc. audio * [http://tipter.com/trips/burma-adventures-part-i-yangon-mandalay-inwa-and-hsipaw Exploring old monasteries in ancient capital Inwa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180429025109/http://tipter.com/trips/burma-adventures-part-i-yangon-mandalay-inwa-and-hsipaw |date=2018-04-29 }} Archived 2018-04-29 at the Wayback Machine {{Mandalay Region}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Birmano]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] qazrsdatssi4cof5yv5xz6g5tugayxk Usapan:Abra 1 339808 2227958 2226937 2026-09-23T04:15:39Z ~2026-51161-41 166656 [[en:WP:NOTFORUM|WP:NOTFORUM]] 2227958 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Moda ng produksiyon 0 339818 2227911 2227202 2026-09-23T03:01:11Z Ryomaandres 8044 /* Proseso ng pagbabagong sosyoekonomiko */ 2227911 wikitext text/x-wiki Sa teoryang [[Marxismo|Marxista]] ng [[materyalismong istoriko]], ang isang '''moda ng produksiyon''' (Aleman: ''Produktionsweise'', "ang paraan ng paggawa") ay isang partikular na kombinasyon ng: * Mga [[Mga puwersang produktibo|puwersang produktibo]]: kabilang dito ang lakas-paggawa ng tao at mga [[kagamitan sa produksiyon]] (mga kagamitan, makinarya, gusali ng pabrika, impraestruktura, kaalamang teknikal, mga hilaw na materyales, mga planta, hayop, lupang mapagsasamantalahan). * Mga panlipunan at teknikal na mga [[Mga relasyon sa produksiyon|relasyon sa produksiyon]]: kabilang dito ang mga ugnayang ari-arian, kapangyarihan, at kontrol (legal na kodigo) na namamahala sa mga paraan ng produksiyon ng lipunan, mga kooperatibang samahan sa paggawa, mga ugnayan sa pagitan ng mga tao at ng mga bagay ng kanilang gawain, at ang mga ugnayan sa pagitan ng mga uring panlipunan. Sinabi ni [[Karl Marx|Marx]] na ang kakayahang produktibo ng isang tao at ang pakikilahok sa mga [[ugnayang panlipunan]] ay dalawang mahahalagang katangian ng panlipunang reproduksiyon, at ang partikular na modalidad ng mga ugnayang panlipunan sa [[kapitalistang moda ng produksiyon]] ay likas na sumasalungat sa progresibong pag-unlad ng mga kakayahang produktibo ng mga tao.<ref>[https://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/grundrisse/ch11.htm#p594 Marx, Grundrisse. (English Translation)]</ref> Ang isang naunang konsepto ay ang '''paraan ng pamumuhay''' ni [[Adam Smith]], na naglarawan sa isang pag-unlad ng mga uri ng lipunan batay sa kung paano tinutustusan ng mga mamamayan ng isang lipunan ang kanilang mga materyal na pangangailangan.<ref name="New Voices on Adam Smith">''New Voices on Adam Smith'', by Leonidas Montes, Eric Schliesser. Routledge, March 2006. P 295.</ref> == Kahalagahan ng konsepto == Batay sa apat na yugtong teorya ng pag-unlad ng tao noong panahon ng [[Kaliwanagan sa Eskosya]] – Pangangaso/Pastoral/Agrikultura/Komersiyal na Lipunan, bawat isa ay may kanya-kanyang katangiang sosyo-kultural<ref>R Meek, ''Social Science and the Ignoble Savage'' (Cambridge 1976) p. 117-9 and p. 186-8</ref> – ipinahayag ni Marx ang konsepto ng paraan ng produksiyon: "Ang paraan ng produksiyon sa materyal na buhay ang tumutukoy sa pangkalahatang katangian ng mga prosesong panlipunan, pampulitika, at espirituwal ng buhay."<ref>R Meek, ''Social Science and the Ignoble Savage'' (Cambridge 1976) p. 117-9 and p. 186-8</ref> Itinuring ni Marx na ang paraan ng pakikipag-ugnayan ng mga tao sa pisikal na mundo at ang paraan ng pakikipag-ugnayan ng mga tao sa isa't isa sa lipunan ay magkakaugnay sa mga tiyak at kinakailangang paraan: "ang mga taong gumagawa ng tela, lino, seda...ay lumilikha rin ng ''mga ugnayang panlipunan'' kung saan sila naghahanda ng tela at lino."<ref>Quoted in J O'Neill, ''Sociology as a Skin Trade'' (London 1972) p. 115</ref> Kailangang kumonsumo ang mga tao upang mabuhay, ngunit upang kumonsumo, kailangan nilang gumawa at sa paggawa, kinakailangang pumasok sila sa mga ugnayang umiiral nang hiwalay sa kanilang kagustuhan. Para kay Marx, ang buong lihim kung bakit/paano umiiral ang isang kaayusang panlipunan at ang mga sanhi ng pagbabagong panlipunan ay dapat matuklasan sa partikular na paraan ng produksiyon na mayroon ang isang lipunan.<ref>M Hardt ed., ''The Jameson Reader'' (Oxford 2000) p. 11</ref> Dagdag pa niya, ang moda ng produksyon ay may malaking impluwensiya sa katangian ng moda ng distribusyon, moda ng sirkulasyon, at moda ng pagkonsumo, na pawang bumubuo sa larangan ng ekonomiya. Upang maunawaan ang paraan ng pamamahagi at pagkonsumo ng kayamanan, kinakailangang maunawaan ang mga kalagayan kung saan ito nalilikha. Ang isang paraan ng produksiyon ay natatangi sa kasaysayan para kay Marx dahil ito ay bumubuo ng bahagi ng isang organikong kabuuan (o buo na nagpaparami ng sarili) na may kakayahang patuloy na muling likhain ang sarili nitong mga panimulang kondisyon at sa gayon ay ipagpapatuloy ang sarili sa halos matatag na paraan sa loob ng maraming siglo, o kahit na libo-libong taon. Sa pamamagitan ng pagsasagawa ng [[labis na paggawa]] sa lipunan sa isang partikular na sistema ng mga ugnayang ari-arian, patuloy ang [[Reproduksiyon (ekonomiya)|reproduksiyon]] ng mga uring manggagawa ang mga pundasyon ng kaayusang panlipunan. Ang isang paraan ng produksiyon ay karaniwang humuhubog sa paraan ng distribusyon, sirkulasyon at pagkonsumo, at kinokontrol ng [[estado]]. Gaya ng isinulat ni Marx kay [[Pavel Annenkov|Annenkov]], "Ipagpalagay ang mga partikular na yugto ng pag-unlad sa produksiyon, komersiyo, at pagkonsumo at magkakaroon ka ng katumbas na kaayusang panlipunan, isang katumbas na organisasyon ng pamilya, ng mga ranggo, at uri, sa madaling salita, isang katumbas na lipunang sibil."<ref>Quoted in J O'Neill, ''Sociology as a Skin Trade'' (London 1972) p. 116</ref> Gayunpaman, ang anumang partikular na paraan ng produksiyon ay magtataglay din sa loob nito (sa mas malaki o mas maliit na lawak) ng mga labi ng mga naunang paraan, pati na rin ang mga binhi ng mga bago.<ref>M Hardt ed., ''The Jameson Reader'' (Oxford 2000) p. 12</ref> Ang paglitaw ng mga bagong produktibong pwersa ay magdudulot ng tunggalian sa kasalukuyang moda ng produksiyon. Kapag lumitaw ang tunggalian, ang mga paraan ng produksiyon ay maaaring umunlad sa loob ng kasalukuyang estruktura o magdulot ng ganap na pagkasira. === Proseso ng pagbabagong sosyoekonomiko === Ang proseso ng pag-unlad ng mga sistemang panlipunan at pang-ekonomiya ay nakabatay sa saligan ng pagpapabuti ng teknolohiya. Partikular na habang umuunlad ang antas ng teknolohiya, ang mga umiiral na anyo ng mga ugnayang panlipunan ay lalong nagiging hindi sapat para sa ganap na pagsasamantala sa teknolohiya. Lumilikha ito ng kontradiksiyong internal, o mga panloob na kawalan ng kaayusan sa loob ng mas malawak na sistemang sosyoekonomiko, lalo na sa anyo ng [[tunggalian ng uri]]. Ang mga lipas nang kaayusang panlipunan ay pumipigil sa karagdagang pag-unlad ng lipunan habang lumilikha ng lalong matitinding kontradiksiyon sa pagitan ng antas ng teknolohiya (mga puwersa ng produksyon) at estrukturang panlipunan (mga relasyong panlipunan, mga kumbensyon at organisasyon ng produksiyon) na umuunlad hanggang sa punto kung saan hindi na kayang suportahan ng sistema ang sarili nito at napapabagsak sa pamamagitan ng panloob na [[rebolusyong panlipunan]] na nagpapahintulot sa paglitaw ng mga bagong anyo ng mga relasyong panlipunan na tugma sa kasalukuyang antas ng teknolohiya (mga puwersang produktibo).<ref>[https://www.marxists.org/glossary/terms/m/o.htm#mode-production, Marxism.org: Mode of Production.]</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist|30em}}{{Marxist & Communist phraseology}} gyqkudzoyxnggoq08k60m57jtgw9r8i 2227918 2227911 2026-09-23T03:12:22Z Ryomaandres 8044 /* Proseso ng pagbabagong sosyoekonomiko */ 2227918 wikitext text/x-wiki Sa teoryang [[Marxismo|Marxista]] ng [[materyalismong istoriko]], ang isang '''moda ng produksiyon''' (Aleman: ''Produktionsweise'', "ang paraan ng paggawa") ay isang partikular na kombinasyon ng: * Mga [[Mga puwersang produktibo|puwersang produktibo]]: kabilang dito ang lakas-paggawa ng tao at mga [[kagamitan sa produksiyon]] (mga kagamitan, makinarya, gusali ng pabrika, impraestruktura, kaalamang teknikal, mga hilaw na materyales, mga planta, hayop, lupang mapagsasamantalahan). * Mga panlipunan at teknikal na mga [[Mga relasyon sa produksiyon|relasyon sa produksiyon]]: kabilang dito ang mga ugnayang ari-arian, kapangyarihan, at kontrol (legal na kodigo) na namamahala sa mga paraan ng produksiyon ng lipunan, mga kooperatibang samahan sa paggawa, mga ugnayan sa pagitan ng mga tao at ng mga bagay ng kanilang gawain, at ang mga ugnayan sa pagitan ng mga uring panlipunan. Sinabi ni [[Karl Marx|Marx]] na ang kakayahang produktibo ng isang tao at ang pakikilahok sa mga [[ugnayang panlipunan]] ay dalawang mahahalagang katangian ng panlipunang reproduksiyon, at ang partikular na modalidad ng mga ugnayang panlipunan sa [[kapitalistang moda ng produksiyon]] ay likas na sumasalungat sa progresibong pag-unlad ng mga kakayahang produktibo ng mga tao.<ref>[https://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/grundrisse/ch11.htm#p594 Marx, Grundrisse. (English Translation)]</ref> Ang isang naunang konsepto ay ang '''paraan ng pamumuhay''' ni [[Adam Smith]], na naglarawan sa isang pag-unlad ng mga uri ng lipunan batay sa kung paano tinutustusan ng mga mamamayan ng isang lipunan ang kanilang mga materyal na pangangailangan.<ref name="New Voices on Adam Smith">''New Voices on Adam Smith'', by Leonidas Montes, Eric Schliesser. Routledge, March 2006. P 295.</ref> == Kahalagahan ng konsepto == Batay sa apat na yugtong teorya ng pag-unlad ng tao noong panahon ng [[Kaliwanagan sa Eskosya]] – Pangangaso/Pastoral/Agrikultura/Komersiyal na Lipunan, bawat isa ay may kanya-kanyang katangiang sosyo-kultural<ref>R Meek, ''Social Science and the Ignoble Savage'' (Cambridge 1976) p. 117-9 and p. 186-8</ref> – ipinahayag ni Marx ang konsepto ng paraan ng produksiyon: "Ang paraan ng produksiyon sa materyal na buhay ang tumutukoy sa pangkalahatang katangian ng mga prosesong panlipunan, pampulitika, at espirituwal ng buhay."<ref>R Meek, ''Social Science and the Ignoble Savage'' (Cambridge 1976) p. 117-9 and p. 186-8</ref> Itinuring ni Marx na ang paraan ng pakikipag-ugnayan ng mga tao sa pisikal na mundo at ang paraan ng pakikipag-ugnayan ng mga tao sa isa't isa sa lipunan ay magkakaugnay sa mga tiyak at kinakailangang paraan: "ang mga taong gumagawa ng tela, lino, seda...ay lumilikha rin ng ''mga ugnayang panlipunan'' kung saan sila naghahanda ng tela at lino."<ref>Quoted in J O'Neill, ''Sociology as a Skin Trade'' (London 1972) p. 115</ref> Kailangang kumonsumo ang mga tao upang mabuhay, ngunit upang kumonsumo, kailangan nilang gumawa at sa paggawa, kinakailangang pumasok sila sa mga ugnayang umiiral nang hiwalay sa kanilang kagustuhan. Para kay Marx, ang buong lihim kung bakit/paano umiiral ang isang kaayusang panlipunan at ang mga sanhi ng pagbabagong panlipunan ay dapat matuklasan sa partikular na paraan ng produksiyon na mayroon ang isang lipunan.<ref>M Hardt ed., ''The Jameson Reader'' (Oxford 2000) p. 11</ref> Dagdag pa niya, ang moda ng produksyon ay may malaking impluwensiya sa katangian ng moda ng distribusyon, moda ng sirkulasyon, at moda ng pagkonsumo, na pawang bumubuo sa larangan ng ekonomiya. Upang maunawaan ang paraan ng pamamahagi at pagkonsumo ng kayamanan, kinakailangang maunawaan ang mga kalagayan kung saan ito nalilikha. Ang isang paraan ng produksiyon ay natatangi sa kasaysayan para kay Marx dahil ito ay bumubuo ng bahagi ng isang organikong kabuuan (o buo na nagpaparami ng sarili) na may kakayahang patuloy na muling likhain ang sarili nitong mga panimulang kondisyon at sa gayon ay ipagpapatuloy ang sarili sa halos matatag na paraan sa loob ng maraming siglo, o kahit na libo-libong taon. Sa pamamagitan ng pagsasagawa ng [[labis na paggawa]] sa lipunan sa isang partikular na sistema ng mga ugnayang ari-arian, patuloy ang [[Reproduksiyon (ekonomiya)|reproduksiyon]] ng mga uring manggagawa ang mga pundasyon ng kaayusang panlipunan. Ang isang paraan ng produksiyon ay karaniwang humuhubog sa paraan ng distribusyon, sirkulasyon at pagkonsumo, at kinokontrol ng [[estado]]. Gaya ng isinulat ni Marx kay [[Pavel Annenkov|Annenkov]], "Ipagpalagay ang mga partikular na yugto ng pag-unlad sa produksiyon, komersiyo, at pagkonsumo at magkakaroon ka ng katumbas na kaayusang panlipunan, isang katumbas na organisasyon ng pamilya, ng mga ranggo, at uri, sa madaling salita, isang katumbas na lipunang sibil."<ref>Quoted in J O'Neill, ''Sociology as a Skin Trade'' (London 1972) p. 116</ref> Gayunpaman, ang anumang partikular na paraan ng produksiyon ay magtataglay din sa loob nito (sa mas malaki o mas maliit na lawak) ng mga labi ng mga naunang paraan, pati na rin ang mga binhi ng mga bago.<ref>M Hardt ed., ''The Jameson Reader'' (Oxford 2000) p. 12</ref> Ang paglitaw ng mga bagong produktibong pwersa ay magdudulot ng tunggalian sa kasalukuyang moda ng produksiyon. Kapag lumitaw ang tunggalian, ang mga paraan ng produksiyon ay maaaring umunlad sa loob ng kasalukuyang estruktura o magdulot ng ganap na pagkasira. === Proseso ng pagbabagong sosyoekonomiko === Ang proseso ng pag-unlad ng mga sistemang panlipunan at pang-ekonomiya ay nakabatay sa saligan ng pagpapabuti ng teknolohiya. Partikular na habang umuunlad ang antas ng teknolohiya, ang mga umiiral na anyo ng mga ugnayang panlipunan ay lalong nagiging hindi sapat para sa ganap na pagsasamantala sa teknolohiya. Lumilikha ito ng kontradiksiyong internal, o mga panloob na kawalan ng kaayusan sa loob ng mas malawak na sistemang sosyoekonomiko, lalo na sa anyo ng [[tunggalian ng uri]]. Ang mga lipas nang kaayusang panlipunan ay pumipigil sa karagdagang pag-unlad ng lipunan habang lumilikha ng lalong matitinding kontradiksiyon sa pagitan ng antas ng teknolohiya (mga puwersa ng produksyon) at estrukturang panlipunan (mga relasyong panlipunan, mga kumbensiyon at organisasyon ng produksiyon) na umuunlad hanggang sa punto kung saan hindi na kayang suportahan ng sistema ang sarili nito at napapabagsak sa pamamagitan ng panloob na [[rebolusyong panlipunan]] na nagpapahintulot sa paglitaw ng mga bagong anyo ng mga relasyong panlipunan na tugma sa kasalukuyang antas ng teknolohiya (mga puwersang produktibo).<ref>[https://www.marxists.org/glossary/terms/m/o.htm#mode-production, Marxism.org: Mode of Production.]</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist|30em}}{{Marxist & Communist phraseology}} 8an6pc3zd3w8618gur3owklak73nmco Materyalismong istoriko 0 339820 2227910 2227205 2026-09-23T02:59:09Z Ryomaandres 8044 2227910 wikitext text/x-wiki [[File:Historical_Materialism.svg|thumb| Diyagramong naglalarawan sa teorya ng materyalismong istoriko]] Ang '''materyalismong istoriko''' ay isang teorya ng [[kasaysayan]] at [[sosyolohiya]] sa kaisipang [[Marxismo|Marxista]] na nagpoposisyon na ang materyal at pang-ekonomiyang mga kondisyon ang pangunahing nagtutulak sa estrukturang panlipunan at pagbabagong pangkasaysayan. Unang ipinahayag nina [[Karl Marx]] at [[Friedrich Engels]] noong kalagitnaan ng ika-19 na siglo, ang teorya ay nagmumungkahi na ang [[moda ng produksiyon]] ng materyal na buhay—ang paraan ng paggawa at muling pagkopya ng isang lipunan sa mga paraan ng pag-iral ng tao—ang nagtatakda o nagkokondisyon sa politikal, legal, at ideolohikal na "[[Base at superestruktura|superestruktura]]" nito. Ang makasaysayang pag-unlad ay nauunawaan bilang isang sunod-sunod na mga moda ng produksiyon, na ang mga transisyon sa pagitan ng mga ito ay hinihimok ng mga kontradiksyon na lumilitaw sa pagitan ng umuunlad na [[Mga produktibong puwersa|mga puwersa ng produksyon]] (teknolohiya, lakas-paggawa ) at ng mga estatikong [[Mga relasyon ng produksiyon|relasyon ng produksiyon]] eistruktura ng uri, pagmamay-ari ng ari-arian). Ang [[Materyalismo|materyalistang]] konsepto ng kasaysayan ay binuo ni Marx bilang isang kritikal na tugon sa ideyalistang pilosopiyang Aleman, sa ahistorikal na materyalismo ng [[Panahon ng Kaliwanagan|Kaliwanagan]], at sa [[klasikal na ekonomiyang pampolitika]] ng mga palaisip tulad nina [[Adam Smith]] at [[David Ricardo]]. Sa itinuturing na tiyak na pormulasyon nito, mula sa kanyang paunang salita noong 1859 sa ''[[Isang Ambag sa Kritika ng Ekonomiyang Pampolitika]]'', ibinuod ni Marx ang prinsipyong gabay ng teorya: "Hindi ang kamalayan ng mga tao ang nagtatakda ng kanilang pag-iral, kundi ang kanilang panlipunang pag-iral ang nagtatakda ng kanilang kamalayan." Unang inilarawan nina Marx at Engels ang teorya sa ''[[Ang Ideolohiyang Aleman]]'' (1846), na binibigyang-konsepto ang kasaysayan bilang isang serye ng "mga progresibong panahon"—ang mga [[Asyatikong moda ng produksiyon|Asyatiko]], sinauna, [[Piyudalismo|piyudal]], at modernong [[Burgesya|burges]] ([[Kapitalistang moda ng produksiyon|kapitalista]]) na mga moda ng produksiyon. Sa halip na isang kumpleto at matatag na teoryang siyentipiko, inilahad nina Marx at Engels ang mga ideyang ito bilang isang hanay ng mga prinsipyo at ipotesis na metodolohiko upang magsilbing "gabay na hibla" para sa pananaliksik sa kasaysayan at lipunan. Kasunod ng pagkamatay ni Marx, pinalawak ni Engels ang mga ideyang ito sa mga akda tulad ng ''[[Anti-Dühring]]'' (1878) at ''[[Ang Pinanggalingan ng Pamilya, Pribadong Pagmamay-arit, at Estado]]'' (1884). Ayon sa ilang iskolar, ang mga sumunod na pormulasyon ni Engels ay naglipat ng diin sa teorya mula sa isang kritikal-pilosopikal na pamamaraan patungo sa isang [[Positibismo|positibista]] at [[Determinismo|deterministikong]] agham, na nagpapakita ng materyalismong istoriko bilang isang partikular na aplikasyon ng isang unibersal na "[[materyalismong diyalektiko]]" na namamahala sa parehong kalikasan at lipunan. Ang interpretasyong ito ay naging pundasyon ng [[Marxismo–Leninismo|Marxismo-Leninismo]] at ortodoksong Sobyetiko, bagaman umunlad ito mula sa sariling pamamaraan ni Marx, na pangunahing nakatuon sa pagsusuri ng pag-unlad ng lipunan, lalo na ang pag-usbong ng kapitalismo mula sa loob ng pyudalismo ng Europa. Bilang balangkas para sa pagsusuri, tinatrato ng historikal na materyalismo ang [[tunggalian ng uri]] bilang pangunahing mekanismo ng pagbabago sa kasaysayan, kung saan nangyari ang mga [[rebolusyong panlipunan]] kapag ang umiiral na mga relasyon ng produksiyon ay nagsisimulang [[Grilyete|humadlang]] sa pag-unlad ng mga produktibong puwersa. Bagaman ang teorya ay pinupuna dahil sa sinasabing [[ekonomikong determinismo]] nito, at marami sa mga pangunahing prinsipyo nito ay sumailalim sa radikal na rebisyon, ang mga konsepto nito ay nagkaroon ng malalim na impluwensiya sa [[sosyolohiya]], [[Historyograpiya|historiograpiya]], at [[teorang kritikal]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Marxist and communist phraseology}}{{Historiography}} [[Kategorya:Marxismo]] [[Kategorya:CS1: long volume value]] 2gljesw9gjxnbht2fps380l48he1twq 2227919 2227910 2026-09-23T03:12:56Z Ryomaandres 8044 2227919 wikitext text/x-wiki [[File:Historical_Materialism.svg|thumb| Diyagramong naglalarawan sa teorya ng materyalismong istoriko]] Ang '''materyalismong istoriko''' ay isang teorya ng [[kasaysayan]] at [[sosyolohiya]] sa kaisipang [[Marxismo|Marxista]] na nagpoposisyon na ang materyal at pang-ekonomiyang mga kondisyon ang pangunahing nagtutulak sa estrukturang panlipunan at pagbabagong pangkasaysayan. Unang ipinahayag nina [[Karl Marx]] at [[Friedrich Engels]] noong kalagitnaan ng ika-19 na siglo, ang teorya ay nagmumungkahi na ang [[moda ng produksiyon]] ng materyal na buhay—ang paraan ng paggawa at muling pagkopya ng isang lipunan sa mga paraan ng pag-iral ng tao—ang nagtatakda o nagkokondisyon sa politikal, legal, at ideolohikal na "[[Base at superestruktura|superestruktura]]" nito. Ang makasaysayang pag-unlad ay nauunawaan bilang isang sunod-sunod na mga moda ng produksiyon, na ang mga transisyon sa pagitan ng mga ito ay hinihimok ng mga kontradiksyon na lumilitaw sa pagitan ng umuunlad na [[Mga produktibong puwersa|mga puwersa ng produksyon]] (teknolohiya, lakas-paggawa ) at ng mga estatikong [[Mga relasyon ng produksiyon|relasyon ng produksiyon]] eistruktura ng uri, pagmamay-ari ng ari-arian). Ang [[Materyalismo|materyalistang]] konsepto ng kasaysayan ay binuo ni Marx bilang isang kritikal na tugon sa ideyalistang pilosopiyang Aleman, sa ahistorikal na materyalismo ng [[Panahon ng Kaliwanagan|Kaliwanagan]], at sa [[klasikal na ekonomiyang pampolitika]] ng mga palaisip tulad nina [[Adam Smith]] at [[David Ricardo]]. Sa itinuturing na tiyak na pormulasyon nito, mula sa kanyang paunang salita noong 1859 sa ''[[Isang Ambag sa Kritika ng Ekonomiyang Pampolitika]]'', ibinuod ni Marx ang prinsipyong gabay ng teorya: "Hindi ang kamalayan ng mga tao ang nagtatakda ng kanilang pag-iral, kundi ang kanilang panlipunang pag-iral ang nagtatakda ng kanilang kamalayan." Unang inilarawan nina Marx at Engels ang teorya sa ''[[Ang Ideolohiyang Aleman]]'' (1846), na binibigyang-konsepto ang kasaysayan bilang isang serye ng "mga progresibong panahon"—ang mga [[Asyatikong moda ng produksiyon|Asyatiko]], sinauna, [[Piyudalismo|piyudal]], at modernong [[Burgesya|burges]] ([[Kapitalistang moda ng produksiyon|kapitalista]]) na mga moda ng produksiyon. Sa halip na isang kumpleto at matatag na teoryang siyentipiko, inilahad nina Marx at Engels ang mga ideyang ito bilang isang hanay ng mga prinsipyo at ipotesis na metodolohiko upang magsilbing "gabay na hibla" para sa pananaliksik sa kasaysayan at lipunan. Kasunod ng pagkamatay ni Marx, pinalawak ni Engels ang mga ideyang ito sa mga akda tulad ng ''[[Anti-Dühring]]'' (1878) at ''[[Ang Pinanggalingan ng Pamilya, Pribadong Pagmamay-arit, at Estado]]'' (1884). Ayon sa ilang iskolar, ang mga sumunod na pormulasyon ni Engels ay naglipat ng diin sa teorya mula sa isang kritikal-pilosopikal na pamamaraan patungo sa isang [[Positibismo|positibista]] at [[Determinismo|deterministikong]] agham, na nagpapakita ng materyalismong istoriko bilang isang partikular na aplikasyon ng isang unibersal na "[[materyalismong diyalektiko]]" na namamahala sa parehong kalikasan at lipunan. Ang interpretasyong ito ay naging pundasyon ng [[Marxismo–Leninismo|Marxismo-Leninismo]] at ortodoksong Sobyetiko, bagaman umunlad ito mula sa sariling pamamaraan ni Marx, na pangunahing nakatuon sa pagsusuri ng pag-unlad ng lipunan, lalo na ang pag-usbong ng kapitalismo mula sa loob ng pyudalismo ng Europa. Bilang balangkas para sa pagsusuri, tinatrato ng materyalismong istoriko ang [[tunggalian ng uri]] bilang pangunahing mekanismo ng pagbabago sa kasaysayan, kung saan nangyari ang mga [[rebolusyong panlipunan]] kapag ang umiiral na mga relasyon ng produksiyon ay nagsisimulang [[Grilyete|humadlang]] sa pag-unlad ng mga produktibong puwersa. Bagaman ang teorya ay pinupuna dahil sa sinasabing [[ekonomikong determinismo]] nito, at marami sa mga pangunahing prinsipyo nito ay sumailalim sa radikal na rebisyon, ang mga konsepto nito ay nagkaroon ng malalim na impluwensiya sa [[sosyolohiya]], [[Historyograpiya|historiograpiya]], at [[teorang kritikal]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Marxist and communist phraseology}}{{Historiography}} [[Kategorya:Marxismo]] [[Kategorya:CS1: long volume value]] 4n927gonuvd87krfdpnlces8nhdy196 2227938 2227919 2026-09-23T03:40:39Z Ryomaandres 8044 2227938 wikitext text/x-wiki [[File:Historical_Materialism.svg|thumb| Diyagramong naglalarawan sa teorya ng materyalismong istoriko]] Ang '''materyalismong istoriko''' ay isang teorya ng [[kasaysayan]] at [[sosyolohiya]] sa kaisipang [[Marxismo|Marxista]] na nagpoposisyon na ang materyal at pang-ekonomiyang mga kondisyon ang pangunahing nagtutulak sa estrukturang panlipunan at pagbabagong pangkasaysayan. Unang ipinahayag nina [[Karl Marx]] at [[Friedrich Engels]] noong kalagitnaan ng ika-19 na siglo, ang teorya ay nagmumungkahi na ang [[moda ng produksiyon]] ng materyal na buhay—ang paraan ng paggawa at muling pagkopya ng isang lipunan sa mga paraan ng pag-iral ng tao—ang nagtatakda o nagkokondisyon sa politikal, legal, at ideolohikal na "[[Base at superestruktura|superestruktura]]" nito. Ang makasaysayang pag-unlad ay nauunawaan bilang isang sunod-sunod na mga moda ng produksiyon, na ang mga transisyon sa pagitan ng mga ito ay hinihimok ng mga kontradiksyon na lumilitaw sa pagitan ng umuunlad na [[Mga produktibong puwersa|mga puwersa ng produksyon]] (teknolohiya, lakas-paggawa ) at ng mga estatikong [[Mga relasyon sa produksiyon|relasyon sa produksiyon]] eistruktura ng uri, pagmamay-ari ng ari-arian). Ang [[Materyalismo|materyalistang]] konsepto ng kasaysayan ay binuo ni Marx bilang isang kritikal na tugon sa ideyalistang pilosopiyang Aleman, sa ahistorikal na materyalismo ng [[Panahon ng Kaliwanagan|Kaliwanagan]], at sa [[klasikal na ekonomiyang pampolitika]] ng mga palaisip tulad nina [[Adam Smith]] at [[David Ricardo]]. Sa itinuturing na tiyak na pormulasyon nito, mula sa kanyang paunang salita noong 1859 sa ''[[Isang Ambag sa Kritika ng Ekonomiyang Pampolitika]]'', ibinuod ni Marx ang prinsipyong gabay ng teorya: "Hindi ang kamalayan ng mga tao ang nagtatakda ng kanilang pag-iral, kundi ang kanilang panlipunang pag-iral ang nagtatakda ng kanilang kamalayan." Unang inilarawan nina Marx at Engels ang teorya sa ''[[Ang Ideolohiyang Aleman]]'' (1846), na binibigyang-konsepto ang kasaysayan bilang isang serye ng "mga progresibong panahon"—ang mga [[Asyatikong moda ng produksiyon|Asyatiko]], sinauna, [[Piyudalismo|piyudal]], at modernong [[Burgesya|burges]] ([[Kapitalistang moda ng produksiyon|kapitalista]]) na mga moda ng produksiyon. Sa halip na isang kumpleto at matatag na teoryang siyentipiko, inilahad nina Marx at Engels ang mga ideyang ito bilang isang hanay ng mga prinsipyo at ipotesis na metodolohiko upang magsilbing "gabay na hibla" para sa pananaliksik sa kasaysayan at lipunan. Kasunod ng pagkamatay ni Marx, pinalawak ni Engels ang mga ideyang ito sa mga akda tulad ng ''[[Anti-Dühring]]'' (1878) at ''[[Ang Pinanggalingan ng Pamilya, Pribadong Pagmamay-arit, at Estado]]'' (1884). Ayon sa ilang iskolar, ang mga sumunod na pormulasyon ni Engels ay naglipat ng diin sa teorya mula sa isang kritikal-pilosopikal na pamamaraan patungo sa isang [[Positibismo|positibista]] at [[Determinismo|deterministikong]] agham, na nagpapakita ng materyalismong istoriko bilang isang partikular na aplikasyon ng isang unibersal na "[[materyalismong diyalektiko]]" na namamahala sa parehong kalikasan at lipunan. Ang interpretasyong ito ay naging pundasyon ng [[Marxismo–Leninismo|Marxismo-Leninismo]] at ortodoksong Sobyetiko, bagaman umunlad ito mula sa sariling pamamaraan ni Marx, na pangunahing nakatuon sa pagsusuri ng pag-unlad ng lipunan, lalo na ang pag-usbong ng kapitalismo mula sa loob ng pyudalismo ng Europa. Bilang balangkas para sa pagsusuri, tinatrato ng materyalismong istoriko ang [[tunggalian ng uri]] bilang pangunahing mekanismo ng pagbabago sa kasaysayan, kung saan nangyari ang mga [[rebolusyong panlipunan]] kapag ang umiiral na mga relasyon sa produksiyon ay nagsisimulang [[Grilyete|humadlang]] sa pag-unlad ng mga produktibong puwersa. Bagaman ang teorya ay pinupuna dahil sa sinasabing [[ekonomikong determinismo]] nito, at marami sa mga pangunahing prinsipyo nito ay sumailalim sa radikal na rebisyon, ang mga konsepto nito ay nagkaroon ng malalim na impluwensiya sa [[sosyolohiya]], [[Historyograpiya|historiograpiya]], at [[teorang kritikal]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Marxist and communist phraseology}}{{Historiography}} [[Kategorya:Marxismo]] [[Kategorya:CS1: long volume value]] 9sv1v25or82bzu9v6a2p1xuhgfv7hju 2227947 2227938 2026-09-23T03:47:00Z Ryomaandres 8044 2227947 wikitext text/x-wiki [[File:Historical_Materialism.svg|thumb| Diyagramang naglalarawan sa teorya ng materyalismong istoriko]] Ang '''materyalismong istoriko''' ay isang teorya ng [[kasaysayan]] at [[sosyolohiya]] sa kaisipang [[Marxismo|Marxista]] na nagpoposisyon na ang materyal at pang-ekonomiyang mga kondisyon ang pangunahing nagtutulak sa estrukturang panlipunan at pagbabagong pangkasaysayan. Unang ipinahayag nina [[Karl Marx]] at [[Friedrich Engels]] noong kalagitnaan ng ika-19 na siglo, ang teorya ay nagmumungkahi na ang [[moda ng produksiyon]] ng materyal na buhay—ang paraan ng paggawa at muling pagkopya ng isang lipunan sa mga paraan ng pag-iral ng tao—ang nagtatakda o nagkokondisyon sa politikal, legal, at ideolohikal na "[[Base at superestruktura|superestruktura]]" nito. Ang makasaysayang pag-unlad ay nauunawaan bilang isang sunod-sunod na mga moda ng produksiyon, na ang mga transisyon sa pagitan ng mga ito ay hinihimok ng mga kontradiksyon na lumilitaw sa pagitan ng umuunlad na [[Mga produktibong puwersa|mga puwersa ng produksyon]] (teknolohiya, lakas-paggawa ) at ng mga estatikong [[Mga relasyon sa produksiyon|relasyon sa produksiyon]] eistruktura ng uri, pagmamay-ari ng ari-arian). Ang [[Materyalismo|materyalistang]] konsepto ng kasaysayan ay binuo ni Marx bilang isang kritikal na tugon sa ideyalistang pilosopiyang Aleman, sa ahistorikal na materyalismo ng [[Panahon ng Kaliwanagan|Kaliwanagan]], at sa [[klasikal na ekonomiyang pampolitika]] ng mga palaisip tulad nina [[Adam Smith]] at [[David Ricardo]]. Sa itinuturing na tiyak na pormulasyon nito, mula sa kanyang paunang salita noong 1859 sa ''[[Isang Ambag sa Kritika ng Ekonomiyang Pampolitika]]'', ibinuod ni Marx ang prinsipyong gabay ng teorya: "Hindi ang kamalayan ng mga tao ang nagtatakda ng kanilang pag-iral, kundi ang kanilang panlipunang pag-iral ang nagtatakda ng kanilang kamalayan." Unang inilarawan nina Marx at Engels ang teorya sa ''[[Ang Ideolohiyang Aleman]]'' (1846), na binibigyang-konsepto ang kasaysayan bilang isang serye ng "mga progresibong panahon"—ang mga [[Asyatikong moda ng produksiyon|Asyatiko]], sinauna, [[Piyudalismo|piyudal]], at modernong [[Burgesya|burges]] ([[Kapitalistang moda ng produksiyon|kapitalista]]) na mga moda ng produksiyon. Sa halip na isang kumpleto at matatag na teoryang siyentipiko, inilahad nina Marx at Engels ang mga ideyang ito bilang isang hanay ng mga prinsipyo at ipotesis na metodolohiko upang magsilbing "gabay na hibla" para sa pananaliksik sa kasaysayan at lipunan. Kasunod ng pagkamatay ni Marx, pinalawak ni Engels ang mga ideyang ito sa mga akda tulad ng ''[[Anti-Dühring]]'' (1878) at ''[[Ang Pinanggalingan ng Pamilya, Pribadong Pagmamay-arit, at Estado]]'' (1884). Ayon sa ilang iskolar, ang mga sumunod na pormulasyon ni Engels ay naglipat ng diin sa teorya mula sa isang kritikal-pilosopikal na pamamaraan patungo sa isang [[Positibismo|positibista]] at [[Determinismo|deterministikong]] agham, na nagpapakita ng materyalismong istoriko bilang isang partikular na aplikasyon ng isang unibersal na "[[materyalismong diyalektiko]]" na namamahala sa parehong kalikasan at lipunan. Ang interpretasyong ito ay naging pundasyon ng [[Marxismo–Leninismo|Marxismo-Leninismo]] at ortodoksong Sobyetiko, bagaman umunlad ito mula sa sariling pamamaraan ni Marx, na pangunahing nakatuon sa pagsusuri ng pag-unlad ng lipunan, lalo na ang pag-usbong ng kapitalismo mula sa loob ng pyudalismo ng Europa. Bilang balangkas para sa pagsusuri, tinatrato ng materyalismong istoriko ang [[tunggalian ng uri]] bilang pangunahing mekanismo ng pagbabago sa kasaysayan, kung saan nangyari ang mga [[rebolusyong panlipunan]] kapag ang umiiral na mga relasyon sa produksiyon ay nagsisimulang [[Grilyete|humadlang]] sa pag-unlad ng mga produktibong puwersa. Bagaman ang teorya ay pinupuna dahil sa sinasabing [[ekonomikong determinismo]] nito, at marami sa mga pangunahing prinsipyo nito ay sumailalim sa radikal na rebisyon, ang mga konsepto nito ay nagkaroon ng malalim na impluwensiya sa [[sosyolohiya]], [[Historyograpiya|historiograpiya]], at [[teorang kritikal]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Marxist and communist phraseology}}{{Historiography}} [[Kategorya:Marxismo]] [[Kategorya:CS1: long volume value]] ogujneeapkygw6wt40gra90pfl9ui5l Bagyong Salome (2017) 0 339827 2227679 2026-09-22T13:07:46Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Infobox hurricane | Name= Bagyong Salome (Haikui) | Year= 2017 | Basin= WPac | Formed=Nobyembre 7 | Dissipated=Nobyembre 13 | image=Haikui 2017-11-11 0250Z.jpg | track=Haikui 2017 track.png | 10-min winds=40 | 1-min winds=45 | Pressure=998 | Fatalities= TBA | Damages= TBA | Areas= [[Pilipinas]], [[Vietnam]] | Hurricane season= [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2017]] }} Ang '''Bagyong Salome''', (Pagtatalagang Pandaigdig; '''Bagyong Haikui), ay isang Tropikal Bagyo na tuma... 2227679 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane | Name= Bagyong Salome (Haikui) | Year= 2017 | Basin= WPac | Formed=Nobyembre 7 | Dissipated=Nobyembre 13 | image=Haikui 2017-11-11 0250Z.jpg | track=Haikui 2017 track.png | 10-min winds=40 | 1-min winds=45 | Pressure=998 | Fatalities= TBA | Damages= TBA | Areas= [[Pilipinas]], [[Vietnam]] | Hurricane season= [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2017]] }} Ang '''Bagyong Salome''', (Pagtatalagang Pandaigdig; '''Bagyong Haikui), ay isang Tropikal Bagyo na tumawid sa [[Sorsogon]] sa [[Rehiyon ng Bicol]], at nagpaulan sa malaking bahagi sa [[Timog Luzon]]. [[Talaksan:Haikui 2017 track.png|thumb|Ang tinahak ng Bagyong Salome (Haikui)]] {{S-start}} {{Succession box|before=Ramil|title=Pacific typhoon season names|years=Haikui|after=[[Bagyong Tino (2017)|Tino]]}} {{S-end}} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:2017 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2017]] {{usbong|Kalikasan}} 2myt5nlbmdgjecycdg5g4sehpaw1if1 2227680 2227679 2026-09-22T13:08:08Z Ivan P. Clarin 84769 2227680 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane | Name= Bagyong Salome (Haikui) | Year= 2017 | Basin= WPac | Formed=Nobyembre 7 | Dissipated=Nobyembre 13 | image=Haikui 2017-11-11 0250Z.jpg | 10-min winds=40 | 1-min winds=45 | Pressure=998 | Fatalities= TBA | Damages= TBA | Areas= [[Pilipinas]], [[Vietnam]] | Hurricane season= [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2017]] }} Ang '''Bagyong Salome''', (Pagtatalagang Pandaigdig; '''Bagyong Haikui'''), ay isang Tropikal Bagyo na tumawid sa [[Sorsogon]] sa [[Rehiyon ng Bicol]], at nagpaulan sa malaking bahagi sa [[Timog Luzon]]. [[Talaksan:Haikui 2017 track.png|thumb|Ang tinahak ng Bagyong Salome (Haikui)]] {{S-start}} {{Succession box|before=Ramil|title=Pacific typhoon season names|years=Haikui|after=[[Bagyong Tino (2017)|Tino]]}} {{S-end}} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:2017 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2017]] {{usbong|Kalikasan}} oxg07r9d7mfwh91cznlebnfmpjsy34w Usapan:Bagyong Salome (2017) 1 339828 2227681 2026-09-22T13:09:27Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Isinalinwikang pahina|en|Tropical Storm Haikui (2017)}} 2227681 wikitext text/x-wiki {{Isinalinwikang pahina|en|Tropical Storm Haikui (2017)}} bjzmgbz7vaj79enlxonmareh3fuzxni Bagyong Nimfa (2019) 0 339829 2227686 2026-09-22T13:48:32Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Infobox hurricane | Name = Bagyong Nimfa (Tapah) | Year = 2019 | Basin = WPac | Image location = Tapah 2019-09-21 0520Z.jpg | Image name = Si Bagyong Nimfa noong ika Setyembre 2019 sa karagatan ng Pilipinas | Formed = Setyembre 17, 2019 | Dissipated = Setyembre 22, 2019 | 10-min winds = 69 | 1-min winds = 75 | Pressure = 967 | Damages = TBA | Fatalities = TBA | Areas = [[Pilipinas]], [[Japan]] | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2019]] }} Ang '''Bagyong... 2227686 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane | Name = Bagyong Nimfa (Tapah) | Year = 2019 | Basin = WPac | Image location = Tapah 2019-09-21 0520Z.jpg | Image name = Si Bagyong Nimfa noong ika Setyembre 2019 sa karagatan ng Pilipinas | Formed = Setyembre 17, 2019 | Dissipated = Setyembre 22, 2019 | 10-min winds = 69 | 1-min winds = 75 | Pressure = 967 | Damages = TBA | Fatalities = TBA | Areas = [[Pilipinas]], [[Japan]] | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2019]] }} Ang '''Bagyong Sarah (2019)'''; (Pagtatalagang pandaigdig: '''Bagyong Fung-wong''') ay isang malakas bagyo sa [[Dagat Pilipinas]] na nasa Kategoryang 2 ay tinahak ang doreksyong hilagang silangan patungo sa bansang [[Japan]], at walang direktang interaksyon sa bansang [[Pilipinas]], matapos mabuo ang Bagyong Marilyn sa [[Dagat Pilipinas]] bilang Tropikal depresyon. ==Kasaysayan== [[Talaksan:Tapah 2019 track.png|thumb|Ang tinahak ng Bagyong Nimfa]] Noong ika Setyembre 17, 2019 matapos malusaw ang bagyong Marilyn ay may isang Low Pressure Area ang nabuo sa bahaging silangan na kalaunan ay binigyang pangalan na lokal na PAGASA bilang #NimfaPH at sa internasyonal na pangalan ay Tapah ng JMA. ==Tingnan rin== * [[Bagyong Perla (2019)|Bagyong Perla]] * [[Bagyong Sarah (2019)|Bagyong Sarah]] {{S-start}} {{Succession box|before=Marilyn|title=Pacific typhoon season names|years=Tapah|after=[[Bagyong Onyok (2019)|Onyok]]}} {{S-end}} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:2019 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2019]] [[Kategorya:Mga bagong pangalan ng bagyo sa Pilipinas]] {{Usbong|Panahon|Kalikasan}} 4hoxb1bwav80wzhy8hrwlgydpttcels 2227687 2227686 2026-09-22T13:48:50Z Ivan P. Clarin 84769 2227687 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane | Name = Bagyong Nimfa (Tapah) | Year = 2019 | Basin = WPac | Image location = Tapah 2019-09-21 0520Z.jpg | Image name = Si Bagyong Nimfa noong ika Setyembre 2019 sa karagatan ng Pilipinas | Formed = Setyembre 17, 2019 | Dissipated = Setyembre 22, 2019 | 10-min winds = 69 | 1-min winds = 75 | Pressure = 967 | Damages = TBA | Fatalities = TBA | Areas = [[Pilipinas]], [[Japan]] | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2019]] }} Ang '''Bagyong Nimfa (2019)'''; (Pagtatalagang pandaigdig: '''Bagyong Tapah''') ay isang malakas bagyo sa [[Dagat Pilipinas]] na nasa Kategoryang 2 ay tinahak ang doreksyong hilagang silangan patungo sa bansang [[Japan]], at walang direktang interaksyon sa bansang [[Pilipinas]], matapos mabuo ang Bagyong Marilyn sa [[Dagat Pilipinas]] bilang Tropikal depresyon. ==Kasaysayan== [[Talaksan:Tapah 2019 track.png|thumb|Ang tinahak ng Bagyong Nimfa]] Noong ika Setyembre 17, 2019 matapos malusaw ang bagyong Marilyn ay may isang Low Pressure Area ang nabuo sa bahaging silangan na kalaunan ay binigyang pangalan na lokal na PAGASA bilang #NimfaPH at sa internasyonal na pangalan ay Tapah ng JMA. ==Tingnan rin== * [[Bagyong Perla (2019)|Bagyong Perla]] * [[Bagyong Sarah (2019)|Bagyong Sarah]] {{S-start}} {{Succession box|before=Marilyn|title=Pacific typhoon season names|years=Tapah|after=[[Bagyong Onyok (2019)|Onyok]]}} {{S-end}} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:2019 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2019]] [[Kategorya:Mga bagong pangalan ng bagyo sa Pilipinas]] {{Usbong|Panahon|Kalikasan}} b3rujo6p6zxuvvjd86c0ysnjg3jawyw 2227689 2227687 2026-09-22T13:50:14Z Ivan P. Clarin 84769 2227689 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane | Name = Bagyong Nimfa (Tapah) | Year = 2019 | Basin = WPac | Image location = Tapah 2019-09-21 0520Z.jpg | Image name = Si Bagyong Nimfa noong ika Setyembre 2019 sa karagatan ng Pilipinas | Formed = Setyembre 17, 2019 | Dissipated = Setyembre 22, 2019 | 10-min winds = 69 | 1-min winds = 75 | Pressure = 967 | Damages = TBA | Fatalities = TBA | Areas = [[Pilipinas]], [[Japan]] | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2019]] }} Ang '''Bagyong Nimfa (2019)'''; (Pagtatalagang pandaigdig: '''Bagyong Tapah''') ay isang malakas bagyo sa [[Dagat Pilipinas]] na nasa Kategoryang 1 hanggang 2 ay tinahak ang doreksyong hilagang silangan patungo sa bansang [[Japan]], at walang direktang interaksyon sa bansang [[Pilipinas]], matapos mabuo ang Bagyong Marilyn sa [[Dagat Pilipinas]] bilang Tropikal depresyon. ==Kasaysayan== [[Talaksan:Tapah 2019 track.png|thumb|Ang tinahak ng Bagyong Nimfa]] Noong ika Setyembre 17, 2019 matapos malusaw ang bagyong Marilyn ay may isang Low Pressure Area ang nabuo sa bahaging silangan na kalaunan ay binigyang pangalan na lokal na PAGASA bilang #NimfaPH at sa internasyonal na pangalan ay Tapah ng JMA. ==Tingnan rin== * [[Bagyong Perla (2019)|Bagyong Perla]] * [[Bagyong Sarah (2019)|Bagyong Sarah]] {{S-start}} {{Succession box|before=Marilyn|title=Pacific typhoon season names|years=Tapah|after=[[Bagyong Onyok (2019)|Onyok]]}} {{S-end}} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:2019 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2019]] [[Kategorya:Mga bagong pangalan ng bagyo sa Pilipinas]] {{Usbong|Panahon|Kalikasan}} qqi4pbraah6qy24xj77b3ipiwv2e6fx 2227690 2227689 2026-09-22T13:50:48Z Ivan P. Clarin 84769 2227690 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane | Name = Bagyong Nimfa (''Tapah'') | Year = 2019 | Basin = WPac | Image location = Tapah 2019-09-21 0520Z.jpg | Image name = Si Bagyong Nimfa noong ika Setyembre 2019 sa karagatan ng Pilipinas | Formed = Setyembre 17, 2019 | Dissipated = Setyembre 22, 2019 | 10-min winds = 69 | 1-min winds = 75 | Pressure = 967 | Damages = TBA | Fatalities = TBA | Areas = [[Pilipinas]], [[Japan]] | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2019]] }} Ang '''Bagyong Nimfa (2019)'''; (Pagtatalagang pandaigdig: '''Bagyong Tapah''') ay isang malakas bagyo sa [[Dagat Pilipinas]] na nasa Kategoryang 1 hanggang 2 ay tinahak ang doreksyong hilagang silangan patungo sa bansang [[Japan]], at walang direktang interaksyon sa bansang [[Pilipinas]], matapos mabuo ang Bagyong Marilyn sa [[Dagat Pilipinas]] bilang Tropikal depresyon. ==Kasaysayan== [[Talaksan:Tapah 2019 track.png|thumb|Ang tinahak ng Bagyong Nimfa]] Noong ika Setyembre 17, 2019 matapos malusaw ang bagyong Marilyn ay may isang Low Pressure Area ang nabuo sa bahaging silangan na kalaunan ay binigyang pangalan na lokal na PAGASA bilang #NimfaPH at sa internasyonal na pangalan ay Tapah ng JMA. ==Tingnan rin== * [[Bagyong Perla (2019)|Bagyong Perla]] * [[Bagyong Sarah (2019)|Bagyong Sarah]] {{S-start}} {{Succession box|before=Marilyn|title=Pacific typhoon season names|years=Tapah|after=[[Bagyong Onyok (2019)|Onyok]]}} {{S-end}} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:2019 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2019]] [[Kategorya:Mga bagong pangalan ng bagyo sa Pilipinas]] {{Usbong|Panahon|Kalikasan}} j3qgvf32pv5p53ehed88kga6ee6afjy Usapan:Bagyong Nimfa (2019) 1 339830 2227688 2026-09-22T13:49:31Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Isinalinwikang pahina|en|Typhoon Tapah (2019)}} 2227688 wikitext text/x-wiki {{Isinalinwikang pahina|en|Typhoon Tapah (2019)}} ocg6z54tzy08e862f9pn47jo2gn0qmf Bagyong Lannie (2025) 0 339831 2227696 2026-09-22T14:08:36Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Infobox hurricane | Name = Bagyong Lannie (''Tapah'') | Basin = WPac | Formed = Setyembre 5, 2025 | Dissipated = Setyembre 8, 2025 | image = Tapah 2025-09-08 0050Z.jpg | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 45 | Pressure = 996 | Fatalities = 4 | Injuries = 12 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025]] }} Ang '''Bagyong Lannie''', (Pagtatalagang pandaigidig: '''Bagyong Tapah'''), ay isang katamtamang bagyo sa Kanlurang [[Karagatang Pasipiko]]/Dagat Timog... 2227696 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane | Name = Bagyong Lannie (''Tapah'') | Basin = WPac | Formed = Setyembre 5, 2025 | Dissipated = Setyembre 8, 2025 | image = Tapah 2025-09-08 0050Z.jpg | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 45 | Pressure = 996 | Fatalities = 4 | Injuries = 12 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025]] }} Ang '''Bagyong Lannie''', (Pagtatalagang pandaigidig: '''Bagyong Tapah'''), ay isang katamtamang bagyo sa Kanlurang [[Karagatang Pasipiko]]/[[Dagat Timog Tsina]] bilang Low Pressure Area, at tumama sa bahagi ng Timog Tsina bilang Kategorya 1 (Typhoon). ==Meteorolohikal== [[Talaksan:Tapah 2025 path.png|thumb|Ang galaw ng bagyong Mirasol o Mitag.]] Ang bagyong Tapah ay tumagal sa loob ng apat na araw bilang isang malakas na bagyo (Typhoon, 1) sa [[Timog Silangang Asya]]. ==Sanggunian== {{reflist}} {{S-start}} {{Succession box|before=Kiko|title=Kapalitan|years=Tapah|after=[[Bagyong Mirasol (2025)|Mirasol]]}} {{S-end}} [[Kategorya:2025 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2025]] [[Kategorya:Rinetirong pangalan ng bagyo sa Pilipinas]] 56h16jez3eztrwg440bo1zgkzria0i5 2227700 2227696 2026-09-22T14:19:11Z Ivan P. Clarin 84769 2227700 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane | Name = Bagyong Lannie (''Tapah'') | Basin = WPac | Formed = Setyembre 5, 2025 | Dissipated = Setyembre 8, 2025 | image = Tapah 2025-09-08 0050Z.jpg | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 45 | Pressure = 996 | Fatalities = 4 | Injuries = 12 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025]] }} Ang '''Bagyong Lannie''', (Pagtatalagang pandaigidig: '''Bagyong Tapah'''), ay isang katamtamang bagyo sa Kanlurang [[Karagatang Pasipiko]]/[[Dagat Timog Tsina]] bilang Low Pressure Area, at tumama sa bahagi ng Timog Tsina bilang Kategorya 1 (Typhoon). ==Meteorolohikal== [[Talaksan:Tapah 2025 path.png|thumb|Ang galaw ng bagyong Lannie o Tapah.]] Ang bagyong Tapah ay tumagal sa loob ng apat na araw bilang isang malakas na bagyo (Typhoon, 1) sa [[Timog Silangang Asya]]. ==Sanggunian== {{reflist}} {{S-start}} {{Succession box|before=Kiko|title=Kapalitan|years=Tapah|after=[[Bagyong Mirasol (2025)|Mirasol]]}} {{S-end}} [[Kategorya:2025 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2025]] [[Kategorya:Rinetirong pangalan ng bagyo sa Pilipinas]] b7bbitkc1zghq5j43x4m9xmne9sc7ho 2227701 2227700 2026-09-22T14:19:31Z Ivan P. Clarin 84769 2227701 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane | Name = Bagyong Lannie (''Tapah'') | Basin = WPac | Formed = Setyembre 5, 2025 | Dissipated = Setyembre 8, 2025 | image = Tapah 2025-09-08 0050Z.jpg | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 45 | Pressure = 996 | Fatalities = 4 | Injuries = 12 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025]] }} Ang '''Bagyong Lannie''', (Pagtatalagang pandaigidig: '''Bagyong Tapah'''), ay isang katamtamang bagyo sa Kanlurang [[Karagatang Pasipiko]]/[[Dagat Timog Tsina]] bilang Low Pressure Area, at tumama sa bahagi ng Timog Tsina bilang bagyo. ==Meteorolohikal== [[Talaksan:Tapah 2025 path.png|thumb|Ang galaw ng bagyong Lannie o Tapah.]] Ang bagyong Tapah ay tumagal sa loob ng apat na araw bilang isang malakas na bagyo (Typhoon, 1) sa [[Timog Silangang Asya]]. ==Sanggunian== {{reflist}} {{S-start}} {{Succession box|before=Kiko|title=Kapalitan|years=Tapah|after=[[Bagyong Mirasol (2025)|Mirasol]]}} {{S-end}} [[Kategorya:2025 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2025]] [[Kategorya:Rinetirong pangalan ng bagyo sa Pilipinas]] 9pn9lwfcezbu6ryb0c8y32izat4weej Usapan:Bagyong Lannie (2025) 1 339832 2227697 2026-09-22T14:09:22Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Isinalinwikang pahina|en|Tropical Storm Tapah (2025)}} 2227697 wikitext text/x-wiki {{Isinalinwikang pahina|en|Tropical Storm Tapah (2025)}} 7cnj916myyrlcpx4mmza7vuvs798yoa Bagyong Gorio (2025) 0 339833 2227702 2026-09-22T14:23:40Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Infobox hurricane | Name = Bagyong Opong (''Bualoi'') | Basin = WPac | Formed = Setyembre 22 | Dissipated = Setyembre 29 | image = Bualoi 2025-09-24 0452Z.jpg | 10-min winds = 75 | 1-min winds = 85 | pressure = 965 | fatalities = 10 | missing = | injuries = | damage = | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025]] }} Ang '''Bagyong Gorio''', (Pagtatalagang pandaigidig: '''Bagyong Podul'''), ay isang malakas na bagyo, Kategorya 2 mula sa [[Dagat Pilipinas]]... 2227702 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane | Name = Bagyong Opong (''Bualoi'') | Basin = WPac | Formed = Setyembre 22 | Dissipated = Setyembre 29 | image = Bualoi 2025-09-24 0452Z.jpg | 10-min winds = 75 | 1-min winds = 85 | pressure = 965 | fatalities = 10 | missing = | injuries = | damage = | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025]] }} Ang '''Bagyong Gorio''', (Pagtatalagang pandaigidig: '''Bagyong Podul'''), ay isang malakas na bagyo, Kategorya 2 mula sa [[Dagat Pilipinas]], [[Karagatang Pasipiko]]. Na tumama sa bansang [[Taiwan]]. ==Meteorolohikal== [[Talaksan:Podul 2025 path.png|thumb|Ang galaw ng bagyong Gorio o Podul.]] Ang galaw ng bagyo Podul ay patungo sa dureksyon ng Taiwan-Tsina sa direksyong Kanluran Hilagang kanluran. ==Sanggunian== {{reflist}} {{S-start}} {{Succession box|before=Fabian|title=Kapalitan|years=Podul|after=Huaning}} {{S-end}} [[Kategorya:2025 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2025]] qz2g8kczqed9vc84vz8klp33zrn5c3p 2227703 2227702 2026-09-22T14:25:05Z Ivan P. Clarin 84769 2227703 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane | Name = Bagyong Gorio (''Podul'') | Basin = WPac | Formed = Agosto 5, 2025 | Dissipated = Agosto 15, 2025 | image = Podul 2025-08-13 0230Z.jpg | 10-min winds = 75 | 1-min winds = 85 | pressure = 965 | fatalities = 10 | missing = | injuries = | damage = | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025]] }} Ang '''Bagyong Gorio''', (Pagtatalagang pandaigidig: '''Bagyong Podul'''), ay isang malakas na bagyo, Kategorya 2 mula sa [[Dagat Pilipinas]], [[Karagatang Pasipiko]]. Na tumama sa bansang [[Taiwan]]. ==Meteorolohikal== [[Talaksan:Podul 2025 path.png|thumb|Ang galaw ng bagyong Gorio o Podul.]] Ang galaw ng bagyo Podul ay patungo sa dureksyon ng Taiwan-Tsina sa direksyong Kanluran Hilagang kanluran. ==Sanggunian== {{reflist}} {{S-start}} {{Succession box|before=Fabian|title=Kapalitan|years=Podul|after=Huaning}} {{S-end}} [[Kategorya:2025 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2025]] lh7gq1sakfwss2ab1agsy8ziilsfrox Tagagamit:Lmkjgmo 2 339834 2227705 2026-09-22T14:25:45Z Manchiu 15365 Inilipat ni Manchiu ang pahinang [[Tagagamit:Lmkjgmo]] sa [[Tagagamit:Lemakjei]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Lmkjgmo|Lmkjgmo]]" to "[[Special:CentralAuth/Lemakjei|Lemakjei]]" 2227705 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Tagagamit:Lemakjei]] mygevwdgnr86zxy1qp7982a8t2egfua Usapang tagagamit:Lmkjgmo 3 339835 2227707 2026-09-22T14:25:45Z Manchiu 15365 Inilipat ni Manchiu ang pahinang [[Usapang tagagamit:Lmkjgmo]] sa [[Usapang tagagamit:Lemakjei]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Lmkjgmo|Lmkjgmo]]" to "[[Special:CentralAuth/Lemakjei|Lemakjei]]" 2227707 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Usapang tagagamit:Lemakjei]] rzuy0xbx9uemrwotnas6oczilfiwp0t Usapan:Bagyong Gorio (2025) 1 339836 2227708 2026-09-22T14:25:50Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Isinalinwikang pahina|en|Typhoon Podul (2025)}} 2227708 wikitext text/x-wiki {{Isinalinwikang pahina|en|Typhoon Podul (2025)}} e93zaal65sxtkivwresa80pxn73tcnq 2227709 2227708 2026-09-22T14:26:11Z Ivan P. Clarin 84769 2227709 wikitext text/x-wiki {{Isinalinwikang pahina|en|Typhoon Podul}} qtnspkohp5p7y34v9a9zqngpvunw52x Bagyong Odette (2013) 0 339837 2227714 2026-09-22T14:37:37Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Odette (''Usagi'') | Basin=WPac | image=Usagi Sep 19 2013 0215Z.jpg | Formed=Setyembre 16 | Dissipated=Setyembre 24 | 10-min winds=110 | 1-min winds=135 | Pressure=910 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013]] }} Ang '''Bagyong Odette''', (Pagtatalagang Pandaigig: '''Bagyong Usagi''' ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 4 (dalawa), na nanalasa at dumaan sa lalawigan ng [[Batanes]] na kung saan itinaas ang #Signa... 2227714 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Odette (''Usagi'') | Basin=WPac | image=Usagi Sep 19 2013 0215Z.jpg | Formed=Setyembre 16 | Dissipated=Setyembre 24 | 10-min winds=110 | 1-min winds=135 | Pressure=910 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013]] }} Ang '''Bagyong Odette''', (Pagtatalagang Pandaigig: '''Bagyong Usagi''' ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 4 (dalawa), na nanalasa at dumaan sa lalawigan ng [[Batanes]] na kung saan itinaas ang #Signal 4, at subod na hinagupit nito ang lungsod ng [[Homg Kong]]. ==Meteorolohikal== [[Talaksan:Usagi 2013 track.png|thumb|Ang galaw ng bagyong Quedan o Fitow.]] ==Sanggunian== {{reflist}} {{S-start}} {{Succession box|before=Nando|title=Kapalitan|years=Usagi|after=[[Bagyong Paolo (2013)|Paolo]]}} {{S-end}} [[Kategorya:2013 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2013]] cxj84gyumvklcoeolmvmbv5xyxn97eq 2227715 2227714 2026-09-22T14:37:50Z Ivan P. Clarin 84769 2227715 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Odette (''Usagi'') | Basin=WPac | image=Usagi Sep 19 2013 0215Z.jpg | Formed=Setyembre 16 | Dissipated=Setyembre 24 | 10-min winds=110 | 1-min winds=135 | Pressure=910 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013]] }} Ang '''Bagyong Odette''', (Pagtatalagang Pandaigig: '''Bagyong Usagi''' ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 4 (dalawa), na nanalasa at dumaan sa lalawigan ng [[Batanes]] na kung saan itinaas ang #Signal 4, at subod na hinagupit nito ang lungsod ng [[Hong Kong]]. ==Meteorolohikal== [[Talaksan:Usagi 2013 track.png|thumb|Ang galaw ng bagyong Quedan o Fitow.]] ==Sanggunian== {{reflist}} {{S-start}} {{Succession box|before=Nando|title=Kapalitan|years=Usagi|after=[[Bagyong Paolo (2013)|Paolo]]}} {{S-end}} [[Kategorya:2013 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2013]] 4xyoyj5atf0hkpss8bniwowbw146j3q Bagyong Paolo (2013) 0 339838 2227718 2026-09-22T14:43:50Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Paolo {{small|(''Wutip'')}} | Basin=WPac | image=Wutip Sept 30 2013 0335Z.jpg | track=Wutip 2013 track.png | Formed=Setyembre 25 | Dissipated=Oktubre 1 | 10-min winds=65 | 1-min winds=100 | Pressure=965 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013]] }} Ang '''Bagyong Paolo''', (Pagtatalagang Pandaigig: '''Bagyong Wutip''' ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 3 (tatlo), na nanalasa sa Silangang [[Biyetnam]] sa direksy... 2227718 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Paolo {{small|(''Wutip'')}} | Basin=WPac | image=Wutip Sept 30 2013 0335Z.jpg | track=Wutip 2013 track.png | Formed=Setyembre 25 | Dissipated=Oktubre 1 | 10-min winds=65 | 1-min winds=100 | Pressure=965 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013]] }} Ang '''Bagyong Paolo''', (Pagtatalagang Pandaigig: '''Bagyong Wutip''' ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 3 (tatlo), na nanalasa sa Silangang [[Biyetnam]] sa direksyong kanluran l, sinalanta nito ang mga lungsod sa Hue at [[Da Nang]]. ==Meteorolohikal== [[Talaksan:Wutip 2013 track.png|thumb|Ang galaw ng bagyong Paolo o Wutip.]] ==Sanggunian== {{reflist}} {{S-start}} {{Succession box|before=[[Bagyong Odette (2013)|Odette]]|title=Kapalitan|years=Wutip|after=[[Bagyong Quedan (2013)|Quedan]]}} {{S-end}} [[Kategorya:2013 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2013]] 25yts4p0tera5nv0tpvwgfsj4b6ov2b 2227719 2227718 2026-09-22T14:44:08Z Ivan P. Clarin 84769 2227719 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Paolo (''Wutip'') | Basin=WPac | image=Wutip Sept 30 2013 0335Z.jpg | Formed=Setyembre 25 | Dissipated=Oktubre 1 | 10-min winds=65 | 1-min winds=100 | Pressure=965 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013]] }} Ang '''Bagyong Paolo''', (Pagtatalagang Pandaigig: '''Bagyong Wutip''' ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 3 (tatlo), na nanalasa sa Silangang [[Biyetnam]] sa direksyong kanluran l, sinalanta nito ang mga lungsod sa Hue at [[Da Nang]]. ==Meteorolohikal== [[Talaksan:Wutip 2013 track.png|thumb|Ang galaw ng bagyong Paolo o Wutip.]] ==Sanggunian== {{reflist}} {{S-start}} {{Succession box|before=[[Bagyong Odette (2013)|Odette]]|title=Kapalitan|years=Wutip|after=[[Bagyong Quedan (2013)|Quedan]]}} {{S-end}} [[Kategorya:2013 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2013]] 2qenu8t2gz2xcg9maycy4zoye6drcg8 Usapan:Bagyong Odette (2013) 1 339839 2227720 2026-09-22T14:44:49Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Isinalinwikang pahina|en|Typhoon Usagi (2013)}} 2227720 wikitext text/x-wiki {{Isinalinwikang pahina|en|Typhoon Usagi (2013)}} k8kd1xvbiiyf1kvzgctw4md8vrwsk8p Usapan:Bagyong Paolo (2013) 1 339840 2227721 2026-09-22T14:45:40Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Isinalinwikang pahina|en|Typhoon Wutip (2013)}} 2227721 wikitext text/x-wiki {{Isinalinwikang pahina|en|Typhoon Wutip (2013)}} luxhxucnklz0fecm4tkwll751ptl8qw Bagyong Ramil (2013) 0 339841 2227722 2026-09-22T14:51:13Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Ramil (''Danas'') | Basin=WPac | image=Danas Oct 7 2013 0200Z.jpg | Formed=Oktubre 1 | Dissipated=Oktubre 9 | 10-min winds=90 | 1-min winds=120 | Pressure=935 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013]] }} Ang '''Bagyong Ramil''', (Pagtatalagang Pandaigig: '''Bagyong Danas''' ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 4 (dalawa), na nasa [[Dagat Pilipinas]] ng [[Karagatang Pasipiko]] ay papunta sa bansang [[Japan]], na... 2227722 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Ramil (''Danas'') | Basin=WPac | image=Danas Oct 7 2013 0200Z.jpg | Formed=Oktubre 1 | Dissipated=Oktubre 9 | 10-min winds=90 | 1-min winds=120 | Pressure=935 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013]] }} Ang '''Bagyong Ramil''', (Pagtatalagang Pandaigig: '''Bagyong Danas''' ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 4 (dalawa), na nasa [[Dagat Pilipinas]] ng [[Karagatang Pasipiko]] ay papunta sa bansang [[Japan]], na binigyang pangalang lokal ng PAGASA bilang #Ramil at ng JMA bilang #Danas2013. ==Meteorolohikal== [[Talaksan:Danas 2013 track.png|thumb|Ang galaw ng bagyong Ramil o Danas.]] ==Sanggunian== {{reflist}} {{S-start}} {{Succession box|before=[[Bagyong Quedan (2013)|Quedan]]|title=Kapalitan|years=Danas|after=[[Bagyong Santi|Santi]]}} {{S-end}} [[Kategorya:2013 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2013]] jje6h9fp6av43mczsxtqy6g1opqlpzx Usapan:Bagyong Ramil (2013) 1 339842 2227723 2026-09-22T14:51:47Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Isinalinwikang pahina|en|Typhoon Danas (2013)}} 2227723 wikitext text/x-wiki {{Isinalinwikang pahina|en|Typhoon Danas (2013)}} fn9qeuso1hds3jg2t5k3hzwqv1ubq1s Bagyong Tino (2013) 0 339843 2227727 2026-09-22T14:59:43Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Tino (''Wipha'') | Basin=WPac | image=Typhoon Wipha Oct 13 2013 Aqua Night IR.jpg | Formed=Oktubre 9 | Dissipated=Oktubre 16 | 10-min winds=90 | 1-min winds=120 | Pressure=930 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013]] }} Ang '''Bagyong Tino''', (Pagtatalagang Pandaigig: '''Bagyong Danas''' ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 4 (dalawa), na nasa [[Dagat Pilipinas]] ng [[Karagatang Pasipiko]] ay papunta sa bansan... 2227727 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane | Name=Bagyong Tino (''Wipha'') | Basin=WPac | image=Typhoon Wipha Oct 13 2013 Aqua Night IR.jpg | Formed=Oktubre 9 | Dissipated=Oktubre 16 | 10-min winds=90 | 1-min winds=120 | Pressure=930 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2013]] }} Ang '''Bagyong Tino''', (Pagtatalagang Pandaigig: '''Bagyong Danas''' ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 4 (dalawa), na nasa [[Dagat Pilipinas]] ng [[Karagatang Pasipiko]] ay papunta sa bansang [[Japan]], ==Meteorolohikal== [[Talaksan:Wipha 2013 track.png|thumb|Ang galaw ng bagyong Tino o Wipha.]] ==Sanggunian== {{reflist}} {{S-start}} {{Succession box|before=[[Bagyong Santi|Santi]]|title=Kapalitan|years=Wipha|after=[[Bagyong Urduja (2013)|Urduja]]}} {{S-end}} [[Kategorya:2013 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2013]] 4vgqaw3wqam2udc1wtiqg7l5jxdica1 Usapan:Bagyong Tino (2013) 1 339844 2227728 2026-09-22T15:00:11Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Isinalinwikang pahina|en|Typhoon Wipha (2013)}} 2227728 wikitext text/x-wiki {{Isinalinwikang pahina|en|Typhoon Wipha (2013)}} ba39m98e2kld0531e2vunnz8pwldgc6 Bagyong Ramil (2017) 0 339845 2227735 2026-09-22T15:17:14Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Infobox hurricane |Name= Bagyong Ramil (''Damrey'') |Basin=WPac |Formed=Oktubre 31 |Dissipated=Nobyembre 4 |image=Damrey 2017-11-03 0507Z.jpg |10-min winds=70 |1-min winds=90 |Pressure=970 |Hurricane season= [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2017]] }} Ang '''Bagyong Ramil''', (Pagtatalagang Pandaigdig; '''Bagyong Damrey'''), ay isang malakas na Bagyo na Kategoray 2, na tumama sa lungsod ng [[Da Nang]] sa [[Biyetnam]], matapos rin ito daanan ng nakaraang Bagyong Paolo (20... 2227735 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane |Name= Bagyong Ramil (''Damrey'') |Basin=WPac |Formed=Oktubre 31 |Dissipated=Nobyembre 4 |image=Damrey 2017-11-03 0507Z.jpg |10-min winds=70 |1-min winds=90 |Pressure=970 |Hurricane season= [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2017]] }} Ang '''Bagyong Ramil''', (Pagtatalagang Pandaigdig; '''Bagyong Damrey'''), ay isang malakas na Bagyo na Kategoray 2, na tumama sa lungsod ng [[Da Nang]] sa [[Biyetnam]], matapos rin ito daanan ng nakaraang [[Bagyong Paolo (2013)]] noon sa Biyetnam. [[Talaksan:Damrey 2017 track.png|thumb|Ang tinahak ng Bagyong Ramil (Damrey)]] {{S-start}} {{Succession box|before=Paolo|title=Pacific typhoon season names|years=Damrey|after=[[Bagyong Salome (2017)|Salome]]}} {{S-end}} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:2017 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2017]] {{usbong|Kalikasan}} e6b0xtjeiuqapuxk6cfq1pelqsmkk2r Bagyong Obet (2026) 0 339846 2227738 2026-09-22T15:24:43Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{infobox hurricane | Name = Bagyong Obet (''Saudel'') | Basin = WPac | Formed = August 15 | Dissipated = September 4 | image = Saudel 2026-08-24 0635Z.jpg | 10-min winds = 90 | 1-min winds = 115 | Pressure = 940 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026]] }} Ang '''Bagyong Obet''', (Pagtatalagang Pandaigig: '''Bagyong Saudel''' ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 4 (dalawa), na nasa [[Dagat Pilipinas]] ng [[Karagatang Pasipiko]] ay papunta sa ban... 2227738 wikitext text/x-wiki {{infobox hurricane | Name = Bagyong Obet (''Saudel'') | Basin = WPac | Formed = August 15 | Dissipated = September 4 | image = Saudel 2026-08-24 0635Z.jpg | 10-min winds = 90 | 1-min winds = 115 | Pressure = 940 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026]] }} Ang '''Bagyong Obet''', (Pagtatalagang Pandaigig: '''Bagyong Saudel''' ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 4 (dalawa), na nasa [[Dagat Pilipinas]] ng [[Karagatang Pasipiko]] ay papunta sa bansang Tsina. ==Meteorolohikal== [[Talaksan:Saudel 2026 track.png|thumb|Ang galaw ng bagyong Obet o Saudel.]] ==Sanggunian== {{reflist}} {{S-start}} {{Succession box|before=Neneng|title=Kapalitan|years=Saudel|after=Pilandok}} {{S-end}} [[Kategorya:2013 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2026]] edrmizlynsbfm63qqe6eks1bq0ynvwj 2227739 2227738 2026-09-22T15:24:56Z Ivan P. Clarin 84769 2227739 wikitext text/x-wiki {{infobox hurricane | Name = Bagyong Obet (''Saudel'') | Basin = WPac | Formed = August 15 | Dissipated = September 4 | image = Saudel 2026-08-24 0635Z.jpg | 10-min winds = 90 | 1-min winds = 115 | Pressure = 940 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026]] }} Ang '''Bagyong Obet''', (Pagtatalagang Pandaigig: '''Bagyong Saudel''' ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 4 (apat), na nasa [[Dagat Pilipinas]] ng [[Karagatang Pasipiko]] ay papunta sa bansang Tsina. ==Meteorolohikal== [[Talaksan:Saudel 2026 track.png|thumb|Ang galaw ng bagyong Obet o Saudel.]] ==Sanggunian== {{reflist}} {{S-start}} {{Succession box|before=Neneng|title=Kapalitan|years=Saudel|after=Pilandok}} {{S-end}} [[Kategorya:2013 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2026]] rdk0es61wipp34h40x0cpvqfjbonrvh 2227740 2227739 2026-09-22T15:25:59Z Ivan P. Clarin 84769 2227740 wikitext text/x-wiki {{infobox hurricane | Name = Bagyong Obet (''Saudel'') | Basin = WPac | Formed = August 15 | Dissipated = September 4 | image = Saudel 2026-08-24 0635Z.jpg | 10-min winds = 90 | 1-min winds = 115 | Pressure = 940 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026]] }} Ang '''Bagyong Obet''', (Pagtatalagang Pandaigig: '''Bagyong Saudel''' ay isang malakas na bagyo na nasa kategoryang 4 (apat), na nasa [[Dagat Pilipinas]] ng [[Karagatang Pasipiko]] ay papunta sa bansang Tsina. ==Meteorolohikal== [[Talaksan:Saudel 2026 path.png|thumb|Ang galaw ng bagyong Obet o Saudel.]] ==Sanggunian== {{reflist}} {{S-start}} {{Succession box|before=Neneng|title=Kapalitan|years=Saudel|after=Pilandok}} {{S-end}} [[Kategorya:2013 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2026]] g607c71q50q2b96hlp82pe3w01op08u Bagyong Queenie (2026) 0 339847 2227743 2026-09-22T15:34:03Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 21 | Dissipated = present | image = Temporary cyclone north.svg | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1008 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026]] }} Ang '''Invest 91W''', (Pagtatalagang Pandaigig: '''Bagyong Surigae''' ay ang kasalukuyang sirkulasyon sa labas ng [[Pilipinas]]. ==Meteorolohikal== [[Talaksan:JMA TD 36 2026 path.png|thumb|Ang galaw ng Invest 91W.]] ==Sanggunian== {{ref... 2227743 wikitext text/x-wiki {{infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 21 | Dissipated = present | image = Temporary cyclone north.svg | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1008 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026]] }} Ang '''Invest 91W''', (Pagtatalagang Pandaigig: '''Bagyong Surigae''' ay ang kasalukuyang sirkulasyon sa labas ng [[Pilipinas]]. ==Meteorolohikal== [[Talaksan:JMA TD 36 2026 path.png|thumb|Ang galaw ng Invest 91W.]] ==Sanggunian== {{reflist}} {{S-start}} {{Succession box|before=Pilandok|title=Kapalitan|years=Surigae|after=Rosal}} {{S-end}} [[Kategorya:2026 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2026]] 778pa4q7o8p8371mrolfe7fo2rcvlt0 2227744 2227743 2026-09-22T15:34:47Z Ivan P. Clarin 84769 2227744 wikitext text/x-wiki {{Current|[[Bagyo]]|date=Setyembre 2026}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 21 | Dissipated = present | image = Temporary cyclone north.svg | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1008 | Hurricane season = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026]] }} Ang '''Invest 91W''', (Pagtatalagang Pandaigig: '''Bagyong Surigae''' ay ang kasalukuyang sirkulasyon sa labas ng [[Pilipinas]]. ==Meteorolohikal== [[Talaksan:JMA TD 36 2026 path.png|thumb|Ang galaw ng Invest 91W.]] ==Sanggunian== {{reflist}} {{S-start}} {{Succession box|before=Pilandok|title=Kapalitan|years=Surigae|after=Rosal}} {{S-end}} [[Kategorya:2026 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Bagyo sa Pilipinas ng 2026]] lr2dspqxnpe8gfi93uwg6gb1bekst0x Usapan:Bagyong Samuel (2018) 1 339848 2227748 2026-09-22T15:40:10Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Isinalinwikang pahina|en|Typhoon Usagi (2018)}} 2227748 wikitext text/x-wiki {{Isinalinwikang pahina|en|Typhoon Usagi (2018)}} 3gws3db98y6m6un6glevbhoaw2h1xtu Himagsikang panlipunan 0 339849 2227914 2026-09-23T03:09:20Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1374324867|Social revolution]]" 2227914 wikitext text/x-wiki Ang mga '''rebolusyong panlipunan''' ay mga biglaang pagbabago sa [[Estrukturang panlipunan|estruktura]] at kalikasan ng [[lipunan]].<ref>{{Cite web |title=''social revolution'' |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/social_revolution |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825021913/https://en.oxforddictionaries.com/definition/social_revolution |archive-date=August 25, 2017 |access-date=24 August 2017 |website=oxforddictionaries.com |publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> Ang mga [[Himagsikan|rebolusyong]] ito ay karaniwang kinikilala bilang nagpabago sa lipunan, [[ekonomiya]], [[kultura]], [[pilosopiya]], at [[teknolohiya]] kasama, bagama't higit pa sa mga [[sistemang pampolitika]].<ref>{{Cite book |last=Fang |first=Irving E. |title=A History of Mass Communication: Six Information Revolutions |date=1997 |publisher=[[Focal Press]] |isbn=0-240-80254-3 |page=xv}}</ref> == Pangkalahatang-ideya == Sa artikulong "''France, Russia, China: A Structural Analysis of Social Revolutions''," sinabi ni [[Theda Skocpol]] na ang rebolusyong panlipunan ay isang "kombinasyon ng masusing pagbabagong estruktural at malawakang pambansa at makauring kaguluhan".{{Sfn|Skocpol|1979}}<ref>{{Cite encyclopedia |title=Revolution |encyclopedia=[[International Encyclopedia of Political Science]] |publisher=[[SAGE Publications]] |last=Parsa |first=Misagh |date=2011 |editor-last=Badie |editor-first=Bertrand |volume=7 |pages=2312–2317 |doi=10.4135/9781412994163 |isbn=9781412959636}}</ref> Narating niya ang kahulugang ito sa pamamagitan ng pagsasama-sama ng kahulugan ni [[Samuel P. Huntington]] na ito ay "isang mabilis, pundamental, at marahas na pagbabago sa loob ng bansa sa mga nangingibabaw na halaga at mito ng lipunan, sa mga institusyong pampulitika, estrukturang panlipunan, pamumuno, at mga aktibidad at patakaran ng pamahalaan"<ref>Huntington, Samuel P. 1968. Political Order in Changing Societies. New Haven: [[Yale University Press]]., p.264</ref> at kay [[Vladimir Lenin]], na ang mga rebolusyon ay "mga pagdiriwang ng mga inaapi...[na kumikilos] bilang mga tagalikha ng isang bagong kaayusang panlipunan".{{Sfn|Skocpol|1979}} Sinasabi rin niya na ang kahulugang ito ay hindi kasama ang maraming rebolusyon, dahil hindi nito natutugunan ang alinman o pareho sa dalawang bahagi ng kahulugang ito.{{Sfn|Skocpol|1979}} Natukoy ng mga akademiko ang ilang mga salik na nakatulong sa pag-usbong ng mga rebolusyon. Maraming historyador ang naniniwala na ang pag-usbong at paglaganap ng [[Metodismo]] sa Gran Britanya ay pumigil sa pag-unlad ng isang rebolusyon doon.<ref>{{Cite journal |last=Hobsbawm |first=Eric |author-link=Eric Hobsbawm |year=1957 |title=Methodism and the Threat of Revolution in Britain |journal=[[History Today]] |language=en |volume=7 |issue=5 |quote=Historians have held that religious Revivalism in the late eighteenth century distracted the minds of the English from thoughts of Revolution.}}</ref> Bukod sa pangangaral ng Ebanghelyong Kristiyano, binisita ni [[John Wesley]] at ng kaniyang mga tagasunod na Metodista ang mga nakakulong, pati na rin ang mga mahihirap at matatanda, at nagtayo ng mga ospital at [[dispensaryo]] na nagbibigay ng libreng pangangalagang pangkalusugan para sa masa.<ref name="MaddoxVickers2010">{{Cite book |last=Maddox |first=Randy L. |title=The Cambridge Companion to John Wesley |last2=Vickers |first2=Jason E. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-521-88653-6 |page=179 |language=en}}</ref> Sinabi ng sosyologo na si William H. Swatos na "Binago ng sigasig ng mga Metodista ang mga tao, na hinihikayat silang igiit ang makatuwirang kontrol sa kanilang sariling buhay, habang nagbibigay sa sistema nito ng mutwal na disiplina ng sikolohikong seguridad na kinakailangan para sa awtonomong konsiyensiya at mga liberal na mithiin upang maging internalisado, isang pinagsamang bahagi ng 'mga bagong tao' ... na muling nabuhay ng pangangaral ni Wesley."<ref name="Swatos1998">{{Cite book |last=Swatos |first=William H. |title=Encyclopedia of Religion and Society |publisher=[[Rowman & Littlefield|Rowman Altamira]] |year=1998 |isbn=978-0-7619-8956-1 |page=385 |language=en}}</ref> Ang pagsasagawa ng [[Kilusan ng pagtitimpi|pagtitimpi]] sa mga Metodista, pati na rin ang kanilang pagtanggi sa [[Sugal|pagsusugal]], ay nagtulot sa kanila na alisin ang [[pangalawang kahirapan]] at makaipon ng kapital.<ref name="Swatos1998" /> Ang mga indibidwal na dumadalo sa mga kapilya ng Metodista at mga [[Sunday school]] ay "nagdala sa buhay industriyal at politikal ang mga katangian at talentong kanilang nalinang sa loob ng Metodismo at ginamit ang mga ito para sa mga uring manggagawa sa mga paraang hindi rebolusyonaryo."<ref>{{Cite book |last=Thomis |first=Malcom I. |title=Threats of Revolution in Britain 1789–1848 |last2=Holt |first2=Peter |date=1 December 1977 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-349-15817-1 |page=132 |language=en}}</ref> Ang paglaganap ng Simbahang Metodista sa Gran Britanya, ayon sa awtor at propesor na si Michael Hill, ay "pumuno sa parehong panlipunan ''at'' ideolohikong kakulangan" sa lipunang Ingles, kaya "binuksan ang mga daanan ng panlipunan at ideolohikal na mobilidad ... na gumana laban sa polarisasyon ng lipunang Ingles sa mahigpit na mga uring panlipunan."<ref name="Swatos1998" /> Ikinakatuwiran ng historyador na si [[Bernard Semmel]] na "Ang Metodismo ay isang kilusang kontra-rebolusyonaryo na nagtagumpay (sa lawak na nagtagumpay ito) dahil ito ay isang rebolusyon na radikal na naiiba ang uri" na may kakayahang magdulot ng pagbabago sa lipunan sa malawakang saklaw.<ref name="Swatos1998" /> == Mga alternatibong teorya == Pinag-iiba ni Skocpol ang kanyang teorya mula sa mga [[Sikolohiya|sikolohikong]] teorya ng rebolusyon ("mga pinagsama-samang teoryang sikolohikal"), mga teorya ng mga sistema at halaga, at mga teorya tungkol sa mga tunggalian sa politika.{{Sfn|Skocpol|1979}} Si [[Ted Robert Gurr]] at ang kaniyang aklat na ''Why Men Rebel'' ay ibinigay bilang isang halimbawa ng isang teoryang sikolohiko kung saan ang teoryang ito ay nagpapaliwanag ng karahasan bilang resulta ng galit na nagmumula sa kawalan ng kakayahan ng mga indibidwal na makamit o gawin ang mga bagay na pinahahalagahan nila, isang estado na tinatawag na [[relatibong pagkakait]].{{Sfn|Skocpol|1979}} Si [[Charles Tilly|Charles Tilly,]] kasama ang aklat na ito ''na Mula sa Mobilisasyon tungo sa Rebolusyon,'' ay ibinigay bilang isang halimbawa ng teorya ng tunggalian sa politika. Ikinakatuwiran niya na ang mga grupong may mga mapagkukunan ng rekurso ay naglalaban-laban para sa kapangyarihang pampolitika, at ang mga pagbabago sa pagkamit sa mga rekurso ay maaaring magresulta sa rebolusyon. {{Sfn|Skocpol|1979}} Tinatalakay ni [[Chalmers Johnson]], sa kaniyang aklat na ''Revolutionary Change'', ang isang modelong nakabatay sa halaga. Ang lipunan ay minodelo sa mga tuntunin ng koordinasyon ng iba't ibang mga pagpapahalagang natanto sa pamamagitan ng sosyalisasyon, mga pamantayan, at mga tuntunin, na siyang nagbibigay-katwiran sa kaayusang pampolitika. Ikinakatuwiran ni Johnson na nangyayari ang rebolusyon kapag ang mga pagpapahalagang ito ay nagiging hindi magkatugma.{{Sfn|Skocpol|1979}} Ikinakatuwiran din ni Skocpol na ang mga teoryang [[Marxismo|Marxista]] ay maaaring maging kapaki-pakinabang sa pag-unawa sa mga rebolusyon ngunit kulang ang mga ito ng paliwanag kung kailan nagaganap at hindi nagaganap ang mga rebolusyon, hindi isinasaalang-alang ang papel ng organisasyon ng estado sa mga rebolusyon, sa halip na nakatuon sa mga estruktura ng uri.{{Sfn|Skocpol|1979}} Ikinakatuwiran ni Skocpol na bagama't maaaring ipaliwanag ang mga rebolusyon sa mga tuntunin ng mga teoryang sosyolohikong ito, mahirap malaman kung aling paliwanag ang totoo dahil ang mga konsepto ay napakalawak. Nagtalo siya na ang isang [[mapaghambing na pananaliksik pangkasaysayan]] na batay sa mga konsepto mula sa sosyolohiya ay kapaki-pakinabang.{{Sfn|Skocpol|1979}} == Tingnan din ==   == Mga sanggunian == {{Reflist}} === Mga akdang binanggit === * {{Cite book |last=Skocpol |first=Theda |author-link=Theda Skocpol |title=States and Social Revolutions: A Comparative Analysis of France, Russia and China |date=1979 |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge}} {{Revolutionary socialism}} deoahyzpbp5jqak7v9mtllj7ckwasus 2227915 2227914 2026-09-23T03:11:00Z Ryomaandres 8044 /* Tingnan din */ 2227915 wikitext text/x-wiki Ang mga '''himagsikang panlipunan''' ay mga biglaang pagbabago sa [[Estrukturang panlipunan|estruktura]] at kalikasan ng [[lipunan]].<ref>{{Cite web |title=''social revolution'' |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/social_revolution |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825021913/https://en.oxforddictionaries.com/definition/social_revolution |archive-date=August 25, 2017 |access-date=24 August 2017 |website=oxforddictionaries.com |publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> Ang mga [[Himagsikan|rebolusyong]] ito ay karaniwang kinikilala bilang nagpabago sa lipunan, [[ekonomiya]], [[kultura]], [[pilosopiya]], at [[teknolohiya]] kasama, bagama't higit pa sa mga [[sistemang pampolitika]].<ref>{{Cite book |last=Fang |first=Irving E. |title=A History of Mass Communication: Six Information Revolutions |date=1997 |publisher=[[Focal Press]] |isbn=0-240-80254-3 |page=xv}}</ref> == Pangkalahatang-ideya == Sa artikulong "''France, Russia, China: A Structural Analysis of Social Revolutions''," sinabi ni [[Theda Skocpol]] na ang rebolusyong panlipunan ay isang "kombinasyon ng masusing pagbabagong estruktural at malawakang pambansa at makauring kaguluhan".{{Sfn|Skocpol|1979}}<ref>{{Cite encyclopedia |title=Revolution |encyclopedia=[[International Encyclopedia of Political Science]] |publisher=[[SAGE Publications]] |last=Parsa |first=Misagh |date=2011 |editor-last=Badie |editor-first=Bertrand |volume=7 |pages=2312–2317 |doi=10.4135/9781412994163 |isbn=9781412959636}}</ref> Narating niya ang kahulugang ito sa pamamagitan ng pagsasama-sama ng kahulugan ni [[Samuel P. Huntington]] na ito ay "isang mabilis, pundamental, at marahas na pagbabago sa loob ng bansa sa mga nangingibabaw na halaga at mito ng lipunan, sa mga institusyong pampulitika, estrukturang panlipunan, pamumuno, at mga aktibidad at patakaran ng pamahalaan"<ref>Huntington, Samuel P. 1968. Political Order in Changing Societies. New Haven: [[Yale University Press]]., p.264</ref> at kay [[Vladimir Lenin]], na ang mga rebolusyon ay "mga pagdiriwang ng mga inaapi...[na kumikilos] bilang mga tagalikha ng isang bagong kaayusang panlipunan".{{Sfn|Skocpol|1979}} Sinasabi rin niya na ang kahulugang ito ay hindi kasama ang maraming rebolusyon, dahil hindi nito natutugunan ang alinman o pareho sa dalawang bahagi ng kahulugang ito.{{Sfn|Skocpol|1979}} Natukoy ng mga akademiko ang ilang mga salik na nakatulong sa pag-usbong ng mga rebolusyon. Maraming historyador ang naniniwala na ang pag-usbong at paglaganap ng [[Metodismo]] sa Gran Britanya ay pumigil sa pag-unlad ng isang rebolusyon doon.<ref>{{Cite journal |last=Hobsbawm |first=Eric |author-link=Eric Hobsbawm |year=1957 |title=Methodism and the Threat of Revolution in Britain |journal=[[History Today]] |language=en |volume=7 |issue=5 |quote=Historians have held that religious Revivalism in the late eighteenth century distracted the minds of the English from thoughts of Revolution.}}</ref> Bukod sa pangangaral ng Ebanghelyong Kristiyano, binisita ni [[John Wesley]] at ng kaniyang mga tagasunod na Metodista ang mga nakakulong, pati na rin ang mga mahihirap at matatanda, at nagtayo ng mga ospital at [[dispensaryo]] na nagbibigay ng libreng pangangalagang pangkalusugan para sa masa.<ref name="MaddoxVickers2010">{{Cite book |last=Maddox |first=Randy L. |title=The Cambridge Companion to John Wesley |last2=Vickers |first2=Jason E. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-521-88653-6 |page=179 |language=en}}</ref> Sinabi ng sosyologo na si William H. Swatos na "Binago ng sigasig ng mga Metodista ang mga tao, na hinihikayat silang igiit ang makatuwirang kontrol sa kanilang sariling buhay, habang nagbibigay sa sistema nito ng mutwal na disiplina ng sikolohikong seguridad na kinakailangan para sa awtonomong konsiyensiya at mga liberal na mithiin upang maging internalisado, isang pinagsamang bahagi ng 'mga bagong tao' ... na muling nabuhay ng pangangaral ni Wesley."<ref name="Swatos1998">{{Cite book |last=Swatos |first=William H. |title=Encyclopedia of Religion and Society |publisher=[[Rowman & Littlefield|Rowman Altamira]] |year=1998 |isbn=978-0-7619-8956-1 |page=385 |language=en}}</ref> Ang pagsasagawa ng [[Kilusan ng pagtitimpi|pagtitimpi]] sa mga Metodista, pati na rin ang kanilang pagtanggi sa [[Sugal|pagsusugal]], ay nagtulot sa kanila na alisin ang [[pangalawang kahirapan]] at makaipon ng kapital.<ref name="Swatos1998" /> Ang mga indibidwal na dumadalo sa mga kapilya ng Metodista at mga [[Sunday school]] ay "nagdala sa buhay industriyal at politikal ang mga katangian at talentong kanilang nalinang sa loob ng Metodismo at ginamit ang mga ito para sa mga uring manggagawa sa mga paraang hindi rebolusyonaryo."<ref>{{Cite book |last=Thomis |first=Malcom I. |title=Threats of Revolution in Britain 1789–1848 |last2=Holt |first2=Peter |date=1 December 1977 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-349-15817-1 |page=132 |language=en}}</ref> Ang paglaganap ng Simbahang Metodista sa Gran Britanya, ayon sa awtor at propesor na si Michael Hill, ay "pumuno sa parehong panlipunan ''at'' ideolohikong kakulangan" sa lipunang Ingles, kaya "binuksan ang mga daanan ng panlipunan at ideolohikal na mobilidad ... na gumana laban sa polarisasyon ng lipunang Ingles sa mahigpit na mga uring panlipunan."<ref name="Swatos1998" /> Ikinakatuwiran ng historyador na si [[Bernard Semmel]] na "Ang Metodismo ay isang kilusang kontra-rebolusyonaryo na nagtagumpay (sa lawak na nagtagumpay ito) dahil ito ay isang rebolusyon na radikal na naiiba ang uri" na may kakayahang magdulot ng pagbabago sa lipunan sa malawakang saklaw.<ref name="Swatos1998" /> == Mga alternatibong teorya == Pinag-iiba ni Skocpol ang kanyang teorya mula sa mga [[Sikolohiya|sikolohikong]] teorya ng rebolusyon ("mga pinagsama-samang teoryang sikolohikal"), mga teorya ng mga sistema at halaga, at mga teorya tungkol sa mga tunggalian sa politika.{{Sfn|Skocpol|1979}} Si [[Ted Robert Gurr]] at ang kaniyang aklat na ''Why Men Rebel'' ay ibinigay bilang isang halimbawa ng isang teoryang sikolohiko kung saan ang teoryang ito ay nagpapaliwanag ng karahasan bilang resulta ng galit na nagmumula sa kawalan ng kakayahan ng mga indibidwal na makamit o gawin ang mga bagay na pinahahalagahan nila, isang estado na tinatawag na [[relatibong pagkakait]].{{Sfn|Skocpol|1979}} Si [[Charles Tilly|Charles Tilly,]] kasama ang aklat na ito ''na Mula sa Mobilisasyon tungo sa Rebolusyon,'' ay ibinigay bilang isang halimbawa ng teorya ng tunggalian sa politika. Ikinakatuwiran niya na ang mga grupong may mga mapagkukunan ng rekurso ay naglalaban-laban para sa kapangyarihang pampolitika, at ang mga pagbabago sa pagkamit sa mga rekurso ay maaaring magresulta sa rebolusyon. {{Sfn|Skocpol|1979}} Tinatalakay ni [[Chalmers Johnson]], sa kaniyang aklat na ''Revolutionary Change'', ang isang modelong nakabatay sa halaga. Ang lipunan ay minodelo sa mga tuntunin ng koordinasyon ng iba't ibang mga pagpapahalagang natanto sa pamamagitan ng sosyalisasyon, mga pamantayan, at mga tuntunin, na siyang nagbibigay-katwiran sa kaayusang pampolitika. Ikinakatuwiran ni Johnson na nangyayari ang rebolusyon kapag ang mga pagpapahalagang ito ay nagiging hindi magkatugma.{{Sfn|Skocpol|1979}} Ikinakatuwiran din ni Skocpol na ang mga teoryang [[Marxismo|Marxista]] ay maaaring maging kapaki-pakinabang sa pag-unawa sa mga rebolusyon ngunit kulang ang mga ito ng paliwanag kung kailan nagaganap at hindi nagaganap ang mga rebolusyon, hindi isinasaalang-alang ang papel ng organisasyon ng estado sa mga rebolusyon, sa halip na nakatuon sa mga estruktura ng uri.{{Sfn|Skocpol|1979}} Ikinakatuwiran ni Skocpol na bagama't maaaring ipaliwanag ang mga rebolusyon sa mga tuntunin ng mga teoryang sosyolohikong ito, mahirap malaman kung aling paliwanag ang totoo dahil ang mga konsepto ay napakalawak. Nagtalo siya na ang isang [[mapaghambing na pananaliksik pangkasaysayan]] na batay sa mga konsepto mula sa sosyolohiya ay kapaki-pakinabang.{{Sfn|Skocpol|1979}} == Tingnan din == * [[Himagsikang Silangang Sumatra]] * [[Himagsikang Tahimik]] * [[Himagsikang Rojava]] * [[Himagsikang Rwanda]] * [[pista ng Himagsikang Panlipunan]] * ''[[Sosyolohiya ng Himagsikan (aklat)|Sosyolohiya ng Himagsikan]]'' == Mga sanggunian == {{Reflist}} === Mga akdang binanggit === * {{Cite book |last=Skocpol |first=Theda |author-link=Theda Skocpol |title=States and Social Revolutions: A Comparative Analysis of France, Russia and China |date=1979 |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge}} {{Revolutionary socialism}} su7whkwic5gwsn45trdtiqhd1il25gp 2227916 2227915 2026-09-23T03:11:15Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Rebolusyong panlipunan]] sa [[Himagsikang panlipunan]] 2227915 wikitext text/x-wiki Ang mga '''himagsikang panlipunan''' ay mga biglaang pagbabago sa [[Estrukturang panlipunan|estruktura]] at kalikasan ng [[lipunan]].<ref>{{Cite web |title=''social revolution'' |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/social_revolution |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825021913/https://en.oxforddictionaries.com/definition/social_revolution |archive-date=August 25, 2017 |access-date=24 August 2017 |website=oxforddictionaries.com |publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> Ang mga [[Himagsikan|rebolusyong]] ito ay karaniwang kinikilala bilang nagpabago sa lipunan, [[ekonomiya]], [[kultura]], [[pilosopiya]], at [[teknolohiya]] kasama, bagama't higit pa sa mga [[sistemang pampolitika]].<ref>{{Cite book |last=Fang |first=Irving E. |title=A History of Mass Communication: Six Information Revolutions |date=1997 |publisher=[[Focal Press]] |isbn=0-240-80254-3 |page=xv}}</ref> == Pangkalahatang-ideya == Sa artikulong "''France, Russia, China: A Structural Analysis of Social Revolutions''," sinabi ni [[Theda Skocpol]] na ang rebolusyong panlipunan ay isang "kombinasyon ng masusing pagbabagong estruktural at malawakang pambansa at makauring kaguluhan".{{Sfn|Skocpol|1979}}<ref>{{Cite encyclopedia |title=Revolution |encyclopedia=[[International Encyclopedia of Political Science]] |publisher=[[SAGE Publications]] |last=Parsa |first=Misagh |date=2011 |editor-last=Badie |editor-first=Bertrand |volume=7 |pages=2312–2317 |doi=10.4135/9781412994163 |isbn=9781412959636}}</ref> Narating niya ang kahulugang ito sa pamamagitan ng pagsasama-sama ng kahulugan ni [[Samuel P. Huntington]] na ito ay "isang mabilis, pundamental, at marahas na pagbabago sa loob ng bansa sa mga nangingibabaw na halaga at mito ng lipunan, sa mga institusyong pampulitika, estrukturang panlipunan, pamumuno, at mga aktibidad at patakaran ng pamahalaan"<ref>Huntington, Samuel P. 1968. Political Order in Changing Societies. New Haven: [[Yale University Press]]., p.264</ref> at kay [[Vladimir Lenin]], na ang mga rebolusyon ay "mga pagdiriwang ng mga inaapi...[na kumikilos] bilang mga tagalikha ng isang bagong kaayusang panlipunan".{{Sfn|Skocpol|1979}} Sinasabi rin niya na ang kahulugang ito ay hindi kasama ang maraming rebolusyon, dahil hindi nito natutugunan ang alinman o pareho sa dalawang bahagi ng kahulugang ito.{{Sfn|Skocpol|1979}} Natukoy ng mga akademiko ang ilang mga salik na nakatulong sa pag-usbong ng mga rebolusyon. Maraming historyador ang naniniwala na ang pag-usbong at paglaganap ng [[Metodismo]] sa Gran Britanya ay pumigil sa pag-unlad ng isang rebolusyon doon.<ref>{{Cite journal |last=Hobsbawm |first=Eric |author-link=Eric Hobsbawm |year=1957 |title=Methodism and the Threat of Revolution in Britain |journal=[[History Today]] |language=en |volume=7 |issue=5 |quote=Historians have held that religious Revivalism in the late eighteenth century distracted the minds of the English from thoughts of Revolution.}}</ref> Bukod sa pangangaral ng Ebanghelyong Kristiyano, binisita ni [[John Wesley]] at ng kaniyang mga tagasunod na Metodista ang mga nakakulong, pati na rin ang mga mahihirap at matatanda, at nagtayo ng mga ospital at [[dispensaryo]] na nagbibigay ng libreng pangangalagang pangkalusugan para sa masa.<ref name="MaddoxVickers2010">{{Cite book |last=Maddox |first=Randy L. |title=The Cambridge Companion to John Wesley |last2=Vickers |first2=Jason E. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-521-88653-6 |page=179 |language=en}}</ref> Sinabi ng sosyologo na si William H. Swatos na "Binago ng sigasig ng mga Metodista ang mga tao, na hinihikayat silang igiit ang makatuwirang kontrol sa kanilang sariling buhay, habang nagbibigay sa sistema nito ng mutwal na disiplina ng sikolohikong seguridad na kinakailangan para sa awtonomong konsiyensiya at mga liberal na mithiin upang maging internalisado, isang pinagsamang bahagi ng 'mga bagong tao' ... na muling nabuhay ng pangangaral ni Wesley."<ref name="Swatos1998">{{Cite book |last=Swatos |first=William H. |title=Encyclopedia of Religion and Society |publisher=[[Rowman & Littlefield|Rowman Altamira]] |year=1998 |isbn=978-0-7619-8956-1 |page=385 |language=en}}</ref> Ang pagsasagawa ng [[Kilusan ng pagtitimpi|pagtitimpi]] sa mga Metodista, pati na rin ang kanilang pagtanggi sa [[Sugal|pagsusugal]], ay nagtulot sa kanila na alisin ang [[pangalawang kahirapan]] at makaipon ng kapital.<ref name="Swatos1998" /> Ang mga indibidwal na dumadalo sa mga kapilya ng Metodista at mga [[Sunday school]] ay "nagdala sa buhay industriyal at politikal ang mga katangian at talentong kanilang nalinang sa loob ng Metodismo at ginamit ang mga ito para sa mga uring manggagawa sa mga paraang hindi rebolusyonaryo."<ref>{{Cite book |last=Thomis |first=Malcom I. |title=Threats of Revolution in Britain 1789–1848 |last2=Holt |first2=Peter |date=1 December 1977 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-349-15817-1 |page=132 |language=en}}</ref> Ang paglaganap ng Simbahang Metodista sa Gran Britanya, ayon sa awtor at propesor na si Michael Hill, ay "pumuno sa parehong panlipunan ''at'' ideolohikong kakulangan" sa lipunang Ingles, kaya "binuksan ang mga daanan ng panlipunan at ideolohikal na mobilidad ... na gumana laban sa polarisasyon ng lipunang Ingles sa mahigpit na mga uring panlipunan."<ref name="Swatos1998" /> Ikinakatuwiran ng historyador na si [[Bernard Semmel]] na "Ang Metodismo ay isang kilusang kontra-rebolusyonaryo na nagtagumpay (sa lawak na nagtagumpay ito) dahil ito ay isang rebolusyon na radikal na naiiba ang uri" na may kakayahang magdulot ng pagbabago sa lipunan sa malawakang saklaw.<ref name="Swatos1998" /> == Mga alternatibong teorya == Pinag-iiba ni Skocpol ang kanyang teorya mula sa mga [[Sikolohiya|sikolohikong]] teorya ng rebolusyon ("mga pinagsama-samang teoryang sikolohikal"), mga teorya ng mga sistema at halaga, at mga teorya tungkol sa mga tunggalian sa politika.{{Sfn|Skocpol|1979}} Si [[Ted Robert Gurr]] at ang kaniyang aklat na ''Why Men Rebel'' ay ibinigay bilang isang halimbawa ng isang teoryang sikolohiko kung saan ang teoryang ito ay nagpapaliwanag ng karahasan bilang resulta ng galit na nagmumula sa kawalan ng kakayahan ng mga indibidwal na makamit o gawin ang mga bagay na pinahahalagahan nila, isang estado na tinatawag na [[relatibong pagkakait]].{{Sfn|Skocpol|1979}} Si [[Charles Tilly|Charles Tilly,]] kasama ang aklat na ito ''na Mula sa Mobilisasyon tungo sa Rebolusyon,'' ay ibinigay bilang isang halimbawa ng teorya ng tunggalian sa politika. Ikinakatuwiran niya na ang mga grupong may mga mapagkukunan ng rekurso ay naglalaban-laban para sa kapangyarihang pampolitika, at ang mga pagbabago sa pagkamit sa mga rekurso ay maaaring magresulta sa rebolusyon. {{Sfn|Skocpol|1979}} Tinatalakay ni [[Chalmers Johnson]], sa kaniyang aklat na ''Revolutionary Change'', ang isang modelong nakabatay sa halaga. Ang lipunan ay minodelo sa mga tuntunin ng koordinasyon ng iba't ibang mga pagpapahalagang natanto sa pamamagitan ng sosyalisasyon, mga pamantayan, at mga tuntunin, na siyang nagbibigay-katwiran sa kaayusang pampolitika. Ikinakatuwiran ni Johnson na nangyayari ang rebolusyon kapag ang mga pagpapahalagang ito ay nagiging hindi magkatugma.{{Sfn|Skocpol|1979}} Ikinakatuwiran din ni Skocpol na ang mga teoryang [[Marxismo|Marxista]] ay maaaring maging kapaki-pakinabang sa pag-unawa sa mga rebolusyon ngunit kulang ang mga ito ng paliwanag kung kailan nagaganap at hindi nagaganap ang mga rebolusyon, hindi isinasaalang-alang ang papel ng organisasyon ng estado sa mga rebolusyon, sa halip na nakatuon sa mga estruktura ng uri.{{Sfn|Skocpol|1979}} Ikinakatuwiran ni Skocpol na bagama't maaaring ipaliwanag ang mga rebolusyon sa mga tuntunin ng mga teoryang sosyolohikong ito, mahirap malaman kung aling paliwanag ang totoo dahil ang mga konsepto ay napakalawak. Nagtalo siya na ang isang [[mapaghambing na pananaliksik pangkasaysayan]] na batay sa mga konsepto mula sa sosyolohiya ay kapaki-pakinabang.{{Sfn|Skocpol|1979}} == Tingnan din == * [[Himagsikang Silangang Sumatra]] * [[Himagsikang Tahimik]] * [[Himagsikang Rojava]] * [[Himagsikang Rwanda]] * [[pista ng Himagsikang Panlipunan]] * ''[[Sosyolohiya ng Himagsikan (aklat)|Sosyolohiya ng Himagsikan]]'' == Mga sanggunian == {{Reflist}} === Mga akdang binanggit === * {{Cite book |last=Skocpol |first=Theda |author-link=Theda Skocpol |title=States and Social Revolutions: A Comparative Analysis of France, Russia and China |date=1979 |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge}} {{Revolutionary socialism}} su7whkwic5gwsn45trdtiqhd1il25gp Rebolusyong panlipunan 0 339850 2227917 2026-09-23T03:11:15Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Rebolusyong panlipunan]] sa [[Himagsikang panlipunan]] 2227917 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Himagsikang panlipunan]] nbayussfnh8vliye9k7i15fsv4hue24 Moda ng produksyon 0 339851 2227922 2026-09-23T03:25:04Z Ryomaandres 8044 Ikinakarga sa [[Moda ng produksiyon]] 2227922 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[moda ng produksiyon]] hoxuvug7s187b9mgqayk5xlbpuedyt4 Mga relasyon sa produksiyon 0 339852 2227923 2026-09-23T03:28:33Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1365831221|Relations of production]]" 2227923 wikitext text/x-wiki Ang mga '''relasyon sa produksiyon''' ({{Langx|de|Produktionsverhältnisse}}) ay isang konseptong madalas gamitin nina [[Karl Marx]] at [[Friedrich Engels]] sa kanilang teorya ng [[materyalismong istoriko]] at sa ''[[Das Kapital]]''. Ito ay unang tahasang ginamit sa inilathalang aklat ni Marx na ''[[The Poverty of Philosophy|Poverty of Philosophy]]'', bagaman binigyang-kahulugan na nina Marx at Engels ang termino sa ''[[The German Ideology|German Ideology]]'' na inilathala lamang pagkatapos ng kaniyang kamatayan noong 1932. Ang ilang ugnayang panlipunan ay kusang-loob o malayang pinipili (ibig-sabihin, pinipili ng isang tao na makihalubilo sa ibang tao o isang grupo). Ngunit ang ibang mga ugnayang panlipunan ay hindi ninanais, ibig-sabihin, ang mga tao ay maaaring magkaroon ng kaugnayan sa lipunan, ninanais man nila o hindi, dahil sila ay bahagi ng isang pamilya (ibig sabihin, biososyal na pagkakamag-anak), isang grupo, isang organisasyon, isang komunidad, isang bansa, atbp. Sa "mga relasyon ng produksiyon", ang ibig-sabihin nina Marx at Engels ay ang kabuuan ng mga ugnayang panlipunan na ''dapat'' pasukin ng mga tao upang mabuhay, makagawa, at makapagparami ng kanilang kabuhayan. Dahil ang mga tao ay ''kailangang'' pumasok sa mga ugnayang panlipunan na ito, ibig-sabihin, dahil ang pakikilahok sa mga ito ay hindi kusang-loob, ang kabuuan ng mga ugnayang ito, kasama ang mga [[Mga puwersa ng produksiyon|puwersa ng produksyon]], ay bumubuo ng isang medyo matatag at [[Base at superestruktura|permanenteng e''struktura'']], ang "superestrukturang pang-ekonomiya" o [[moda ng produksiyon]]. Hindi gaanong tiyak na malinaw ang terminong "mga relasyon ng produksiyon", dahil sa dalawang pangunahing dahilan: * Ang salitang Aleman ''na Verhältnis'' ay maaaring mangahulugang "relasyon", "proporsyon", o "ratio". Samakatuwid, ang mga ugnayang ito ay maaaring kuwalitatibo, kuwantitatibo, o pareho. Kung aling kahulugan ang naaangkop ay maaari lamang matukoy mula sa konteksto. * Ang mga ugnayang tinutukoy ni Marx ay maaaring mga ugnayang panlipunan, ugnayang pang-ekonomiya, o ugnayang teknolohikal. Karaniwang ginagamit nina Marx at Engels ang termino upang tumukoy sa mga ugnayang [[Ekonomikong sosoalohiya|sosyoekonomiko]] na katangian ng isang partikular na panahon; halimbawa: ang eksklusibong relasyon ng isang [[Burgesya|kapitalista]] sa isang [[Kapital (ekonomika)|kalakal na kapital]], at ang bungang relasyon ng isang [[Uring manggagawa|manggagawang sahod]] sa [[Kapitalismo|kapitalista]] ; ang relasyon ng isang [[Panginoong piyudal|piyudal na panginoon]] sa isang [[piyudo]], at ang bungang relasyon ng [[serf]] sa panginoon; ang relasyon ng isang [[Pang-aalipin|panginoong-alipin]] sa kanilang [[Pang-aalipin|alipin]]; atbp. Ito ay inihahambing at naaapektuhan din ng tinatawag ni Marx na [[mga puwersa ng produksiyon]]. == Mga kahulugan == Ang isang ugnayang panlipunan ay maaaring bigyang kahulugan, sa unang pagkakataon, bilang * isang ugnayan sa pagitan ng mga indibidwal kung sila ay kabilang sa isang grupo, o * isang ugnayan sa pagitan ng mga grupo, o * isang ugnayan sa pagitan ng isang indibidwal at isang grupo Ang grupo ay maaaring isang [[Pangkat-etniko|etniko]] o grupong [[magkakamag-anak]], isang [[institusyon]] o [[Organisasyon|organisasyong]] panlipunan, isang [[uring panlipunan]], isang [[Bansa (panlipunan)|bansa]] o [[Gender|kasarian]], atbp. Samakatuwid, ang isang ugnayang panlipunan ay hindi lamang basta magkapareho sa isang ugnayang interpersonal o isang ugnayang indibidwal, bagaman ang lahat ng mga uri ng ugnayang ito ay nagpapalagay sa isa't isa. Ang ugnayang panlipunan ay tumutukoy sa isang karaniwang katangiang panlipunan ng isang grupo ng mga tao. Para kay Marx, ''ang [[lipunan]]'' ay ''ang kabuuan ng mga ugnayang panlipunan na nag-uugnay sa mga miyembro nito'' . Ang ''mga ugnayang panlipunan ng produksiyon'' sa kahulugan ni Marx ay tumutukoy sa * (madalas na nakakodigong legal) mga ugnayan sa pagmamay-ari at kontrol na nauukol sa mga produktibong ari-arian ng lipunan, * ang paraan ng pormal at impormal na pakikipag-ugnayan ng mga tao sa loob ng larangan ng produksiyon, kabilang ang bilang mga uri sa lipunan, * mga ugnayang pangtrabaho na may kooperatiba (kabilang ang paggawa sa bahay), * mga sosyoekonomikong pagdepende sa pagitan ng mga tao na nagmumula sa paraan ng kanilang paglikha at pagpaparami ng kanilang pag-iral, * mga ugnayan sa pagitan ng iba't ibang lugar ng trabaho o mga lugar ng produksiyon * ang mga kuwantitatibong proporsyon ng iba't ibang aspeto ng larangan ng produksiyon, na isinasaalang-alang mula sa pananaw ng lipunan sa kabuuan. Ang kabuuan ng mga ugnayang panlipunan ng produksiyon ang bumubuo sa estrukturang panlipunan ng ekonomiya, na ayon kay Marx ang nagtatakda kung paano ipamamahagi ang mga kita, produkto, at ari-arian. == Mga tala == {{Reflist}} == Mga sanggunian == * [[Vladimir Lenin]], ''Ano ang "Mga Kaibigan ng Bayan" at Paano Nila Nilalabanan ang mga Sosyal-Demokrata'' . * Göran Therborn, ''Agham, Uri at Lipunan'' . * Perry Anderson, ''Sa Mga Yapak ng Materyalismong Pangkasaysayan'' . * Herbert Gintis, Samuel Bowles, Robert T. Boyd at Ernst Fehr, ''Mga Sentimyentong Moral at Materyal na Interes: Ang Mga Pundasyon ng Kooperasyon sa Buhay Pang-ekonomiya'' . * John McMurtry, ''Ang Kayarian ng Pananaw sa Mundo ni Marx'' [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] bws70kgcnqbkp4r0ycliwgn1tksx2sg 2227931 2227923 2026-09-23T03:35:01Z Ryomaandres 8044 2227931 wikitext text/x-wiki Ang '''mga''' '''relasyon sa produksiyon''' ({{Langx|de|Produktionsverhältnisse}}) ay isang konseptong madalas gamitin nina [[Karl Marx]] at [[Friedrich Engels]] sa kanilang teorya ng [[materyalismong istoriko]] at sa ''[[Das Kapital]]''. Ito ay unang tahasang ginamit sa inilathalang aklat ni Marx na ''[[The Poverty of Philosophy|Poverty of Philosophy]]'', bagaman binigyang-kahulugan na nina Marx at Engels ang termino sa ''[[The German Ideology|German Ideology]]'' na inilathala lamang pagkatapos ng kaniyang kamatayan noong 1932. Ang ilang ugnayang panlipunan ay kusang-loob o malayang pinipili (ibig-sabihin, pinipili ng isang tao na makihalubilo sa ibang tao o isang grupo). Ngunit ang ibang mga ugnayang panlipunan ay hindi ninanais, ibig-sabihin, ang mga tao ay maaaring magkaroon ng kaugnayan sa lipunan, ninanais man nila o hindi, dahil sila ay bahagi ng isang pamilya (ibig sabihin, biososyal na pagkakamag-anak), isang grupo, isang organisasyon, isang komunidad, isang bansa, atbp. Sa "mga relasyon ng produksiyon", ang ibig-sabihin nina Marx at Engels ay ang kabuuan ng mga ugnayang panlipunan na ''dapat'' pasukin ng mga tao upang mabuhay, makagawa, at makapagparami ng kanilang kabuhayan. Dahil ang mga tao ay ''kailangang'' pumasok sa mga ugnayang panlipunan na ito, ibig-sabihin, dahil ang pakikilahok sa mga ito ay hindi kusang-loob, ang kabuuan ng mga ugnayang ito, kasama ang mga [[Mga puwersa ng produksiyon|puwersa ng produksyon]], ay bumubuo ng isang medyo matatag at [[Base at superestruktura|permanenteng e''struktura'']], ang "superestrukturang pang-ekonomiya" o [[moda ng produksiyon]]. Hindi gaanong tiyak na malinaw ang terminong "mga relasyon ng produksiyon", dahil sa dalawang pangunahing dahilan: * Ang salitang Aleman ''na Verhältnis'' ay maaaring mangahulugang "relasyon", "proporsyon", o "ratio". Samakatuwid, ang mga ugnayang ito ay maaaring kuwalitatibo, kuwantitatibo, o pareho. Kung aling kahulugan ang naaangkop ay maaari lamang matukoy mula sa konteksto. * Ang mga ugnayang tinutukoy ni Marx ay maaaring mga ugnayang panlipunan, ugnayang pang-ekonomiya, o ugnayang teknolohikal. Karaniwang ginagamit nina Marx at Engels ang termino upang tumukoy sa mga ugnayang [[Ekonomikong sosoalohiya|sosyoekonomiko]] na katangian ng isang partikular na panahon; halimbawa: ang eksklusibong relasyon ng isang [[Burgesya|kapitalista]] sa isang [[Kapital (ekonomika)|kalakal na kapital]], at ang bungang relasyon ng isang [[Uring manggagawa|manggagawang sahod]] sa [[Kapitalismo|kapitalista]] ; ang relasyon ng isang [[Panginoong piyudal|piyudal na panginoon]] sa isang [[piyudo]], at ang bungang relasyon ng [[serf]] sa panginoon; ang relasyon ng isang [[Pang-aalipin|panginoong-alipin]] sa kanilang [[Pang-aalipin|alipin]]; atbp. Ito ay inihahambing at naaapektuhan din ng tinatawag ni Marx na [[mga puwersa ng produksiyon]]. == Mga kahulugan == Ang isang ugnayang panlipunan ay maaaring bigyang kahulugan, sa unang pagkakataon, bilang * isang ugnayan sa pagitan ng mga indibidwal kung sila ay kabilang sa isang grupo, o * isang ugnayan sa pagitan ng mga grupo, o * isang ugnayan sa pagitan ng isang indibidwal at isang grupo Ang grupo ay maaaring isang [[Pangkat-etniko|etniko]] o grupong [[magkakamag-anak]], isang [[institusyon]] o [[Organisasyon|organisasyong]] panlipunan, isang [[uring panlipunan]], isang [[Bansa (panlipunan)|bansa]] o [[Gender|kasarian]], atbp. Samakatuwid, ang isang ugnayang panlipunan ay hindi lamang basta magkapareho sa isang ugnayang interpersonal o isang ugnayang indibidwal, bagaman ang lahat ng mga uri ng ugnayang ito ay nagpapalagay sa isa't isa. Ang ugnayang panlipunan ay tumutukoy sa isang karaniwang katangiang panlipunan ng isang grupo ng mga tao. Para kay Marx, ''ang [[lipunan]]'' ay ''ang kabuuan ng mga ugnayang panlipunan na nag-uugnay sa mga miyembro nito'' . Ang ''mga ugnayang panlipunan ng produksiyon'' sa kahulugan ni Marx ay tumutukoy sa * (madalas na nakakodigong legal) mga ugnayan sa pagmamay-ari at kontrol na nauukol sa mga produktibong ari-arian ng lipunan, * ang paraan ng pormal at impormal na pakikipag-ugnayan ng mga tao sa loob ng larangan ng produksiyon, kabilang ang bilang mga uri sa lipunan, * mga ugnayang pangtrabaho na may kooperatiba (kabilang ang paggawa sa bahay), * mga sosyoekonomikong pagdepende sa pagitan ng mga tao na nagmumula sa paraan ng kanilang paglikha at pagpaparami ng kanilang pag-iral, * mga ugnayan sa pagitan ng iba't ibang lugar ng trabaho o mga lugar ng produksiyon * ang mga kuwantitatibong proporsyon ng iba't ibang aspeto ng larangan ng produksiyon, na isinasaalang-alang mula sa pananaw ng lipunan sa kabuuan. Ang kabuuan ng mga ugnayang panlipunan ng produksiyon ang bumubuo sa estrukturang panlipunan ng ekonomiya, na ayon kay Marx ang nagtatakda kung paano ipamamahagi ang mga kita, produkto, at ari-arian. == Mga tala == {{Reflist}} == Mga sanggunian == * [[Vladimir Lenin]], ''Ano ang "Mga Kaibigan ng Bayan" at Paano Nila Nilalabanan ang mga Sosyal-Demokrata'' . * Göran Therborn, ''Agham, Uri at Lipunan'' . * Perry Anderson, ''Sa Mga Yapak ng Materyalismong Pangkasaysayan'' . * Herbert Gintis, Samuel Bowles, Robert T. Boyd at Ernst Fehr, ''Mga Sentimyentong Moral at Materyal na Interes: Ang Mga Pundasyon ng Kooperasyon sa Buhay Pang-ekonomiya'' . * John McMurtry, ''Ang Kayarian ng Pananaw sa Mundo ni Marx'' [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] 1wlnzfljvcwgmc30z64lpym0d34fgrd Mga relasyon sa produksyon 0 339853 2227924 2026-09-23T03:29:26Z Ryomaandres 8044 Ikinakarga sa [[Mga relasyon sa produksiyon]] 2227924 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Mga relasyon sa produksiyon]] jgpprhyrb63kd87kqc76v38hfw5vpix Relasyon sa produksiyon 0 339854 2227925 2026-09-23T03:29:30Z Ryomaandres 8044 Ikinakarga sa [[Mga relasyon sa produksiyon]] 2227925 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Mga relasyon sa produksiyon]] jgpprhyrb63kd87kqc76v38hfw5vpix Relasyon sa produksyon 0 339855 2227926 2026-09-23T03:29:35Z Ryomaandres 8044 Ikinakarga sa [[Mga relasyon sa produksiyon]] 2227926 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Mga relasyon sa produksiyon]] jgpprhyrb63kd87kqc76v38hfw5vpix Mga puwersa ng produksiyon 0 339856 2227932 2026-09-23T03:37:49Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1351100417|Productive forces]]" 2227932 wikitext text/x-wiki Ang '''mga produktibong puwersa''', '''mga kakayahang produktibo''', o '''mga puwersa ng produksyon''' ([[Wikang Aleman|Aleman]] : ''Produktivkräfte'') ay isang sentral na ideya sa [[Marxismo]] at [[materyalismong istoriko]]. Sa sariling kritisismo nina [[Karl Marx]] at [[Friedrich Engels]] sa [[Kritika ng ekonomiyang pampolitika|ekonomiyang pampulitika]], tumutukoy ito sa kombinasyon ng mga [[kakahayan sa paggawa]] (mga kagamitan, makinarya, lupa, imprastraktura, at iba pa) sa ugnayan ng tao sa pagitan ng [[lakas-paggawa]]. Malamang na hinango nina Marx at Engels ang konsepto mula sa pagtukoy ni [[Adam Smith]] sa "mga produktibong kapangyarihan ng paggawa" (tingnan halimbawa ang kabanata 8 ng ''[[The Wealth of Nations]]'' (1776)), bagama't binanggit din ng Alemang ekonomistang pampolitika na si [[Friedrich List]] ang konsepto ng "mga produktibong kapangyarihan" sa ''The National System of Political Economy'' (1841). Ang lahat ng mga puwersang inilalapat ng mga tao sa proseso ng produksiyon (katawan at utak, mga kagamitan at pamamaraan, mga materyales, mapagkukunan, kalidad ng kooperasyon ng mga manggagawa, at kagamitan) ay sakop ng konseptong ito, kabilang ang mga tungkulin ng pamamahala at inhinyeriya na teknikal na kailangan para sa produksiyon (kumpara sa mga tungkulin ng panlipunang kontrol). Ang [[kaalaman]] ng tao ([[talinong pangkalahatan]]) ay maaari ring maging isang produktibong puwersa. Kasama ng mga panlipunan at teknikal na [[mga relasyon sa produksiyon]], ang mga produktibong pwersa ay bumubuo ng isang makasaysayang espesipikong [[moda ng produksiyon]]. == Paggawa == Binigyang-diin ni [[Karl Marx]] na, maliban sa ilang eksepsiyon, ang mga paraan ng paggawa ay hindi isang produktibong puwersa maliban kung ang mga ito ay aktwal na pinapatakbo, pinapanatili, at pinangangalagaan ng buhay na paggawa ng tao. Kung walang gagamit ng buhay na paggawa ng tao, ang kanilang pisikal na kondisyon at halaga ay lalala, bababa ang halaga, o masisira (isang halimbawa ay ang isang [[abandonadong bayan]] o pagbaba ng halaga ng kapital dahil sa [[aksiyong welga]]). Kasabay nito, ang mga pag-unlad sa teknolohiya na nagsisilbing paraan ng produksiyon ay hindi iiral kung wala ang tinutukoy ni Marx bilang "talinong pangkalahatan," ang inobasyon at industriya ng tao na nag-uudyok sa pag-unlad ng industriya.<ref>{{Cite book |last=Marx |first=Karl |title=Grundrisse: Foundations of the Critique of Political Economy |date=1939–41 |publisher=Penguin Books |translator-last=Nicolaus |translator-first=Martin}}</ref> Ang kapital mismo, bilang isa sa mga [[Mga salik ng produksiyon|salik ng produksiyon]], ay tinitingnan sa kapitalistang lipunan bilang isang produktibong puwersa sa sarili nitong karapatan, malaya sa paggawa, isang nasasakupan na may "sariling buhay". Sa katunayan, nakikita ni Marx ang esensiya ng tinatawag niyang "relasyon ng kapital" bilang pagbubuod ng pangyayari na "binibili ng kapital ang paggawa", ibig sabihin, ang kapangyarihan ng pagmamay-ari ng ari-arian upang kontrolin ang enerhiya at oras ng paggawa ng tao, at sa gayon, ng mga walang buhay na "bagay" upang magpatupad ng awtonomikong kapangyarihan sa mga tao. Ang nawawala sa paningin ay ang kapangyarihan ng kapital ay nakasalalay sa huling pagkakataon sa kooperasyon ng tao.   Ang produktibong kapangyarihan ng kooperasyon ay tinitingnan bilang produktibong kapangyarihan ng kapital, dahil ang kapital ang sapilitang nag-oorganisa ng mga tao, sa halip na ang mga taong nag-oorganisa ng kapital. Itinuring ito ni Marx bilang isang sukdulang [[Reipikasyon (Marxismo)|reipikasyon]]. Hindi tulad ng klasikong ekonomiya ng Britanya, inuuri ng [[Marxistang ekonomiya]] ang kapital sa pananalapi bilang isang elemento ng mga relasyon ng produksiyon, sa halip na ang mga salik o puwersa ng produksiyon ("hindi isang bagay, kundi isang ugnayang panlipunan sa pagitan ng mga tao, na itinatag ng instrumentalidad ng mga bagay").<ref>Marx, Karl. ''[[Das Kapital]]'', Vol. I, Ch. 33, courtesy of www.marxists.org.</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{Wikiquote}} [[Kategorya:Mga teoriyang pampolitika]] hf5dhlc08qkuufthroc74vaep0xoj93 2227934 2227932 2026-09-23T03:39:24Z Ryomaandres 8044 2227934 wikitext text/x-wiki Ang '''mga produktibong puwersa''', '''mga kakayahang produktibo''', o '''mga puwersa ng produksiyon''' ([[Wikang Aleman|Aleman]] : ''Produktivkräfte'') ay isang sentral na ideya sa [[Marxismo]] at [[materyalismong istoriko]]. Sa sariling kritisismo nina [[Karl Marx]] at [[Friedrich Engels]] sa [[Kritika ng ekonomiyang pampolitika|ekonomiyang pampulitika]], tumutukoy ito sa kombinasyon ng mga [[kakahayan sa paggawa]] (mga kagamitan, makinarya, lupa, imprastraktura, at iba pa) sa ugnayan ng tao sa pagitan ng [[lakas-paggawa]]. Malamang na hinango nina Marx at Engels ang konsepto mula sa pagtukoy ni [[Adam Smith]] sa "mga produktibong kapangyarihan ng paggawa" (tingnan halimbawa ang kabanata 8 ng ''[[The Wealth of Nations]]'' (1776)), bagama't binanggit din ng Alemang ekonomistang pampolitika na si [[Friedrich List]] ang konsepto ng "mga produktibong kapangyarihan" sa ''The National System of Political Economy'' (1841). Ang lahat ng mga puwersang inilalapat ng mga tao sa proseso ng produksiyon (katawan at utak, mga kagamitan at pamamaraan, mga materyales, mapagkukunan, kalidad ng kooperasyon ng mga manggagawa, at kagamitan) ay sakop ng konseptong ito, kabilang ang mga tungkulin ng pamamahala at inhinyeriya na teknikal na kailangan para sa produksiyon (kumpara sa mga tungkulin ng panlipunang kontrol). Ang [[kaalaman]] ng tao ([[talinong pangkalahatan]]) ay maaari ring maging isang produktibong puwersa. Kasama ng mga panlipunan at teknikal na [[mga relasyon sa produksiyon]], ang mga produktibong pwersa ay bumubuo ng isang makasaysayang espesipikong [[moda ng produksiyon]]. == Paggawa == Binigyang-diin ni [[Karl Marx]] na, maliban sa ilang eksepsiyon, ang mga paraan ng paggawa ay hindi isang produktibong puwersa maliban kung ang mga ito ay aktwal na pinapatakbo, pinapanatili, at pinangangalagaan ng buhay na paggawa ng tao. Kung walang gagamit ng buhay na paggawa ng tao, ang kanilang pisikal na kondisyon at halaga ay lalala, bababa ang halaga, o masisira (isang halimbawa ay ang isang [[abandonadong bayan]] o pagbaba ng halaga ng kapital dahil sa [[aksiyong welga]]). Kasabay nito, ang mga pag-unlad sa teknolohiya na nagsisilbing paraan ng produksiyon ay hindi iiral kung wala ang tinutukoy ni Marx bilang "talinong pangkalahatan," ang inobasyon at industriya ng tao na nag-uudyok sa pag-unlad ng industriya.<ref>{{Cite book |last=Marx |first=Karl |title=Grundrisse: Foundations of the Critique of Political Economy |date=1939–41 |publisher=Penguin Books |translator-last=Nicolaus |translator-first=Martin}}</ref> Ang kapital mismo, bilang isa sa mga [[Mga salik ng produksiyon|salik ng produksiyon]], ay tinitingnan sa kapitalistang lipunan bilang isang produktibong puwersa sa sarili nitong karapatan, malaya sa paggawa, isang nasasakupan na may "sariling buhay". Sa katunayan, nakikita ni Marx ang esensiya ng tinatawag niyang "relasyon ng kapital" bilang pagbubuod ng pangyayari na "binibili ng kapital ang paggawa", ibig sabihin, ang kapangyarihan ng pagmamay-ari ng ari-arian upang kontrolin ang enerhiya at oras ng paggawa ng tao, at sa gayon, ng mga walang buhay na "bagay" upang magpatupad ng awtonomikong kapangyarihan sa mga tao. Ang nawawala sa paningin ay ang kapangyarihan ng kapital ay nakasalalay sa huling pagkakataon sa kooperasyon ng tao.   Ang produktibong kapangyarihan ng kooperasyon ay tinitingnan bilang produktibong kapangyarihan ng kapital, dahil ang kapital ang sapilitang nag-oorganisa ng mga tao, sa halip na ang mga taong nag-oorganisa ng kapital. Itinuring ito ni Marx bilang isang sukdulang [[Reipikasyon (Marxismo)|reipikasyon]].{{Quotation|"Ang paglikha ng buhay, kapuwa ng sarili sa paggawa at ng sariwang buhay sa pagpaparami... ay lumilitaw bilang isang dobleng relasyon: sa isang banda bilang isang natural, sa kabilang banda bilang isang relasyong panlipunan. Sa pamamagitan ng panlipunan, nauunawaan natin ang kooperasyon ng ilang indibidwal, anuman ang mga kondisyon, sa anong paraan at sa anong layunin. Mula rito, sumusunod na ang isang partikular na paraan ng produksiyon, o yugto ng industriya, ay palaging pinagsama sa isang partikular na paraan ng kooperasyon, o yugto ng lipunan, at ang paraan ng kooperasyong ito mismo ay isang "produktibong puwersa."”<ref>{{Cite web | url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1845/german-ideology/ch01a.htm | title=The German Ideology}}</ref>}}Hindi tulad ng klasikong ekonomiya ng Britanya, inuuri ng [[Marxistang ekonomiya]] ang kapital sa pananalapi bilang isang elemento ng mga relasyon ng produksiyon, sa halip na ang mga salik o puwersa ng produksiyon ("hindi isang bagay, kundi isang ugnayang panlipunan sa pagitan ng mga tao, na itinatag ng instrumentalidad ng mga bagay").<ref>Marx, Karl. ''[[Das Kapital]]'', Vol. I, Ch. 33, courtesy of www.marxists.org.</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{Wikiquote}} [[Kategorya:Mga teoriyang pampolitika]] hhbb6lgvimb6wm7semz3ujwihzikz8j 2227935 2227934 2026-09-23T03:39:33Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Mga produktibong puwersa]] sa [[Mga puwersa ng produksiyon]] 2227934 wikitext text/x-wiki Ang '''mga produktibong puwersa''', '''mga kakayahang produktibo''', o '''mga puwersa ng produksiyon''' ([[Wikang Aleman|Aleman]] : ''Produktivkräfte'') ay isang sentral na ideya sa [[Marxismo]] at [[materyalismong istoriko]]. Sa sariling kritisismo nina [[Karl Marx]] at [[Friedrich Engels]] sa [[Kritika ng ekonomiyang pampolitika|ekonomiyang pampulitika]], tumutukoy ito sa kombinasyon ng mga [[kakahayan sa paggawa]] (mga kagamitan, makinarya, lupa, imprastraktura, at iba pa) sa ugnayan ng tao sa pagitan ng [[lakas-paggawa]]. Malamang na hinango nina Marx at Engels ang konsepto mula sa pagtukoy ni [[Adam Smith]] sa "mga produktibong kapangyarihan ng paggawa" (tingnan halimbawa ang kabanata 8 ng ''[[The Wealth of Nations]]'' (1776)), bagama't binanggit din ng Alemang ekonomistang pampolitika na si [[Friedrich List]] ang konsepto ng "mga produktibong kapangyarihan" sa ''The National System of Political Economy'' (1841). Ang lahat ng mga puwersang inilalapat ng mga tao sa proseso ng produksiyon (katawan at utak, mga kagamitan at pamamaraan, mga materyales, mapagkukunan, kalidad ng kooperasyon ng mga manggagawa, at kagamitan) ay sakop ng konseptong ito, kabilang ang mga tungkulin ng pamamahala at inhinyeriya na teknikal na kailangan para sa produksiyon (kumpara sa mga tungkulin ng panlipunang kontrol). Ang [[kaalaman]] ng tao ([[talinong pangkalahatan]]) ay maaari ring maging isang produktibong puwersa. Kasama ng mga panlipunan at teknikal na [[mga relasyon sa produksiyon]], ang mga produktibong pwersa ay bumubuo ng isang makasaysayang espesipikong [[moda ng produksiyon]]. == Paggawa == Binigyang-diin ni [[Karl Marx]] na, maliban sa ilang eksepsiyon, ang mga paraan ng paggawa ay hindi isang produktibong puwersa maliban kung ang mga ito ay aktwal na pinapatakbo, pinapanatili, at pinangangalagaan ng buhay na paggawa ng tao. Kung walang gagamit ng buhay na paggawa ng tao, ang kanilang pisikal na kondisyon at halaga ay lalala, bababa ang halaga, o masisira (isang halimbawa ay ang isang [[abandonadong bayan]] o pagbaba ng halaga ng kapital dahil sa [[aksiyong welga]]). Kasabay nito, ang mga pag-unlad sa teknolohiya na nagsisilbing paraan ng produksiyon ay hindi iiral kung wala ang tinutukoy ni Marx bilang "talinong pangkalahatan," ang inobasyon at industriya ng tao na nag-uudyok sa pag-unlad ng industriya.<ref>{{Cite book |last=Marx |first=Karl |title=Grundrisse: Foundations of the Critique of Political Economy |date=1939–41 |publisher=Penguin Books |translator-last=Nicolaus |translator-first=Martin}}</ref> Ang kapital mismo, bilang isa sa mga [[Mga salik ng produksiyon|salik ng produksiyon]], ay tinitingnan sa kapitalistang lipunan bilang isang produktibong puwersa sa sarili nitong karapatan, malaya sa paggawa, isang nasasakupan na may "sariling buhay". Sa katunayan, nakikita ni Marx ang esensiya ng tinatawag niyang "relasyon ng kapital" bilang pagbubuod ng pangyayari na "binibili ng kapital ang paggawa", ibig sabihin, ang kapangyarihan ng pagmamay-ari ng ari-arian upang kontrolin ang enerhiya at oras ng paggawa ng tao, at sa gayon, ng mga walang buhay na "bagay" upang magpatupad ng awtonomikong kapangyarihan sa mga tao. Ang nawawala sa paningin ay ang kapangyarihan ng kapital ay nakasalalay sa huling pagkakataon sa kooperasyon ng tao.   Ang produktibong kapangyarihan ng kooperasyon ay tinitingnan bilang produktibong kapangyarihan ng kapital, dahil ang kapital ang sapilitang nag-oorganisa ng mga tao, sa halip na ang mga taong nag-oorganisa ng kapital. Itinuring ito ni Marx bilang isang sukdulang [[Reipikasyon (Marxismo)|reipikasyon]].{{Quotation|"Ang paglikha ng buhay, kapuwa ng sarili sa paggawa at ng sariwang buhay sa pagpaparami... ay lumilitaw bilang isang dobleng relasyon: sa isang banda bilang isang natural, sa kabilang banda bilang isang relasyong panlipunan. Sa pamamagitan ng panlipunan, nauunawaan natin ang kooperasyon ng ilang indibidwal, anuman ang mga kondisyon, sa anong paraan at sa anong layunin. Mula rito, sumusunod na ang isang partikular na paraan ng produksiyon, o yugto ng industriya, ay palaging pinagsama sa isang partikular na paraan ng kooperasyon, o yugto ng lipunan, at ang paraan ng kooperasyong ito mismo ay isang "produktibong puwersa."”<ref>{{Cite web | url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1845/german-ideology/ch01a.htm | title=The German Ideology}}</ref>}}Hindi tulad ng klasikong ekonomiya ng Britanya, inuuri ng [[Marxistang ekonomiya]] ang kapital sa pananalapi bilang isang elemento ng mga relasyon ng produksiyon, sa halip na ang mga salik o puwersa ng produksiyon ("hindi isang bagay, kundi isang ugnayang panlipunan sa pagitan ng mga tao, na itinatag ng instrumentalidad ng mga bagay").<ref>Marx, Karl. ''[[Das Kapital]]'', Vol. I, Ch. 33, courtesy of www.marxists.org.</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{Wikiquote}} [[Kategorya:Mga teoriyang pampolitika]] hhbb6lgvimb6wm7semz3ujwihzikz8j Mga produktibong puwersa 0 339857 2227936 2026-09-23T03:39:33Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Mga produktibong puwersa]] sa [[Mga puwersa ng produksiyon]] 2227936 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Mga puwersa ng produksiyon]] lp3bf80sn91aohr9d0p7ypfa2y5fiiy Prismatomeris brachypus 0 339858 2227992 2026-09-23T07:12:50Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1376158103|Prismatomeris brachypus]]" 2227992 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Prismatomeris brachypus.jpg|image_alt=Preserved specimen of Prismatomeris brachypus, conssiting of a twig with several pointed leaves in various shades of brown|status=NT|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name="IUCN">{{Cite IUCN|title=''Prismatomeris brachypus''|article-number= e.T154081973A157178256|last=Energy Development Corporation (EDC)|year=2021|access-date=2026-09-22|doi=10.2305/IUCN.UK.2021-3.RLTS.T154081973A157178256.en}}</ref>|genus=Prismatomeris|species=brachypus|authority=[[Ridl.]]}} Ang '''''Prismatomeris brachypus''''' ay isang uri ng halamang namumulaklak sa pamilyang [[Rubiaceae]]. Ito ay isang punong katutubo sa Pilipinas. Ang uri ay inilarawan noong 1940, at nakalista bilang [[Halos Nanganganib na species|Halos Nanganganib]] ng [[International Union for Conservation of Nature|IUCN]]. == Taksonomiya == Ang uri ay inilarawan ni [[Henry Nicholas Ridley]] noong 1940.<ref>{{IPNI|id=761126-1|taxon=Prismatomeris brachypus|authority=Ridl.}}</ref> == Pamamahagi == ''Ang Prismatomeris brachypus'' ay katutubo sa basang tropikal na biome ng silangang Pilipinas.<ref name="POWO2">{{Cite POWO|id=urn:lsid:ipni.org:names:761126-1|title=''Prismatomeris brachypus''|access-date=2026-09-22}}</ref> Ito ay matatagpuan sa [[Cagayan]], [[Camarines Norte]], [[Camarines Sur]], [[Isabela (lalawigan)|Isabela]], [[Quezon]], [[Biliran]], [[Samar (lalawigan)|Samar]], [[Agusan del Norte]], [[Surigao del Norte]], at [[Surigao del Sur]]. Ang lawak ng paglitaw nito ay mahigit {{Convert|156116.342|km2|sqmi}}. Ang uri ay tumutubo sa taas na {{Convert|150-725|m|ft}}. == Paglalarawan == ''Ang Prismatomeris brachypus'' ay isang puno.<ref name="POWO2" /> Lumalaki ito hanggang humigit-kumulang {{Convert|10|m|ft}} ang taas. Pinaniniwalaang namumulaklak ito sa Pebrero, Abril, Mayo, Hunyo, Oktubre at Disyembre, at pinaniniwalaang namumunga mula Abril hanggang Hulyo. == Konserbasyon == Noong 2020, tinasa ng [[International Union for Conservation of Nature|IUCN]] ''ang Prismatomeris brachypus'' bilang [[Halos Nanganganib na species|Halos Nanganganib]] . Ito ay nanganganib dahil sa paglilipat ng agrikultura, deforestation, at urbanisasyon. Ang uri ay hindi legal na protektado laban sa pagkuha mula sa ligaw. Ang ''Prismatomeris brachypus'' ay matatagpuan sa mga protektadong lugar, kabilang ang [[Liwasang Pangkalikasan ng Hilagang Sierra Madre]], [[Liwasang Pangkalikasan ng Bicol]], at [[Liwasang Pangkalikasan ng Pulo ng Samar]], at sa mga[[Pangunahing Pook Saribuhay]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Taxonbar|from=Q15489299}} q04n1qw2frnh7d4qgngjm8imgadxehs Mission Batangas 0 339859 2227995 2026-09-23T07:16:42Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1376284822|Mission Batangas]]" 2227995 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Mission Batangas|image=Mission Batangas poster.jpg|caption=Theatrical release poster|writer=Lew Antonio|based_on=|starring={{ubl|[[Dennis Weaver]]|[[Vera Miles]]|[[Keith Larsen]]|[[Leopoldo Salcedo]]}}|director=[[Keith Larsen]]|cinematography=Herbert Theis|editing={{ubl|Anthony Di Marco|George Shrader}}|music=|producer=[[Keith Larsen]]|studio={{ubl|Batangas Productions|D.I.B.A. Productions Media}}|distributor=[[Manson Distributing Corporation]]<ref>{{cite book |last1=Langman |first1=Larry |title=Return to Paradise: A Guide to South Sea Island Films |date=12 March 1998 |publisher=[[Bloomsbury Academic]] |isbn=978-0-8108-3268-8 |page=266 |url=https://www.google.nl/books/edition/Return_to_Paradise/mINZAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=mission+batangas&dq=mission+batangas&printsec=frontcover |access-date=22 September 2026 |language=en}}</ref>|released={{Film date|1968|11| |U.S.}}|runtime=100 min|country=United States|language=English|budget=}}Ang '''''Mission Batangas''''' ay isang pelikulang pandigma na may aksiyon at pakikipagsapalaran mula sa [[Estados Unidos]] noong 1968 sa direksiyon ni [[Keith Larsen]].<ref>{{Cite book |last=Maltin |first=Leonard |url=https://www.google.nl/books/edition/Leonard_Maltin_s_Movie_and_Video_Guide_1/VNjdS6EXxZ0C?hl=en&gbpv=1&bsq=mission+batangas&dq=mission+batangas&printsec=frontcover |title=Leonard Maltin's Movie and Video Guide 1993 |date=November 1992 |publisher=[[Penguin Publishing Group]] |isbn=978-0-452-26857-9 |page=811 |language=en |access-date=22 September 2026}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nash |first=Jay Robert |url=https://www.google.nl/books/edition/The_Motion_Picture_Guide_1988_Annual/o9JyjQP3504C?hl=en&gbpv=1&bsq=mission+batangas&dq=mission+batangas&printsec=frontcover |title=The Motion Picture Guide 1988 Annual: The Films of 1987 |date=April 1997 |publisher=CineBooks |isbn=978-0-933997-16-5 |page=489 |language=en |access-date=22 September 2026}}</ref> Ang pelikula ay nagsimula noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, pinagbibidahan nina [[Dennis Weaver]], [[Vera Miles]], at Larsen mismo, at sinusundan ang isang mersenaryong Amerikanong piloto na nasangkot sa isang pakana upang itago ang mga reserbang ginto ng gobyerno ng Pilipinas mula sa mga sumasalakay na puwersang Hapones.<ref>{{Cite web |title=Mission Batangas (1968) |url=https://letterboxd.com/film/mission-batangas/watch/ |access-date=22 September 2026 |publisher=[[Letterboxd]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.google.nl/books/edition/Filmfacts/amdTAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=mission+batangas&dq=mission+batangas&printsec=frontcover |title=Filmfacts |date=1969 |publisher=Division of Cinema of the University of Southern California |page=143 |language=en |access-date=22 September 2026}}</ref> Kinunan ang pelikula sa Pilipinas at tampok ang mga sumusuportang artistang Pilipino. == Plot == Sa konteksto ng [[Labanan sa Pilipinas (1941-1942)|pagsalakay ng mga Hapones sa Pilipinas]] noong 1942, ang kuwento ay sumusunod kay Chip Corbett, isang pribadong Amerikanong piloto na nagpupuslit ng mga lumikas palabas ng bansa kapalit ng bayad. <ref>{{Cite web |title=AFI{{!}}Catalog |url=https://catalog.afi.com/Film/22192-MISSION-BATANGAS?cxt=filmography |access-date=22 September 2026 |publisher=catalog.afi.com}}</ref> == Mga artista == * [[Dennis Weaver]] bilang si Chip Corbett, ang mersenaryong piloto * [[Vera Miles]] bilang Joan Barnes, ang misyonerong nars * [[Keith Larsen]] bilang Koronel Turner, ang kumander ng gerilya ng Pilipinas * [[Leopoldo Salcedo]] bilang Santos * Helen Thompson bilang Maria * [[Vic Diaz]] bilang isang smuggler * Bruno Punzalan bilang Yamata * Fred Galang bilang Francisco == Produksiyon == Kinunan ''ang Mission Batangas'' sa Pilipinas noong 1967. Ang pelikula ay prinodyus ni [[Keith Larsen]], na siya ring nagdirekta, kasama sa pagsulat ng kuwento, at naging bida sa pelikula.<ref>{{Cite book |last=McKittrick |first=Christopher |url=https://www.google.nl/books/edition/Vera_Miles/zJAXEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=mission+batangas&pg=RA2-PA1965&printsec=frontcover |title=Vera Miles: The Hitchcock Blonde Who Got Away |date=25 March 2025 |publisher=[[University Press of Kentucky]] |isbn=978-1-9859-0222-0 |language=en |access-date=22 September 2026}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.google.nl/books/edition/Bowker_s_Complete_Video_Directory_1999/xVgbAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Mission+Batangas+larsen&dq=Mission+Batangas+larsen&printsec=frontcover |title=Bowker's Complete Video Directory, 1999 |date=1999 |publisher=[[R.R. Bowker]] |isbn=978-0-8352-4207-3 |page=1887 |language=en |access-date=22 September 2026}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * Mission Batangas at IMDb [[Kategorya:Template film date with 1 release date]] [[Kategorya:Mga pelikula ng 1968]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 8b2t6b9mdb056i4y7qe42uhk8nq2y10 2227996 2227995 2026-09-23T07:18:00Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Misyon Batangas]] sa [[Mission Batangas]] 2227995 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Mission Batangas|image=Mission Batangas poster.jpg|caption=Theatrical release poster|writer=Lew Antonio|based_on=|starring={{ubl|[[Dennis Weaver]]|[[Vera Miles]]|[[Keith Larsen]]|[[Leopoldo Salcedo]]}}|director=[[Keith Larsen]]|cinematography=Herbert Theis|editing={{ubl|Anthony Di Marco|George Shrader}}|music=|producer=[[Keith Larsen]]|studio={{ubl|Batangas Productions|D.I.B.A. Productions Media}}|distributor=[[Manson Distributing Corporation]]<ref>{{cite book |last1=Langman |first1=Larry |title=Return to Paradise: A Guide to South Sea Island Films |date=12 March 1998 |publisher=[[Bloomsbury Academic]] |isbn=978-0-8108-3268-8 |page=266 |url=https://www.google.nl/books/edition/Return_to_Paradise/mINZAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=mission+batangas&dq=mission+batangas&printsec=frontcover |access-date=22 September 2026 |language=en}}</ref>|released={{Film date|1968|11| |U.S.}}|runtime=100 min|country=United States|language=English|budget=}}Ang '''''Mission Batangas''''' ay isang pelikulang pandigma na may aksiyon at pakikipagsapalaran mula sa [[Estados Unidos]] noong 1968 sa direksiyon ni [[Keith Larsen]].<ref>{{Cite book |last=Maltin |first=Leonard |url=https://www.google.nl/books/edition/Leonard_Maltin_s_Movie_and_Video_Guide_1/VNjdS6EXxZ0C?hl=en&gbpv=1&bsq=mission+batangas&dq=mission+batangas&printsec=frontcover |title=Leonard Maltin's Movie and Video Guide 1993 |date=November 1992 |publisher=[[Penguin Publishing Group]] |isbn=978-0-452-26857-9 |page=811 |language=en |access-date=22 September 2026}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nash |first=Jay Robert |url=https://www.google.nl/books/edition/The_Motion_Picture_Guide_1988_Annual/o9JyjQP3504C?hl=en&gbpv=1&bsq=mission+batangas&dq=mission+batangas&printsec=frontcover |title=The Motion Picture Guide 1988 Annual: The Films of 1987 |date=April 1997 |publisher=CineBooks |isbn=978-0-933997-16-5 |page=489 |language=en |access-date=22 September 2026}}</ref> Ang pelikula ay nagsimula noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, pinagbibidahan nina [[Dennis Weaver]], [[Vera Miles]], at Larsen mismo, at sinusundan ang isang mersenaryong Amerikanong piloto na nasangkot sa isang pakana upang itago ang mga reserbang ginto ng gobyerno ng Pilipinas mula sa mga sumasalakay na puwersang Hapones.<ref>{{Cite web |title=Mission Batangas (1968) |url=https://letterboxd.com/film/mission-batangas/watch/ |access-date=22 September 2026 |publisher=[[Letterboxd]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.google.nl/books/edition/Filmfacts/amdTAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=mission+batangas&dq=mission+batangas&printsec=frontcover |title=Filmfacts |date=1969 |publisher=Division of Cinema of the University of Southern California |page=143 |language=en |access-date=22 September 2026}}</ref> Kinunan ang pelikula sa Pilipinas at tampok ang mga sumusuportang artistang Pilipino. == Plot == Sa konteksto ng [[Labanan sa Pilipinas (1941-1942)|pagsalakay ng mga Hapones sa Pilipinas]] noong 1942, ang kuwento ay sumusunod kay Chip Corbett, isang pribadong Amerikanong piloto na nagpupuslit ng mga lumikas palabas ng bansa kapalit ng bayad. <ref>{{Cite web |title=AFI{{!}}Catalog |url=https://catalog.afi.com/Film/22192-MISSION-BATANGAS?cxt=filmography |access-date=22 September 2026 |publisher=catalog.afi.com}}</ref> == Mga artista == * [[Dennis Weaver]] bilang si Chip Corbett, ang mersenaryong piloto * [[Vera Miles]] bilang Joan Barnes, ang misyonerong nars * [[Keith Larsen]] bilang Koronel Turner, ang kumander ng gerilya ng Pilipinas * [[Leopoldo Salcedo]] bilang Santos * Helen Thompson bilang Maria * [[Vic Diaz]] bilang isang smuggler * Bruno Punzalan bilang Yamata * Fred Galang bilang Francisco == Produksiyon == Kinunan ''ang Mission Batangas'' sa Pilipinas noong 1967. Ang pelikula ay prinodyus ni [[Keith Larsen]], na siya ring nagdirekta, kasama sa pagsulat ng kuwento, at naging bida sa pelikula.<ref>{{Cite book |last=McKittrick |first=Christopher |url=https://www.google.nl/books/edition/Vera_Miles/zJAXEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=mission+batangas&pg=RA2-PA1965&printsec=frontcover |title=Vera Miles: The Hitchcock Blonde Who Got Away |date=25 March 2025 |publisher=[[University Press of Kentucky]] |isbn=978-1-9859-0222-0 |language=en |access-date=22 September 2026}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.google.nl/books/edition/Bowker_s_Complete_Video_Directory_1999/xVgbAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Mission+Batangas+larsen&dq=Mission+Batangas+larsen&printsec=frontcover |title=Bowker's Complete Video Directory, 1999 |date=1999 |publisher=[[R.R. Bowker]] |isbn=978-0-8352-4207-3 |page=1887 |language=en |access-date=22 September 2026}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * Mission Batangas at IMDb [[Kategorya:Template film date with 1 release date]] [[Kategorya:Mga pelikula ng 1968]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 8b2t6b9mdb056i4y7qe42uhk8nq2y10 2227998 2227996 2026-09-23T07:18:39Z Ryomaandres 8044 2227998 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Mission Batangas|image=Mission Batangas poster.jpg|caption=Theatrical release poster|writer=Lew Antonio|based_on=|starring={{ubl|[[Dennis Weaver]]|[[Vera Miles]]|[[Keith Larsen]]|[[Leopoldo Salcedo]]}}|director=[[Keith Larsen]]|cinematography=Herbert Theis|editing={{ubl|Anthony Di Marco|George Shrader}}|music=|producer=[[Keith Larsen]]|studio={{ubl|Batangas Productions|D.I.B.A. Productions Media}}|distributor=[[Manson Distributing Corporation]]<ref>{{cite book |last1=Langman |first1=Larry |title=Return to Paradise: A Guide to South Sea Island Films |date=12 March 1998 |publisher=[[Bloomsbury Academic]] |isbn=978-0-8108-3268-8 |page=266 |url=https://www.google.nl/books/edition/Return_to_Paradise/mINZAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=mission+batangas&dq=mission+batangas&printsec=frontcover |access-date=22 September 2026 |language=en}}</ref>|released={{Film date|1968|11| |U.S.}}|runtime=100 min|country=United States|language=English|budget=}}Ang '''''Mission Batangas''''' ay isang pelikulang pandigma na may aksiyon at pakikipagsapalaran mula sa [[Estados Unidos]] noong 1968 sa direksiyon ni [[Keith Larsen]].<ref>{{Cite book |last=Maltin |first=Leonard |url=https://www.google.nl/books/edition/Leonard_Maltin_s_Movie_and_Video_Guide_1/VNjdS6EXxZ0C?hl=en&gbpv=1&bsq=mission+batangas&dq=mission+batangas&printsec=frontcover |title=Leonard Maltin's Movie and Video Guide 1993 |date=November 1992 |publisher=[[Penguin Publishing Group]] |isbn=978-0-452-26857-9 |page=811 |language=en |access-date=22 September 2026}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nash |first=Jay Robert |url=https://www.google.nl/books/edition/The_Motion_Picture_Guide_1988_Annual/o9JyjQP3504C?hl=en&gbpv=1&bsq=mission+batangas&dq=mission+batangas&printsec=frontcover |title=The Motion Picture Guide 1988 Annual: The Films of 1987 |date=April 1997 |publisher=CineBooks |isbn=978-0-933997-16-5 |page=489 |language=en |access-date=22 September 2026}}</ref> Ang pelikula ay nagsimula noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, pinagbibidahan nina [[Dennis Weaver]], [[Vera Miles]], at Larsen mismo, at sinusundan ang isang mersenaryong Amerikanong piloto na nasangkot sa isang pakana upang itago ang mga reserbang ginto ng gobyerno ng Pilipinas mula sa mga sumasalakay na puwersang Hapones.<ref>{{Cite web |title=Mission Batangas (1968) |url=https://letterboxd.com/film/mission-batangas/watch/ |access-date=22 September 2026 |publisher=[[Letterboxd]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.google.nl/books/edition/Filmfacts/amdTAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=mission+batangas&dq=mission+batangas&printsec=frontcover |title=Filmfacts |date=1969 |publisher=Division of Cinema of the University of Southern California |page=143 |language=en |access-date=22 September 2026}}</ref> Kinunan ang pelikula sa Pilipinas at tampok ang mga sumusuportang artistang Pilipino. == Kuwento == Sa konteksto ng [[Labanan sa Pilipinas (1941-1942)|pagsalakay ng mga Hapones sa Pilipinas]] noong 1942, ang kuwento ay sumusunod kay Chip Corbett, isang pribadong Amerikanong piloto na nagpupuslit ng mga lumikas palabas ng bansa kapalit ng bayad. Nauwi sa gulo ang kaniyang huling trabaho nang mapatay ang kaniyang pasahero ng mga lokal na rebelde habang sakay ng eroplano, na nagresulta sa isang crash landing sa isla ng Corregidor. Sa gitna ng mga labi, nagtagpo ang landas ni Corbett kasama si Joan Barnes, isang misyonerong nars, at si Koronel Turner, na namumuno sa isang na-stranded na garison ng militar. Ang grupo ay nasa kalagitnaan ng isang desperadong operasyon upang ipuslit ang mga reserbang ginto ng bansa sa pamamagitan ng barge patungo sa isang naghihintay na submarino ng US, ngunit nadiskaril ang kanilang mga plano. Determinadong itago ang kayamanan sa kamay ng mga kaaway, nagpasya ang mga rebelde na palubogin ang barge gamit ang isang pansamantalang pampasabog, sa layuning mabawi ang lumubog na ginto pagkatapos ng digmaan. Nag-alok si Corbett na siya ang piloto ng pambobomba, basta't makakakuha sila ng eroplano. Itinuro ni Joan na ang kaniyang ama, na namamahala ng isang misyon sa loob ng bansa, ay mayroong isang maliit na eroplanong pantubig. Sinimulan ng grupo ang isang mapanganib na landas sa gubat upang makuha ang eroplano, habang hinahabol ng mga tropa ng kaaway. Sa isang nakamamatay na pananambang, napatay si Koronel Turner, ngunit ang mga nakaligtas ay nailigtas ng isang lokal na katutubong tribong nangangaso ng ulo na kaalyado ni Joan—pinatay nila ang mga humahabol gamit ang mga nakalalasong suntok. Nagtamo si Joan ng mga malubhang pinsala habang nakikipaglaban at binawian ng buhay pagkarating nila sa misyon. Dahil sa matinding pagkaapektuhan ng kaniyang pagkamatay, tinalikuran ni Corbett ang kaniyang makasariling motibo at ipinangako ang kaniyang katapatan sa paglaban ng Pilipinas, inilunsad ang eroplanong pandagat para sa alam niyang magiging isang nakamamatay na pag-atake.<ref>{{Cite web |title=AFI{{!}}Catalog |url=https://catalog.afi.com/Film/22192-MISSION-BATANGAS?cxt=filmography |access-date=22 September 2026 |publisher=catalog.afi.com}}</ref> == Mga artista == * [[Dennis Weaver]] bilang si Chip Corbett, ang mersenaryong piloto * [[Vera Miles]] bilang Joan Barnes, ang misyonerong nars * [[Keith Larsen]] bilang Koronel Turner, ang kumander ng gerilya ng Pilipinas * [[Leopoldo Salcedo]] bilang Santos * Helen Thompson bilang Maria * [[Vic Diaz]] bilang isang smuggler * Bruno Punzalan bilang Yamata * Fred Galang bilang Francisco == Produksiyon == Kinunan ''ang Mission Batangas'' sa Pilipinas noong 1967. Ang pelikula ay prinodyus ni [[Keith Larsen]], na siya ring nagdirekta, kasama sa pagsulat ng kuwento, at naging bida sa pelikula.<ref>{{Cite book |last=McKittrick |first=Christopher |url=https://www.google.nl/books/edition/Vera_Miles/zJAXEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=mission+batangas&pg=RA2-PA1965&printsec=frontcover |title=Vera Miles: The Hitchcock Blonde Who Got Away |date=25 March 2025 |publisher=[[University Press of Kentucky]] |isbn=978-1-9859-0222-0 |language=en |access-date=22 September 2026}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.google.nl/books/edition/Bowker_s_Complete_Video_Directory_1999/xVgbAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Mission+Batangas+larsen&dq=Mission+Batangas+larsen&printsec=frontcover |title=Bowker's Complete Video Directory, 1999 |date=1999 |publisher=[[R.R. Bowker]] |isbn=978-0-8352-4207-3 |page=1887 |language=en |access-date=22 September 2026}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * Mission Batangas at IMDb [[Kategorya:Template film date with 1 release date]] [[Kategorya:Mga pelikula ng 1968]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] njwlujqrbvt35qwc7mbw9g4x7bqzzgh Misyon Batangas 0 339860 2227997 2026-09-23T07:18:00Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Misyon Batangas]] sa [[Mission Batangas]] 2227997 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Mission Batangas]] o1qo3wm3ngjqpr7qtcpblxrsua1w7pe Fresh (kanta ng BGYO) 0 339861 2227999 2026-09-23T07:21:20Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1376153570|Fresh (BGYO song)]]" 2227999 wikitext text/x-wiki Ang "'''Fresh'''" ay isang kanta ng Pilipinong boy band [[BGYO|na BGYO]] . Ito ay inilabas noong Pebrero 19, 2026, sa pamamagitan ng ABS-CBN Music.<ref name="AppleFresh">{{Cite web |date=February 19, 2026 |title=Fresh - Single - Album by BGYO |url=https://music.apple.com/us/album/fresh-single/1874519916 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260922105934/https://music.apple.com/us/album/fresh-single/1874519916 |archive-date=September 22, 2026 |access-date=September 20, 2026 |website=[[Apple Music]]}}</ref> Ang kanta ay kalaunan ay isinama sa ikatlong extended play (EP) ng grupo, ''[[On Demand (EP)|On Demand]]''.<ref name="BillboardOnDemand">{{Cite magazine |last=Manuel |first=Andrea |year=2026 |title=BGYO Serve Up Hits 'On Demand' In Latest EP – Listen |url=https://billboardphilippines.com/music/news/bgyo-on-demand-ep-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827080323/https://billboardphilippines.com/music/news/bgyo-on-demand-ep-2026/ |archive-date=August 27, 2026 |access-date=September 20, 2026 |magazine=[[Billboard Philippines]]}}</ref> Isinulat ng miyembrong si [[Mikki Claver]] at prinodyus nina Claver at Darren Cashwell, ang "Fresh" ang unang pangunahing Tagalog na single ng BGYO simula noong "Andito Lang" noong 2024.<ref name="OfficialMV">{{Cite web |date=February 19, 2026 |title=BGYO {{!}} 'Fresh' Official Music Video |url=https://www.youtube.com/watch?v=9sCvlAaiTQc |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260922110203/https://www.youtube.com/watch?v=9sCvlAaiTQc |archive-date=September 22, 2026 |access-date=September 20, 2026 |website=[[YouTube]] |publisher=BGYO Official}}</ref><ref name="GMAFresh">{{Cite news |last=GMA Integrated News |date=February 21, 2026 |title=BGYO oozes confidence in newest single 'Fresh' |work=[[GMA News Online]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/hobbiesandactivities/977377/bgyo-oozes-confidence-in-newest-single-fresh/story/ |url-status=live |access-date=September 20, 2026 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260922110337/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/hobbiesandactivities/977377/bgyo-oozes-confidence-in-newest-single-fresh/story/ |archive-date=September 22, 2026}}</ref> <ref name="BillboardFreshPicks">{{Cite magazine |last=Billboard Philippines |date=February 20, 2026 |title=11 Songs You Need To Add To Your Playlists This Week: SB19, Elijah Canlas, BGYO, Morobeats, And More |url=https://billboardphilippines.com/editorial-picks/monthly-picks/new-music-fridays-sb19-elijah-canlas-bgyo-morobeats-february-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260922110519/https://billboardphilippines.com/editorial-picks/monthly-picks/new-music-fridays-sb19-elijah-canlas-bgyo-morobeats-february-2026/ |archive-date=September 22, 2026 |access-date=September 20, 2026 |magazine=[[Billboard Philippines]]}}</ref> == Kaligiran at produksiyon == Kasunod ng ikalimang anibersaryo ng BGYO at ang paglabas ng 2025 EP ng grupo na ''[[Headlines (EP)|Headlines]]'', ang "Fresh" ang naging unang inilabas ng grupo noong 2026.<ref name="BillboardFresh">{{Cite magazine |last=Saenz |first=Rome |year=2026 |title=BGYO Keep It Cool And 'Fresh' In New Single |url=https://billboardphilippines.com/music/news/bgyo-new-single-fresh-february-2026/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260922110625/https://billboardphilippines.com/music/news/bgyo-new-single-fresh-february-2026/ |archive-date=September 22, 2026 |access-date=September 20, 2026 |magazine=[[Billboard Philippines]]}}</ref> <ref name="1883Fresh">{{Cite magazine |last=Yohana |first=Belinda |date=February 25, 2026 |title=BGYO Enter a Sharper Era With Tagalog-Led Anthem 'Fresh' |url=https://1883magazine.com/bgyo-sharper-era-tagalog-anthem-fresh/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260922110831/https://1883magazine.com/bgyo-sharper-era-tagalog-anthem-fresh/ |archive-date=September 22, 2026 |access-date=September 20, 2026 |magazine=1883 Magazine}}</ref> <ref name="MYXFresh">{{Cite web |last=Frago |first=Julienne |date=March 23, 2026 |title=MYX NOW: Inside the 'FRESH' creative mind of BGYO Mikki |url=https://myx.global/myx-now-inside-the-fresh-creative-mind-of-bgyo-mikki/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260922110823/https://myx.global/myx-now-inside-the-fresh-creative-mind-of-bgyo-mikki/ |archive-date=September 22, 2026 |access-date=September 20, 2026 |website=MYX Global}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{YouTube|9sCvlAaiTQc|"Fresh"}} {{BGYO}} [[Kategorya:Mga artikulong may hAudio microformats]] kylp4huiad2mufv0liyxudqqk3c3zrw 2228000 2227999 2026-09-23T07:21:42Z Ryomaandres 8044 2228000 wikitext text/x-wiki Ang "'''Fresh'''" ay isang kanta ng Pilipinong boy band [[BGYO|na BGYO]] . Ito ay inilabas noong Pebrero 19, 2026, sa pamamagitan ng ABS-CBN Music.<ref name="AppleFresh">{{Cite web |date=February 19, 2026 |title=Fresh - Single - Album by BGYO |url=https://music.apple.com/us/album/fresh-single/1874519916 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260922105934/https://music.apple.com/us/album/fresh-single/1874519916 |archive-date=September 22, 2026 |access-date=September 20, 2026 |website=[[Apple Music]]}}</ref> Ang kanta ay kalaunan ay isinama sa ikatlong extended play (EP) ng grupo, ''[[On Demand (EP)|On Demand]]''.<ref name="BillboardOnDemand">{{Cite magazine |last=Manuel |first=Andrea |year=2026 |title=BGYO Serve Up Hits 'On Demand' In Latest EP – Listen |url=https://billboardphilippines.com/music/news/bgyo-on-demand-ep-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827080323/https://billboardphilippines.com/music/news/bgyo-on-demand-ep-2026/ |archive-date=August 27, 2026 |access-date=September 20, 2026 |magazine=[[Billboard Philippines]]}}</ref> Isinulat ng miyembrong si [[Mikki Claver]] at prinodyus nina Claver at Darren Cashwell, ang "Fresh" ang unang pangunahing Tagalog na single ng BGYO simula noong "Andito Lang" noong 2024.<ref name="OfficialMV">{{Cite web |date=February 19, 2026 |title=BGYO {{!}} 'Fresh' Official Music Video |url=https://www.youtube.com/watch?v=9sCvlAaiTQc |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260922110203/https://www.youtube.com/watch?v=9sCvlAaiTQc |archive-date=September 22, 2026 |access-date=September 20, 2026 |website=[[YouTube]] |publisher=BGYO Official}}</ref><ref name="GMAFresh">{{Cite news |last=GMA Integrated News |date=February 21, 2026 |title=BGYO oozes confidence in newest single 'Fresh' |work=[[GMA News Online]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/hobbiesandactivities/977377/bgyo-oozes-confidence-in-newest-single-fresh/story/ |url-status=live |access-date=September 20, 2026 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260922110337/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/hobbiesandactivities/977377/bgyo-oozes-confidence-in-newest-single-fresh/story/ |archive-date=September 22, 2026}}</ref> Ang kanta ay hango sa hip-hop at nakasentro sa kumpiyansa at pagpapahayag ng sarili. Isinama ng ''[[Billboard Philippines]]'' ang "Fresh" sa lingguhang staff picks nito sa New Music Friday, kung saan inilarawan ito ni Rome Saenz bilang isang "kalye hip-hop" na kantang pinagsasama ang tiwala sa sarili at pagiging mapagmataas kasama ang funky na tunog ng BGYO.<ref name="BillboardFreshPicks">{{Cite magazine |last=Billboard Philippines |date=February 20, 2026 |title=11 Songs You Need To Add To Your Playlists This Week: SB19, Elijah Canlas, BGYO, Morobeats, And More |url=https://billboardphilippines.com/editorial-picks/monthly-picks/new-music-fridays-sb19-elijah-canlas-bgyo-morobeats-february-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260922110519/https://billboardphilippines.com/editorial-picks/monthly-picks/new-music-fridays-sb19-elijah-canlas-bgyo-morobeats-february-2026/ |archive-date=September 22, 2026 |access-date=September 20, 2026 |magazine=[[Billboard Philippines]]}}</ref> == Kaligiran at produksiyon == Kasunod ng ikalimang anibersaryo ng BGYO at ang paglabas ng 2025 EP ng grupo na ''[[Headlines (EP)|Headlines]]'', ang "Fresh" ang naging unang inilabas ng grupo noong 2026.<ref name="BillboardFresh">{{Cite magazine |last=Saenz |first=Rome |year=2026 |title=BGYO Keep It Cool And 'Fresh' In New Single |url=https://billboardphilippines.com/music/news/bgyo-new-single-fresh-february-2026/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260922110625/https://billboardphilippines.com/music/news/bgyo-new-single-fresh-february-2026/ |archive-date=September 22, 2026 |access-date=September 20, 2026 |magazine=[[Billboard Philippines]]}}</ref> Sa isang panayam sa 1883 Magazine, sinabi ni Claver na ang unang ideya ay ang sumulat ng isa pang awitin tungkol sa pag-ibig, ngunit pumili ang grupo ng ibang konsepto matapos magdesisyon na ang kanilang kamakailang materyal ay nakatuon na nang husto sa romansa. Aniya, ang pamagat ay nabuo mula sa ideya ng pagsisimula ng taon gamit ang isang kanta na nakasentro sa kumpiyansa, personal na estilo, at kung paano dinadala ng isang tao ang kanilang sarili.<ref name="1883Fresh">{{Cite magazine |last=Yohana |first=Belinda |date=February 25, 2026 |title=BGYO Enter a Sharper Era With Tagalog-Led Anthem 'Fresh' |url=https://1883magazine.com/bgyo-sharper-era-tagalog-anthem-fresh/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260922110831/https://1883magazine.com/bgyo-sharper-era-tagalog-anthem-fresh/ |archive-date=September 22, 2026 |access-date=September 20, 2026 |magazine=1883 Magazine}}</ref> Mas detalyadong tinalakay ni Claver ang proseso ng pagsulat ng kanta sa isang tampok na MYX Global. Sinabi niya na nagsimula siya sa koro bago binuo ang taludtod at natapos ang bahagi ng kanta ilang sandali bago ang isang panloob na deadline ng pakikinig, idinagdag na madalas siyang mas mabibisa sa pagtatrabaho sa ilalim ng pressure ng oras.<ref name="MYXFresh">{{Cite web |last=Frago |first=Julienne |date=March 23, 2026 |title=MYX NOW: Inside the 'FRESH' creative mind of BGYO Mikki |url=https://myx.global/myx-now-inside-the-fresh-creative-mind-of-bgyo-mikki/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260922110823/https://myx.global/myx-now-inside-the-fresh-creative-mind-of-bgyo-mikki/ |archive-date=September 22, 2026 |access-date=September 20, 2026 |website=MYX Global}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{YouTube|9sCvlAaiTQc|"Fresh"}} {{BGYO}} [[Kategorya:Mga artikulong may hAudio microformats]] klr066ea1bypsdgvsu8jjsq0fxf53yt 2228001 2228000 2026-09-23T07:21:58Z Ryomaandres 8044 2228001 wikitext text/x-wiki Ang "'''Fresh'''" ay isang kanta ng Pilipinong boy band na [[BGYO]] . Ito ay inilabas noong Pebrero 19, 2026, sa pamamagitan ng ABS-CBN Music.<ref name="AppleFresh">{{Cite web |date=February 19, 2026 |title=Fresh - Single - Album by BGYO |url=https://music.apple.com/us/album/fresh-single/1874519916 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260922105934/https://music.apple.com/us/album/fresh-single/1874519916 |archive-date=September 22, 2026 |access-date=September 20, 2026 |website=[[Apple Music]]}}</ref> Ang kanta ay kalaunan ay isinama sa ikatlong extended play (EP) ng grupo, ''[[On Demand (EP)|On Demand]]''.<ref name="BillboardOnDemand">{{Cite magazine |last=Manuel |first=Andrea |year=2026 |title=BGYO Serve Up Hits 'On Demand' In Latest EP – Listen |url=https://billboardphilippines.com/music/news/bgyo-on-demand-ep-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827080323/https://billboardphilippines.com/music/news/bgyo-on-demand-ep-2026/ |archive-date=August 27, 2026 |access-date=September 20, 2026 |magazine=[[Billboard Philippines]]}}</ref> Isinulat ng miyembrong si [[Mikki Claver]] at prinodyus nina Claver at Darren Cashwell, ang "Fresh" ang unang pangunahing Tagalog na single ng BGYO simula noong "Andito Lang" noong 2024.<ref name="OfficialMV">{{Cite web |date=February 19, 2026 |title=BGYO {{!}} 'Fresh' Official Music Video |url=https://www.youtube.com/watch?v=9sCvlAaiTQc |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260922110203/https://www.youtube.com/watch?v=9sCvlAaiTQc |archive-date=September 22, 2026 |access-date=September 20, 2026 |website=[[YouTube]] |publisher=BGYO Official}}</ref><ref name="GMAFresh">{{Cite news |last=GMA Integrated News |date=February 21, 2026 |title=BGYO oozes confidence in newest single 'Fresh' |work=[[GMA News Online]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/hobbiesandactivities/977377/bgyo-oozes-confidence-in-newest-single-fresh/story/ |url-status=live |access-date=September 20, 2026 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260922110337/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/hobbiesandactivities/977377/bgyo-oozes-confidence-in-newest-single-fresh/story/ |archive-date=September 22, 2026}}</ref> Ang kanta ay hango sa hip-hop at nakasentro sa kumpiyansa at pagpapahayag ng sarili. Isinama ng ''[[Billboard Philippines]]'' ang "Fresh" sa lingguhang staff picks nito sa New Music Friday, kung saan inilarawan ito ni Rome Saenz bilang isang "kalye hip-hop" na kantang pinagsasama ang tiwala sa sarili at pagiging mapagmataas kasama ang funky na tunog ng BGYO.<ref name="BillboardFreshPicks">{{Cite magazine |last=Billboard Philippines |date=February 20, 2026 |title=11 Songs You Need To Add To Your Playlists This Week: SB19, Elijah Canlas, BGYO, Morobeats, And More |url=https://billboardphilippines.com/editorial-picks/monthly-picks/new-music-fridays-sb19-elijah-canlas-bgyo-morobeats-february-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260922110519/https://billboardphilippines.com/editorial-picks/monthly-picks/new-music-fridays-sb19-elijah-canlas-bgyo-morobeats-february-2026/ |archive-date=September 22, 2026 |access-date=September 20, 2026 |magazine=[[Billboard Philippines]]}}</ref> == Kaligiran at produksiyon == Kasunod ng ikalimang anibersaryo ng BGYO at ang paglabas ng 2025 EP ng grupo na ''[[Headlines (EP)|Headlines]]'', ang "Fresh" ang naging unang inilabas ng grupo noong 2026.<ref name="BillboardFresh">{{Cite magazine |last=Saenz |first=Rome |year=2026 |title=BGYO Keep It Cool And 'Fresh' In New Single |url=https://billboardphilippines.com/music/news/bgyo-new-single-fresh-february-2026/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260922110625/https://billboardphilippines.com/music/news/bgyo-new-single-fresh-february-2026/ |archive-date=September 22, 2026 |access-date=September 20, 2026 |magazine=[[Billboard Philippines]]}}</ref> Sa isang panayam sa 1883 Magazine, sinabi ni Claver na ang unang ideya ay ang sumulat ng isa pang awitin tungkol sa pag-ibig, ngunit pumili ang grupo ng ibang konsepto matapos magdesisyon na ang kanilang kamakailang materyal ay nakatuon na nang husto sa romansa. Aniya, ang pamagat ay nabuo mula sa ideya ng pagsisimula ng taon gamit ang isang kanta na nakasentro sa kumpiyansa, personal na estilo, at kung paano dinadala ng isang tao ang kanilang sarili.<ref name="1883Fresh">{{Cite magazine |last=Yohana |first=Belinda |date=February 25, 2026 |title=BGYO Enter a Sharper Era With Tagalog-Led Anthem 'Fresh' |url=https://1883magazine.com/bgyo-sharper-era-tagalog-anthem-fresh/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260922110831/https://1883magazine.com/bgyo-sharper-era-tagalog-anthem-fresh/ |archive-date=September 22, 2026 |access-date=September 20, 2026 |magazine=1883 Magazine}}</ref> Mas detalyadong tinalakay ni Claver ang proseso ng pagsulat ng kanta sa isang tampok na MYX Global. Sinabi niya na nagsimula siya sa koro bago binuo ang taludtod at natapos ang bahagi ng kanta ilang sandali bago ang isang panloob na deadline ng pakikinig, idinagdag na madalas siyang mas mabibisa sa pagtatrabaho sa ilalim ng pressure ng oras.<ref name="MYXFresh">{{Cite web |last=Frago |first=Julienne |date=March 23, 2026 |title=MYX NOW: Inside the 'FRESH' creative mind of BGYO Mikki |url=https://myx.global/myx-now-inside-the-fresh-creative-mind-of-bgyo-mikki/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260922110823/https://myx.global/myx-now-inside-the-fresh-creative-mind-of-bgyo-mikki/ |archive-date=September 22, 2026 |access-date=September 20, 2026 |website=MYX Global}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{YouTube|9sCvlAaiTQc|"Fresh"}} {{BGYO}} [[Kategorya:Mga artikulong may hAudio microformats]] s61tm51wtad2z0lbo2bll1n4scp42ad BE US Live Album Showcase 0 339862 2228002 2026-09-23T07:23:21Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1376144697|BE US Live Album Showcase]]" 2228002 wikitext text/x-wiki Ang '''BE:US Live Album Showcase''' ay isang isang-gabing showcase ng album ng Pilipinong boy band na [[BGYO]], na isinagawa noong Mayo 12, 2023, sa [[SM City North EDSA|SM North EDSA Skydome]] sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas. Ang pangyayari ay sumuporta sa pangalawang studio album ng grupo, ang ''[[Be Us|BE:US]]'', at naging bahagi ng pagdiriwang ng ikalawang anibersaryo nito.<ref name="Philstar showcase">{{Cite news |last=Choa |first=Kane Errol |date=April 25, 2023 |title=BGYO ready to own the stage in Be Us album showcase |work=[[The Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/entertainment/2023/04/25/2261452/bgyo-ready-own-stage-be-us-album-showcase |url-status=live |access-date=September 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502005358/https://www.philstar.com/entertainment/2023/04/25/2261452/bgyo-ready-own-stage-be-us-album-showcase |archive-date=May 2, 2023}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{YouTube|UTtU-DUw4_E|''BE:US Live Album Showcase'' live replay}} {{BGYO}} dbfw4g41ino3nmxa6qvmgxb5fraak4j 2228004 2228002 2026-09-23T07:27:12Z Ryomaandres 8044 2228004 wikitext text/x-wiki Ang '''BE:US Live Album Showcase''' ay isang isang-gabing showcase ng album ng Pilipinong boy band na [[BGYO]], na isinagawa noong Mayo 12, 2023, sa [[SM City North EDSA|SM North EDSA Skydome]] sa [[Lungsod Quezon]], Pilipinas. Ang pangyayari ay sumuporta sa pangalawang studio album ng grupo, ang ''[[Be Us|BE:US]]'', at naging bahagi ng pagdiriwang ng ikalawang anibersaryo nito.<ref name="Philstar showcase">{{Cite news |last=Choa |first=Kane Errol |date=April 25, 2023 |title=BGYO ready to own the stage in Be Us album showcase |work=[[The Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/entertainment/2023/04/25/2261452/bgyo-ready-own-stage-be-us-album-showcase |url-status=live |access-date=September 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502005358/https://www.philstar.com/entertainment/2023/04/25/2261452/bgyo-ready-own-stage-be-us-album-showcase |archive-date=May 2, 2023}}</ref> Itinampok sa palabas ang mga pagtatanghal mula sa ''BE:US'', koreograpiya, at mga segment ng interaksyon sa madla. Sa kanilang pag-uulat matapos ang pangyayari, inilarawan ito ng ''[[GMA Network (kompanya)|GMA News Online]]'' bilang unang malaking pangyayari ng BGYO simula nang ilunsad ang grupo noong 2021 at itinampok ang mga pagtatanghal ng "[[Magnet (kanta ng BGYO)|Magnet]]", "[[PNGNP]]", "Panahon" at "[[Tumitigil ang Mundo]]".<ref name="GMA showcase">{{Cite news |last=Carandang |first=Justin Kenneth |date=May 16, 2023 |title=BGYO shows appreciation to fans in interactive album showcase |work=[[GMA News Online]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/870174/bgyo-shows-appreciation-to-fans-in-interactive-album-showcase/story/ |url-status=live |access-date=September 16, 2026 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260922065930/https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/870174/bgyo-shows-appreciation-to-fans-in-interactive-album-showcase/story/ |archive-date=September 22, 2026}}</ref> == Kaligiran at anunsiyo == Ang pagtatanghal ay inanunsyo noong Marso 2023 bilang bahagi ng mga aktibidad sa ikalawang anibersaryo ng BGYO, kung saan ang kaganapan ay nakatakdang idaos sa Mayo 12 sa SM North EDSA Skydome.<ref name="Manila Standard announcement">{{Cite news |last=Manila Standard Showbiz |date=March 18, 2023 |title=BGYO marks 2nd year with new album, concert showcase |work=[[Manila Standard]] |url=https://manilastandard.net/showbitz/314314925/bgyo-marks-2nd-year-with-new-album-concert-showcase.html |url-status=live |access-date=September 22, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330204509/https://manilastandard.net/showbitz/314314925/bgyo-marks-2nd-year-with-new-album-concert-showcase.html |archive-date=March 30, 2023}}</ref> Tinukoy ng mga kontemporaneoong balita ang kaganapan bilang isang pagpapakita ng album na nauugnay sa pagdiriwang ng anibersaryo ng grupo.<ref name="Rank showcase">{{Cite web |last=Daniel |first=Kevin Renzo |date=April 19, 2023 |title=SAVE THE DATE: BGYO Best Boys Mark Second Year Milestone with ‘Be Us’ Album Showcase this May |url=https://rankthemag.ph/events-festivals-bgyo-best-boys-mark-second-year-milestone-be-us-album-showcase-may/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260207072757/https://rankthemag.ph/events-festivals-bgyo-best-boys-mark-second-year-milestone-be-us-album-showcase-may/ |archive-date=February 7, 2026 |access-date=September 22, 2026 |website=Rank Magazine}}</ref> Bago ang pangyayari, nakapanayam ''ng Bandwagon'' ang BGYO tungkol sa pagdadala ng mga materyal mula sa ''BE:US'' sa live stage. Inilarawan ng mga miyembro ang album bilang sumasaklaw sa iba't ibang kalagayan ng loob at tema at sumasalamin sa kanilang pag-unlad simula noong kanilang debut.<ref name="Bandwagon showcase">{{Cite web |last=Basbas |first=Franchesca Judine |date=May 3, 2023 |title=BGYO on growing as a band, standing out, and their album 'Be Us' |url=https://www.bandwagon.asia/articles/bgyo-be-us-interview-p-pop-album-showcase-abs-cbn-philippines-may-2023 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260922070443/https://www.bandwagon.asia/articles/bgyo-be-us-interview-p-pop-album-showcase-abs-cbn-philippines-may-2023 |archive-date=September 22, 2026 |access-date=September 16, 2026 |website=Bandwagon Asia}}</ref> == Paghahanda == Naghanda ang BGYO ng bagong koreograpiya para sa mga materyal na hindi pa naitatanghal nang live noon. Sinabi ng mga miyembro na ang showcase ay magbibigay-daan sa kanila na maitanghal ang higit pa sa kanilang katalogo kaysa sa mas maiikling mga kaganapan ng brand at mga mall show, at pinagbuti nila ang kanilang tibay para sa magkakasunod na pagtatanghal ng sayaw na nakaplano para sa pangyayari.<ref name="Philstar showcase2">{{Cite news |last=Choa |first=Kane Errol |date=April 25, 2023 |title=BGYO ready to own the stage in Be Us album showcase |work=[[The Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/entertainment/2023/04/25/2261452/bgyo-ready-own-stage-be-us-album-showcase |url-status=live |access-date=September 16, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502005358/https://www.philstar.com/entertainment/2023/04/25/2261452/bgyo-ready-own-stage-be-us-album-showcase |archive-date=May 2, 2023}}</ref> Iniulat ng ABS-CBN Entertainment na ang programa ay magsasama ng bagong koreograpiya at isang sorpresang segment ng panonood.<ref name="ABS interview">{{Cite web |last=Dumaual |first=Miguel |date=April 18, 2023 |title=New choreography, surprise viewing: What to expect from BGYO's live album showcase |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/04/18/23/what-to-expect-from-bgyos-live-album-showcase |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260922070621/https://www.abs-cbn.com/entertainment/04/18/23/what-to-expect-from-bgyos-live-album-showcase |archive-date=September 22, 2026 |access-date=September 22, 2026 |website=ABS-CBN Entertainment}}</ref> Ang karagdagang paunang saklaw sa ''Manila Standard'' ay nakatuon sa mga paghahanda ng grupo para sa pangyayari.<ref name="Manila Standard fancon">{{Cite news |title=BGYO to deliver spectacular performance at the 'Be Us' fancon |work=[[Manila Standard]] |url=https://manilastandard.net/?p=314328301 |url-status=live |access-date=September 22, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260922090543/https://manilastandard.net/?p=314328301 |archive-date=September 22, 2026}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{YouTube|UTtU-DUw4_E|''BE:US Live Album Showcase'' live replay}} {{BGYO}} eufplx143yirhd5bizyb6moi44zh14b Philippine Aerotransport 0 339863 2228005 2026-09-23T07:29:04Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1376140739|Philippine Aerotransport]]" 2228005 wikitext text/x-wiki   Ang '''Philippine Aero Transport Inc.''' ('''PATI'''), na kilala bilang '''Philippine Aerotransport,''' ay isang kompanya ng eroplano [[Pilipinas|sa Pilipinas]] na gumana mula 1975 hanggang 1980.<ref>{{Cite web |title=PATI (Philippine Aerotransport) history from Philippines, Rest of World |url=https://airlinehistory.co.uk/airline/pati-philippine-aerotransport/ |access-date=2026-09-21 |website=Airline History |language=en-GB}}</ref> Ang kompanya ng eroplano ay gumana bilang isang subsidiyaryo ng [[Philippine Aerospace Development Corporation]] at nagsilbi sa mga rutang domestiko at internasyonal. Noong 1988, ang kompanya ay tuluyang binuwag.<ref name=":1">{{Cite web |title=ADMINISTRATIVE ORDER NO. 57 - DIRECTING THE LIQUIDATION OF SELECTED GOVERNMENT-OWNED OR CONTROLLED CORPORATIONS REGISTERED WITH THE SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION - Supreme Court E-Library |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/6/69014 |archive-url=http://web.archive.org/web/20220902212356/https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/6/69014 |archive-date=2022-09-02 |access-date=2026-09-21 |website=elibrary.judiciary.gov.ph |language=en-US}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Airlines of the Philippines|state=expanded}} 6rajctj3lrmwyutmhpsa3wfib2gtgi3 2228006 2228005 2026-09-23T07:31:38Z Ryomaandres 8044 2228006 wikitext text/x-wiki   Ang '''Philippine Aero Transport Inc.''' ('''PATI'''), na kilala bilang '''Philippine Aerotransport,''' ay isang kompanya ng eroplano [[Pilipinas|sa Pilipinas]] na gumana mula 1975 hanggang 1980.<ref>{{Cite web |title=PATI (Philippine Aerotransport) history from Philippines, Rest of World |url=https://airlinehistory.co.uk/airline/pati-philippine-aerotransport/ |access-date=2026-09-21 |website=Airline History |language=en-GB}}</ref> Ang kompanya ng eroplano ay gumana bilang isang subsidiyaryo ng [[Philippine Aerospace Development Corporation]] at nagsilbi sa mga rutang domestiko at internasyonal. Noong 1988, ang kompanya ay tuluyang binuwag.<ref name=":1">{{Cite web |title=ADMINISTRATIVE ORDER NO. 57 - DIRECTING THE LIQUIDATION OF SELECTED GOVERNMENT-OWNED OR CONTROLLED CORPORATIONS REGISTERED WITH THE SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION - Supreme Court E-Library |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/6/69014 |archive-url=http://web.archive.org/web/20220902212356/https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/6/69014 |archive-date=2022-09-02 |access-date=2026-09-21 |website=elibrary.judiciary.gov.ph |language=en-US}}</ref> == Kasaysayan == Ang kompanya ay itinatag noong Mayo 24, 1975 bilang isang subsidiyaryo ng [[Philippine Aerospace Development Corporation]]. Nagsimula ang operasyon nito noong Disyembre 1975 at pinayagang magpatakbo ng mga serbisyo ng kargamento sa loob at labas ng bansa noong 1977, pati na rin ang awtorisadong paggamit ng [[Lockheed L-100 Hercules]].<ref>{{Cite web |title=LETTER OF INSTRUCTIONS NO. 569 - - Supreme Court E-Library |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/34/15496 |archive-url=http://web.archive.org/web/20220901083103/https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/34/15496 |archive-date=2022-09-01 |access-date=2026-09-21 |website=elibrary.judiciary.gov.ph |language=en-US}}</ref> Noong 1980, nagsara ang kompanya, at noong 1988, tuluyan itong binuwag.<ref name=":12">{{Cite web |title=ADMINISTRATIVE ORDER NO. 57 - DIRECTING THE LIQUIDATION OF SELECTED GOVERNMENT-OWNED OR CONTROLLED CORPORATIONS REGISTERED WITH THE SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION - Supreme Court E-Library |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/6/69014 |archive-url=http://web.archive.org/web/20220902212356/https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/6/69014 |archive-date=2022-09-02 |access-date=2026-09-21 |website=elibrary.judiciary.gov.ph |language=en-US}}</ref> Ang operasyon ng airline ay sinakop ng [[Philippine Airlines]].<ref name=":2">{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/257904914/The-Demise-of-the-Philippine-Aerospace-Development-Corporation |access-date=2026-09-21 |website=www.scribd.com}}</ref> Ang airline ay gumana mula sa [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino|Paliparang Pandaigdig ng Maynila]] (ngayon ay Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino) at naghahain sa parehong lokal at internasyonal na mga ruta. Ang kompanya ay nagpatakbo ng maraming rutang domestiko palabas ng Paliparang Pandaigdig ng Maynila, kabilang ang [[Lungsod ng Cebu|Cebu]], [[Puerto Princesa|Puerto Princessa]], at [[Lungsod ng Dabaw|Davao]].<ref>{{Cite web |title=PATI - Philippine AeroTransport |url=https://timetableimages.com/ttimages/pn7.htm |access-date=2026-09-21 |website=timetableimages.com}}</ref> Nagsagawa rin ang kompanya ng mga internasyonal na lipad. Naglingkod din ang kompanya sa mga rural na lugar, na nagbibigay ng mga ruta patungo sa mga liblib na komunidad at mga isla gamit ang kanilang mga sasakyang panghimpapawid.<ref name=":22">{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/257904914/The-Demise-of-the-Philippine-Aerospace-Development-Corporation |access-date=2026-09-21 |website=www.scribd.com}}</ref> Gayunpaman, ang mga operasyong ito ay sinakop ng [[Philippine Airlines]] pagsapit ng kalagitnaan ng 1978.<ref name=":22" /> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Airlines of the Philippines|state=expanded}} sfo66mprof27br7dp3hwbphjvv5vlq2 2228071 2228006 2026-09-23T10:20:21Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2228071 wikitext text/x-wiki   Ang '''Philippine Aero Transport Inc.''' ('''PATI'''), na kilala bilang '''Philippine Aerotransport,''' ay isang kompanya ng eroplano [[Pilipinas|sa Pilipinas]] na gumana mula 1975 hanggang 1980.<ref>{{Cite web |title=PATI (Philippine Aerotransport) history from Philippines, Rest of World |url=https://airlinehistory.co.uk/airline/pati-philippine-aerotransport/ |access-date=2026-09-21 |website=Airline History |language=en-GB}}</ref> Ang kompanya ng eroplano ay gumana bilang isang subsidiyaryo ng [[Philippine Aerospace Development Corporation]] at nagsilbi sa mga rutang domestiko at internasyonal. Noong 1988, ang kompanya ay tuluyang binuwag.<ref name=":1">{{Cite web |title=ADMINISTRATIVE ORDER NO. 57 - DIRECTING THE LIQUIDATION OF SELECTED GOVERNMENT-OWNED OR CONTROLLED CORPORATIONS REGISTERED WITH THE SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION - Supreme Court E-Library |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/6/69014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902212356/https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/6/69014 |archive-date=2022-09-02 |access-date=2026-09-21 |website=elibrary.judiciary.gov.ph |language=en-US |url-status=live}}</ref> == Kasaysayan == Ang kompanya ay itinatag noong Mayo 24, 1975 bilang isang subsidiyaryo ng [[Philippine Aerospace Development Corporation]]. Nagsimula ang operasyon nito noong Disyembre 1975 at pinayagang magpatakbo ng mga serbisyo ng kargamento sa loob at labas ng bansa noong 1977, pati na rin ang awtorisadong paggamit ng [[Lockheed L-100 Hercules]].<ref>{{Cite web |title=LETTER OF INSTRUCTIONS NO. 569 - - Supreme Court E-Library |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/34/15496 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901083103/https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/34/15496 |archive-date=2022-09-01 |access-date=2026-09-21 |website=elibrary.judiciary.gov.ph |language=en-US |url-status=live}}</ref> Noong 1980, nagsara ang kompanya, at noong 1988, tuluyan itong binuwag.<ref name=":12">{{Cite web |title=ADMINISTRATIVE ORDER NO. 57 - DIRECTING THE LIQUIDATION OF SELECTED GOVERNMENT-OWNED OR CONTROLLED CORPORATIONS REGISTERED WITH THE SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION - Supreme Court E-Library |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/6/69014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902212356/https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/6/69014 |archive-date=2022-09-02 |access-date=2026-09-21 |website=elibrary.judiciary.gov.ph |language=en-US |url-status=live}}</ref> Ang operasyon ng airline ay sinakop ng [[Philippine Airlines]].<ref name=":2">{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/257904914/The-Demise-of-the-Philippine-Aerospace-Development-Corporation |access-date=2026-09-21 |website=www.scribd.com}}</ref> Ang airline ay gumana mula sa [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino|Paliparang Pandaigdig ng Maynila]] (ngayon ay Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino) at naghahain sa parehong lokal at internasyonal na mga ruta. Ang kompanya ay nagpatakbo ng maraming rutang domestiko palabas ng Paliparang Pandaigdig ng Maynila, kabilang ang [[Lungsod ng Cebu|Cebu]], [[Puerto Princesa|Puerto Princessa]], at [[Lungsod ng Dabaw|Davao]].<ref>{{Cite web |title=PATI - Philippine AeroTransport |url=https://timetableimages.com/ttimages/pn7.htm |access-date=2026-09-21 |website=timetableimages.com}}</ref> Nagsagawa rin ang kompanya ng mga internasyonal na lipad. Naglingkod din ang kompanya sa mga rural na lugar, na nagbibigay ng mga ruta patungo sa mga liblib na komunidad at mga isla gamit ang kanilang mga sasakyang panghimpapawid.<ref name=":22">{{Cite web |title=Client Challenge |url=https://www.scribd.com/document/257904914/The-Demise-of-the-Philippine-Aerospace-Development-Corporation |access-date=2026-09-21 |website=www.scribd.com}}</ref> Gayunpaman, ang mga operasyong ito ay sinakop ng [[Philippine Airlines]] pagsapit ng kalagitnaan ng 1978.<ref name=":22" /> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Airlines of the Philippines|state=expanded}} raio7okbob2asgltwfsegj5jshb51gi BGYO Celestial Spaces 0 339864 2228007 2026-09-23T07:33:13Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375997905|BGYO Celestial Spaces]]" 2228007 wikitext text/x-wiki Ang '''''BGYO Celestial Spaces: H&M Concert from the Virtual Universe''''', na kilala rin bilang '''''BGYO x H&M: Celestial Spaces''''', ay isang dalawang-gabing birtuwal na konsiyerto na pinangunahan ng Pilipinong boy band na [[BGYO]] at iniharap sa kolaborasyon sa [[H&M]]. Ang mga konsiyerto ay isinagawa noong Setyembre 24 at 25, 2022, sa ''virtual universe'' ng H&M.<ref name="ABSCBNCelestial">{{Cite web |date=September 21, 2022 |title=BGYO to conquer Celestial Spaces in free virtual concert this Sept. 24 and 25 |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2022/9/21/bgyo-hm-celestial-spaces?lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260921104205/https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2022/9/21/bgyo-hm-celestial-spaces?lang=en |archive-date=September 21, 2026 |access-date=September 21, 2026 |website=ABS-CBN Corporate}}</ref> Ang bawat pagtatanghal ay tumagal nang humigit-kumulang 45 minuto.<ref name="ScandAsiaCelestial" /> Ito ang unang konsiyerto ng H&M na isinagawa sa kanilang ''virtual universe''.<ref name="TheDrumCelestial">{{Cite web |date=November 29, 2023 |title=H&M nailed its metaverse entry with one simple priority. UX |url=https://www.thedrum.com/awards-case-study/hm-nailed-its-metaverse-entry-with-one-simple-priority-ux |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028032913/https://thedrum.com/awards-case-study/hm-nailed-its-metaverse-entry-with-one-simple-priority-ux |archive-date=October 28, 2025 |access-date=September 20, 2026 |website=The Drum}}</ref> Tampok din sa konsiyerto ang mga damit ng H&M, kasama ang mga miyembro ng BGYO na sina [[Gelo|Gelo Rivera]], [[Akira|Akira Morishita]], [[JL|JL Toreliza]], [[Mikki Claver]], at [[Nate|Nate Porcalla]] na suot ang mga piraso mula sa kasalukuyan at nakaraang mga koleksyon ng retailer.<ref name="ScandAsiaCelestial">{{Cite magazine |date=October 2022 |title=H&M hosts "Celestial Spaces" concert featuring Filipino pop-group |url=https://scandasia.com/wp-content/uploads/2022/10/ScandAsia-221000.pdf |access-date=September 20, 2026 |magazine=ScandAsia |page=17}}</ref> Noong 2023, natanggap ng H&M ang American Metaverse Award para sa Top Fashion Initiative: Brand Engagement & Innovation para sa proyektong ''Celestial Spaces''.<ref name="JourneeCelestial">{{Cite web |title=H&M – BGYO Celestial Spaces |url=https://www.journee.ai/en/work/hm-virtual-universe-bgyo-celestial-spaces/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260509193941/https://www.journee.ai/en/work/hm-virtual-universe-bgyo-celestial-spaces/ |archive-date=May 9, 2026 |access-date=September 20, 2026 |website=Journee}}</ref> a91mrze8nfyg5fomg0ec47esgikivxf 2228009 2228007 2026-09-23T07:34:04Z Ryomaandres 8044 2228009 wikitext text/x-wiki Ang '''''BGYO Celestial Spaces: H&M Concert from the Virtual Universe''''', na kilala rin bilang '''''BGYO x H&M: Celestial Spaces''''', ay isang dalawang-gabing birtuwal na konsiyerto na pinangunahan ng Pilipinong boy band na [[BGYO]] at iniharap sa kolaborasyon sa [[H&M]]. Ang mga konsiyerto ay isinagawa noong Setyembre 24 at 25, 2022, sa ''virtual universe'' ng H&M.<ref name="ABSCBNCelestial">{{Cite web |date=September 21, 2022 |title=BGYO to conquer Celestial Spaces in free virtual concert this Sept. 24 and 25 |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2022/9/21/bgyo-hm-celestial-spaces?lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260921104205/https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2022/9/21/bgyo-hm-celestial-spaces?lang=en |archive-date=September 21, 2026 |access-date=September 21, 2026 |website=ABS-CBN Corporate}}</ref> Ang bawat pagtatanghal ay tumagal nang humigit-kumulang 45 minuto.<ref name="ScandAsiaCelestial" /> Ito ang unang konsiyerto ng H&M na isinagawa sa kanilang ''virtual universe''.<ref name="TheDrumCelestial">{{Cite web |date=November 29, 2023 |title=H&M nailed its metaverse entry with one simple priority. UX |url=https://www.thedrum.com/awards-case-study/hm-nailed-its-metaverse-entry-with-one-simple-priority-ux |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028032913/https://thedrum.com/awards-case-study/hm-nailed-its-metaverse-entry-with-one-simple-priority-ux |archive-date=October 28, 2025 |access-date=September 20, 2026 |website=The Drum}}</ref> Tampok din sa konsiyerto ang mga damit ng H&M, kasama ang mga miyembro ng BGYO na sina [[Gelo|Gelo Rivera]], [[Akira|Akira Morishita]], [[JL|JL Toreliza]], [[Mikki Claver]], at [[Nate|Nate Porcalla]] na suot ang mga piraso mula sa kasalukuyan at nakaraang mga koleksyon ng retailer.<ref name="ScandAsiaCelestial">{{Cite magazine |date=October 2022 |title=H&M hosts "Celestial Spaces" concert featuring Filipino pop-group |url=https://scandasia.com/wp-content/uploads/2022/10/ScandAsia-221000.pdf |access-date=September 20, 2026 |magazine=ScandAsia |page=17}}</ref> Noong 2023, natanggap ng H&M ang American Metaverse Award para sa Top Fashion Initiative: Brand Engagement & Innovation para sa proyektong ''Celestial Spaces''.<ref name="JourneeCelestial">{{Cite web |title=H&M – BGYO Celestial Spaces |url=https://www.journee.ai/en/work/hm-virtual-universe-bgyo-celestial-spaces/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260509193941/https://www.journee.ai/en/work/hm-virtual-universe-bgyo-celestial-spaces/ |archive-date=May 9, 2026 |access-date=September 20, 2026 |website=Journee}}</ref> == Kaligiran == Nagsimula ang kolaborasyon ng BGYO sa H&M sa 2022 ''Music x Me'' campaign ng retailer, na nagtampok sa mga Pilipinong musikero kasama ang mga nilalaman ng moda. Ang BGYO ang unang palabas na itinampok sa kampanya noong Pebrero 2022.<ref name="MBMusicXMe">{{Cite news |last=Villamonte |first=Jerico |date=February 17, 2022 |title=H&M celebrates new OPM campaign Music X Me with BGYO |work=[[Manila Bulletin]] |url=https://mb.com.ph/2022/02/17/hm-celebrates-new-opm-campaign-music-x-me-with-bgyo/ |url-status=live |access-date=September 20, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126200003/https://mb.com.ph/2022/02/17/hm-celebrates-new-opm-campaign-music-x-me-with-bgyo/ |archive-date=January 26, 2025}}</ref> Bago ang ''Celestial Spaces'', naglabas ang H&M ng isang limitadong edisyon na koleksiyon ng mga paninda ng BGYO at nagsagawa ng paglulunsad sa tindahan nito sa Greenbelt sa Makati noong Setyembre 17. Iniulat ng ''TheSmartLocal Philippines'' na 150 na mga produkto ang eksklusibong nabili sa tindahan at naubos sa loob ng ilang oras.<ref name="SmartLocalCelestial">{{Cite web |last=Tan |first=Kim Shelly |date=September 22, 2022 |title=BGYO To Hold First H&M Virtual Concert, Also Recently Launched Exclusive Merch With The Brand |url=https://thesmartlocal.ph/bgyo-virtual-concert/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521174228/https://thesmartlocal.ph/bgyo-virtual-concert/ |archive-date=May 21, 2026 |access-date=September 20, 2026 |website=TheSmartLocal Philippines}}</ref> == Mga sanggunian == q7rm90w1wvx42vd6fckv4ndxqfbl4n6 Lindol sa Davao noong 1924 0 339865 2228010 2026-09-23T07:36:56Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375986148|1924 Davao earthquake]]" 2228010 wikitext text/x-wiki {{Infobox earthquake|magnitude=8.1 {{M|w|link=y}}|tsunami=Small sea waves reported at [[Mati, Davao Oriental|Mati]] and [[Caraga, Davao Oriental|Caraga]]}}Ang '''lindol sa Davao noong 1924''' ay tumama sa baybayin ng [[Davao Oriental]] sa [[Mindanao]], Pilipinas, noong ika-14 ng Abril 1924 sa ganap na 16:20 [[UTC]] (00:20 [[Pamantayang Oras ng Pilipinas|PST]] sa lokal na oras ng Abril 15).<ref name="usgs2">{{Cite web |title=M 8.1 – 1924 Mindanao, Philippines Earthquake |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem910911 |access-date=21 September 2026 |publisher=United States Geological Survey}}</ref><ref name="vd2">{{Cite web |title=Major mag. 8.1 Earthquake – Mindanao, Philippines, on Monday, Apr 14, 1924, at 04:20 pm (Universal Time) |url=https://www.volcanodiscovery.com/earthquakes/quake-info/2930573/mag8quake-Apr-14-24-Mindanao-Philippines.html |access-date=21 September 2026 |website=VolcanoDiscovery}}</ref> Ang [[United States Geological Survey]] ay nagbibigay ng [[Moment magnitude|magnitud]] na 8.1 sa lalim na 15 km, kung saan ang sentro ng lindol ay nasa 37 km sa timog ng [[Mati]];<ref name="usgs2" /><ref name="vd2" /> ang mga mas lumang katalogo, kabilang sina Gutenberg at Richter (1949), ay naglista ng magnitude na 8.3.<ref name="wiegel2">{{cite conference|last=Wiegel|first=Robert L.|year=1980|title=Tsunamis along west coast of Luzon, Philippines|url=https://icce-ojs-tamu.tdl.org/icce/article/download/3464/3144/14739|access-date=21 September 2026|book-title=Proceedings of the 17th International Conference on Coastal Engineering|chapter=Chapter 41}}</ref> Ito ang pinakamalaking lindol na naitala gamit ang instrumento sa Pilipinas.<ref name="edge2">{{Cite news |last=Figueroa |first=Antonio V. |date=1 March 2017 |title=FAST BACKWARD: Greatest quakes in PH history |work=Edge Davao |url=https://edgedavao.net/vantage-points/2017/03/fast-backward-greatest-quakes-ph-history/ |access-date=21 September 2026}}</ref> Walang kilalang nasawi dahil sa lindol.<ref name="vd2" /> == Tektonikong kalagayan == Iniugnay ng Amerikanong heologo na si [[Clarence R. Allen]] ang lindol sa inaasahang bakas ng [[Sistema ng palya ng Pilipinas|Palyang Pilipino]] sa timog ng Mindanao, na inilarawan ito bilang ang pinakamalaking lindol na naitala sa pamamagitan ng instrumento sa rehiyon ng Pilipinas.<ref name="edge2" /> [[Kategorya:Mga koordinadong wala sa Wikidata]] 6c2ufad04enbad7of52c9lghfge4bbj 2228013 2228010 2026-09-23T07:40:23Z Ryomaandres 8044 2228013 wikitext text/x-wiki {{Infobox earthquake|magnitude=8.1 {{M|w|link=y}}|tsunami=Small sea waves reported at [[Mati, Davao Oriental|Mati]] and [[Caraga, Davao Oriental|Caraga]]}}Ang '''lindol sa Davao noong 1924''' ay tumama sa baybayin ng [[Davao Oriental]] sa [[Mindanao]], Pilipinas, noong ika-14 ng Abril 1924 sa ganap na 16:20 [[UTC]] (00:20 [[Pamantayang Oras ng Pilipinas|PST]] sa lokal na oras ng Abril 15).<ref name="usgs2">{{Cite web |title=M 8.1 – 1924 Mindanao, Philippines Earthquake |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem910911 |access-date=21 September 2026 |publisher=United States Geological Survey}}</ref><ref name="vd2">{{Cite web |title=Major mag. 8.1 Earthquake – Mindanao, Philippines, on Monday, Apr 14, 1924, at 04:20 pm (Universal Time) |url=https://www.volcanodiscovery.com/earthquakes/quake-info/2930573/mag8quake-Apr-14-24-Mindanao-Philippines.html |access-date=21 September 2026 |website=VolcanoDiscovery}}</ref> Ang [[United States Geological Survey]] ay nagbibigay ng [[Moment magnitude|magnitud]] na 8.1 sa lalim na 15 km, kung saan ang sentro ng lindol ay nasa 37 km sa timog ng [[Mati]];<ref name="usgs2" /><ref name="vd2" /> ang mga mas lumang katalogo, kabilang sina Gutenberg at Richter (1949), ay naglista ng magnitude na 8.3.<ref name="wiegel2">{{cite conference|last=Wiegel|first=Robert L.|year=1980|title=Tsunamis along west coast of Luzon, Philippines|url=https://icce-ojs-tamu.tdl.org/icce/article/download/3464/3144/14739|access-date=21 September 2026|book-title=Proceedings of the 17th International Conference on Coastal Engineering|chapter=Chapter 41}}</ref> Ito ang pinakamalaking lindol na naitala gamit ang instrumento sa Pilipinas.<ref name="edge2">{{Cite news |last=Figueroa |first=Antonio V. |date=1 March 2017 |title=FAST BACKWARD: Greatest quakes in PH history |work=Edge Davao |url=https://edgedavao.net/vantage-points/2017/03/fast-backward-greatest-quakes-ph-history/ |access-date=21 September 2026}}</ref> Walang kilalang nasawi dahil sa lindol.<ref name="vd2" /> == Tektonikong kalagayan == Iniugnay ng Amerikanong heologo na si [[Clarence R. Allen]] ang lindol sa inaasahang bakas ng [[Sistema ng Palya ng Pilipinas|Palyang Pilipino]] sa timog ng Mindanao, na inilarawan ito bilang ang pinakamalaking lindol na naitala sa pamamagitan ng instrumento sa rehiyon ng Pilipinas.<ref name="edge2" /> == Lindol == Ang lindol ay naganap noong 16:20:37 UTC noong ika-14 ng Abril 1924, katumbas ng 00:20 lokal na oras noong ika-15 ng Abril.<ref name="usgs22">{{Cite web |title=M 8.1 – 1924 Mindanao, Philippines Earthquake |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem910911 |access-date=21 September 2026 |publisher=United States Geological Survey}}</ref><ref name="vd22">{{Cite web |title=Major mag. 8.1 Earthquake – Mindanao, Philippines, on Monday, Apr 14, 1924, at 04:20 pm (Universal Time) |url=https://www.volcanodiscovery.com/earthquakes/quake-info/2930573/mag8quake-Apr-14-24-Mindanao-Philippines.html |access-date=21 September 2026 |website=VolcanoDiscovery}}</ref> Inilalagay ito ng solusyon ng USGS–ISC-GEM sa 6°37′30″N 126°10′01″E / 6.625°N 126.167°E sa lalim na 15 km;<ref name="usgs23">{{cite web |title=M 8.1 – 1924 Mindanao, Philippines Earthquake |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/iscgem910911 |access-date=21 September 2026 |publisher=United States Geological Survey}}</ref> Inilagay nina Gutenberg at Richter ang episentro sa 6.5°N, 126.5°E na may magnitud na 8.3.<ref name="wiegel22">{{cite conference|last=Wiegel|first=Robert L.|year=1980|title=Tsunamis along west coast of Luzon, Philippines|url=https://icce-ojs-tamu.tdl.org/icce/article/download/3464/3144/14739|access-date=21 September 2026|book-title=Proceedings of the 17th International Conference on Coastal Engineering|chapter=Chapter 41}}</ref> Ang intensidad ng pagyanig na namodelo malapit sa episentro ay umabot sa VIII (Matindi) sa eskala ng intensidad na [[Modified Mercalli intensity scale]].<ref name="vd23">{{cite web |title=Major mag. 8.1 Earthquake – Mindanao, Philippines, on Monday, Apr 14, 1924, at 04:20 pm (Universal Time) |url=https://www.volcanodiscovery.com/earthquakes/quake-info/2930573/mag8quake-Apr-14-24-Mindanao-Philippines.html |access-date=21 September 2026 |website=VolcanoDiscovery}}</ref> Naramdaman ang lindol sa buong Mindanao at mga isla ng [[Dagat Kabisayaan]], mahina naman sa [[Maynila]] at hanggang sa [[Kapuluang Sangihe|Sangihe]] at [[Rehensiya ng Kapuluang Talaud|Kapuluang Talaud]] at hilagang-silangang [[Kalimantan]]. Sinundan ito ng maraming pagyanig, na naramdaman hanggang sa Kapuluang Talaud.<ref name="vd24">{{Cite web |title=Major mag. 8.1 Earthquake – Mindanao, Philippines, on Monday, Apr 14, 1924, at 04:20 pm (Universal Time) |url=https://www.volcanodiscovery.com/earthquakes/quake-info/2930573/mag8quake-Apr-14-24-Mindanao-Philippines.html |access-date=21 September 2026 |website=VolcanoDiscovery}}</ref> == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga koordinadong wala sa Wikidata]] 90yvc1t7y7ptheegay1e1t8hmwbsvum Ilog Libmanan 0 339866 2228017 2026-09-23T07:48:41Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375663580|Libmanan River]]" 2228017 wikitext text/x-wiki {{Infobox river|name=Libmanan River|native_name={{native name|bcl|Salog Libmanan}}|etymology=<!---------------------- IMAGE & MAP -->|image=|image_size=|image_caption=|map=Traditional fishing in Libmanan river.jpg|map_size=|map_caption=|pushpin_map=Luzon mainland#Philippines|pushpin_map_size=|subdivision_type1=Bansa|subdivision_name1=[[Pilipinas]]|subdivision_type2=Rehiyon|subdivision_name2=[[Rehiyon ng Bicol]]|subdivision_type3=Lalawigan|subdivision_name3=[[Camarines Sur]]|subdivision_type4=Cities|subdivision_name4=|subdivision_type5=|subdivision_name5=<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->|length=|width_min=|width_avg=|width_max=|depth_min=|depth_avg=|depth_max=|discharge1_location=[[San Miguel Bay]] (when the sea level is low)|discharge1_min=|discharge1_avg=|discharge1_max=<!---------------------- BASIN FEATURES -->|source1=|source1_location=|source1_coordinates=|source1_elevation={{convert|4|m|abbr=on}}|mouth=|mouth_location=[[Libmanan, Camarines Sur|Libmanan]], [[Camarines Sur]], [[Bicol Region]]|mouth_coordinates=|mouth_elevation=|progression=|river_system=|basin_size=|tributaries_left=|tributaries_right=|custom_label=|custom_data=|extra=}} Ang '''Ilog Libmanan''' ay isang pangunahing daluyan ng tubig sa lalawigan ng [[Camarines Sur]] sa [[Bicol|Rehiyon ng Bicol]] ng [[Pilipinas]] na dumadaloy sa [[Look ng San Miguel]].<ref name="gn1706628">[{{Geonameslink|gnid=1706628|name=libmanan%20river}} Libmanan River] sa [{{Geonamesabout}} Geonames.org (cc-by)]; post updated 2012-01-17; database download on 2015-11-25</ref> Humigit-kumulang 83 kilometro ang haba, ito ay nagsisilbing kaliwang sanga at pangunahing sistema na dumadaloy patungo sa [[Ilog Bicol|palanggana ng Ilog Bicol]]. Nagmula sa mga dalisdis ng [[Bundok Labo]], ang ilog ay dumadaloy patungong timog-silangan, at kalaunan ay sumasama sa Ilog Bicol sa bayan ng Libmanan.<ref>Umali, Pepe San Miguel.[https://dateline-ibalon.com/2025/06/the-story-of-libmanan-is-the-story-of-the-river-pepe-san-miguel-umali/ The Story of Libmanan is the Story of the River] Dateline Ibalon</ref> Noong 2021, ang ilog ay nakalista bilang isa sa mga nangungunang tagapagdala ng plastik na basura sa mundo.<ref>[https://interaksyon.philstar.com/politics-issues/2021/06/09/193531/pasig-river-other-philippine-rivers-among-top-plastic-waste-carriers-in-the-world-says-study/ Pasig river, other Philippine rivers among top plastic waste carriers in the world, says study] Philippine Star</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Commonscatinline}} [[Kategorya:Mga ilog ng Pilipinas]] eiderysmqunbtnxe9mvwcxecjv4rixg 2228018 2228017 2026-09-23T07:48:59Z Ryomaandres 8044 2228018 wikitext text/x-wiki {{Infobox river|name=Ilog Libmanan|native_name={{native name|bcl|Salog Libmanan}}|etymology=<!---------------------- IMAGE & MAP -->|image=|image_size=|image_caption=|map=Traditional fishing in Libmanan river.jpg|map_size=|map_caption=|pushpin_map=Luzon mainland#Philippines|pushpin_map_size=|subdivision_type1=Bansa|subdivision_name1=[[Pilipinas]]|subdivision_type2=Rehiyon|subdivision_name2=[[Rehiyon ng Bicol]]|subdivision_type3=Lalawigan|subdivision_name3=[[Camarines Sur]]|subdivision_type4=Cities|subdivision_name4=|subdivision_type5=|subdivision_name5=<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->|length=|width_min=|width_avg=|width_max=|depth_min=|depth_avg=|depth_max=|discharge1_location=[[San Miguel Bay]] (when the sea level is low)|discharge1_min=|discharge1_avg=|discharge1_max=<!---------------------- BASIN FEATURES -->|source1=|source1_location=|source1_coordinates=|source1_elevation={{convert|4|m|abbr=on}}|mouth=|mouth_location=[[Libmanan, Camarines Sur|Libmanan]], [[Camarines Sur]], [[Bicol Region]]|mouth_coordinates=|mouth_elevation=|progression=|river_system=|basin_size=|tributaries_left=|tributaries_right=|custom_label=|custom_data=|extra=}} Ang '''Ilog Libmanan''' ay isang pangunahing daluyan ng tubig sa lalawigan ng [[Camarines Sur]] sa [[Bicol|Rehiyon ng Bicol]] ng [[Pilipinas]] na dumadaloy sa [[Look ng San Miguel]].<ref name="gn1706628">[{{Geonameslink|gnid=1706628|name=libmanan%20river}} Libmanan River] sa [{{Geonamesabout}} Geonames.org (cc-by)]; post updated 2012-01-17; database download on 2015-11-25</ref> Humigit-kumulang 83 kilometro ang haba, ito ay nagsisilbing kaliwang sanga at pangunahing sistema na dumadaloy patungo sa [[Ilog Bicol|palanggana ng Ilog Bicol]]. Nagmula sa mga dalisdis ng [[Bundok Labo]], ang ilog ay dumadaloy patungong timog-silangan, at kalaunan ay sumasama sa Ilog Bicol sa bayan ng Libmanan.<ref>Umali, Pepe San Miguel.[https://dateline-ibalon.com/2025/06/the-story-of-libmanan-is-the-story-of-the-river-pepe-san-miguel-umali/ The Story of Libmanan is the Story of the River] Dateline Ibalon</ref> Noong 2021, ang ilog ay nakalista bilang isa sa mga nangungunang tagapagdala ng plastik na basura sa mundo.<ref>[https://interaksyon.philstar.com/politics-issues/2021/06/09/193531/pasig-river-other-philippine-rivers-among-top-plastic-waste-carriers-in-the-world-says-study/ Pasig river, other Philippine rivers among top plastic waste carriers in the world, says study] Philippine Star</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Commonscatinline}} [[Kategorya:Mga ilog ng Pilipinas]] qzo5s71fw3zobzgnjwf28uyqq8ncbd2 2228019 2228018 2026-09-23T07:49:08Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Libmanan River]] sa [[Ilog Libmanan]] 2228018 wikitext text/x-wiki {{Infobox river|name=Ilog Libmanan|native_name={{native name|bcl|Salog Libmanan}}|etymology=<!---------------------- IMAGE & MAP -->|image=|image_size=|image_caption=|map=Traditional fishing in Libmanan river.jpg|map_size=|map_caption=|pushpin_map=Luzon mainland#Philippines|pushpin_map_size=|subdivision_type1=Bansa|subdivision_name1=[[Pilipinas]]|subdivision_type2=Rehiyon|subdivision_name2=[[Rehiyon ng Bicol]]|subdivision_type3=Lalawigan|subdivision_name3=[[Camarines Sur]]|subdivision_type4=Cities|subdivision_name4=|subdivision_type5=|subdivision_name5=<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->|length=|width_min=|width_avg=|width_max=|depth_min=|depth_avg=|depth_max=|discharge1_location=[[San Miguel Bay]] (when the sea level is low)|discharge1_min=|discharge1_avg=|discharge1_max=<!---------------------- BASIN FEATURES -->|source1=|source1_location=|source1_coordinates=|source1_elevation={{convert|4|m|abbr=on}}|mouth=|mouth_location=[[Libmanan, Camarines Sur|Libmanan]], [[Camarines Sur]], [[Bicol Region]]|mouth_coordinates=|mouth_elevation=|progression=|river_system=|basin_size=|tributaries_left=|tributaries_right=|custom_label=|custom_data=|extra=}} Ang '''Ilog Libmanan''' ay isang pangunahing daluyan ng tubig sa lalawigan ng [[Camarines Sur]] sa [[Bicol|Rehiyon ng Bicol]] ng [[Pilipinas]] na dumadaloy sa [[Look ng San Miguel]].<ref name="gn1706628">[{{Geonameslink|gnid=1706628|name=libmanan%20river}} Libmanan River] sa [{{Geonamesabout}} Geonames.org (cc-by)]; post updated 2012-01-17; database download on 2015-11-25</ref> Humigit-kumulang 83 kilometro ang haba, ito ay nagsisilbing kaliwang sanga at pangunahing sistema na dumadaloy patungo sa [[Ilog Bicol|palanggana ng Ilog Bicol]]. Nagmula sa mga dalisdis ng [[Bundok Labo]], ang ilog ay dumadaloy patungong timog-silangan, at kalaunan ay sumasama sa Ilog Bicol sa bayan ng Libmanan.<ref>Umali, Pepe San Miguel.[https://dateline-ibalon.com/2025/06/the-story-of-libmanan-is-the-story-of-the-river-pepe-san-miguel-umali/ The Story of Libmanan is the Story of the River] Dateline Ibalon</ref> Noong 2021, ang ilog ay nakalista bilang isa sa mga nangungunang tagapagdala ng plastik na basura sa mundo.<ref>[https://interaksyon.philstar.com/politics-issues/2021/06/09/193531/pasig-river-other-philippine-rivers-among-top-plastic-waste-carriers-in-the-world-says-study/ Pasig river, other Philippine rivers among top plastic waste carriers in the world, says study] Philippine Star</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Commonscatinline}} [[Kategorya:Mga ilog ng Pilipinas]] qzo5s71fw3zobzgnjwf28uyqq8ncbd2 Libmanan River 0 339867 2228020 2026-09-23T07:49:09Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Libmanan River]] sa [[Ilog Libmanan]] 2228020 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ilog Libmanan]] 0w3dknavc7t4q8d68h7n1321ifaifpu Ramon Cruz 0 339868 2228021 2026-09-23T07:51:41Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375639632|Ramon Cruz]]" 2228021 wikitext text/x-wiki Si '''Ramon A. Cruz''' (ipinanganak noong Agosto 25, 1957) ay isang Pilipinong hurista at isang Katuwang na Hustisya ng [[Hukuman ng Pag-aapela|Hukuman ng Pag-aapela ng Pilipinas]]. Siya ay itinalaga sa Hukuman ng Pag-aapela noong Nobyembre 5, 2009.<ref name="Bolledo">{{Cite web |last=Bolledo |first=Jairo |date=May 24, 2025 |title=Part 1: Applicants vying to be Marcos’ 1st Supreme Court justice pick |url=https://www.rappler.com/newsbreak/iq/supreme-court-associate-justice-applicants-marcos-pick-2025-part-1/ |access-date=September 18, 2026 |website=[[Rappler]]}}</ref> == Karera sa hukuman == Bago ang kaniyang pagkakatalaga sa Hukuman ng Pag-aapela, si Cruz ay nagsilbi bilang presiding judge ng [[Panrehiyong Hukuman ng Paglilitis]] sa [[Lungsod Quezon]].<ref name="Bolledo" /> == Mga kilalang kaso == === Kaso sa pagpaparehistro ng korporasyon ng Rappler === Si Cruz ay miyembro ng panel ng Hukuman ng Pag-aapela na nagpasiya sa hamon ng [[Rappler]] sa utos ng [[Komisyon sa mga Panagot at Palitan]] hinggil sa sertipiko ng pagsasama nito. Inilathala ng Rappler ang buong teksto ng desisyon ng Komisyon sa mga Panagot at Palitan noong Agosto 2024.<ref>{{Cite web |last=Rappler.com |date=August 12, 2024 |title=DOCUMENT: Full CA decision on Rappler’s SEC shutdown case |url=https://www.rappler.com/newsbreak/document-court-of-appeals-decision-rappler-sec-august-2024/ |access-date=September 18, 2026 |website=[[Rappler]]}}</ref> === Kaso kay Pemberton === Si Cruz ay miyembro rin ng panel ng Komisyon sa mga Panagot at Palitan na sumuri sa apela ni [[Pagpaslang kay Jennifer Laude|Joseph Scott Pemberton]], na nahatulan kaugnay ng pagpatay kay [[Pagpaslang kay Jennifer Laude|Jennifer Laude]] noong 2014. Pinagtibay ng Hukuman ng Pag-aapela ang kriminal na pananagutan ni Pemberton at nagpataw ng sentensiya na may pinakamataas na terminong 10 taon.<ref>{{Cite web |last=Rappler.com |date=August 20, 2017 |title=CA upholds 10-year jail time for U.S. Marine who killed Jennifer Laude |url=https://www.rappler.com/philippines/179374-court-appeals-final-decision-us-marine-pemberton-homicide-jennifer-laude/ |access-date=September 18, 2026 |website=[[Rappler]]}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1957]] q38ybh7svafmzg69ctc4vuliph9iw1j Beabadoobee 0 339869 2228022 2026-09-23T07:56:02Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1376045018|Beabadoobee]]" 2228022 wikitext text/x-wiki Nagsilbi si Beabadoobee bilang sumusuportang tagapagtanghal para sa mga kasamahan sa label noong 1975 sa ilang bahagi ng kanilang [[Music for Cars (lakbay konsiyerto)|Music for Cars Tour]], pati na rin sa [[Immunity (album ni Clairo)|''Immunity'' Tour]] ng Amerikanong mang-aawit na si [[Clairo]], sa [[Guts World Tour]] ni [[Olivia Rodrigo]] at sa [[The Eras Tour]] ni [[Taylor Swift]]. Siya ay hinirang para sa [[Rising Star (Brit Award)|Gawad Rising Star]] sa [[2020 Brit Awards|Gawad Brit 2020]], at ginawaran ng Radar Award sa 2020 [[NME Awards|Gawad NME]]. Hinulaan din ang Beabadoobee bilang isang pambihirang banda para sa 2020 sa taunang botohan [[BBC|ng BBC]] sa mga kritiko ng musika, ang [[Sound of 2020]]. == Mga tala == {{Notelist}}<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Notelist-ua}} == Mga sanggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{Commons category}} * {{Official website}} * {{AllMusic}} * Beabadoobee discography at Discogs * Beabadoobee discography at MusicBrainz {{Beabadoobee|state=expanded}}{{MTV Movie Award for Best Musical Moment}} [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 2000]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] [[Kategorya:Articles with hCards]] t60dxtx6wruzx034cyqysu9ejjn55y0 2228023 2228022 2026-09-23T07:58:56Z Ryomaandres 8044 2228023 wikitext text/x-wiki Nagsilbi si Beabadoobee bilang sumusuportang tagapagtanghal para sa mga kasamahan sa label noong 1975 sa ilang bahagi ng kanilang [[Music for Cars (lakbay konsiyerto)|Music for Cars Tour]], pati na rin sa [[Immunity (album ni Clairo)|''Immunity'' Tour]] ng Amerikanong mang-aawit na si [[Clairo]], sa [[Guts World Tour]] ni [[Olivia Rodrigo]] at sa [[The Eras Tour]] ni [[Taylor Swift]]. Siya ay hinirang para sa [[Rising Star (Brit Award)|Gawad Rising Star]] sa [[2020 Brit Awards|Gawad Brit 2020]], at ginawaran ng Radar Award sa 2020 [[NME Awards|Gawad NME]]. Hinulaan din ang Beabadoobee bilang isang pambihirang banda para sa 2020 sa taunang botohan [[BBC|ng BBC]] sa mga kritiko ng musika, ang [[Sound of 2020]]. == Maagang buhay at edukasyon == Si Laus ay ipinanganak sa [[Lungsod ng Iloilo]] sa Pilipinas<ref name="Music Week">{{Cite web |last=Homewood |first=Ben |date=September 18, 2019 |title=On The Radar: Beabadoobee |url=http://www.musicweek.com/radar/read/on-the-radar-beabadoobee/077464 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920132912/https://www.musicweek.com/radar/read/on-the-radar-beabadoobee/077464 |archive-date=September 20, 2019 |access-date=November 19, 2019 |website=[[Music Week]] |language=en}}</ref> noong Hunyo 3, 2000<ref name="Instagram1">{{Cite web |last=beabadoobee (@radvxz) |date=June 3, 2019 |title="Hey! It's my birthday! And I made a playlist of some of my favorite songs for you guys on my Spotify! It means so much that you guys…" |url=https://www.instagram.com/p/ByPrPF0JIZX/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121133812/https://www.instagram.com/p/ByPrPF0JIZX/ |archive-date=November 21, 2019 |access-date=November 19, 2019 |website=[[Instagram]] |language=en}}</ref> at lumipat sa Reino Unido kasama ang kanyang mga magulang sa edad na tatlo.<ref name="NME1">{{Cite news |last=Smith |first=Thomas |date=October 25, 2019 |title=The Big Read – Belladonna: "I want to live in the '90s!" |work=[[NME]] |url=https://www.nme.com/the-big-read-beabadoobee-interview-space-cadet-dirty-hit |url-status=live |access-date=November 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121130253/https://www.nme.com/the-big-read-beabadoobee-interview-space-cadet-dirty-hit |archive-date=November 21, 2019}}</ref><ref name="Vice1">{{Cite web |last=O'Neill |first=Lauren |date=December 14, 2018 |title=Meet Beabadoobee, the Gen Z Songwriter Crafting Simple, Affecting Earworms |url=https://www.vice.com/en/article/meet-beabadoobee-the-gen-z-songwriter-crafting-simple-affecting-earworms/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121130311/https://www.vice.com/en_us/article/wj3bkx/meet-beabadoobee-the-gen-z-songwriter-crafting-simple-affecting-earworms |archive-date=November 21, 2019 |access-date=November 19, 2019 |website=Vice |language=en}}</ref> Lumaki siya sa [[Kanlurang Londres]] na nakikinig sa [[Musika ng Pilipinas|Original Pilipino Music]] pati na rin sa [[Musikang pop|pop]] at [[Musikang rock|rock]] music mula noong dekada '90. Noong siya ay tinedyer, nakinig siya sa mga [[indie rock]] artist kabilang sina [[Karen O]], [[Yeah Yeah Yeahs]], [[Florist (banda)|Florist]], at [[Alex G|Alex G.]] == Mga tala == {{Notelist}}<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Notelist-ua}} == Mga sanggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{Commons category}} * {{Official website}} * {{AllMusic}} * Beabadoobee discography at Discogs * Beabadoobee discography at MusicBrainz {{Beabadoobee|state=expanded}}{{MTV Movie Award for Best Musical Moment}} [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 2000]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] [[Kategorya:Articles with hCards]] l1e6vbogad34ss2b5uk8gzl848hjy6i 2228024 2228023 2026-09-23T08:00:14Z Ryomaandres 8044 2228024 wikitext text/x-wiki Nagsilbi si Beabadoobee bilang sumusuportang tagapagtanghal para sa mga kasamahan sa label noong 1975 sa ilang bahagi ng kanilang [[Music for Cars (lakbay konsiyerto)|Music for Cars Tour]], pati na rin sa [[Immunity (album ni Clairo)|''Immunity'' Tour]] ng Amerikanong mang-aawit na si [[Clairo]], sa [[Guts World Tour]] ni [[Olivia Rodrigo]] at sa [[The Eras Tour]] ni [[Taylor Swift]]. Siya ay hinirang para sa [[Rising Star (Brit Award)|Gawad Rising Star]] sa [[2020 Brit Awards|Gawad Brit 2020]], at ginawaran ng Radar Award sa 2020 [[NME Awards|Gawad NME]]. Hinulaan din ang Beabadoobee bilang isang pambihirang banda para sa 2020 sa taunang botohan [[BBC|ng BBC]] sa mga kritiko ng musika, ang [[Sound of 2020]]. == Maagang buhay at edukasyon == Si Laus ay ipinanganak sa [[Lungsod ng Iloilo]] sa Pilipinas<ref name="Music Week">{{Cite web |last=Homewood |first=Ben |date=September 18, 2019 |title=On The Radar: Beabadoobee |url=http://www.musicweek.com/radar/read/on-the-radar-beabadoobee/077464 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920132912/https://www.musicweek.com/radar/read/on-the-radar-beabadoobee/077464 |archive-date=September 20, 2019 |access-date=November 19, 2019 |website=[[Music Week]] |language=en}}</ref> noong Hunyo 3, 2000<ref name="Instagram1">{{Cite web |last=beabadoobee (@radvxz) |date=June 3, 2019 |title="Hey! It's my birthday! And I made a playlist of some of my favorite songs for you guys on my Spotify! It means so much that you guys…" |url=https://www.instagram.com/p/ByPrPF0JIZX/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121133812/https://www.instagram.com/p/ByPrPF0JIZX/ |archive-date=November 21, 2019 |access-date=November 19, 2019 |website=[[Instagram]] |language=en}}</ref> at lumipat sa Reino Unido kasama ang kanyang mga magulang sa edad na tatlo.<ref name="NME1">{{Cite news |last=Smith |first=Thomas |date=October 25, 2019 |title=The Big Read – Belladonna: "I want to live in the '90s!" |work=[[NME]] |url=https://www.nme.com/the-big-read-beabadoobee-interview-space-cadet-dirty-hit |url-status=live |access-date=November 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121130253/https://www.nme.com/the-big-read-beabadoobee-interview-space-cadet-dirty-hit |archive-date=November 21, 2019}}</ref><ref name="Vice1">{{Cite web |last=O'Neill |first=Lauren |date=December 14, 2018 |title=Meet Beabadoobee, the Gen Z Songwriter Crafting Simple, Affecting Earworms |url=https://www.vice.com/en/article/meet-beabadoobee-the-gen-z-songwriter-crafting-simple-affecting-earworms/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121130311/https://www.vice.com/en_us/article/wj3bkx/meet-beabadoobee-the-gen-z-songwriter-crafting-simple-affecting-earworms |archive-date=November 21, 2019 |access-date=November 19, 2019 |website=Vice |language=en}}</ref> Lumaki siya sa [[Kanlurang Londres]] na nakikinig sa [[Musika ng Pilipinas|Original Pilipino Music]] pati na rin sa [[Musikang pop|pop]] at [[Musikang rock|rock]] music mula noong dekada '90. Noong siya ay tinedyer, nakinig siya sa mga [[indie rock]] artist kabilang sina [[Karen O]], [[Yeah Yeah Yeahs]], [[Florist (banda)|Florist]], at [[Alex G|Alex G.]] == Mga tala == {{Notelist}}<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Notelist-ua}} == Mga sanggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{Commons category}} * {{Official website}} * {{AllMusic}} * Beabadoobee discography at Discogs * Beabadoobee discography at MusicBrainz {{Beabadoobee|state=expanded}}{{MTV Movie Award for Best Musical Moment}} [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 2000]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] [[Kategorya:Articles with hCards]] g6lt3c0k70grx17h2spbw5g7ouzj0t8 2228025 2228024 2026-09-23T08:00:25Z Ryomaandres 8044 2228025 wikitext text/x-wiki Si '''Beatrice Kristi Ilejay Laus''' (ipinanganak noong Hunyo 3, 2000), kilala bilang '''Beabadoobee''' {{IPAc-en|b|iː|b|ə|ˈ|d|uː|b|iː}} ''{{Respell|bee|bə|DOO|bee}}'';<ref>{{Cite web |date=October 25, 2019 |title=Beabadoobee {{!}} Firsts |url=http://www.youtube.com/watch?v=c8NCpUefrXg&t=0m14s |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221123152713/https://www.youtube.com/watch?v=c8NCpUefrXg&t=0m14s |archive-date=November 23, 2022 |access-date=May 29, 2020 |website=[[NME]] |publisher=[[YouTube]]}}</ref> naka-estilong lahat sa maliliit na titik), ay isang Pilipino at Briton na mang-aawit at manunulat ng kanta.<ref>{{Cite web |title=beabadoobee |url=https://www.abconcerts.be/en/agenda/beabadoobee/a10Qw0000003FwzIAE |archive-url=https://web.archive.org/web/20240624192910/https://www.abconcerts.be/en/agenda/beabadoobee/a10Qw0000003FwzIAE |archive-date=June 24, 2024 |access-date=September 12, 2024 |website=www.abconcerts.be |language=en |quote=British indie icon beabadoobee}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Jashley Ann |date=21 February 2023 |title=Beabadoobee shares her Filipino roots in 'Glue Song' music video |url=https://www.gmanetwork.com/lifestyle/news/98418/beabadoobee-shares-her-filipino-roots-in-glue-song-music-video/story |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706102537/https://www.gmanetwork.com/lifestyle/news/98418/beabadoobee-shares-her-filipino-roots-in-glue-song-music-video/story |archive-date=6 July 2026 |access-date=6 July 2026 |website=[[GMA Network]] |quote=Filipina singer Beabadoobee}}</ref><ref>{{Cite web |last=Andas |first=Christine |date=February 16, 2023 |title=5 things to know about 'Glue Song' singer Beabadoobee |url=https://www.tatlerasia.com/lifestyle/entertainment/5-facts-about-filipino-british-singer-beabadoobee |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240307032657/https://www.tatlerasia.com/lifestyle/entertainment/5-facts-about-filipino-british-singer-beabadoobee |archive-date=March 7, 2024 |access-date= |website=Tatler Asia |language=en}}</ref> Mula 2018 hanggang 2021, naglabas siya ng limang extended play (EP) sa ilalim ng independiyenteng label na [[Dirty Hit]]: ''Lice'' (2018), ''Patched Up'' (2018), ''[[Loveworm]]'' (2019), ''[[Space Cadet (EP)|Space Cadet]]'' (2019) at ''[[Our Extended Play (EP)|Our Extended Play]]'' (2021). Ang kaniyang debut studio album na ''[[Fake It Flowers]]'' ay inilabas noong Oktubre 2020, at nakatanggap ng mga papuri mula sa mga kritiko. Ang kaniyang pangalawang studio album, ang ''[[Beatopia]]'', ay inilabas noong Hulyo 15, 2022, na siyang pinagmulan ng hit na "[[The Perfect Pair]]". Ang kaniyang ikatlong studio album, ang ''[[This Is How Tomorrow Moves]]'', ay inilabas noong Agosto 9, 2024; ito ang naging una niyang album na nakapasok sa tuktok ng [[UK Albums Chart]]. Nagsilbi si Beabadoobee bilang sumusuportang tagapagtanghal para sa mga kasamahan sa label noong 1975 sa ilang bahagi ng kanilang [[Music for Cars (lakbay konsiyerto)|Music for Cars Tour]], pati na rin sa [[Immunity (album ni Clairo)|''Immunity'' Tour]] ng Amerikanong mang-aawit na si [[Clairo]], sa [[Guts World Tour]] ni [[Olivia Rodrigo]] at sa [[The Eras Tour]] ni [[Taylor Swift]]. Siya ay hinirang para sa [[Rising Star (Brit Award)|Gawad Rising Star]] sa [[2020 Brit Awards|Gawad Brit 2020]], at ginawaran ng Radar Award sa 2020 [[NME Awards|Gawad NME]]. Hinulaan din ang Beabadoobee bilang isang pambihirang banda para sa 2020 sa taunang botohan [[BBC|ng BBC]] sa mga kritiko ng musika, ang [[Sound of 2020]]. == Maagang buhay at edukasyon == Si Laus ay ipinanganak sa [[Lungsod ng Iloilo]] sa Pilipinas<ref name="Music Week">{{Cite web |last=Homewood |first=Ben |date=September 18, 2019 |title=On The Radar: Beabadoobee |url=http://www.musicweek.com/radar/read/on-the-radar-beabadoobee/077464 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920132912/https://www.musicweek.com/radar/read/on-the-radar-beabadoobee/077464 |archive-date=September 20, 2019 |access-date=November 19, 2019 |website=[[Music Week]] |language=en}}</ref> noong Hunyo 3, 2000<ref name="Instagram1">{{Cite web |last=beabadoobee (@radvxz) |date=June 3, 2019 |title="Hey! It's my birthday! And I made a playlist of some of my favorite songs for you guys on my Spotify! It means so much that you guys…" |url=https://www.instagram.com/p/ByPrPF0JIZX/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121133812/https://www.instagram.com/p/ByPrPF0JIZX/ |archive-date=November 21, 2019 |access-date=November 19, 2019 |website=[[Instagram]] |language=en}}</ref> at lumipat sa Reino Unido kasama ang kanyang mga magulang sa edad na tatlo.<ref name="NME1">{{Cite news |last=Smith |first=Thomas |date=October 25, 2019 |title=The Big Read – Belladonna: "I want to live in the '90s!" |work=[[NME]] |url=https://www.nme.com/the-big-read-beabadoobee-interview-space-cadet-dirty-hit |url-status=live |access-date=November 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121130253/https://www.nme.com/the-big-read-beabadoobee-interview-space-cadet-dirty-hit |archive-date=November 21, 2019}}</ref><ref name="Vice1">{{Cite web |last=O'Neill |first=Lauren |date=December 14, 2018 |title=Meet Beabadoobee, the Gen Z Songwriter Crafting Simple, Affecting Earworms |url=https://www.vice.com/en/article/meet-beabadoobee-the-gen-z-songwriter-crafting-simple-affecting-earworms/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121130311/https://www.vice.com/en_us/article/wj3bkx/meet-beabadoobee-the-gen-z-songwriter-crafting-simple-affecting-earworms |archive-date=November 21, 2019 |access-date=November 19, 2019 |website=Vice |language=en}}</ref> Lumaki siya sa [[Kanlurang Londres]] na nakikinig sa [[Musika ng Pilipinas|Original Pilipino Music]] pati na rin sa [[Musikang pop|pop]] at [[Musikang rock|rock]] music mula noong dekada '90. Noong siya ay tinedyer, nakinig siya sa mga [[indie rock]] artist kabilang sina [[Karen O]], [[Yeah Yeah Yeahs]], [[Florist (banda)|Florist]], at [[Alex G|Alex G.]] == Mga tala == {{Notelist}}<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Notelist-ua}} == Mga sanggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{Commons category}} * {{Official website}} * {{AllMusic}} * Beabadoobee discography at Discogs * Beabadoobee discography at MusicBrainz {{Beabadoobee|state=expanded}}{{MTV Movie Award for Best Musical Moment}} [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 2000]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] [[Kategorya:Articles with hCards]] iz2sjrtedpr3kabufz81dhg3foabgnu 2228026 2228025 2026-09-23T08:00:50Z Ryomaandres 8044 2228026 wikitext text/x-wiki Si '''Beatrice Kristi Ilejay Laus{{Efn|Beabadoobee was born in the Philippines. Thus, she possesses her mother's maiden name which is "Ilejay",<ref>{{cite web |url=http://repertoire.bmi.com/Catalog.aspx?detail=writerid&page=1&fromrow=1&torow=25&keyid=2101751&subid=0 |url-status=dead |archive-date=August 6, 2020 |title=Songwriter/Composer: Laus, Beatrice Ilejay |work=[[Broadcast Music, Inc.]] |access-date=August 6, 2020 }}</ref> while other publications have claimed her second name is "Kristi".<ref name="Trailer">{{Cite web|url=https://amirpablotraileryr13.wordpress.com/page/4/|title=Page 4|date=September 10, 2017|website=Amir & Pablo Productions: Film Trailer Project|language=en|url-status=live|access-date=November 20, 2019|postscript=. '''Note:''' ''Laus featured in a film project which credits her as "Beatrice Kristi Laus".''|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121130208/https://amirpablotraileryr13.wordpress.com/page/4/ |archive-date=November 21, 2019}}</ref><ref name="Smyth">{{Cite web|url=https://www.standard.co.uk/go/london/music/beabadoobee-interview-stephen-malkmus-a4337111.html|title=Beabadoobee interview: 'I struggled with self-acceptance – I was an anomaly'|last=Smyth|first=David|date=January 17, 2020|website=[[Evening Standard]]|language=en|access-date=January 18, 2020|archive-date=January 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200117224017/https://www.standard.co.uk/go/london/music/beabadoobee-interview-stephen-malkmus-a4337111.html|url-status=live}}</ref> She was also referred to as "Bea Regner" in her early career.<ref name="Inquirer">{{Cite news|url=https://globalnation.inquirer.net/169309/English-singer-songwriter-signs-independent-british-record-label|title=English singer-songwriter signs with independent British record label|last=Alcantara|first=Melissa Legarda|date=August 27, 2018|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]|language=en|url-status=live|access-date=November 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918070152/https://globalnation.inquirer.net/169309/brit-fil-singer-songwriter-signs-independent-british-record-label|archive-date=September 18, 2018}}</ref><ref name="AllMusic">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/beabadoobee-mn0003780500/biography|title=Beabadoobee {{!}} Biography & History|last=Collar|first=Matt|website=[[AllMusic]]|language=en-us|url-status=live|access-date=November 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121131733/https://www.allmusic.com/artist/beabadoobee-mn0003780500/biography|archive-date=November 21, 2019}}</ref>|name=name}}''' (ipinanganak noong Hunyo 3, 2000), kilala bilang '''Beabadoobee''' {{IPAc-en|b|iː|b|ə|ˈ|d|uː|b|iː}} ''{{Respell|bee|bə|DOO|bee}}'';<ref>{{Cite web |date=October 25, 2019 |title=Beabadoobee {{!}} Firsts |url=http://www.youtube.com/watch?v=c8NCpUefrXg&t=0m14s |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221123152713/https://www.youtube.com/watch?v=c8NCpUefrXg&t=0m14s |archive-date=November 23, 2022 |access-date=May 29, 2020 |website=[[NME]] |publisher=[[YouTube]]}}</ref> naka-estilong lahat sa maliliit na titik), ay isang Pilipino at Briton na mang-aawit at manunulat ng kanta.<ref>{{Cite web |title=beabadoobee |url=https://www.abconcerts.be/en/agenda/beabadoobee/a10Qw0000003FwzIAE |archive-url=https://web.archive.org/web/20240624192910/https://www.abconcerts.be/en/agenda/beabadoobee/a10Qw0000003FwzIAE |archive-date=June 24, 2024 |access-date=September 12, 2024 |website=www.abconcerts.be |language=en |quote=British indie icon beabadoobee}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Jashley Ann |date=21 February 2023 |title=Beabadoobee shares her Filipino roots in 'Glue Song' music video |url=https://www.gmanetwork.com/lifestyle/news/98418/beabadoobee-shares-her-filipino-roots-in-glue-song-music-video/story |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260706102537/https://www.gmanetwork.com/lifestyle/news/98418/beabadoobee-shares-her-filipino-roots-in-glue-song-music-video/story |archive-date=6 July 2026 |access-date=6 July 2026 |website=[[GMA Network]] |quote=Filipina singer Beabadoobee}}</ref><ref>{{Cite web |last=Andas |first=Christine |date=February 16, 2023 |title=5 things to know about 'Glue Song' singer Beabadoobee |url=https://www.tatlerasia.com/lifestyle/entertainment/5-facts-about-filipino-british-singer-beabadoobee |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240307032657/https://www.tatlerasia.com/lifestyle/entertainment/5-facts-about-filipino-british-singer-beabadoobee |archive-date=March 7, 2024 |access-date= |website=Tatler Asia |language=en}}</ref> Mula 2018 hanggang 2021, naglabas siya ng limang extended play (EP) sa ilalim ng independiyenteng label na [[Dirty Hit]]: ''Lice'' (2018), ''Patched Up'' (2018), ''[[Loveworm]]'' (2019), ''[[Space Cadet (EP)|Space Cadet]]'' (2019) at ''[[Our Extended Play (EP)|Our Extended Play]]'' (2021). Ang kaniyang debut studio album na ''[[Fake It Flowers]]'' ay inilabas noong Oktubre 2020, at nakatanggap ng mga papuri mula sa mga kritiko. Ang kaniyang pangalawang studio album, ang ''[[Beatopia]]'', ay inilabas noong Hulyo 15, 2022, na siyang pinagmulan ng hit na "[[The Perfect Pair]]". Ang kaniyang ikatlong studio album, ang ''[[This Is How Tomorrow Moves]]'', ay inilabas noong Agosto 9, 2024; ito ang naging una niyang album na nakapasok sa tuktok ng [[UK Albums Chart]]. Nagsilbi si Beabadoobee bilang sumusuportang tagapagtanghal para sa mga kasamahan sa label noong 1975 sa ilang bahagi ng kanilang [[Music for Cars (lakbay konsiyerto)|Music for Cars Tour]], pati na rin sa [[Immunity (album ni Clairo)|''Immunity'' Tour]] ng Amerikanong mang-aawit na si [[Clairo]], sa [[Guts World Tour]] ni [[Olivia Rodrigo]] at sa [[The Eras Tour]] ni [[Taylor Swift]]. Siya ay hinirang para sa [[Rising Star (Brit Award)|Gawad Rising Star]] sa [[2020 Brit Awards|Gawad Brit 2020]], at ginawaran ng Radar Award sa 2020 [[NME Awards|Gawad NME]]. Hinulaan din ang Beabadoobee bilang isang pambihirang banda para sa 2020 sa taunang botohan [[BBC|ng BBC]] sa mga kritiko ng musika, ang [[Sound of 2020]]. == Maagang buhay at edukasyon == Si Laus ay ipinanganak sa [[Lungsod ng Iloilo]] sa Pilipinas<ref name="Music Week">{{Cite web |last=Homewood |first=Ben |date=September 18, 2019 |title=On The Radar: Beabadoobee |url=http://www.musicweek.com/radar/read/on-the-radar-beabadoobee/077464 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920132912/https://www.musicweek.com/radar/read/on-the-radar-beabadoobee/077464 |archive-date=September 20, 2019 |access-date=November 19, 2019 |website=[[Music Week]] |language=en}}</ref> noong Hunyo 3, 2000<ref name="Instagram1">{{Cite web |last=beabadoobee (@radvxz) |date=June 3, 2019 |title="Hey! It's my birthday! And I made a playlist of some of my favorite songs for you guys on my Spotify! It means so much that you guys…" |url=https://www.instagram.com/p/ByPrPF0JIZX/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121133812/https://www.instagram.com/p/ByPrPF0JIZX/ |archive-date=November 21, 2019 |access-date=November 19, 2019 |website=[[Instagram]] |language=en}}</ref> at lumipat sa Reino Unido kasama ang kanyang mga magulang sa edad na tatlo.<ref name="NME1">{{Cite news |last=Smith |first=Thomas |date=October 25, 2019 |title=The Big Read – Belladonna: "I want to live in the '90s!" |work=[[NME]] |url=https://www.nme.com/the-big-read-beabadoobee-interview-space-cadet-dirty-hit |url-status=live |access-date=November 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121130253/https://www.nme.com/the-big-read-beabadoobee-interview-space-cadet-dirty-hit |archive-date=November 21, 2019}}</ref><ref name="Vice1">{{Cite web |last=O'Neill |first=Lauren |date=December 14, 2018 |title=Meet Beabadoobee, the Gen Z Songwriter Crafting Simple, Affecting Earworms |url=https://www.vice.com/en/article/meet-beabadoobee-the-gen-z-songwriter-crafting-simple-affecting-earworms/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121130311/https://www.vice.com/en_us/article/wj3bkx/meet-beabadoobee-the-gen-z-songwriter-crafting-simple-affecting-earworms |archive-date=November 21, 2019 |access-date=November 19, 2019 |website=Vice |language=en}}</ref> Lumaki siya sa [[Kanlurang Londres]] na nakikinig sa [[Musika ng Pilipinas|Original Pilipino Music]] pati na rin sa [[Musikang pop|pop]] at [[Musikang rock|rock]] music mula noong dekada '90. Noong siya ay tinedyer, nakinig siya sa mga [[indie rock]] artist kabilang sina [[Karen O]], [[Yeah Yeah Yeahs]], [[Florist (banda)|Florist]], at [[Alex G|Alex G.]] == Mga tala == {{Notelist}}<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Notelist-ua}} == Mga sanggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{Commons category}} * {{Official website}} * {{AllMusic}} * Beabadoobee discography at Discogs * Beabadoobee discography at MusicBrainz {{Beabadoobee|state=expanded}}{{MTV Movie Award for Best Musical Moment}} [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 2000]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] [[Kategorya:Articles with hCards]] fjl02giy3gc31400cu5faf4800ys2jx Raul Locsin 0 339870 2228029 2026-09-23T08:11:17Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375702081|Raul Locsin]]" 2228029 wikitext text/x-wiki == Maagang buhay at karera == Si Locsin ay ipinanganak noong 1932 sa [[Silay]], [[Negros Occidental]], kung saan naglathala ang kaniyang ama ng isang pahayagan sa wikang Español, kung saan sumulat din ang kanyang ina.<ref name="rmaf">{{Cite web |title=Locsin, Raul |url=https://rmaward.asia/awardee/locsin-raul |access-date=September 14, 2026 |publisher=Ramon Magsaysay Award Foundation}}</ref> Nagsimula siya bilang isang mamamahayag sa pahayagan ng kanyang ama bago pumunta sa Maynila upang mag-aral ng liberal arts sa [[Pamantasang Ateneo de Manila|Ateneo de Manila]], na iniwan niya pagkalipas ng dalawang taon, kalaunan ay natutong magpalipad ng eroplano at pagkatapos ay lumipat sa pagbebenta.<ref name="asiaweek">{{Cite web |last=Lopez |first=Antonio |date=August 6, 1999 |title=Man of His Word: Raul Locsin |url=http://edition.cnn.com/ASIANOW/asiaweek/99/0806/sr5.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110129072949/http://edition.cnn.com/ASIANOW/asiaweek/99/0806/sr5.html |archive-date=January 29, 2011 |access-date=September 14, 2026 |website=[[Asiaweek]] |via=[[CNN]]}}</ref><ref name="santos">{{Cite news |last=Santos |first=Vergel O. |date=May 26, 2003 |title=In memoriam: Producing a newspaper standing straight |work=BusinessWorld |url=https://ederic.net/raul-locsin-71/ |access-date=September 14, 2026}}</ref> Ang kaniyang kapatid na si Alfio ay patnugot ng balitang pangnegosyo ng ''[[Manila Times|The Manila Times]]'', at ang kanyang tiyuhin sa ina ay si [[Arsenio Lacson]], ang mamamahayag na kalaunan ay naging alkalde ng Maynila.<ref name="santos" /> [[Kategorya:Mga mamamahayag mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Namatay noong 2003]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1932]] [[Kategorya:Articles with hCards]] h0oyxkwzvd2mmo1tgxoljd7gwl1tj9u 2228030 2228029 2026-09-23T08:12:09Z Ryomaandres 8044 2228030 wikitext text/x-wiki Si '''Raul L. Locsin''' (1932 – Mayo 24, 2003) ay isang Pilipinong mamamahayag at tagapaglathala ng pahayagan. Noong 1967, itinatag niya ''ang Business Day'', ang unang pang-araw-araw na pahayagan sa Timog-silangang Asya na nakatuon sa negosyo.<ref name="rmaf2">{{Cite web |title=Locsin, Raul |url=https://rmaward.asia/awardee/locsin-raul |access-date=September 14, 2026 |publisher=Ramon Magsaysay Award Foundation}}</ref><ref name="history">{{Cite web |title=History {{!}} Editorial Staff |url=https://www.bworldonline.com/history-and-staff/ |access-date=September 14, 2026 |website=BusinessWorld}}</ref> Noong mga taon ng batas militar ni Pangulong [[Ferdinand Marcos]], nanatili ''ang Business Day'' bilang tanging malayang pag-aari ng pahayagan sa kabisera at naging pamantayan ng katumpakan. Matapos ang isang alitan sa paggawa na nagdulot ng pagsasara nito noong 1987, muling inilunsad ni Locsin ang pahayagan bilang ''[[BusinessWorld]]'', na ang mga bahagi ay hawak ni Locsin at ng pondo ng pensiyon ng kanyang mga dating empleyado, at inilathala at inedit niya ito hanggang sa kanyang kamatayan.<ref name="asiaweek2">{{Cite web |last=Lopez |first=Antonio |date=August 6, 1999 |title=Man of His Word: Raul Locsin |url=http://edition.cnn.com/ASIANOW/asiaweek/99/0806/sr5.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110129072949/http://edition.cnn.com/ASIANOW/asiaweek/99/0806/sr5.html |archive-date=January 29, 2011 |access-date=September 14, 2026 |website=[[Asiaweek]] |via=[[CNN]]}}</ref> Natanggap niya ang 1999 [[Gawad Ramon Magsaysay]] para sa Pamamahayag, Panitikan, at Malikhaing Sining sa Komunikasyon.<ref name="rmaf2" /> == Maagang buhay at karera == Si Locsin ay ipinanganak noong 1932 sa [[Silay]], [[Negros Occidental]], kung saan naglathala ang kaniyang ama ng isang pahayagan sa wikang Español, kung saan sumulat din ang kanyang ina.<ref name="rmaf">{{Cite web |title=Locsin, Raul |url=https://rmaward.asia/awardee/locsin-raul |access-date=September 14, 2026 |publisher=Ramon Magsaysay Award Foundation}}</ref> Nagsimula siya bilang isang mamamahayag sa pahayagan ng kanyang ama bago pumunta sa Maynila upang mag-aral ng liberal arts sa [[Pamantasang Ateneo de Manila|Ateneo de Manila]], na iniwan niya pagkalipas ng dalawang taon, kalaunan ay natutong magpalipad ng eroplano at pagkatapos ay lumipat sa pagbebenta.<ref name="asiaweek">{{Cite web |last=Lopez |first=Antonio |date=August 6, 1999 |title=Man of His Word: Raul Locsin |url=http://edition.cnn.com/ASIANOW/asiaweek/99/0806/sr5.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110129072949/http://edition.cnn.com/ASIANOW/asiaweek/99/0806/sr5.html |archive-date=January 29, 2011 |access-date=September 14, 2026 |website=[[Asiaweek]] |via=[[CNN]]}}</ref><ref name="santos">{{Cite news |last=Santos |first=Vergel O. |date=May 26, 2003 |title=In memoriam: Producing a newspaper standing straight |work=BusinessWorld |url=https://ederic.net/raul-locsin-71/ |access-date=September 14, 2026}}</ref> Ang kaniyang kapatid na si Alfio ay patnugot ng balitang pangnegosyo ng ''[[Manila Times|The Manila Times]]'', at ang kanyang tiyuhin sa ina ay si [[Arsenio Lacson]], ang mamamahayag na kalaunan ay naging alkalde ng Maynila.<ref name="santos" /> Matapos ang labing-isang taong pagtatrabaho sa mga multinasyonal na kompanya bilang isang ahenteng tagalako, isang trabahong hindi niya nagustuhan, si Locsin ay tumanggap ng malaking bawas sa suweldo noong 1963 upang maging isang reporter sa business desk ng ''[[Manila Chronicle]]'', at naging katuwang na patnugot para sa negosyo sa loob ng dalawang taon. Tumulong siya sa pagtatatag ng ''Economic Monitor'', ang unang lingguhang pahayagan sa bansa, bago umalis upang magtatag ng sarili niyang pahayagan.<ref name="rmaf3">{{Cite web |title=Locsin, Raul |url=https://rmaward.asia/awardee/locsin-raul |access-date=September 14, 2026 |publisher=Ramon Magsaysay Award Foundation}}</ref><ref name="asiaweek3">{{Cite web |last=Lopez |first=Antonio |date=August 6, 1999 |title=Man of His Word: Raul Locsin |url=http://edition.cnn.com/ASIANOW/asiaweek/99/0806/sr5.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110129072949/http://edition.cnn.com/ASIANOW/asiaweek/99/0806/sr5.html |archive-date=January 29, 2011 |access-date=September 14, 2026 |website=[[Asiaweek]] |via=[[CNN]]}}</ref> == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga mamamahayag mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Namatay noong 2003]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1932]] [[Kategorya:Articles with hCards]] b9i2lj9gwpj5bnrg7h3qu8n0jzkull8 Age of Empires 0 339871 2228031 2026-09-23T08:18:48Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1376293375|Age of Empires]]" 2228031 wikitext text/x-wiki Ang '''''Age of Empires''''' (lit. 'Panahon ng mga Imperyo') ay isang serye ng mga makasaysayang [[Larong Real-time strategy|real-time strategy]] na video game, na orihinal na binuo ng [[Ensemble Studios]] at inilathala ng [[Xbox Game Studios]]. [[Kategorya:Mga serye ng video game]] [[Kategorya:Mga artikulong may hAudio microformats]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 92va9oel3zxj355xzfm6wy45q4rphlh 2228032 2228031 2026-09-23T08:25:37Z Ryomaandres 8044 2228032 wikitext text/x-wiki Ang '''''Age of Empires''''' (lit. 'Panahon ng mga Imperyo') ay isang serye ng mga makasaysayang [[Larong Real-time strategy|real-time strategy]] na video game, na orihinal na binuo ng [[Ensemble Studios]] at inilathala ng [[Xbox Game Studios]]. Ang unang titulo sa serye, ang ''Age of Empires'', ay nakatuon sa mga pangyayari sa [[Europa]], [[Aprika]], at [[Asya]], mula sa [[Panahong Bato|Panahon ng Bato]] hanggang sa [[Panahong Bakal|Panahon ng Bakal]]; ginalugad ng larong pagpapalawak ang pagbuo at paglawak ng [[Imperyong Romano]]. Ang karugtong na kuwento, ''[[Age of Empires II|Age of Empires II: The Age of Kings]]'', ay itinakda noong [[Gitnang Kapanahunan]], habang ang pagpapalawak nito ay bahagyang nakatuon sa [[pananakop ng mga Español sa Imperyong Azteca]]. Ang ''[[Age of Empires III]]'' at ang dalawang pagpapalawak nito ay ginalugad ang [[Makabagong kasaysayan|unang bahagi ng panahong modernong]], noong ang [[Europeong pananakop ng Kaamerikahan|Europa ay nananakop sa Amerika]] at [[Dakilang Paghihiwalay|ilang mga bansang Asyano ay humihina]]. Ang isa pang yugto, ang ''[[Age of Empires Online]]'', ay gumagamit ng ibang pamamaraan bilang isang libreng [[Larong online|online na laro]] na gumagamit ng [[Games for Windows Live]]. Isang spin-off na laro, ang ''[[Age of Mythology]]'', ay itinakda sa parehong panahon tulad ng orihinal na ''Age of Empires'', ngunit nakatuon sa mga elementong mito ng mitolohiyang [[Mitolohiyang Griyego|Griyego]], [[Mitolohiyang Ehipsiyo|Ehipsiyo]], at [[Mitolohiyang Nordiko|Nordiko]]. Ang pang-apat na pangunahing yugto sa serye, ang ''[[Age of Empires IV]]'', ay inilabas noong Oktubre 28, 2021, na nakatuon din sa Gitnang Kapanahunan.<ref name="aoe-fan-preview-2021">{{Cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=5OJ14RVFDGQ|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211102/5OJ14RVFDGQ|archive-date=November 2, 2021|url-status=live|title=Age of Empires: Fan Preview|publisher=[[Xbox]]|via=[[YouTube]]|date=April 10, 2021|access-date=April 10, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |date=June 13, 2021 |title=Age of Empires IV launching October 28th with Xbox Game Pass for PC, Available for Pre-order Now – Age of Empires |url=https://www.ageofempires.com/news/aoeiv-preorder-now/ |access-date=August 3, 2021 |website=ageofempires.com |language=en-US}}</ref> Ang seryeng ''Age of Empires'' ay naging matagumpay sa komersiyo, na nakapagbenta ng mahigit 25 milyong kopya. == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga serye ng video game]] [[Kategorya:Mga artikulong may hAudio microformats]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 4zavox0h7s8lqwda7lwmtx14hr4jp75 2228034 2228032 2026-09-23T08:45:08Z Ryomaandres 8044 2228034 wikitext text/x-wiki Ang '''''Age of Empires''''' (lit. 'Panahon ng mga Imperyo') ay isang serye ng mga makasaysayang [[Larong Real-time strategy|real-time strategy]] na video game, na orihinal na binuo ng [[Ensemble Studios]] at inilathala ng [[Xbox Game Studios]]. Ang unang titulo sa serye, ang ''Age of Empires'', ay nakatuon sa mga pangyayari sa [[Europa]], [[Aprika]], at [[Asya]], mula sa [[Panahong Bato|Panahon ng Bato]] hanggang sa [[Panahong Bakal|Panahon ng Bakal]]; ginalugad ng larong pagpapalawak ang pagbuo at paglawak ng [[Imperyong Romano]]. Ang karugtong na kuwento, ''[[Age of Empires II|Age of Empires II: The Age of Kings]]'', ay itinakda noong [[Gitnang Kapanahunan]], habang ang pagpapalawak nito ay bahagyang nakatuon sa [[pananakop ng mga Español sa Imperyong Azteca]]. Ang ''[[Age of Empires III]]'' at ang dalawang pagpapalawak nito ay ginalugad ang [[Makabagong kasaysayan|unang bahagi ng panahong modernong]], noong ang [[Europeong pananakop ng Kaamerikahan|Europa ay nananakop sa Amerika]] at [[Dakilang Paghihiwalay|ilang mga bansang Asyano ay humihina]]. Ang isa pang yugto, ang ''[[Age of Empires Online]]'', ay gumagamit ng ibang pamamaraan bilang isang libreng [[Larong online|online na laro]] na gumagamit ng [[Games for Windows Live]]. Isang spin-off na laro, ang ''[[Age of Mythology]]'', ay itinakda sa parehong panahon tulad ng orihinal na ''Age of Empires'', ngunit nakatuon sa mga elementong mito ng mitolohiyang [[Mitolohiyang Griyego|Griyego]], [[Mitolohiyang Ehipsiyo|Ehipsiyo]], at [[Mitolohiyang Nordiko|Nordiko]]. Ang pang-apat na pangunahing yugto sa serye, ang ''[[Age of Empires IV]]'', ay inilabas noong Oktubre 28, 2021, na nakatuon din sa Gitnang Kapanahunan.<ref name="aoe-fan-preview-2021">{{Cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=5OJ14RVFDGQ|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211102/5OJ14RVFDGQ|archive-date=November 2, 2021|url-status=live|title=Age of Empires: Fan Preview|publisher=[[Xbox]]|via=[[YouTube]]|date=April 10, 2021|access-date=April 10, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |date=June 13, 2021 |title=Age of Empires IV launching October 28th with Xbox Game Pass for PC, Available for Pre-order Now – Age of Empires |url=https://www.ageofempires.com/news/aoeiv-preorder-now/ |access-date=August 3, 2021 |website=ageofempires.com |language=en-US}}</ref> Ang seryeng ''Age of Empires'' ay naging matagumpay sa komersiyo, na nakapagbenta ng mahigit 25 milyong kopya. == Mga laro == === Pangunahing serye === ==== Age of Empires ==== {{Pangunahin|Age of Empires (video game)|Age of Empires: The Rise of Rome}} Ang ''Age of Empires'', na inilabas noong Oktubre 15, 1997, ang unang laro sa serye, pati na rin ang unang malaking paglabas mula sa [[Ensemble Studios]]. Isa ito sa mga unang larong estratehiyang real-time batay sa kasaysayan na ginawa, gamit ang [[Genie (game engine)|Genie]] [[game engine]]. Inilarawan ito ng [[GameSpot]] bilang pinaghalong ''[[Civilization (video game)|Civilization]]'' at ''[[Warcraft: Orcs & Humans|Warcraft]]''. Ang laro ay nagbibigay sa mga manlalaro ng pagpipilian ng 12 kabihasnan na kanilang pauunlarin mula sa [[Panahong Bato|Panahon ng Bato]] hanggang sa [[Panahong Bakal|Panahon ng Bakal]]. Ang expansion pack na ''The Rise of Rome'', na inilathala ng [[Microsoft]] noong Oktubre 31, 1998, ay nagpakilala ng mga bagong tampok at apat na bagong kabihasnan, kabilang ang mga [[Sinaunang Roma|Romano]]. Bagaman maraming [[bug sa software]] ang dalawang laro, nalutas ng mga [[Patch (computer)|patch]] ang marami sa mga problema.   ==== Age of Empires II ==== {{Pangunahin|Age of Empires II|Age of Empires II: The Conquerors|Age of Empires II: Definitive Edition|}} Ang ''Age of Empires II: The Age of Kings'', na inilabas noong Setyembre 30, 1999, ay gumamit ng [[Genie Engine|Genie game engine]], at ang gameplay ay katulad ng nauna rito. Ang ''Age of Kings'' ay itinakda sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang]] [[Gitnang Kapanahunan|Kapanahunan]], mula sa [[Mga Madilim na Panahon|Madilim na Panahon]] hanggang sa [[Renasimiyento|Panahong Imperyo]]. Pinapayagan nito ang mga manlalaro na pumili ng isa sa 13 kabihasnan, mula sa Europa, Asya, at Gitnang Silangan. == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga serye ng video game]] [[Kategorya:Mga artikulong may hAudio microformats]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] inq2wya6wgk86ah1r886ywrn21x925c Kategorya:Mga artikulong may tekstong nasa wikang Sanskrit 14 339872 2228055 2026-09-23T09:31:42Z Jojit fb 38 Bagong pahina: {{hiddencat}} 2228055 wikitext text/x-wiki {{hiddencat}} mdqcre2adnm3tk2f0vjo85c3plgs38y